Ümit Dünyası

COLONIAL ROAD-III (YORKTOWN)

2012-01-15T21:25:00.008-05:00

New York şehri tarihinde iki defa saldırıya uğruyor.

İlkinde, dönemin en büyük komutanlarının yönettiği İngilizlerin müthiş donanımlı ordusu New York'u yakıp yakıyor.

Amerikalı milisler George Washington liderliğinde(!) çil yavrusu gibi dağılıyorlar.

Sonuç; Amerikanın doğum sancıları başlıyor.

İkincisi malum; 11 Eylül 2001...

Hala sancılarını çekiyoruz. Neler olacağını yaşayıp göreceğiz... Belkide yıllar sonra uzun uzun yazarız.

* * *

Biz şimdilik daha iyi bildiğimiz birinci olaya dönelim;

New York' tan atılan Yankee' ler Pennsylvania' ya çekiliyorlar.

Hazırlıklar, çalışmalar, eğitimler ve yeni silahlar derken 6 yıl uğraşıyor Washington. Bir milim bile ilerliyemiyor. Dahada kötüsü, İngilizler adım adım güneydende geliyorlar; Georgia, Carolina derken Virginia' ya yerleşiyorlar.

Kolaymıymış İngilizleri New York' tan atmak? En azından üçbeş Yankee' nin yapabileceği iş değil.

Hemen dünyanin barış elçileri araya giriyorlar.

Eeeee.... Zavallı Amerika'lılara destek olmak lazım.

Fransa Rhode Island'a 6000 asker gönderiyor.

Yanlış anlaşılmasın, Amerikalı direnişcilere insani yardım tadında bir destek bu...

Hatırlarsınız geçenlerde Libya'ya da aynısını yapmıştı Fransa (!)...

Fransızların başındaki genarel Comte de Rochambeau uyanık bir general. 6 yıldır boşa kürek sallayan Washington' u ikna ediyor; New York'u alamayacağını anlayan Washington, Rochambeau ile elele verip hızla güneye yöneliyorlar.

Neden?

En büyük savunma taaruzdur.

İngilizler Washington'u New York'ta beklerlerken, 17 bin kişilik Fransız-Amerikan ordusu Virginia' daki Yorktown'un kapısına dayanıyor.

* * *

Lord Charles Cornwallis, Amerika'nın güneyinden sorumlu İngiliz generali. Başarılı kariyerinde ilk sekteyi Carolina da alınca, stratejik önemi olan Yorktown' a yerleşiyor.

Yorktown bir tütün limanı. Şimdiki petrol limanları ile eşdeğer. Karşısındaki Glouster şehri ve York nehri bir geçis noktası. New York' u almak istiyorsanız, önce Yorktown' a hakim olmanız gerekiyor.

İstanbul' a hakim olmak istiyorsanız, Çanakkale' yi geçmeniz gerekir desem daha iyi anlatmış olurmuyum acaba?

Tarih bu kadar mı birbirine benzer?

Evet...

Ama o kadarda farklıdır.

Çanakkale'de saldıranlar ve işgalciler İngilizdi. Yorktown'da Saldırılanlar ve savunmada olanlar İngilizler... Her ikisindede baştan galibiyetlerini ilan ediyorlar. Ama hezimete uğruyorlar.

Yani ne hücumu biliyorlar, ne savunmayı...

* * *

İngiliz dahi general Cornwallis erkekliğin onda dokuzu kaçmaktır diyor.

Onuda beceremeyince, teslim oluyor.

Hemde 8000 askerle birlikte.

Şaka gibi değilmi? Geriye kalan 3-5 kişi değil, ordunun tamamı teslim oluyor.

Savaşta beyaz pantalon giyen askerlerdende bu beklenirdi zaten...

Bahaneleride hazır; erzak bitti...

Adamlar 20 gün bile dayanamıyorlar.

İlk taaruzda beyaz bayrak çekiliyor. Biri pantalonunu çıkarıp sallamışta olabilir.

Yankee' nin kurtuluş savaşı faturasıda şaka gibi; topu topu 21 Amerikalı, 56 Fransız, ve 226 İngiliz ölüyor.

Bolu tünelinde trafik kazası olmuş gibi...

Adamlar mızıkalı bando eşliğinde, yani fener alayı tadında teslim oluyorlar.

O sırada bando İngilizlerin meşhur marşı "Dünya altüst oldu" (The world turned upside down) çalıyor.

* * *

İngiliz ordusundaki paralı Alman Askerleri, Amerikan milislerini aşağılamak amacıyle "Yank" diye çağırıyorlarmış. Aptal köylü manasındaki bu ismi çok beğenen İngilizler biraz değiştirerek "Yankee" diye kullanmışlar.

Budala köylülere teslim olurken, dünya alt üst oldu marşını çalmaları gayet normal.

Batsın bu dünyayı çalacak değillerdi herhalde...

Ocak 2012
Ümit Palabıyık
umit@palabiyik.info
http://www.palabiyik.info

* * *

2012-01-08T21:36:00.103-05:00

20 Aralık 1606...

Kaptan Newport yönetimindeki 102 tonluk Susan Constant, Kaptan Gosnold yönetimindeki 50 tonluk Godspeed, ve Kaptan Ratcher yönetimindeki 20 tonluk Discovery adındakı üç gemi, 105 hayalperest ile cenneti bulma hayalleriyle İngiltere'den yola çıkıyor.

Cennete ulaşmak çokta kolay değilmi? Daha hemen yolun başında Manş denizinde, yani İngiltere kıyısında, 6 hafta uygun rüzgarı bekliyorlar. Avrupa ve Kuzey Afrika kıyısından, Kanarya adaları, Karaipler derken, 6000 mil, 144 gün sonra Cape Henry'e, yani bugünkü Virginia Beach'e varıyorlar.

Bir çırpıda anlattım değil mi? Kafanızda bir canlandırın; ufak bir geminin, orta katında, koca dalgalara karşı, çoğu hiç deniz görmemiş, sürekli kusan insanlar. Doğru düzgün, yemek, içmek, yıkanmak, yatacak yer, hatta vakit geçirme imkanı yok. Başka nelerin olmadığınıda siz tahmin edin.

Balık istifiler yani.

* * *

Kıyıya vardıkları anı tahmin edebiliyormusunuz?

Cenneti bulmak nasıl bir duygu acaba?

İşte o an, yani 13 Mayis 1607' yi, Amerika' nın doğum tarihi olarak kabul ediyorlar. Aslında bu konu biraz karışık. Biraz açmak lazım. Çünkü kendini Amerikalı sanan herkesin kabul ettiği doğum tarihi farklı. Soyumuz İngiliz imparatorluğundan geliyor diyen Amerikalıların, bu topraklarda tutunabildikleri ilk bölge burası. Başka bir deyişle, İngiliz asıllı Amerikalıların kabul ettiği doğum yeri burası.

Karaya ayak basar basmaz, yeni memleketlerine "Jamestown" ismini veriyorlar. Neden mi? Kralları James yolluğu vermişti ya... Birşekilde karşılığını ödemek lazım.

* * *

Ama evdeki hesap çarşıya uymuyor.

Çok kısa süre içinde anlıyorlarki, kazın ayağı öyle değilmiş... Buldukları cennet biranda cehennemleri oluyor. İlk yılın sonunda sayıları 38'e kadar düşüyor. Yani ekibin altıda beşi hayatnı kaybediyor.

Virginia firmasının daha çok işsiz ve hayalperest bulması lazım. Yoksa bir önceki koloni Roanoke gibi hepsi yok olup gidecekler.

Hemen meşhur propoganda mekanızmaları çalışmaya başlıyor. İki tane yerli kızılderiliyi ve meşhur Pocahontas' i alıp İngiltereye götürüyorlar. Barış elçisi adı altında sirk maymunu gibi oradan oraya götürülen zavallı kızılderililer, farkında olmadan soylarının sonunuda hazırlıyorlar.

Başarılıda oluyorlar; 1607 - 1624 yıllarında 6000' in üzerinde kolonist Jamestown' a getiriliyor.

Bu gidip gelmeler sırasında ise Jamestown'da büyük bir hayatta kalma mücadelesi devam ediyor. Hikayeleri bizdeki hikayelere çok benzer. Özellikle kıtlık dönemi dedikleri (Starving time) 1609-1610 arası felaket; kandırılmış kolonistler, vahşi kızılderililer, bilinmeyen hastalıklar, soğuk, kıtlık, açlık, susuzluk...

Kolonistlerin insanlıktan çıkışları, kedileri, köpekleri, fareleri, yılanları, atlarını, hatta botlarını bile yemek zorunda kalmaları. Acı dolu hikayeler...

En vurucusu olani ise, yemek için hamile karısını öldüren bir kolonist. Ve diğer kolonistlerin onu canlı canlı yakışı...

İçim ürperdi... İnsan, nasılda insan olmaktan çıkıyor.

Aslında tüm bu acılar, Virginia fimasının aç gözlülüğü ve düşüncesizliği yüzünden bu seviyelere ulaşıyor. Firmanın aklı fikri altın bulmakta olduğu için, gelenleri daha ilk günden altın aramaya, yani işe sürüyorlar...

Desenize Amerika'da 500 yıldır değişen birşey yok...

Öncelikle kışa ve yerleşmeye, yani şehir düzeni kurmaya, zaman ayırmadıkları için zor şartlara hazırlıksız yakalanıp telef oluyorlar.

En büyük hatalarını fark etmeleri uzun sürmüyor. Ekim 1608 tarihinde Jamestown'a ilk kolonist kadınlar geliyor. Onların sayesindede Jamestown'ın şehir olma süreci başlıyor.

* * *

Virginia'nin temelini oluşturan üç etnik grup var; İngiliz kolonistler, Afrikalılar ve Powhatan kızılderilileri.

İlk gelenlerin günlüklerini okuyarak, kolonistler hakkında birçok bilgi edinebiliyoruz. Bildiğiniz gibi tarihi kazananlar yazar... Eyaletin temelini oluşturan diğer iki halk hakkındaki bilgiler ise cok sınırlı. Gerçi Virginia eyaleti bu iki halktan sık sık bahsederek, bir nevi günah çıkarıyor.

Ucuz, hatta mümkünse bedava işçi çalıştırma Amerika'nın kolonistlerden kalma bir özelliği. O tarihlerde, kolonistler Amerika' ya gelirken, Afrika üzerinde duraklayıp, köleleştirdikleri zencileri, çalıştırmak üzere Amerika'ya getirmişler. Bedava sirke baldan tatlı gelincede köleleştirme işini huy edinip, Afrika'ya dadanmışlar. Şimdide bu köleleri atalarımız diye yüceltiyorlar. Dedik ya, bir nevi günah çıkarma...

Kızılderililerin durumu en az Afrikalılar kadar içler acısı. Kolonistler geldiğinde bölgede 32 kabilede 14,000 civarında kızılderili yaşıyor. Bu 32 kabilenin lideri Powhatan. Onun kızı ise hakkında doğru yalan bir sürü hikayeler uydurulan meşhur Pocahontas.

Jamestown'un, dolayısıyle Amerika' nın, kaderini değiştiren iki tane John var. İkisininde yolları Pocahontas ile kesişiyor.

* * *

John Smith; Amerikalılar tarafından halk kahramanı, savaşcı, paralı asker, amiral, kaşif, dahi, lider, asi, laf ebesi ve yalancı gibi çok değişik ünvanlarla anılıyor. Hangisi olduğu tartışılır. Ama kolonistler, Jamestown ve Amerika için anılmadan geçilmeyecek bir karakter.

Jamestown'a ulaşan ilk gemi içinde olan John Smith, karaya inince Jamestown'u yöneten 7 kişilik lider heyetinden biri oluyor. Sonraları Jamestown'un valiliğini üstleniyor. Kızılderililerle ilk dostluğu kuran, ticareti başlatan, tüccar, diplomat ve laf ebesi bir adam.

Bir dönem kızılderililere esir düşüyor. Pocahontas' ın kalbini çalınca ölümden kurtuluyor. Bir ara valilik yaptığı Jamestown' da hapis yatıyor. Ayağından vuruldugu için İngiltere'ye dönüyor ve Londra'da vefat ediyor.

Nefes kesici bir adam degilmi? Bende çok enteresan buldum bu adamı. Yazdığı günlüklerde dahil olmak üzere hakkında birkaç kaynağı inceledim. İlk etapta çok büyüleyici geldi. Sonraları yaptıkları ve söylediklerine güldüm geçtim.

Jamestown' da kurulan yönetime, küçük Amerika dersek, John Smith'i de Amerikanın ilk başkanlarından sayabiliriz. Eğer vaktiniz olursa anılarını alın bir okuyun derim. Kendinizden birşeyler bulacaksınız. Ben buldum... Sizide meraklandırmak için biraz bahsedeyim...

İngiliz vatandaşı olan John Smith, 16 yaşında İspanyaya karşı savaşmak üzere, Fransız ordusuna katılıyor. Alman bağımsızlığı için İspanyollara karşı savaşıyor. Akdenizde hem tüccarlık, hem korsanlık yapıyor. Konu Akdeniz oluncada, o tarihte oranın gerçek hakimiyle, yani Türklerle karşılaşıyor... Günlüğünde Türklere karşı kahramanlıklarından bahsediyor. Macar savaşı sırasında da Avusturya ordusunda, Türklere karşı savaşıyor. Orada da müthiş hikayeleri var; Üç tane Türkün kesik kafası ile dolaştığından her yerde bahsediyor. Hatta oralarda bir yerlere anıtı bile yapılmış adamın.

Bu kadar kahramanlığın üzerine, her nasılsa(!), esir düşüyor. Kendisini bir anda esir pazarındaki patates tezgahının üzerinde, satılmak üzere müşteri beklerken buluyor. Orada bile kahramanlığına b.. sürdürmediğinden bahsediyor. Bu kahramanlık, yanındaki arkadaşının, yaşlı bir Osmanlı paşasına tükürmesi ve yaşlı paşanın onu bir tokatla yere sermesine kadar devam ediyor.

Neymiş? Lafla anlamayanın hakkı kötekmiş...

Paşa bunu satın alıyor, İstanbul'daki Trabzon Rumu sevgilisine hediye ediyor. Bizim John buradanda romantik bir kahramanlık hikayesi çıkarmış. Göya kadını kendine aşık etmiş. Kadında başına geleceklerden kurtulmak için John Smith'i, Kırımda paşa olan kardeşine yani Kırım Tatar Türklerine göndermiş.

Benzer bir hikayeyi, Powhatan kızılderililerine yakalandığı zamanda günlüğüne yazmış John Smith. Göya onların elindende Pocahontas' u kendine aşık ederek kurtulmuş. Gerçi Kırım paşasından kurtulması ayrı bir rambo hikayesi... Göya kendisine işkence yapan paşayı öldürmüş, kölelikten kurtulup, Moskova üzerinden Avrupaya geri dönmüş.

Vay anasını mı desek!

Tabi bu hikayeleri kanıtlayan başka belgeler olmadığı için John Smith' i Amerikalılar bile ciddiye almıyorlar. Bu yüzden bu hikayeler pek anlatılmıyor. Sadece Jamestown' un ortasında bulunan heykelinin altında Türklere esir düştüğü yazıyor.

Anlayacağınız bizim esir, gidip Amerika' yı kurmuş. O zaman bile Amerika fırsatlar ülkesiymiş desenize...

John Smith'in esir düşme takıntısı Amerika' da da devam ediyor. Amerika' ya geldikten sonrada bir kaç defa birilerine esir düşüp kurtuluyor. Ben okurken bu huyundan sıkıldığım için daha fazlasını yazmıyorum.

Jamestown' daki diğer büyük süpriz ise, John Smith'in Osmanlı' dan, Jamestown' a getirdiği ve Kızılderililere pazarlık yaparken kullandığı "Mavi boncuk" (Amerikalıların tabiriyle "Evil Eye") ve iznik tabakları.

Dünya gerçekten küçükmüş...

* * *

John Rolfe altın bulamayınca boşa giden bir yatırım olarak görülen Amerika' nın tekrar altın yumurtlayan bir tavuğa dönmesini sağlayan şahıs. Yaptığı çalışmalar sonunda Amerika' da kaliteli tütün yetiştirip, Avrupaya satmayı başarmıs. O zamanlar tütün, bugünlerin petrolu gibi dunyanın en değerli kaynaklarından biri. Hatta birçok aliş verişte para yerine tütün kullanılıyor. Çünkü para değer kaybediyor. Ama tütün aksine sürekli artıyor.

Mr.Smith gibi İngiliz olan Mr.Rolfe işadamı kıvamında bir asilzade. Hernekadar kolonist birine asil demek bana pek etik gelmesede, tarih kitapları öyle bahsediyor. Diğer ilk gelen kolonistler gibi aynı zamanda savaşcı ve maceraperest olan Mr. Rolfe Jamestown' un ekonomik olarak ayakta kalmasını sağlayan kişi. Aynı zamanda Mr.Smith ile aralarında bir rekabet, daha ilerki aşamalarda da husumet oluşmuş. Ama Jamestown' da kalmayı ve Pocahontas ile evlenmeyi başaran kişi Mr. Rolfe.

* * *

Pocahontas' e gelince... Anlaşılan John Smith ile karşılaştığı dönemlerde yani 11 yaşında iken, kolonistlere gelin gitmeyi kafasına koymuş. Ama kısmet John Rolfe' eymiş...

Kısa sürede İngiliz kültürüne adapte olan Pocahontas, önce İngilizler gibi giyinmeye başlamış. Ardındanda ismini Rebecca' ya, dinini hırıstiyanlığa değistirmiş. Eşi John Rolfe ile Londra' ya yerleşen Pocahontas, 21 yaşında ölene kadar, kolonistlerin barış elçisi adı altında sirk maymunluğuna devam etmiş... Acı ama ders dolu bir hikaye... Anlayana tabi...

Ha bu arada ekleyelim, Pocahontas aslında bir takma ad (Nickname). Gercek adı ise "Matoaka".

* * *

İsterseniz tekrar Jamestown' a geri dönelim ve yazıyı oradan öğrendiklerimizi bir gözden geçirerek tamamlayalım.

1609-1610 yıllarındaki kıtlık döneminde sayılari 50' ye kadar düşen kolonistler, savaşarak başedemeyecekleri Powhatan kızılderilileriyle, John Smith liderliğinde diplomatik görüşmelere başlamışlar. John Smith, allem etmiş, kallem etmiş, mavi boncuk, kütahya tabakları derken, hem ölümden kurtulmuş, hemde diplomasi yoluyle 14,000 kızılderiliyi yok etmiş...

Nasıl mı yapmış? Ülkemin meşhur tabiriyle; masa başı oyunlarıyle. Medeni batıda buna "Diplomasi" diyorlar...

Yazın bunu bir kenara...

Ha birde meşhur Şükran günü (Thanksgiving) var... Kolonistlerin, kendilerini açlıktan kurtaran kızılderililere duydukları minneti göstermek için her yıl kutladıkları festival.

Bu ne yaman çelişki Yankee? Adamlar sizi açlıktan kurtarmıs. Siz ne yapmışsınız. Adamları kesmişsiniz. Üstede şükran günü olarak kutlamaya başlamışsınız.

Yavuz hırsız, ev sahibini bastırırmış...

Amerika' da yapılan bu katliamlardan ya bahsedilmez, yada tarihin bir süreci gibi gösterilir. Ama Jamestown'un tarihini okursanız, orada kızılderililerin yaptığı katliamlarla (massacre) karşılaşırsınız.

Ne demiştik? Tarihi kazananlar yazarmış...

Durmadan köle düşen John Smith ne yapmış? Afrika' dan getirdiği kölelerle, Amerika' daki ilk kölelik sistemini kurmuş...

Medeniyet bu olsa gerek...

Kızılderililerle iletişim problemini aşmak için kolonistler ne yapmışlar?
Siz olsaydınız ne yapardınız?
Powhatan dilini öğrenirdiniz degil mi?
Kızmayın ama sizden kolonist olmaz...
50 tane kızılderiliyi alıp bursla İngiltere' ye götürmüşler ve onları barış elçisi yapmışlar.

Bakın bakalım çevrenize benzer barış elçileri görecekmisiniz?

Ümit Palabıyık
umit@palabiyik.info
Ocak 2012

* * *

2012-01-01T18:04:00.002-05:00

COLONIAL ROAD - I

2012 bir hafta ötede... Herkes ne zaman 2012' ye gireceğini biliyor. Asıl tartışılan, nerede girileceği? Amerika' daki adres belli; New York yada Las Vegas...

Bizim gibi son haftaya kaldıysanız, ikisinide kaçırdınız demektir. Şimdiden önümüzdeki senenin rezervasyonunu yapın derim.

Gelelim bu seneye... Bizim için en uygunu biraz güneye doğru inmek. 3 saat güneyimizde Amerikanın tarihi yatıyor. Amerikalıların tabiriyle "Amerikanın doğum yeri (Birthplace of America)"; Williamsburg, Jamestown, ve Yorktown...

* * *

Virginia

Virginia eyaleti bize yarım saat uzakta. Daha önce defalarce ziyaret ettiğimiz ve benim Amerika' da beğendiğim birkaç eyaletten biri. Nedenine gelince; Yeşil... Yemyeşil bir eyalet... Eyaletin yaşam kalitesi havasında, doğasında, hatta yol üzerindeki dinlenme tesislerinde bile farkediliyor. Eyalette inanılmaz bir İngiliz etkisi var. Hatta hemen hemen tüm şehir isimlerini İngilteredeki bir şehirden yada İngiliz kraliyet ailesinden alıyor.

Trafiği sıkı bir şekilde kontrol ediyorlar. Eyalete giriş yapar yapmaz işaretleri okuyun. Diğer eyaletlerden farklı uygulamalar var. Laf aramızda ben pek ciddiye almadım. 10 yıl sonrada ilk defa trafik cezası aldım. 35 mili aşmamam gereken bir yerde 52 mil hızla gidiyormuşum.

Polisi tespit eden radar kullanmak yasak.

Araba kullanırken, telefonla konuşmak yasak. Gerçi bu tüm Amerika'da yasaklanacak gibi. Federal yasa çıkarmayı tartışıyorlar.

Emniyet kemeri takmak eyalet yasası. Slogan birçok eyalette aynı; "Click or Ticket" - Kaba tabiriyle "Ya takarsınız, yada takarız"

Virginia' nın en büyük özelliği tarih dolu bir eyalet olması. Eğer bu tarafa yolunuz düşerse, uzun uzun zaman ayırın derim. Gezecek görecek çok şey var. Dikkatli bakarsanız, Amerikanın ne olduğunu farkedersiniz.

Bölgedenin en nezih, en hareketli, ve en güzel plajı olan Virginia Plajı' da tarihi bölgeye bir saatlik mesafede.

* * *

1550-1600' lü yıllar

Dünyanın süper gücü; İspanya

Çok malda haram vardır derler ya, İspanyanın korkunç zenginliği ve gücü arkasında da, sömürmedeki başarıları yatıyor...

Güney Amerika'da ve karaiplerde kolonilerini kurup yağmalamaya başlıyorlar. Oralarda buldukları altın, diğer ülkelerin iştahlarınıda kabartıyor. Akla gelen ilk soru; Acaba daha kuzeydeki bölgelerde de altın varmı?

Sömürgecilerin, batı kültürünün tabiriyle, kolonistlerin ata babası İngiltere geri kalırmı? Tarihte hiç geri kalmışmı? Bugün geri kalıyor mu?

Cevabınızı duyar gibiyim... Aynen öyle...

* * *

Sizi gidi koloniciler, sizi...

Aynı tarihlerde, İngiltere' de Elizabeth (I) the Virgin Queen tahtta. Kraliçe hiç evlenmediği için bakire (Virgin) olarak anılıyor. Anlaşılan bekaret İngiltere'de bizden biraz farklı biliniyor!

Kraliçe sapıklıklarla dolu bir ailenin çirkin kızı; Annesi Boleyn, bizim Hürrem' in İngiltere şubesi gibi. Tarihçiler onu, çevirdiği Bizans oyunlarından dolayı bir elinde altı parmak vardı diye anıyorlar. Babası Henry VIII, 6 karılı kral diye anılıyor. Gerisini siz düşünün...

Dönemin diğer karakteri ise İskoçya'nın 6., İngiltere'nin 1. Kral James' iydi. İskoç kökenli olduğundanmı desem, aklını dinle bozmuş olduğundan mı desem, İngiliz halkının pek sevmediği bir kral.

Elizebeth'in ve James' in bu hallerini bilen para babaları bir şekilde onları kandırıp, sömürü kervanına katılıyorlar.

Amerika' daki ilk İngiliz kolonistleri olan Queen Elizabeth'in görevlendirdiği Sir Walter Raleigh ve Kral James I' in görevlendirdiği Londra'nın Virginia (Virginia company of London) firmasının hedefleri aynı:

1.) Başta altın olmak üzere, sömürecek yeni kaynaklar bulmak.
2.) İspanya' nın ilerlemesini durdurup, yeni topraklarda İngiliz imparatorluk varlığını göstermek
3.) Yeni dünyadaki insanları hıristiyanlaştırarak, hıristiyan nüfusunu arttırmak.

Sömürecek yeni kaynaklar, yeni köleler, yeni hıristiyanlar aymazlığı biranda yeni dünyalar keşfetme hayalleri olarak bütün dünyaya pazarlanıyor. İspanya, Portekiz, Fransa, Hollanda gibi dönemin kalpazan ülkeleride bu yarışa katılınca yeni acılar kaçınılmaz oluyor. Dünyanın geri kalan kısmı ise, büyük heyecanla olup biteni izliyor.

Bir anda aklıma Apollo programı ile uzaya araç gönderilirken, dünyanın geri kalan kısmı olarak hissettiğim heyecan geldi. Zenginin parası fakirin çenesini yorar demiş ya atalarımız, aynen öyle olmuştu.

Yoksa siz hala bu pojelerin bilimsel bir araştırma olduğunu sananlardanmısınız?

Devam edelim o zaman.

* * *

Kayıp koloni; Roanoke

Sir Walter Raleigh' in gönderdiği ve Amerika' ya çıkmayı başaran ilk İngiliz kolonisi, 1585 yılında, bugün North Carolina eyaletinde olan ve kızılderililerin Roanake adası dedikleri yerde kuruluyor. Bu ilk koloniyede Virginia ismini veriyorlar.

John White' ın liderliğindeki bu koloni, bölgede tutunabilsin diye Sir Raleigh ikinci bir grup daha gönderiyor. Fakat yeni dünyada tutunmak kolay değil. Hala bilinmeyen bir ya da birkaç sebepten tüm koloni yok oluyor. Kolonide bulunan bir tahtanın üzerinde bölgedeki kızılderililerin ismi olan "Croatoan" yazdığı içinde, ihale kızılderililere kalıyor.

Roanake bölgesini gezmediğimiz için detayları başka bir yazıya bırakıyorum.

Ümit
Aralık 2011

* * *

Önümüzdeki hafta: Colonial Road - II (Jamestown)

* * *

2011-12-18T11:44:00.001-05:00

KUNTA KINTE

Bugün Amerikalıların "Black Friday"'ı, yani "Kara Cuma" sı.
O da neymiş diye sormayın. Kapitalizmin anlamsız bir çılgınlığı işte.
Hazır Amerikalılar çıldırmış bir şekilde alış veriş yapıyorlar, bizde Amerika' yı keşfe devam edelim.

Bugün nereye gitsek diye google' larken güzel bir sürprizle karşılaştık. Meğer çocukluğumuzun isyankar kahramanı Kunta Kinte, acılarla dolu hayatının önemli bir kısmını bu bölgede geçirmiş.

Hadi canım sende...

* * *

1970' li yılların sonunda, siyah-beyaz, tek televizyonlu TRT dönemlerinde, derisinin rengi, dini, ve gördüğü muamele karşısında, onurlu direnişi ile ezilenlere duyduğumuz sempatinin tavan yapmasını sağlayan cocukluk kahramanımız Kunta Kinte.

Bir anda akilma neler gelmedi ki? Onun yüzünden tüm esmer arkadaşlarımız Kunta Kinte oluvermişti. Biraz haksızlığa uğradığımızda yada çok çalıştığımızda cevabımız hazırdı: Kunta Kinte'miyim lan ben?

Hatta geçenlerde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, “Bu ülkenin gerçekten ‘Kunta Kinteleri’ vardı. Ben de SSK’lıydım, aynı şekilde ben de Kunta Kinte’ydim” dedi.

Katakulle ile Kunta Kinte karışmış olabilirmi?

Kılıçdaroğlu dururmu? Hemen cevapladı; "Eğer Başbakan bizim bildiğimiz Kunta Kinte'den bahsediyorsa bunda bir yanlışlık var. Çünkü bizim bildiğimiz Kunta Kinte hiçbir zaman kısa dönemde zengin olmadı".

Neyse Kunta Kinte'nin siyasetimizde ve edebiyatımızdaki yerini bir kenara bırakalım, gelelim komşumuz gerçek Kunta Kinte' ye; Kökleri tespit edilebilen nadir kölelerden biri olan Kunta Kinte'nin hikayesi, Tennessee' nin Henning şehrinde yaşayan 7. kuşak torunu Alex Harley' in, daha 8 yaşındayken ailesinin kökleri hakkında sorular sorması ile başlıyor. Anneannesinin yaşlı gözlerle verdiği cevaplar sayesinde de inanılmaz bir serüven başlıyor.

Alex' in ilk ipucu büyük dedesinin bir köle olarak Amerika' ya "Naplis" şehrinden getirildiği. 12 yıl araştırdıktan sonrada "Naplis" şehrinin aslında bizimde yaşadığımız eyalet olan Maryland' ın başkenti "Annapolis" olduğunu öğreniyor. Bu hikayeyi okuyunca, dedelerimizin topraklarını istemeye istemeye bırakışları, bıraktıkları yerlerin isimlerini bizim hala tam olarak telafuz edemeyişimiz, ve benim yıllardır Yunanistan-Makedonya-Amerika arasındaki iz sürme çabalarım aklıma geldi ve içim cız etti. Biran kendimi Alex gibi hissettim...

Alex bu araştırmalarının sonunda öğrendiği aile hikayesini "Kökler:Bir Amerikan aile destanı (Roots:The Saga of an American Family)" adlı kitabı ile yayınlıyor. 37 dilde yayınlanan kitap Pulitzer ve National Book Reward ödüllerini kazanıyor.

3 yıl sonrada ABC kanalında mini TV serisi olarak filmi yayınlanıyor. Köleliği konu alan diziden, yapımcılari bile hayal kırıklığı beklerken, 23-27 Ocak 1977' de, 8 gün arka arkaya yayınlanan dizi, o güne kadar alınan tüm ratingleri alt üst ediyor: 44.9 rating, 66 izlenme payı.

Yayınlandığı sırada Amerika'da televizyonu olan dört aileden üçü bu diziyi seyrediyormuş. Dortte biri de Walmart personelimiydi acaba.

Dizinin son bölümünün rating rekoru ise, 1983 yılında CBS' te yayınlanan M*A*S*H' in finaline kadar kırılamıyor.

Filmin oyuncu kadrosuda cok başarılı. Hele iki ismi, O.J Simpson ve Lorne Greene' yi görünce mutlaka tekrar izlemeliyim oldum. Hiç üşenmedik, oturup tüm bölümleri izledik. Hatta kesmedi, Alex Haley' in diğer meşhur filmi Malcolm X' i bir defa daha seyrettik. Tıka basa ırkçılıkla doluyuz anlayacağınız...

* * *

Annapolis yolculuğumuza gelince; Başkent evimize 18 mil, yani 30 km uzakta. Hem Amerikanın önemli bir liman'ı hemde tarih dolu bir şehri. Hatta 1783' te Paris anlaşması imzalanırken, geçici olarak Amerikanin ilk başkentliğini üstlenmis. Mecliside Amerikanın ilk meclisi. Kurucu başkan George Washington Kontinental Ordusu komutanlığından burada istifa etmiş.

Hazır Annapolis' e gitmiş iken, meşhur Deniz Harb okulunu (US Naval Academy), Amerika' nın bağımsızlık bildirisine imzasini atan William Paca' nın evini, ve tarihi Eyalet meclis binasını gezdik. Ama beni ençok etkileyen, limandaki herkesin görmezden geldiği, bizim Attila'nın ise Türk usulü ilgilendiği, Kunta Kinta anıtı oldu. Kunta Kinta anıtı dendiğine bakmayın. Anıt Alex Haley'in 3 çocuğa ailesinin hikayesini anlatan temsili 4 heykelden oluşuyor. Bizim Attila, Alex amcayla o kadar samimi oldu ki, bazı resimleri buraya koymamayı tercih ettik. Amerikada'da doğsa, Türk Türktür!

Gelelim, eski dostun, ve Annapolis'in bizde bıraktıklarına;

Varsayalım google 250 yıl sonra hala var. Büyük ihtimalle bizim hiç bilmediğimiz başka bir tekneloji olacakya... 2260 yılında biri adınızı google yapsa, sizle ilgili karşısına ne çıkacağını hiç düşündünüzmü?
Siz düşünürken ben Kunta Kinte'yi, yani Amerikadaki binlerce köleden birini arattim. Google 22 saniyede 1,022,000 tane web sayfasi buldu! Hatırlatayım, bırakın Google' u, ampulün olmadığı dönemlerde yaşamış bir köleden bahsediyoruz.

Kime yazalım bu başarıyı? Kendisine verilen Toby ismini bir türlü kabullenmeyen Kunta Kinte'ye mi? Yoksa biz nereden geldik diye yana döne araştırma yapan 7 kuşak torunu Alex Haley'e mi?

1750 yıllarındaki Kunta Kinte'den vazgeçtim. 2000' li yıllarda her gün "Hür doğdum, hür yaşarım" diyen bizler kaç kuşak öncesi dedemizi biliyoruz? 5 mi? 6 mi?

* * *

Bütün dünyanın gelmek için sıraya girdiği Amerika' dan kurtulmak için ölümü göze alarak 4 defa kaçmaya çalışmış Kunta Kinte. Hatta bu yüzden köle avcıları tarafından, kaçmasın diye, bir ayağı bile kesilmiş.

Aynen duyduğunuz gibi; o dönemde birde köle avcılığı (Slave catchers) diye bir meslek grubuda oluşmuş durumda.

Filmde herkes zencilere, hatta zencilerde birbirlerine "Nigger" diye hitap ediyorlar. Oysa bu kelime şuan Amerika'da bir zenciye söylenebilecek en büyük hakaret. Sakın ağzınızdan kaçırmayın, paranızdan yada canınızdan olabilirsiniz.

Kunta Kinte, Gambia' daki iri yarı, güçlü ve kuvvetli bir kabile olan Mandinka soyundan geliyor. O yüzdende Annapolis'te hemen alıcı buluyor. Filimdeki açık arttırma sahnesi gerçekten traji komik.

Alıcı olmasada, fiyat sormasını seven bir milletiz ya... Merakınızı gidermek için aktarayım. Bir söylentiye göre, Kunta Kinte $850'a satılmış.

Alex Haley beklenmedik şekilde 1992' de ölmüş ama Annapolis' te her yıl eylül ayında bir Kunta Kinte festivali kutlanıyor..

Film insanı her sahnede ya duygulandırıyor yada düşündürüyor. Beni ençok etkileyen sahnesi ise Kunta' nın kaçtıktan sonra sevgilisi Fanta'nın çalıştığı çiftliğe gitmesi ve orada geçen konuşmaları oldu. Kunta'nın sevgilisi aynen diğer köleler gibi Afrikalı ismi olan Fanta'yı, hatta kendi öz dillerinde konuşmayı red ediyor. "Ben artık Maggie' yim. Benimle ingilizce konuş." diyor.

Kunta soruyor; sana ne yaptılar?

Maggie (Fanta değil); Herşeyi.. Artık ne Afrika dilinde konuşabiliyorum, nede Afrikalı gibi düşünebiliyorum. Beyazlar bizde hiçbirşey bırakmadı.

Kunta tekrar soruyor; köle olarakmı kalacaksın.

Maggie cevaplıyor; hayatta kalacağım... Sıcakta kalacağım. Soğukta değil.

O dönemde bir köleye okuma-yazma öğretmek yasak; Beyazlar, köleler için "Yesinler, içsinler ve çalışsınlar. Okumak-farkında olmak- onları strese sokar" diyorlar.

Tanıdıkmı geldi?

Yoksa hepimiz Kunta Kintemiyiz?

Kasım 2011

* * *

Festival sayfası: http://www.kuntakinte.org/

Dizi tanıtımı: http://www.youtube.com/watch?v=a5JP0IFqkGQ&feature=related

Izlemek icin; http://tv.blinkx.com/show/roots-us/5-rb2KeSJjyBAQnh

...

2011-11-03T20:56:00.001-04:00

Mount Vernon Estate and Gardens

George Washington'un evi...

Aynı zamanda mezarının olduğu yer.

Washington Amerikalıların Atatürk' ü olduğuna göre, burasıda Amerika' nın Anikabir'ı diyebiliriz...

Bizim evden 1 saat, DC' den 30 dakika uzakta (güneyde).

Tabiki giriş parayla. Hemde yüklü bir parayla. Kişi başı $15.

Evin yeri harika... Gerçi ev değilde, çiftlik desek hakkını vermiş oluruz. Potomaç nehrine çok hakim bir burunda. Bir an Anafartalar' a benzettim. Conk bayırı mı deseydim yoksa?

Ev Washington' un babasının iki odalık evinin geliştirilmiş bir hali. Bu iki oda zamanla misafirlerin zencilerine konaklama yeri olarak kullanılmaya başlamış.

Washington bu evde doğmamış ama 44 yıl boyunca sahibi olmuş. Amerika'yı kurma mücadelesinden de ancak 22 yılını burada geçirebilmiş.

Bir arkadaşını zirareti esnasında 27 yasındaki 2 çocuklu dul Martha ile evlenmiş Washington.

Duyunca "Deme be!" oldum...

Nedense?

Aşklarını bayağı ballandırıyor Amerikalılar.

Neyse diyelim... Neden "Neyse mi?"

Martha çok kısa boylu minnacık, hatta çok çirkin bir tip...Washinton oldukça uzun boylu, güçlü ve karizmatik bir adam. Ben bi türlü aşkı oturtamadım araya...

Hiç çocukları olmadığına göre onlarda oturtamamışlar gibi...

Neyse aşkın gözü kördür deyip geçiştirelim...

Martha teyzenin eve hakim olduğu bir gerçek. Tam bir hanım ağa tadında...

Çiftlikte 50 köleleri var...

Kölelerin çiftlikteki hayatıda ayrı bir konu Amerika tarihi için...

Hepsi kalifiye köleler. Köle olduktan sonra ne önemi varki demeyin. Hepsinin sanatı var. Bu sayede Washington gibi bir efendileri olmuş... O dönem için, köleler arasında bir ayrıcalık.

Köleler çiftlikteki tüm işgücünü karşılıyorlar.

Çamaşır odasında sürekli çamaşır yıkayan iki köleleri, kurutmak için bahçeleri var. Çamaşırları çalıların üzerinde yada otlara sererek kurutuyorlarmış. Yani ip ve mandal medeniyeti yok.

Kurutulmuş etlerinde (çoğu domuz) yer aldığı enteresan bir kilerleri var.

Hesapların tutulduğu bir muhasebe odası, altında yazı yazılan boyaların olduğu bir depo var.

At meraklısı Washington' un ahırını gezdik. O döneme göre havalı arabaları ve at malzemeleri ilginç geldi. Zenginlik işte...

Evinin yemek odasını özel döşemiş Wahington. Burada misafirleriyle toplanıp müzik dinleyip dans ederlermiş. Rehberimiz Washington için dönemin en iyi dansçılarından biriydi diye bahsetti. Gözümün önüne zeybek oynayan bir Atatürk figürü geldi. Ne alakası varsa...

Yemek odasının tavanı tarım motifleri ile süslenmiş.

Asker olmadan önce çiftçiymiş Washington. Çiftçilik hayatının önemli bir parçasıymış.

Hatta çiftliğin bir yerinde, "Çiftçiler milletin efendisidir" tadında bir yazı var.

Acaba çocukluğunda kargalarla arası nasıldı?

Çiftlik dedikya, köleler burada herşeyi ekip biçiyorlar. Hatta bir yerde "Güneş onları uyurken hiç yakalamadı" diyor. Sabah güneş doğmadan kalkıyorlarmış, güneş battıktan sonra kulübelerine dönüyorlarmış. Dedim ya, ayrı bir hikayeleri var adamların...

Washington'un tütün ekmek yerine buğday ve mısırı seçmesini, Amerikalılar bir dahilik göstergesi olarak algılıyorlar. Hatta çiftlikteki değirmenin mucidi olarak anlatılıyor Washington... İnsanlar liderlerine nasılda hayranlıkla bakıyor.

Ha bu arada Washington İngilizlere vergi vermemek için buğday ve mısır ekmeyi tercih etmiş. Ben bunu esnaf zekası olarak algıladım ve takdir ettim.

Evde misafirler için bir sürü oda var. Üst kattaki George ve Martha' nın yatak odası ise çiftin tek özel mekanı. Burası aynı zamanda Martha teyzenin çalışma odası. Kendi başına zaman harcadığı tek yermiş. Çünkü Washington uyanır uyanmaz alt kattaki çalışma odasına iniyor, oradaki dolabında giyiniyor ve bütün gününü bu odada çalışarak harcıyormuş. Martha teyze Washington öldükten sonra bu odayı kapatmış ve bir dahada girmemiş. Kimsenin girmesinede izin vermemiş.

Bu finalde hiç yabancı gelmiyor...

George Washington uzun süre İngiliz ordusunda subay olmak için uğraşmış. Kabul edilmeyince de isyancılara katılıp, İngilizlere karşı savaşmış. Anlaşılan bu olay onun içinde, Amerika içinde bir dönüm noktası. Aksi halde onu Amerika' ya karşı savaşan bir İngiliz subayı olarak görebilirdik.

Sonraları "Ne İngiliz, ne Fransız mandası... Özgür Amerika" diyen bir lider olarak görüyoruz. Virginia ve Pensilvania kongre toplantılarında alınan kararlardan sonra Amerika'nın temelleri atılıyor.

Müze içinde 20 dakikalık Amerikanın özgürlük savaşını, Washington ile özleştiren güzel bir Hollywood filmi seyrettik. Filmin ana teması Washington' un meşhur sözü üzerine kurulu; "Victory or Death!"

Tanıdıkmı geldi? İngilizce bilmeyenler için Türkçesinide bir yazalım; "Ya istiklal, ya ölüm!"

Askerlik, komutanlık, ve devlet başkanlığı yapan Washington' un iki dönem başkanlıktan sonra, emekli olmayı istemesi gerçekten demokrasi adına çok önemli. Amerikalılar onun diktatör yada kral olma gibi bir merakı olmamasından çok gurur duyuyorlar. Gerçekten önemli bir konu... Bizim tarihimimizde de böyle bir lider varmı acaba? Benim aklıma hemen biri geldi...

Bütün günümüzü harcadığımız ve çok zevk aldığımız bu yer, yazının başında bahsettiğimin aksine, $15' in hakkını tam manasiyle veren bir yer. Bizim için tarih, ders, ve resim dolu bir gezi oldu.

Ha bu arada, yazının başında Mount Vernon' u, Anıtkabir' e benzettik. Kafanızda yanlış canlanmasın. Burası tarz olarak Anıtkabir' den inanılmaz farklı;

Arazi büyük bir anıt değil, aile çiftliği tadında.

Gösterişli ve silahlı askerle değil, Amerikan halkının sevgi ve saygısı ile korunuyor.

Devletin bütçesi ile değil, ziyaretçilerin ve gönüllülerin bağışları ile ayakta kalıyor.

Arazi ve binalar devletin değil, Mount Vernon kadınlar derneğinin.

En önemlisi etrafta kalkta bizi kurtar diye gelen yada Obama'yı Washington'a şikayet eden kimse yoktu...

2010-01-02T12:46:00.001-05:00

Black eye pea (Börülce)

Yoğun bir tatil sezonunun, daha doğrusu bizim için çalışma sezonunun, en son günü olan Yeni yıl Brunch' ının (New Year Day Brunch) son hazırlıklarını tamamlamış, restorantın kapısını servise açmak üzereydik. Personelle şakalaşıyor, havadan sudan sohbet ediyorduk. Birara gayri ihtiyarı "yemek nasıldı?" diye soruverdim. Arkadaslar her zamanki yeni yıl yemekleri diye saymaya başlayıp ve tabiki Börülce (Black eye pea) diye bitiriverdiler. Bu "tabiki" vurgusu ilgimi çekti. Birazcık konuyu irdeleyince çok hos bir Amerikan kütürü ile tanışmış oldum.

Şansın simgesi Börülce

Amerikan kültüründe, özellikle güneyde, 31 aralıkta yada 1 ocakta börülce yemek geleneğin bir parçasıymış. Sebebi ise börülcenin iyi talihi, yani şansı simgelemesi.

Börülcenin, guney mutfağının vazgeçilmez unsuru olan domuz eti ile birlikte pişirilmesi çok yaygın. Özellikle domuz paçası (ham hocks) yada jambon (ham) ile birlikte yapıyorlar. Ferahlığı simgeleyen yaban domuzunu ise, talihleri açılsın (good luck) diye börülceye ekliyorlarmış.
Talihi ve zenginliği simgeleyen bir sebze olan karalahana'da (Collard Greens) börülce ile yeniyor. Kara lahananin yeşil yapraklarının, kağıt parayı (Amerikan doları) dolayısıylede maddi ferahlığı ve zenginliği simgelediği söyleniyor. Börülceninde şekli itibari ile demir parayı, daha çok bir penny'i, temsil ettiğini söylüyorlar.

Bazı bölgelerde ise börülceye pirinci ekleyerek, hem yemeğin tadını, hemde talihlerini biraz daha zenginleştiriyorlar.
Börülce ile servisi yapılan mısır ekmeği ise altını temsil ediyor.

Şans dolu bir yıl geçirmek için, bir kişinin en az 365 tane börülce yemesi gerekiyor.

Börülce ile birlikte yenen pişmiş domatesde zenginliği ve sağlığı simgeliyor.

Bazı aileler, pişmekte olan börülce yemeğine parlak bir penny atıyorlarmış. Servis yapıldığında para kimin tabağında çıkarsa, o kişi için, yılın çok iyi geçeceği söyleniyor. Tabiki parayı farketmeyip yemeye çalışmak ise kötü talih olarak algılanıyor.

Hoppin' John

Güney mutfağında Börülce' den yapılan en popüler yemek ise pirinç, domuz eti ve baharatlarla yapılan "Hoppin' John". Gerçi bu yemek güney mutfağında çok seviliyor ve yıl boyu sık sık yapılıyor.

Bu inaç nereden geliyor?

Börülce' nin şans getirdiğine dair inanışın firavunlar dönemine kadar gittiğine kadar inananlar olsada, aslında iç savaş yıllarına dayandığını söyleyenler çoğunlukta.

İç savaş yıllarında, Virginia eyaletinin Vickburg şehrinin, 40 gün kuşatma altında olduğu sırada şehre hiçbirşeyin girişi ve çıkışı mümkün olmuyor. Bu yüzden şehrin yemek stokları tükeniyor. Bu zor şartlarda halk börülce sayesinde yaşamını sürdürebiliyor. Hayatta kalmalarını şansa ve börülceye bağlayan güney eyaletlerinin federasyonu (Confederates), o tarihten sonra, şansa en çok ihtiyacı oldukları dönemlerde, özellikle yeni yıla ilk girişte börülce yapıyorlar.

Börülce'nin faydaları;

Amerikan tarım müdürlüğüne göre börülce harika bir besin kaynağı; az yağlı, kolestrol içermeyen, sodyum oranı az, potasyum, demir, ve fiber oranı yüksek.

Türk usulü Börülce

Börülcenin besin değerini ve bu hoş hikayeleri öğrendikten sonra bir börülce yemeği yapmanın şart olduğunu düşünen eşim Merve, küçük bir araştırmadan sonra birazda Türk usulu harika bir börülce yemeği yaptı.

Bakalım Merve' nin dana eti, biber ve Türk usulü baharatlarla asimile ettiği "Hopping Can" in 2010' a etkisi ne olacak...

2009-12-27T23:06:00.000-05:00

TAMARINDO

Ateşli bir hastalığın ardından restoranttaki ilk günümdü. Ateşin etkisinden olsa gerek dudaklarımın etrafı yaralarla (uçuk) dolmuştu. Bu halimi gören 50 yaşlarındaki Meksikalı bir servis elemanı, hemen yanıma gelip, tavsiyelerde bulunmaya başladı. Ülkelerinde özellikle ateşli hastalıklarda kullanılan bir meyve varmış. Bozuk ingilizcesiyle meyveyi anlatmaya çalıştı. Beceremeyincede, bir kağıda yazıp denememi tavsiye etti.

Oldukca ilgimi çeken bu meyveyi önce internette bir araştırdım. Aldığım bilgiler merakımı öyle bir arttırdıki, çevremdeki tüm Meksikalılara sormaya basladım. Öğrendiğim bilgileride buraya topladım.

Tamarindo' nun anlamı nedir?
Bitkinin ismi ispanyolca' da "Tamarindo". Latince "Tamarindus indica" kelimesinden geliyor. Arapçası ise "Temr-i hindi (تمر هندي)". Manası ise "Hint Hurması" 'ymış. Zamanında Türkçeye çevirenler, "Demir Hindi" diye çevirmişler. O yüzden Türkiye' de bu meyve daha cok kurutulmuş olarak aktarlarda Demir Hindi adı ile satılıyor. Bana kalırsa meyvenin şekli itibarı ile "Hint hurması" ismi çok daha uygun gibi.

Sıcak iklimlerde yavaşça yetişen Tamarindo ağacı, 20-25 metre boyuna ulaşıyor ve uzun süre yaşıyor. Yılda bir kere meyve veren ağaç, yaprak dökmeden sonbaharı atlatıyor.

Tamarindo meyvesi bezelyenin tohum zarına benzer 20cm kadar uzunluğunda kahverenginde bir cebin icinde yetişiyor. Meyvenin özü hurma renginde ama ekşi bir tada sahip. İçinde kızıl renginde sert çekirdekleri var.

Ana vataninin habeşistan olduğu söylenen tamarindo Asya, Ortadoğu, Afrika ve Güney Amerika'da yetişiyor. Mısır ve Meksika' da ise oldukça yaygın kullanılıyor. Gerçi Hint mutfağında da çok kullanılan bir meyve. Hatta batı kültüründe limon suyu ne ise, Asya kültüründe de Tamarindo odur diyenler de var.

Tamarindo nasıl kullanılır?

Mısırda Tamarindo' dan yapılan ve soğuk içilen ekşi bir içecek yazları çok popülermiş.

Meksika' da ise çok yaygın bir kullanımı var. En yaygını aynı Mısır' da olduğu gibi içecek olarak kullanılan ve "Agua Fresca" yada "Agua de Tamarindo" adı verilen içecek. Meyve kısmını kurutulup bizdeki kuruyemişler gibi tüketenler var. Meksika' da meyvesinden reçel, şurup yada sosta yapılıyor.

Ekşimsi bir tadı olduğu için Asya, Hindistan ve Ortadoğu mutfağında birçok yemekte, salatada ve çorbada kullanılıyor.

Osmanlı mutfağında çoğunlukla şerbet yada şıra olarak kullanılan bu bitkiden macunda yapılıyor. Osmanlı mutfağındaki en bariz farkı, aşırı derecede şeker ve baharat (41 cesit), hatta şeftali, kayısı, nar gibi meyvelerinde katılması.

Yıllar önce İstanbul bozacılarında da bu şerbetin satıldığını hatırlıyorum. Daha çok soğuk kış aylarında yada Ramazan ayında servise sunuluyordu. Kısa bir dönem satılan bu şerbet çokta meşhur değildi. Sadece işletmelerin belirli dönemlerde ürünlerini şıra ve şerbetlerle çeşitlemeleri diye düşünüyorduk.

Son zamanlarda ise bazı lüks otellerde Osmanlı mutfağını canlandırmak adına yapılmakta.

Bana sorarsanız be en çok meyvayı olduğu gibi yemekten hoşlandım. Benim gibi yapan cok kişi varmıs. Hatta bazıları üzerine tuz yada şeker ekleyerek yiyorlarmış. Ben tamarindo'dan güzel margarita yapilabileceğini düşünüyorum. Çünkü tekila ile mükemmel bir uyum gösteriyor.

Meksikalıların özellikle tatil sezonunda, yani aralık ayında birçok meyve ile karıştırarak yaptıkları içecek oldukça meşhur. Aslında zenginlik açısından Osmanlı mutfağındaki kullanımına oldukça benzeyen bu karışıma bazen tekila da ekliyorlar. Özellikle yeni yıla girerken yapılan bu içeceğin ismi; "Ponche Navideno" (Christmas Fruit Punch)

Amerikanın meşhur Worcestershire sosunun temel maddeside Tamarindo. Hatta HP gibi birçok barbecue soslarıda Tamarindo' dan yapılıyor.

Tamarindo'nun faydaları;

C vitamini deposu olan meyvenin bilinen birçok faydası var. Hatta ilaç sanayininde yaygın bir şekilde kullanılıyor.

Öncelikle serinletici ve ferahlık verici bir özelliğe sahip. Bu yüzden ateşli hastalıklarda, ateş düşürücü ve antiseptik olarak kullanılıyor. Soğuk algınlığına ve sıtmaya iyi geliyor. Susuzluğu gideriyor.

İçilmesi yada gargara yapılması boğaz ağrısına ve öksürüğe iyi geliyor.

Sindirim sistemini çalıştıran tamarindo. Kabızlığa Hemorroid' e iyi geliyor. Mide solucanlarını dökmeye yardımcı oluyor. Sindirim sistemindeki etkisinden dolayıda, zayıflamak isteyenler tarafından oldukça rağbet görüyor..
Mide rahatsızlığına, ülsere, karın ağrısına iyi geliyor. Viruslerle savaşıp, mikro organizmaların gelişmesini engelliyor.

Kandaki şeker oranını ve kolestrolü dengeliyor, kalbe iyi geliyor.

Ciğer problemlerine ve sarılığa iyi geliyor.

Göğüs ağrısı, astım ve nefes darlığı çekenlere tavsiye ediliyor.

Göz iltihaplanmasına iyi gelen tamarindo, göz damlası yapımında da kullanılıyor.

Bir antidoksan kaynağı olan bitki, kanserle savaşmakta yardımcı oluyor.

Romatizma ve eklem ağrıları başsta olmak üzere, genel vücut ağrılarına iyi geliyor.

Diş eti iltihaplanması karşı tavsiye ediliyor.

Kaşıntıya iyi geliyor, cildi temizliyor.

2009-12-15T10:41:00.002-05:00

Sam Adams Bira fabrikası’ nın yeni premium birası 13 eyalette yasaklandı

Meşhur Samual Adams birasını yapan, Boston Bira Fabrikası (Boston Beer Company)’ nın piyasaya sürdüğü 150 dolar değerindeki “Utopias selection” birası içerdigi %27 alkolden dolayı 13 eyalette (Alabama, Arkansas, Georgia, Idaho, Mississippi, Montana, New Hampshire, North Carolina, Ohio, South Carolina, Tennessee, Vermont ve Washington) yasaklandı.

Amerikada üretilen biraların çoğunluğunun alkol oranı genelde %4 - %6 oranında. Yasalara göreyse birada maksimum izin verilen alkol oranı %14.

Boston Bira fabrikasının kurucusu Jim Koch, “Sınırları zorlama deneyimi” olarak tanımladığı bu ürünün yasaklamasından sonra, yıllarca önce konulmuş bu yasaların değişme zamanının geldiğini söyledi.

Birkaç eyalet ise bu piyasadaki hareketlenmeyi görüp yasalarında düzenleme çalışmalarına girmişler. Örneğin Alabama ve West Virginia birada daha çok alkol oranına izin veren yasalarını meclislerinden geçirmişler. Iowa ve Mississippi ise bu yolda çalışmalara başlamış.

Sarhoş Şöförler karşıtı Anneler derneği başkanı Chuck Hurley ise bu tür bir ürüne karşı olmadıklarını ama ürünü, özellikle alkol oranını, net bir şekilde açıklayan etiket beklediklerini açıkladı. Diğer bir beklentilerinin ise ürünün küçüklere satılmaması olduğunu belirtti.

Amerikan yasalarına göre özel üretimde olsa, fermantasyona uğrayan tahıl ürünlerinden yapılan alkollü içecekler bira tanımına girmektedir. Hatta aşırı derecede pahallı olan bu ürunlerin şişeleri de “nickel deposit on bottles” adı verilen geri dönüşüm yasasına tabi olmaktadırlar.

1990’ lı yıllardan beri Boston Beer Co ve Delaware merkezli Dogfish Head firmaları bu eski yasaları zorlayan özel üretim biralari üreterek bir nevi birbirleriyle yarışmaktalar.

1993 yılında Koch “Triple Bock” adını verdigi %17.5 alkol oranındaki ürününü piyasaya sürerek bu yarışı başlatmış.

2000 yılında Dogfish Head firması %18-%22 alkol oranında “Worldwide Stout” ürününü piyasaya sürerek karsılık vermiş.

Az sayıda üretilen ve kırılması zor bir rekoru elde eden Utopias, piyasanın şuanda alkol oranı en yüksek birası konumunda.

Seramik ve bakırdan yapılmış bir şişede piyasaya sürülen biranın şişesi 150 dolardan satılmakta. Birayı genelde kasa ile 10-15 dolara almaya alışmış Amerikalılar için bile bu fiyat oldukça yüksek.

İki yılda bir piyasaya sürülecek üründen bu yıl 10 bin adet yapılmış.

Utopias eşşiz tadına Boston bira firmasında 15 yıl bekletildikten sonra ulaşıyor. İskoç viskisi ve port’ lar gibi tahta fıçılarda yıllandırılan bira için Bay Koch 21 yıllık iskoç viskisi tadında diye tanımlıyor.

Bay Koch şampanya gibi tüketilecek olan ve daha çok sofistike içiciler için üretilen bu biranin hafta sonu maçlarında yada herhangi bir akşam yemeğinde tüketilen biralarla bir tutulmaması gerektiğini söylüyor.

Utopias’ tan ilk yudumu aldığınızda ağzınızda konyak tadında, vanilla, bal ve maple şurubu karışımı bir lezzet hissediyorsunuz.

Brandi rengindeki bira yüksek alkolüne rağmen tatlılık oranını iyi dengelemekte.

2009-11-04T00:33:00.170-05:00

Bir haftadır elektronik posta kutum "Cumhuriyet Bayramı" e-mailleri ile dolup taşıyor. Gelen tüm e-maillerin iki ortak özelliği var; "Bu sene daha coşkulu geçiyor" söylemi ve herkesin "Birşeyler yapın" diye birilerinden, birşeyler yapma beklentisi...

Ülkemizin içinde olduğu "açılımlara" bakarsak, oldukça pasif geçtiğini düşündüğüm 86. Cumhuriyet Bayramımız için kimsenin, e-mail göndermekten başka, birşey yapmadığı ise üzücü bir gerçek. Oysa hepimizin elini taşın altına koyması, ya da en azından, elini taş altına koyanlara destek olması gerekiyor. Bunu yapmayan Türklere söyleyecek zaten bir sözümüz yok. Gelin size yalnız elini değil, tüm varlığını taşın altına koyan insanlardan bahsedeyim.

Kuzey Teksas' ta yaşayan Cumhuriyet sevdalısı Türklerin derneği TURANT, Şaduman Gürbüz başkanlığında muhteşem bir kutlama gerçekleştirdi. Bügüne kadar, ne Turkiye'de, ne de Amerika' da görmediğim kadar coşkulu geçen bu etkinlikten bahsetmemek, yada kuru bir e-maille geçiştirmek, bu insanlara yapılacak çok büyük bir haksızlık olur diye düşünüyorum.

Şaduman Hanım, bölgedeki tüm Türkleri tek tek arayarak, Cumhuriyet bayramı etkinliği için neler yapabileceğini sorarak işe başlamıs. Serde karadenizlilikte varya (!).. Öyle yada böyle, herkesten bir destek sözü alıvermiş. Bu aramalar sırasında benimlede birkaç görüşmesi oldu. Bizde elimizden geldiğince yardımcı olmaya calıştık.

Amerika'daki Türk dernekleri federasyonu ATAA ile güzel bir iletişime girmişler. Federasyon başkanı Kaya Boztepe' nin yardımları ile muhteşem "Sarı Zeybek" ekibini Dallas' a konuk ettiler.

Güzel bir sanat merkezi olan Eisemann Center' ı (http://www.eisemanncenter.com/) her detayı düşünerek, gösteri için hazırlamışlar.

Program öncesi, Sarı Zeybek için hoş bir resepsiyon verildi. Resepsiyonun kalitesini ve katılımı arttırmak için, çocuklarımızı bırakabileceğimiz özel bir oda hazırlanmıştı. Çok ince bir detay...

Bölgemizdeki Türk işyerlerinin desteği ile katılımcılar Türk yemeklerinden tutunda, Türk şarapları ve birası başta olmak üzere birçok Türk içeceğini -ücretsiz- tattılar.

Program TURANT başkanı Şaduman Gürbüz ve Houston başkonsolosumuz Akıl Öktem' in açılış konuşmaları ile başladı. Türk okulu öğretmenleri Berrin ve Tuğçe Hanım' ın yıl boyunca yetiştirdiği, geleceğimiz olan çocuklarımızın, şiir, şarkı ve folklor gösterilerileri ile devam etti.

Sarı Zeybek sahneye çıktığında ise, salondaki herkes bir anda zaman ve yer kavramını kaybetti... Hepimiz yıllar sonra -belkide ilk defa- Sarı Zeybek oluverdik...

Ertesi günü ise TURANT'ın kurduğu Türk standları, festivalin gözbebeği olmuştu. Her stand ayrı bir güzellik ve övünç kaynağıydı. Akın akın insanları kendine çektiler. Yalnız bölgedeki Türkler değil, Türklerle evli Amerikalılar, hatta Türk dostu Amerikalılar bile etkinlik için ellerinden geleni yaptılar.

Çocukların kalbine Türkiye sevgisi filizlendiren Karagöz ve Hacivat gösterisi, incik-boncuklarla takı yapımı, seramik boyama, resim yapma yarışı etkinlikleri düzenlendi.

Kavaklıdere şarapları, Efes birası, Türk çayı, Türk kahvesi, ayran, Türk döneri, kebablar, sucuk, börek çeşitleri, gözleme, baklava başta olmak üzere Türk lezzetleri sunan standlar dolup taştı.

İki defa dünya şampiyonu olarak anons edilen Ege Universitesi, Sarı Zeybek ekibi ise etkinliğin gözbebeğiydi. Türkiye' nin hemen, her bölgesinden folklor gösterisini, yorulmak bilmeden 2 gün boyunca sundular.Hele bir Türk düğünü vardı ki... Hem dansçılarımız, hem muzisyenlerimiz, hemde TRT sanatcısı Hale Yamaner'in güzel sesi sayesinde herkezi kültürümüze hayran bıraktı... Düne kadar kimsenin bilmediği Türkiye bir anda herkezin merak ettiği bir ülke olmuştu.

Daha sonra evsahipliğini yaptığım bir öğlen yemeği esnasında biraraya geldiğim ekibin tüm üyelerini teker teker tebrik ettim. Hepsi Teksas'a getirdiklerinden ve burada bulduklarından çok memnundular. Onların bize getirdiği inanılmaz enerjiyi anlatmak gerçekten çok zor. Ekibin başındaki Ege Üniversitesi, Türk halk oyunları bölümü başkan yardımcısı Şahin Ünal Bey'e, yaptıkları işin sayısal bir karşılığı olmadığını ve ne kadar minnet duyduğumuzu anlatırken, aldığım cevap çok ilginçti; Bu işin manevi yani bize yeter. İnsanların bize söylediği "Yıllardır Amerikan toplumuna, biz bu değiliz diyorduk. Ama kim olduğumuzu anlatamıyorduk. Siz geldiniz sesimiz oldunuz. Bizi anlattınız ya. Sağolun, varolun..." cümleleri bize verilen en büyük ödüldür.

Gerçekten TURANT inanılmaz işler başarıyor. Dünyanın dört bir yanında taşıma suyuyla değirmen dönmez diye durmadan yakınanlara, gelin Şaduman Gürbüz' ün başkanlık yaptığı TURANT' ın çalışmalarını inceleyin derim.

TURANT taşıma suyu ile termik santrali kurmuş, ışıl ışıl Cumhuriyetimizi parlatıyor....

HELAL OLSUN...!!!

http://www.youtube.com/watch?v=kgHzsmf7HQU

http://www.the33tv.com/news/kdaf-worldfest-addison-story,0,2049095.story

2009-10-02T22:52:00.077-04:00

DALLAS ÇİFTLİĞİ

İşyerimizinin devri, başka eyalete göç, yeni eyalete yerleşmek derken uzun süre yazı yazmaya fırsatım olmadı. Bulduğum ilk fırsatta ise, iş-güç yazılarını bir kenera bırakıp, güzel bir gezinti yazısı yazmak istedim. İşte size hoş bir günübirlik gezi yazısı…

Teksas’ a geldiğimiz 2008 yazında, Dallas’ın 30 dakika kuzeyindeki Allen şehrine yerleşmiştik. Bu küçük şehrin bana en heyecan verici yanı ise, çocukluğumuzun efsane filmi olan “Dallas” ın çekildiği çiftliğe 15 dakikalık bir mesafede olmasıydı. Aslını söylemek gerekirse, bunun dışında da, şehrin heyecan verecek başka bir yanı da yoktu. Hatta bu küçük yerleşim birimini, şehir sınıfına sokmak bile hata olur diye düşünüyorum.

Görmek için o kadar sabırsızlandığım bu çiftliğin ziyaret fırsatını ise, bir saat uzaktaki Fort Worth şehrine taşındıktan sonra bulabildik. Hazır eşimin annesi ve teyzesi gelmişken hep birlikte enteresan bir ziyaret yapalım diye düşündüm. Fikrimi söyler söylemezde, herkezi bir heyecan bastı. Bir anda anılarımız canlandı. Dallas deyince, herkesin ağzına gelen ilk kelime “J.R” (bizim tabirimizle “Ceyar”) olmuştu. Daha ilk sohbette J.R.' ın şeytanlığına duyulan kızgınlık kadar Boby’ nin karizmasına duyulan bir hayranlık ortaya çıkıverdi. Ailenin zenginliğinden tutunda, tüm ahlaksızlıklarına kadar, herkes, herşeyi hatırlıyordu. Ne kadar içimize işlemiş diye düşündüm…

Öğleden önce, her Teksaslı gibi (!) kovboy şapkalarımızı takıp, asıl ismi “Southfork Range” olan namıdeğer dallas çiftliğine doğru yola çıktık. Çiftlik Dallas şehrinin 25 dakika kuzeyinde, Plano şehrinin hemen doğu kıyısında, ismini bile kimsenin bilmediği Parker şehrindeydi.

Vardığımızda ilk izlenimim ufak bir düşkırıklığıydı… Hepimizin hayalindeki o uçsuz bucaksız çifliği beklerken, Teksas’ ta, her yerde rastlayabileceğimiz, orta büyüklükte herhangi bir çiftlik evi ile karşılamıştık. Bu şaşkınlık, çiftliğin girişini gördüğüm anda, hoş bir heyecana karışıverdi.

Otoparka arabamızı parkedip, gişeden kişi başı 9.50 dolar ödeyerek biletlerimizi aldık. Gişedeki görevli, yarım saatte bir tur olduğunu, bir sonraki tura kadar hediyelik eşya bölümünde yada müzede vakit geçirebileceğimizi söyledi. Biz müzeyi tercih ettik.

Kapıdan girer girmez müzenin kadrolu fotorafçısına Dallas hatırası resmimizi çektirip, bu küçük ama şirin müzede anılara daldık. Bu arada sizinde ziyaret etme şansınız olursa, mutlaka fotoğraf makinanızı yanınıza alın. Zira çifliğin fotoğrafçısı bir resim için 10 dolar para alıyor. Çektiği resim ise, bizim çektiklerimizden 10 cent bile üstün değil.

Müze bölümünde diziden bölümler yayınlanıyor, dizi oyuncularının resimleri ve kıyafetleri sergileniyordu. JR’ın, baldızı Lucy’ nin gelinliği en çok ilgi gören eşyaydı. Herkes önünde resmini çekip durdu. Dünyanın değişik bölgelerinden gelen ziyaretçilerin, gelinlik etrafında dedikodu yapması ise hem ilginç, hemde komikti.

Müzenin duvarına kocaman bir “Aile ağacı” yapmışlar. İyikide yapmışlar. Bizde, aile fertlerinin birbirleri ile olan ilişkilerini bir türlü çözememiştik. Hiç olmazsa aramızdaki tartışmalara son vermiş olduk. Gerçektende kafa karıştıracak kadar büyük bir aile ağacı…

Müzenin hemen çıkışında ise birçok ülkenin bayrağını görünce, rehberimiz anlatmaya başladı; Bayraklar, dizinin gösterildiği ülkeleri temsil ediyorlarmış. Türk bayrağını görmeyince hafif bir alınganlık duymaya başlamıştımki, rehber içimi rahatlattı. Meğer o kadar çok ülkede izlenmişki, hepsini bir anda aşmak için yeterli direk yokmus. Birer hafta arayla bayraklar yer değiştiriyormuş. Merak edenler içinde tam sayıyı verdi. Tam 95 ülkede aynı anda seyredilmiş…

İçinde bulundugumuz traktörden bozma araç, aile fertlerinin dakikalarca, araba kullanarak vardıkları eve 30 saniyede varmıştı. Çünkü ev filmde gösterildiğinin tersine, hemen kapının dibindeydi. Bu işte bir yanlışlık var diye düşünmeye başlamıstım ki, sözü devir alan 80 yaşlarındaki bayan rehberimiz devreye girdi. Evin içini anlatan bu bayan yarım saatte bir şaşkın insanlar görmeye alışmış olsa gerekki, söze hemen kafa karışıklığımızdan başladı.

Herkes “Dakikalarca araba kullanılarak ulaşılan ev bu mu?” “O dev havuz, bu el kadar havuz mu?” diye şaşkın şaşkın sorular sormaya başslayınca, rehberimiz film ekibini övmeye başladı. Meğer o şartlarda bile ne çekim oyunları yapmışlar. Ve tüm dünyayı kandırmışlar.

Çiftliğin tarihine gelince; Aslında 1970 yılında Joe Duncan tarafindan inşa edilmişs. Çiftliğin sahibi tipik bir Teksas köylüsü. Yani dediğim dedik, tutucu bir adam. Film ekibinede inanılmaz kök söktürmüş. Adamın çektirdiklerine geçmeden önce Dallas’ın projeden filme nasıl dönüştüğünü bir anlatalım.

Filmin ilk bölümü 2 Nisan 1978 Pazar günü gösterime girmis. Film şirketi bu ilk 5 bölümü deneme amaclı düşündükleri icin inatci Joe Duncan’ın çiftliğini kullanmamışlar. Fakat Film reytingi ilk bölümden itibaren her Pazar biraz daha yükselip, 5. Haftada ülkede en çok izlenen 10 dizi arasına girince, CBS televizyonu 13 bölümlük ilk sezonun cekimine karar vermis. Bu kararlada Dallas ekibinin cekim serüveni baska bir deyişle işkencesi başlamış.

Çiftlik sahibi özel hayatına çok düşkün biri. İlk şartı “Bu filmin burada çekildiğini kimse bilmeyecek” olmuş. Yani çekimler halktan gizli yapılmak zorunda. Çünkü Joe, çiftliğinin ve ailesinin başkaları tarafindan rahatsız edilmesini istemiyor.

İkinci şartı ise “Çekimler sadece yaz aylarında yapılacak.” Bizim çiftci Joe Dallas’ta sıcaklığın 40 dereceyi buldugu Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında çalışmadığı icin, ekibe sadece bu aylarda çalışma izni vermiş. Çünkü kendisi ve ailesi çiftlikte kaldığı için ekibi ailesinin çevresinde görmek istemiyormuş. Bu yüzden zavallı oyuncular, o sıcakta takım elbiselerle kan ter içinde rol yapmak zorunda kalmışlar. Dahada enteresanı, çekim sadece 2-3 ayda yapılabildiği için, yılın geri kalan kısmında Ekip Kaliforniya ya gidip Lorimar stüdyolarında çekime devam etmek zorunda kalmış. Cünkü Joe’ nun diğer bir şartı ise “Sadece evin dışında çekim yapılabilir” olmuş. Başka bir deyişle tüm ekip, ev içindeki çekimleri Kaliforniya’ daki bir stüdyada çekmis. Ev dışındaki çekimler için ise, tüm ekip uçağa atlayıp Dallas’a gelip Joe’ nun kuralları doğrultusunda çiftliğin dışında çekim yapmış.

Bu işkence yıllarca sürmüş. 1990’ lı yıllara doğru ise Amerika’ da Dallas filmi kadar popüler olan başka bir gösterim gündeme gelmiş. Dallas Amerikan Futbolu takımı “Cowboys” ların maçları...

Cowboys’ ların nefes kesen maçları ve kazandıkları başarılar herkesi ekrana kilitleyince, ekib cekimlerini maçlara göre ayarlamaya başlamıs; Tüm ekip Kaliforniya’ daki çekimleri tamamlıyor, Dallas’a gelip, maçları seyrediyor, oradanda çekime gidiyorlarmış. Bu gidip gelmeler sonunda, Cowboys taraftarları ufak bir takiple, Soutfolk Ciftliğini keşfetmişler. Ardından’ da Joe’ nun kara günleri başlamış.

Bu olaylar, filmin reytinglerinin en kötü olduğu döneme rastlayınca da, çekim şirketi kara kara düsünmeye başlamış. Öyleki filmi bitirme kararı ağırlık kazanmış. Bu amaçlada toplantılar yapılırken, tüm dünyayı ekrana kilitleyen harika bir cözüm bulunmuş; J.R.’ ı vurmak…

Bizim şeytan Ceyar gene yapacağını yapmış, bu sahneyle tüm dünyayı yeniden Dallas’a kilitlemiş.

JR’in yaralanmasıylada çiftlik seyirci akınına uğruyor. Ìnsanlar resim çekmek, hatta JR’a baş sağlığı dilemek, çiçek bırakmak için gece gündüuz çiftliğe akın etmeye başlıyorlar. Tahmin edeceğiniz gibi bu durumdan cok şikayetci olan Joe, çiftliği Haziran 1992’ de Arizonalı iş adamı Rex Maughan’ a satıyor.

Dünyada en çok izlenen dizi olan Dallas, 13 yıl boyunca, 356 bölüm olarak yayınlamışs. Bu başarı Southfolk çiftliğinide Amerikanın ençok bilinen ve ziyaret edilen çiftliği yapmış.

Dizi bittikten sonra bile ekip 1995 ve 1997 yıllarında bir araya gelip, "Ceyar’ın Dönüşü - JR Returns" ve "Ewings Ailesinin Savaşı - The War of the Ewings," adlarında 2 film daha çekmisler.

Şuan ciftlik bir turizm merkezine çevrilmis durumda. Bu haliyle çiftlik 3 defa yılın en iyi tesisi (Facility of the year) seçilmiş. Çiflikte partiler, düğünler ve kokteyler veriliyor. Pazar günleri brunchlar düzenleniyor. Resimlerden anlaşıldığı kadarıylede güzel bir atmosfer oluşuyor.

2008-03-14T18:04:00.001-04:00

Isbirligi (Networking) - I

Restorantimiza gelen hemen hemen her musterimize zaman ayirip konusmaya, tanismaya calisiyorduk. Isyeri sahibinden gordukleri bu yakin ilgiden dolayi musterilerimizdende (Bizim tabirimizle misafirlerimizdende) benzer ilgiyi goruyorduk. Bu yuzden hatiri sayilir bir musteri (yada bizim tabirimizle dost) cevremiz olustu. Bu karsilikli iletisim sayesinde hem kendi kulturumuzu tanitma firsati bulduk, hemde Amerika' da basarili olan kisilerin basarilari hakkinda bilgi edinmeye basladik.

Konustugumuz kisilerin basarilarinin altinda bizim cok sik duydugumuz ama hala tam olarak ne oldugunu kavrayamadigimiz bir olgu yatiyordu. Ingilizcede "Networking" olarak tanimlanan "Isbirligi" aslinda basarinin sirriydi.

Peki bizim kulturumuzde ve toplulugumuzda cok sik isbirliginden bahsedilmesine ragmen, biz neden basarili olamiyorduk? Yoksa bizim isbirliginden anladigimiz ile Amerika' da uygulanan farkli seylermiydi? "Networking" in temelinde ne yatiyordu? Ayni basarida bir "Networking" kurmak icin hangi unsurlar gerekliydi?

Yukaridaki sorulara cevap bulamadigimiz surece, Turk toplumu icinde ciddi bir "Network" kurulamayacagi bir gercek. Oyleyse gelin bu konuyu derinlemesine bir inceleyelim.

Oncelikle, Isbirligi (Networking)' nin temelinde ne olduguna bir bakalim? Ciddi bir Network agi kuran tum olusumlarin temelinde "Cikar (Interest)" oldugu gorulmekte. Baska bir deyisle insanlarin cikarlari varsa, isbirligi kurmak icin sartlarda hazirdir diyebiliriz.

Peki Turk toplulugu olarak hepimizin cikarina olmasina ragmen biz neden etkin bir isbirligi agi kuramiyoruz?

Anlasildigi kadariyle isbirligi icin sadece cikar birligide yetmiyor. Insanlarin bu isbirliginin kendilerine ve toplumuna neler kazandiracagini farkedecek bilincte (consciousness) olmasi gerekiyor.

Peki Turk toplumunun icinde bu cikarlari farkedebilecek bilince sahip fertler yokmu?

Tabiki Turk toplumu icinde bu bilince sahip insanlar oldukca fazla. Ama buradada iki konu one cikiyor.

Oncelikle Turk (daha dogrusu dogu) kulturunde "Win-Win (Sende Kazan, bende kazanayim)" olmayisi. Hatta dahada kotusu, kulturumuzde "Loose-Loose (Yeterki sen kaybet. Bende kaybetsem -kazanmasam- olur)" olmasi en buyuk engellerden biri. Maalesef baskalarinin kazancindan duydugumuz rahatsizlik bizim kazanmamiza engel teskil ediyor. Baska bir deyisle Bati kulturunde sen kazaniyorsan, ben kazaniyorsam, sartlar ne olursa olsun biz bu isi yapariz. Hatta birbirimizi sevmesekte, ileride kazanacaklarimizdan dolayi isbirligi yapabiliriz denmesine ragmen, dogu kulturunde, eger sen kazaniyorsan, ben kazansam bile, senin kazanmaman icin isbirligi yapamayiz tutumu vardir. Hatta bu tutum aile fertleri icinde bile sikca gorulmektedir. Tipki benim takimim sampiyon olmasada olur, yeterki seninki olmasin diyen taraftar gibi...

Diger konuda, tum bunlari asip basari icin yola cikan insanlarin, bilincli yada bilincsiz olarak engellendigidir. Maalesef birseyler yapmaya calisan hemen hemen herkes toplumun diger fertleri tarafindan bir sekilde engellenmekte. Bu yuzdende sayilari az olan bu insanlarda kendilerini geri cekmektedirler.

Eger basarili bir isbirligi yapmak istiyorsak, oncelikli olarak yukarida bahsettigim "Cikar", "Bilinc" ve "Kazanma kulturu" nun toplumumuza anlatilmasi ile temeli atmamiz gerekmektedir. Ondan sonraki asama "Isbirligi yonetimi (Networking Management)" dir. Yani isbirliginin hangi temeller uzerine kurulacagi ve yonetilecegi cok onemlidir. 21.yuzyilda kurulan tum dayanisma kurumlari koylu kulturunde kurulan koperatiflerden cok daha gelismis bir yapiya sahiptirler. Oysa bizim kurmaya calistigimiz tum isbirligi aglarinin baslangici kooperatif sisteme, hatta koydeki Imece kulturune dayanmaktadir. Zaman zaman birileri one cikmakta ve digerlerinden para toplayarak birseyler yapmaya calismaktadir. Kimi cami yapmak icin para toplar. Kimi Turkiyedeki fakir birilerine para gondermeye calisir. Kimisi ise is yapacagim diye para havuzu kurmaya calisir. Kisaca hepsinin temelinde, biraz para ver guclenelim mantigi vardir. Bunlari duymaktan bikan insanlar ise hepsine ayni kefeye koyup, uzak durmaya calismaktadirlar.

Peki Amerika' daki Network gruplari bu olusumu nasil yapiyorlar? Kurduklari yapinin temeli ve isleyisi nasil?

Isterseniz bu incelemeyide onumuzdeki yaziya birakalim...

Ümit Palabıyık
15 Mart 2008
umit@palabiyik.info

2008-01-10T23:21:00.002-05:00

Finans ve Moral

Gecen haftaki yazimin son paragrafinda, bu hafta yazacagim konunun girisini yapmistim. Ama bazi okuyucular bu yaziyi bekleyemeden beni arayip, yazilanlardan duyduklari rahatsizligi belirttiler. Bu yasanilanlardan rahatsiz olanlarin yaninda, benim bunlari yazmis olmamdan rahatsiz olanlarda vardi. Bir yanda kagidi kalemi alip karsi yazi yazacaklarini soyleyenler, bir yanda editorumle bu konuyu konusmakla tehtid edenler, bir yandan da ticari tehtidlerde bulunanlar oldu.

Gereksiz bir polemige girmenin kimseye faydasi olmayacagini dusundugum icin bu tatsiz iliskileri buraya tasimiyorum. Sadece Sayin Boston Fahri Baskonsolosunun tehtidini bahsetmeden gecemeyecegim. Zira telefon gorusmemizden yarim saat sonra yazim, http://www.turkishny.com/ sayfasindan butun yazilarimla birlikte kaldirildi. Turkishny.com’ dan konu ile ilgili ne bir telefon, ne bir uyari ne de bir savunma talebi gelmedigi gibi bir aciklamada yapilmadi. Bu konudada yorumu size birakiyorum.

Turkishny.com’ da yazi yazan bir arkadastan aldigim bilgiye gore. Konsolos Bey her ne kadar boyle bir sey talep etmesede, turkishny.com bir devlet buyugu hakkinda yazi yazilmasini ve konsoloslukla olan iliskilerin bozulmasini istemedigi icin boyle bir yonteme basvurmus. Ne diyelim eski kafa ile yeni dunya bu kadar oluyor iste….

Oncelikle benim bu kosede yazdiklarim bir isletmeci olarak basimizdan gecenlerdir. Her ne kadar yorum katmamaya calissamda, etkileyici bir yazi dili ile konuyu okunabilir bir hale getiriyorum. Yazdiklarim yorum yada dusunce olmadigi icin yazilanlari tartismanin da bir manasi yok. Birileri begenmesede bunlar yasandi. Yanlis ve dogrulardan ders alip, ileride daha basarili olmak icin bunlari kullanmamiz gerekiyor. Yani amacimiz uzum yemek, bagciyi dovmek degil..

Tum bu tatsizliklari bir kenera birakip, kaldigimiz yerden yazi dizimize devam edelim.

Bir isletmenin, ozellikle kucuk bir isletmenin ayakta kalmasi icin iki faktore onem vermesi gerekiyor; “Para” ve “Moral”. Bu iki faktoru kontrol edemeyenler ve olmasi gereken seviyede tutamayanlar zaten cok uzun sure ayakta kalamiyorlar. Iste bu noktada firmalar cevrelerinde destek alabileceklere kisi ve kurumlara yoneliyorlar. Firmalar icin hayati onemi olan bu iki konuyu bilen Amerikan halki, yeni acilan isyerine ellerinden geldigi kadar destek olmaya calisiyorlar. Tipki bizim cevremizdeki birkac Turk arkadasimizin yaptigi gibi.

Oncelikle “Para” faktorunu ele alalim; Tabiki hicbir firma, birilerinin cikipta “Alin size nakit para. Kazaninca geri odersiniz” demesini beklemez. Gerci nakide cok sikistigimiz anlarda bu gibi tekliflerde bulunan kisilerde oldu. Hatta o an nakide sikisik ama kredisi olan dostlarimiz, kredi kartlarini kullanmayi bile onerdi. Ender rastlanan bu davranislari sergileyen dostlarimiza buradan ictenlikle tesekkurlerimizi iletmek istiyorum.

Peki isyerlerinin bekledigi finansal destek nedir? Yeni acilan bir yere gidip, alis-veris yapmak bir finansal destektir. Cevresindeki insanlara, yeni acilan firmadan bahsedip, onlarin buradan alis veris yapmasini saglamak bir finansal destektir. Bir arkadasini davet etmek, herhangi bir sosyal etkinlikte firmayi one cikaracak aktivitede bulunmak yada bulunmasina sebep olmak, calistigi isyerinin kantinine yada personel mudurlugune firmanin tanitimini asmak finansal bir destektir. Web sayfalarina girip iki satir firma hakkinda olumlu yorum yapmak finansal bir destektir. Sahip oldugu kosede, web sayfasinda yada e-mail grubunda firmadan bahsetmek finansal bir destektir. Bir gazetede haber yapmak, yorum yapmak finasal bir destektir. Firmanin kuponunu, hediye sertifikasini cevresine dagitmak finansal bir destektir. Buna benzer ornekleri cogaltmak tabiki mumkun. Bu orneklerin en az birini hepimizin yapabilecegide mumkun.

Firmadaki nakit akisini kontrol edebiliyorsaniz, zaten “Moral” faktorunun yuzde ellisinide halletmis oluyorsunuz demektir. Birde sizin basarilarinizi taktir eden, olumlu elestiri yapan insanlar cevrenizde arttikca, basari kendiliginden geliyor. Tabi burada “Olumlu Elestiri”cok onemli. Cunku gelen her musteri zaten yorum yapiyor. Onemli olan bu yorumlarin bize ne kattigi. Olumlu elestiriden bahsederken daha ilkgunden itibaren bize inanilmaz manevi destek veren bir musterimizi ornek verebiliriz. Musterimiz satin aldigi “Durum Doner” hakkinda birkac yorum yapmisti. Ekmegin doneri soguttugundan ve isitilirsa daha guzel bir tad olacagindan bahsetmisti. Hemen yorumunu dikkate alip, o sekilde cikarmaya basladik. Ve durumlerimiz cok popular olmaya basladi. Hatta degisik 2 gazetede haber oldu. “Siz hala acikmisiniz?” diye sormaya gelenleri gordukce bu tip moral veren insanlarin hakki gercekten odenmez.

Moral ve destek kelimelerinin ne demek oldugunu bilen bazi musterilerimiz, corbada onlarinda tuzlari olsun diye kendilerince bir takim desteklerde bulunuyorlardi. Bunlarin icinde acilisimiza 2-3 ay kala alis veris yapmadan bizim acilisimizi bekleyen ve acilis gunu o berbat kar firtinasini dinlemeden gelen insanlardan tutunda, 2 saat araba kullanmayi goze alip, yanimizda olanlarin verdigi manevi destekte maddi destek kadar onemliydi. Hicbir ucret taleb etmeden gelip calismayi teklif edenler oldu. Katildigimiz degisik etkinliklerde ve fuarlarda bize katilip hem restorantin hem Turk kulturunun tanitimina destek verenler oldu. Bir TV programi ve klip cekimi icin bizzat gelip, hic karsilik beklemeden servis yapanlar oldu. Cok sikistigimiz anlarda cocuklarimizi evlerinde misafir eden Turkler oldu. Hakkimizda cikan yazilari cerceve yapip bize hediye edenler oldu. Kredi karti firmasina verecegimiz komisyonu bile dusunup, alis verise gelmeden nakit para cekmeye gidenler oldu. Insanlarin bunu dusunmeleri, aslinda bize kazandirdiklari %3-5 komisyondan cok daha fazlaydi.

Bizim bu gectigimiz yollardan, yillar once gecen ve sikistigimizda bize yol gosteren isadami Turk dostlarimiz oldu. Karsilikli yardimlasma ile bazi sorunlarin ustesinden geldik.

Tahmin edeceginiz gibi, olumsuzluklar yaninda guzelliklerede bircok ornek vermek mumkun. Yazi dizimizde sira geldikce onlardanda daha genis olarak bahsedecegim.

Daha basarili olmak icin "isbirligi" temali yazimi ise onumuzdeki haftaya birakiyorum.

Iyi haftalar,

Ümit Palabıyık
8 Ocak 2008
umit@palabiyik.info

2008-01-02T17:57:00.001-05:00

Yeni acilan bir is yerine Dogu (Turk) kulturunun bakis acisi…

Yeni acilan isyerimize bolgedeki Amerikalilarin yaklasimlarindan gecen hafta bahsetmistik. Bu hafta ise bu guzel yaklasimlardan aldigimiz cesaret ve tavsiyelerle gerceklestirdigimiz acilis organizasyonuyla birlikte bizim kulturumuzun bakis acisini aktarmaya calisacagim.

Restorant Acilis Davetinin, sesimizi duyurmak acisindan onemli bir firsat oldugunu dusunuyorduk. Televizyon, gazete, politikacilar, isyeri sahiplerinin katilmasi firmamiz, kulturumuz ve Turkiye adina inanilmaz bir firsatti. Ne yaparizda, bu etkiyi dahada arttiririz diye dusunmeye basladik. Ilk aklimiza gelen, bolgedeki Tum Turk isadamlarini, akademisyenleri, yoneticileri hatta tum Turkleri davet etmek oldu. Bu vesile ile hem aramizda bir dayanismanin temelini atacaktik, hemde herkezin gozunde “Bizde (Turkler) Variz” duygusunu uyandiracaktik. Zira bu tip bir yaklasimi simdiye kadar hicbir Turk isyerinden gormemistik. Biz bir ilki baslatalim. Belki bizden sonrakilerede ornek olur diye dusunduk.

Hemen cevredeki Turklere, telefondan postaya kadar tum yollarla ulasmaya ve davet etmeye basladik. Baslar baslamazda, kendi kendimizle tanismis olduk….

Beni en cok sasirtan olay, bolgede ayni isi yapan isyeri sahibi Turklerin tepkileri oldu. Hemen hemen hicbir restoran sahibi telefonuma cikmadi ve biraktigim mesajlara cevap vermedi. Telefona cikanlarin ise bir tek kufur etmedigi kaldi. Neden boyle bir organizasyon yaptigimi, amacimin ne oldugunu argo cumlelerle bana sordular. Ve ne soylersem soyleyeyim, kabaliklarindan vazgecmediler. Kimisi ise, davetimi asagilama olarak algiladi…

Moralimizi altust eden bu tavirlara ragmen davetlerimize devam ettik. Belediye reisimizin tavsiyesi ile bolgedeki Turkleri temsilen Boston fahri konsolosumuza da bir davetiye gonderdik. Hemen ardindanda telefonla arayarak gelip gelmeyecegini konfirme ettik.

Konustugumuz Amerikalilarin cogu “Turkish Restaurant!, Turkish Cuisine! What is it like?” “Is there any Turks around?” seklindeki tepkileri beni oldukca sasirtmisti. Anlasilan biz Amerika’ da, en azindan bu bolgede yoktuk. Bu kadar yok olusumuzu, yillardir burada oturan Turklerle paylastigimda aldigim yanitlarin hepsi ayniydi; “Cahil Amerikalilar!”

Acilis gunu geldi catti. Ve tabiki hicbir Turk is adami ve restorant sahibi, hatta restorant yada turizm calisani (hatta kendi mesai arkadaslarimiz bile) bize katilmadi. Belliki herkesin daha onemli bir isi vardi… Biraz kendimizi (Amerikalilara karsi) mahcup hissetmistik. Elinde hediye ile Turk fahri konolosunu bir saat bekleyen belediye reisine ise soyleyecek bir soz bulamamistim. Maalesef Turklerin temsilcisi, tum Turkler adina, guzel bir firsatla birlikte trafige takilmisti…

Hic tanimadigimiz Amerikalilardan gordugumuz destege bakarak neden Turklerden de ayni seyi bekledigimizi suan bile anlamis degilim. Nedense boyle bir beklentimiz olmustu. Ve bu beklenti sonralari -simdi komik gelen- dedikodular seklinde bize geri dondu. Bizim hic karismamaya calistigimiz bu dedikodu halkasi oyle bir komik -bana kalirsa aci- hal aldiki, Turkleri birlestirmede buyuk rol oynayacagini dusundugumuz isletmemiz bir muddet sonra Turkleri bolen bir kurum oluvermisti. Bayram toplantisi yapmayi dusundugumuzde bile, toplumumuz katilanlar ve katilmayanlar olarak ikiye ayrildi…

Isyerimizi gormek icin gelen bircok Turkten bol bol nasihat aldik. Hayatinda hic yemek yapmamis, bir yer isletmemis hatta dogru duzgun bir yerde yemek bile yememis kisiler bize bilgi (akil) vermeye basladi. Meger toplumumuzda ne cok isadami ve asci varmis!

Daha sonralari “Helal” cilerle tanismaya basladik. Birakin servis yaptigimiz eti, hazir corbanin bile helal olup olmadigini soran musterilerimiz oldu. Restorantta icki sattigimiz icin kizan musterilerimizin yaninda, Fethullahci oldugumuzu soyleyen musterilerimizde oldu.

Kimisi servisini yaptigimiz Doneri’ pahalli buldu. Kimisi sattigimiz peyniri begenmedi. Kimisi “Hala acikmisiniz diye merak ettim” diyerek soyle bir ugradi…

Peki tum Turkler bu sekildemi davraniyordu? Olmasi gerektigi gibi davrananlar varmiydi? Olmasi gereken davranis tarzi neydi? Bu sorularinin cevaplarini ise onumuzdeki hafta ele alacagiz.

Hepimiz adina daha guzel bir 2008 dilegiyle…

Ümit Palabıyık
1 Ocak 2008
umit@palabiyik.info

2007-12-21T14:01:00.001-05:00

Isyeri binamizi alali daha bir ay olmasina ragmen, gece gunduz calisarak binanin ufak bir kismini acmayi basarabilmistik. Bir yandan binanin kalan kismini onariyor, bir yandanda acik olan kismi ile ufak tefek ticari ortama isiniyorduk.

Yeni olusumuz bircok kisinin dikkatini cekmisti. Yoldan gecenler, iceriye girip neler olup bittigini ogrenmeye calisiyorlardi. Ilk onceleri cevredeki insanlarin bu duyarliligi bizi sasirtmisti.. Zamanla Amerika’da ticaretin nasil isledigini ogrenmeye baslayinca bu ilginin sebebi yavas yavas ortaya cikmaya basladi.

Bizi ziyaret edenler kendilerini tanitiyor, bizim kim oldugumuzu, topluma neler vermeye calistigimizi anlamaya calisiyorlardi. Isyerini geziyor, burada oldugumuz icin tesekkur ediyorlardi. Yanimizda olduklarini ve bizim burada oldugumuzu etrafa duyurmaya calisacaklarini soyluyorlardi. Gelmiskende ufak tefek alis veris yapip, sembolik bir finansal yardimda bulunuyorlardi. En ilginc olanida “Sizin icin ne yapabiliriz?” diye sormalariydi… Sonralari bu cumleyi gercekten icten gelerek kullandiklarini yasayarak ogrendik.

Isyerini acar acmaz cevremizdeki insanlari tanimaya, hatiri sayilir bir cevre kazanmaya baslamistik. Ilerki asamalarda bize gercekten cok buyuk yardimlari dokunanlar icinde Sehir Merkezini Gelistirme Dernegi Baskani ve finans muduru bir avukati, yerel bir gazetenin muhabirini, bir derginin yorumcusunu, TV programcisini, cevredeki isyeri sahiplerini ve universitelerdeki birkac ogretim gorevlisini anmadan edemeyecegim.

Yukarida bahsettigim gazete ve dergi muhabirleri gelip, bizimle birer roportaj yaptilar. Ozel fotografcilar gonderip, isyerinin cok guzel resimlerini cektiler. TV programcisi, bolgenin ileri gelenlerini restoranta davet edip, guzel bir program yapti. Hatta programin tanitimi icin hazirlanan klibin bir kopyasini bize verdi. Belediyede calisan avukat, karsimiza cikan her turlu yasal sorunda bize hicbir ucret almadan yol gosterdi. Saglik mudurlugu, itfaiye, belediye ve polisle ilgili sorunlarda hem yol gosterdi, hemde o makamlardaki etkin kisilerle tanismamiza yardimci oldu. Isyeri sahipleri is yaptiklari arkadaslarini restorantimiza davet ettiler, isyerlerinde brosurlerimizi bulundurdular. Hatta guzel bir acilis organizasyonuna Belediye reisini ve tum sehrin ileri gelenlerini getirerek destek verdiler.

Acaba bu insanlar icin, bizim isyerimiz neden bu kadar onemliydi? Neden bizim ayakta kalmamiz gerekiyordu?

Dogrusu bu soruyu hem kendimiz cok dusunduk, hemde hic cekinmeden bu insanlara sorduk. Aldigimiz cevaplardan bazilari sunlardi;

* New Hampshire’ in tek Turk restorantisiniz ve Nashua sehrinin reklami icin bu cok onemli. Sizin isminiz ve sehre kazandiracaginiz reklam potansiyeli cok yuksek.

* Sehrin ortasinda bos ve cirkin duran bir binayi satin alip tertemiz gorunumlu, isleyen bir hale getirdiniz. Yasal problem yaratmayan bir aile ortami yarattiniz. Sehrin guvenli dokusuna yaptiginiz bu katkinin devam etmesini istiyoruz.

* Size gelen musteriler, sehrin diger esnafina ve sehre para kazandiracak; Otoparklara para birakacaklar, diger esnaftan alis-veris yapacaklar, yiyecek-icecek, vergisi odeyecekler.

* Siz firma olarak bina vergisi odeyeceksiniz, gelir vergisi odeyeceksiniz, issizlik sigortasina, sosyal guvenlik kurumuna odeme yapacaksiniz.

* Isyerinize eleman alacaksiniz, onlar vergi odeyecek, kazandiklarini gene bu sehirde yada bu eyalette harcayacak.

Bu cevaplardan, sosyal yasama katkisi olanlari desteklediklerini farketmistik. Bizde bu destegi karsiliksiz birakmamaya, hatta ayni destegi, bizden sonra acilan firmalara gostermeye basladik. Cok farkinda olmadan sistem bizi icine almayi basarmisti. Ve bundan oldukca memnunduk. Kisacasi toplumun icindeki kurumlar bizim firmamizin yapisinida sekillendiriyordu.

Tabiki dogup, buyudugumuz Turk, Islam ve Ortadogu kulturundende benzer etkilesimler oldu. Ama bu etkilesim ve yaklasim Amerikan kulturunden oldukca farkliydi…

Ümit Palabıyık
12 Aralik 2007
umit@palabiyik.info

Amerikan (Bati) Kulturunde yeni acilan bir isyerine bakis acisi

2007-12-21T13:46:00.001-05:00

Amerika’da Isci yada Isveren olmak

Amerika’ da calismaya basladigim ilk yillarda sik sik kendime sordugum bir soru vardi; “Amerika’ da isci olarak kalmali mi? Yoksa birsekilde isveren olmanin yolunumu bulmali mi?”

Bir yandan Amerika’ da isci olmanin guzelliklerinden memnunken bir yandan da idealist yanim ve ticarete olan ilgimden dolayi is kurmanin yollarini arastiriyordum.

O yillarda konustugum isyeri sahibi Turklerin buyuk cogunlugundan aldigim cevaplar oldukca cesaret kiriciydi. Hemen hemen hepsi Amerika’ da isci olmanin dayanilmaz rahatligindan bahsediyordu. Bircogundan “Keske bende senin kadar rahat bir ise sahip olsam” cumlesini duydum. “Sabah dokuz, aksam bes, her hafta sonu evdesin. Iki gun tatilini yap. Imkanin varken bol bol ailenle vakit gecir” en cok duyulan cumleydi.

Kendi isimi kurarsam, rahatimin hatta ailecek rahatimizin bozulacagini ogrenmistim. Bol bol nasihatlar almama ragmen, bir “Marka” yaratmak idealimden bir turlu vaz gecemedim. Bu hedef dogrultusunda mucadele ederkende basimiza gelmeyen kalmadi. Her nekadar, yasayarak (cogu zaman bedeller odeyerek) edindigimiz tecrubelerin, Turk toplumuna faydali olup olmayacagindan emin olmasamda, yazamadan duramayacagim. Atalarimizin dedigi gibi “Bir husumet, bin nasihattan iyidir”. Ben ne kadar yazsamda siz gene bildiginizi yapacaksiniz… Nerden mi biliyorum? Cunku bende oyle yaptim…!!!

Aldigim nasihatlerden bir cogunda gerceklik payi oldugunu simdi biliyorum(!) Ama tum olumsuzluklara, cok yogun calisma temposuna, dayanilmasi zor stresine, finansal zorluklara ve bircok dedikoduya ragmen, is yeri sahibi Turk’ un artmasini da gonulden istiyorum. Cunku biliyorum ki bu hem Amerika’ daki Turk toplumu, hemde Turkiye icin icin cok onemli. Zira “Finans”, icinde yasadigimiz toplumun en buyuk gucu. Eger bu toplumda tutunmak hatta bu toplumu yonlendirmek istiyorsak, mumkun oldugu kadar Turk’un isyeri acmasini saglamamiz gerekiyor. Eger biz is yeri acamiyorsak, acmaya calisanlara yardimci olmaya, acik isyerlerine ise destek olmaya calismaliyiz. Uzun vadede bu destek hepimize geri donecektir. Azda olsa benim gibi dusunen Turklerin oldugunuda biliyorum. Ama asil sorun bunu nasil yapacaklarini bilmemeleri…

Hepimizin bildigi gibi, ne zaman Amerika’ daki Turk toplumu bir organizasyon yapmaya kalksa, finansal sorunlar yuzunden istenilen etkiyi yaratamiyor. Bizler ise bu finansal sorunlari cozmek icin hala eski dunyadaki “imece sistemi” ile para toplamaya calisiyoruz. Oysa bu sistem ortacag ile kapandi. Eger etkili olmak, sik sik duydugunuz lobileri kurmak istiyorsaniz, bunu cami onunde makbuz kesen zihniyetle basaramazsiniz.

Madem kapitalist bir ulkede yasiyoruz, o halde bizimde oyunu bu kurallar dahilinde oynamamiz gerekir.

Ümit Palabıyık
27 Kasim 2007
umit@palabiyik.info

2007-12-21T10:25:00.002-05:00

Mt.Monadnock

Is guc derken cevremizdeki guzelliklerin bile farkina varamaz duruma geldigimizi hissedince, bu hafta farkli bir sey yapalim dedik. Bizim icin farkli ama New Hamshire icin hicte yabanci olmayan guzel bir dag yuruyusu (Hiking) yapmaya karar verdik. Gecenlerde bize yakin ve birazda meshur olan “Monadnock” dagi hakkinda "New Hampshire Magazine"’ de guzel bir yazi okumustum. Ozellike icinde bulundugumuz yaprak dokumu (Foliage) sezonunda ideal bir yuruyus olarak bahsediyordu.

Amerika’ da en fazla, dunyada Fuji dagindan sonra ikinci en fazla tirmanilan dag oldugunu ogrenince merakimiz iyice artti. Yilda ortalama 100 bin kisi acaba neden bu daga cikiyordu? Bizimde mutlaka gidip gormemiz gerekirdi.Amerika’ da hakkinda en cok resim yapilan, siir yazilan (60 in uzerinde) hatta operalar, semfoniler, valsler ve morris danslari (Ingiliz koylu dansi) yazilan bu dagi ziyaret etmek kacinilmaz olmustu.

Telafuzu bile bir farkli olan “Monadnock” dagi hakkinda ufak bir arastirma sonunda heyecanimiz dahada artti. New Hampshire’ daki bircok yerin ismi gibi “Monadnock” da kizilderililerden kalma bir isimmis. Bolgedeki yerli kabilelerden “Abnacki” dilinden geliyor. Manasi ise “tek basina ayakta duran” demekmis.Gercektende etrafinda baska bir dag yok! Bulundugumuz sehir olan Nashua’ dan yaklasik 1 saat uzaktaki kucuk bir sehir olan Jaffrey’ e ulasmak icin komsu 2 sehirden gecmemiz gerekiyordu. Mesafe uzak olmayinca Cumartesi gecesi restorantin yogunlugunuda bahane ederek Pazar sabahi yola cikmadan once guzel bir kahvalti yaptik.

Pazar gununun sakinligindende faydalanarak, guzel ve rahat bir yolculuktan sonra 5,000 acre (20 km²) alan uzerine kurulu “Monadnock State Park” a vardik. Parka giristeki kulubedeki gorevli arabanin icine bakip birkac soru ile hem ucreti, hemde bizim Hiking konusundaki tecrubemizi belirlemeye calisti. Ilk sordugu soru arabada kac kisi olduguydu. Ben ve esim yetiskin olarak (Adult) ucer dolar odememiz gerekiyordu. 8 yasindaki kizim icin bir dolar istediler. 3 yasindaki oglumdan ucret almadilar. Zaten Atilla Bey benim sirtimda yolculuk edecegi icin odememesi dogaldi!

1883 yilinda Jaffrey belediyesi Amerika capinda bir ilki gerceklestirerek bu bolgeyi yatirimcilara karsi ozel koruma altina almis. Dagda cevreyi kirletmemeniz gerektigini oncelikle tembih ediyorlar. Yaniniza poset alin ve coplerinizi mutlaka geri getirin diyorlar. Parka kopeklerin girmesi ise yasak.

Park gorevlisi saatin 2 olusunu ve acemi tavrimizi gozonune alarak bize Beyaz noktali yolu (White Dot Trail) takip ederek zirveye cikmamizi tavsiye etti. En kisa yol buymus! Gidis donus ortalama 3.8 mil. Yanimiza bol bol su, kraker ve sekerli cerezler almamiz gerektigini belirtti. Gerci esim cantamizi bol bol ulker gofret, cikolata, meyve sulari ve tabiki uludag gazozu ile depolamisti bile.

Aslinda ben bu kisa yollari hep sikici bulurum. Ama durumumuzu gozonune alarak tavsiye edilen yoldan gitmeye karar verdik. Gerci daga tirmananlarin % 80’ i de bizim yaptigimizi yapiyorlarmis. Bu yuzdende “Pumpelly Cave”, “the Spy Cave” ve “The Eagle’s Nest” gibi bircok gizli yeri goremiyorlarmis. Maalesef bizde goremedik.

Arabamizi park edip hemen parkurun basina gectik. Parkurun ilk 10 dakikasi sanki bir orman yuruyusu olarak basladi. Hemen ardindan merdiven seklinde odunlar ve onlarin arkasindanda tas basamaklar aslinda parkurun cokta kolay olmayacagini isaret ediyordu. Yarim saatin ardindan yavas yavas 45 dereceyi bulan tas tirmanmalari basladi. Bu asamadan sonra ozellikle sirtimda tasidigim oglum icin tedirgin olmaya baslamistim. Parkur sonuna kadarda dusmemek icin elimden gelen herseyi yaptim. Bir muhdet sonra kayalar arasindan ciliz sulara ve buna bagli olarakta kucuk camur obekleriyle karsilasmaya basladik. Boylece parkur daha kaygan ve kirli olmaya basladi.

Parkur tahmin ettigimden daha kalabalik ve cok degisik yastan insanlar ile doluydu. Her gelene daha zirveye cok varmi diye sormaya baslamamiz ise yorulmaya basladigimizin belirtileriydi. En cok 8 yasindaki kizim beni sasirtiyordu. Yurumesini hic sevmemesine ragmen onumuzde tikir tikir yukariya cikiyordu. Bizim zirve diye tahmin ettigimi her tepe ise baska bir tepenin altinda kaliyordu. Iki defa dinlenerek ve tum suyumuzu bitirerek zirveye 2,5 saatte vardik.

Dagin tepesi bitki ve agacsiz, tabiri caizse kayalarla kapli kel bir tas yiginiydi. Cevreye tamamiyle hakim harika bir manzara vardi. Sicak bir gun olmasina ragmen dagin tepesi oldukca ruzgarliydi. Hepimiz usudugumuz icin cantamizda kalanlari hemen yiyip, resimlerimizi cekip inise gectik.

Inise gecer gecmez aklima kotu ihtimaller gelmeye baslamisti. Ya birimize birsey olsa mudahale edebilirlermiydi? Etrafta Park korucularini (Park Rangers) gormek biraz beni rahatlatiyordu. Sonralari Parkta 1920 yilindan beri sadece bir kisinin oldugunu ogrendim. Olen kisi 23 yasinda New York’ lu bir demir isletmecisinin oglu Charles MacVeagh’ mis. 1920 yilinda Sevgililer gunu (14 Subat) yeterli onlem almadan tirmanisa baslamis. Kar firtinasinin bastirmasiylada sabaha karsi 4’te yardim gelmesine ragmen, kalp yetmezliginden olmus. 21 yasindaki arkadasi ise hayatta kalmayi basarmis.

Dagda meydana gelen kazalari merak ederken encok ucak kazasi oldugunu ogrenmekse beni cok sasirtti. Topu topu 3165 ft (965 mt.) olan bir daga 1954 yilindan beri 3 defa ucak carpmis. Ucaklardan biri Hava kuvvetlerine bagli Sabre Jet, digerleri ozel 2 ucak. 1980’ lerde carpmislar. Toplam 3 kisi olmus.

Donusun daha kolay gececegini dusunerek yola cikmistik. Ama evdeki hesap carsiya uymadi. Dik inisler, yorgunlugumuz, insan sayisinin azalmasi ve birkac defa yolumuzu kaybetmek isimizi zorlastirmisti. Birde yavas yavas karanlik cokmeye baslayinca bende de stres baslamisti. Sonlara dogru benim ayaklarim agrimaya, esimin ayagi burkulmaya ve kizimin ayagi takilip dusmeye basladi. Sona vardigimizda hava tamamen kararmis karnimiz felaket acikmisti. Ben kosar adim su icmeye gittim. Universite yillarindan bu yana ilkkez 5 saat dagda kalmistik. Uzerimizde tatli bir yorgunluk vardi.

Eve donerken Monadnock’ ta guc denemesi yapan yuruyusculeri (Power Hikers) konusuyorduk. Ozellikle 3 tanesinin yaptiklari inanilir gibi degildi; Lary Davis 2850 gun (yaklasik 8 yil) hic aksatmadan hergun Monadnack’a tirmanarak muthis bir rekor kirmis. Kar kis demeden hergun tirmanmis. Hicmi hastalanmamis? Hicmi isi cikmamis? Anlasilir gibi degil. Park yilin her gunu acik. Ben bu rekoru kirarim diyen varsa buyursun, denesin... Fran Rautiola, Monadnock’ a 24 saat icinde tam 14 defa, Gary Harrington ise 16 defa cikmis. Biz 5 saatte cikip indik. Adamlarin yaptigi inanilir gibi degil…

Ümit Palabıyık
21 Ekim 2007 - Pazar
umit@palabiyik.info

2007-12-20T22:50:00.002-05:00

Icki Yasasi - II

Şehrin büyük marketlerinden biri olan “Market Basket"de eşimle birlikte alışveriş yapıyorduk. Tam kasaya gelmek üzereydik ki şarap raflarından birinde “Estancia Cabernet Savignon” marka şarap gözüme çarptı. Otelimizdeki şarap tanıtım gününde tattığım bu şarap bayağa hoşuma gitmişti. İki gün izinli oluşumu düşünerek güzel bir akşam yemeği için iyi bir fırsat diye düşündüm. Hemen bir şişe alarak kasaya geldim.

Sepetteki tüm ürünleri boşaltıp barkod cihazından geçiren kasiyer, sıra şaraba gelince hemen kimliğimi sordu. Yasayı bildiğim için gülümseyerek kimliğimi uzattım. Kasiyer şöyle bir göz attıktan sonra eşime döndü sizinkini görebilirmiyim dedi. O sıralarda eşim Amerika’da turist statüsünde olduğu için, Amerikan kimliği yoktu ve pasaportu da arabadaydı.

Kasiyere eşimin yaşının 21’den büyük olduğunu, Amerikan vatandaşı olmadığını, çok ısrar ederse arabadan pasaportunu getirebileceğini anlatmaya çalıştım. Fakat kasadaki kişi nuh diyor, peygamber demiyordu. Bu arada benim hoşgörümün yerini de yavaş yavaş öfke almaya başlamıştı.

İki yaşımdaki kızımı göstererek onunda kimliğini istermisiniz diye sordum. Gayet pişkin bir “No Sir” cevabı aldım. Peki şarap kalsın. Eşyaları arabaya yükledikten sonra eşimi de arabada bırakip, gelip alırım dedim. O zaman eşim burada olmadığı için herhalde yanımda olmayan eşimin de kimliğini sormazsınız diye alaycı bir şekilde konuşmaya başladım. Kasiyerin buz gibi cevapları beni daha da öfkelendiriyordu. Gene aynı tavırlarla “siz bilirsiniz beyefendi” deyip kestirdi attı.

Ben tabiki hırsla dediğimi yapıp, başka bir kasiyerden şarabı aldım. Elimde fiş, torbada şarapla tam çıkışa gelmiştim ki, kapıda eşimle karşılaştım. Oda gördüğümüz muameleden rahatsız olmuş, elinde pasaportuyla yaşını göstermek istiyordu.

Söylene söylene yürürken, halkla ilişkiler standındaki görevli müdür gözüme çarptı. Yanına gidip durumu açıkladım. Aslında amacım marketten çıkmadan durumu çözmekti. Çünkü dişarı bu şekilde çıkarsak, eşim kimliğini göstermedi diye abuk subuk bir sürü sorun yaşayabiliriz diye düşündüm.

Görevli müdürün tavri kasiyerden pek de aşağı kalır gibi değildi. Konuya başlar başlamaz, elimdeki poşeti istedi. Nedenini sorunca eşinizin kimliği yok dedi. Pasaportunu gösterdim. Amerikan kimliğinden başka birşey kabul etmiyoruz dedi. Bu cümle bardağı da, beni de taşıran son damla olmuştu. Eşimin, pasaportunda görüldüğü gibi, ülkede turist olarak bulunduğunu, Amerikan vatandaşı olmadığı için Amerikan kimliği olmadığını, turist statüsünde birine ülkenizin kimlik vermediği için bizim de kimlik alamadığımızı tatlı sert anlatmaya çalıştım. Gerçi ok yaydan çıkmıştı artık…

Müdür aynı teraneyi “yasalar böyle emrediyor aksi halde firmamızın likör lisansını kaybetme ve $10.000 ceza ödeme ihtimali var” gibi saçmalıklarla süsleyince, öfkemden de pay alma hakkını kazanmıştı.

Ona bir barda barmen olarak çalıştığımı, söylediği şeylerin hepsinin birbirini tutmayan ve ne yapacağını bilmeyen bir müdürün saçmalığından ileri gitmediğini Türk usulü, biraz da vucüt dilini kullanarak anlatmaya başladım.

Bu aşamadan sonra bende de kibarlık kalmamıştı. Bu ülkede sadece Amerikan vatandaşları mı içki içebilir? Bu saçmalığı dünyanın hiçbir yerinde görmedim? diye bağıra bağıra marketi terkettim.

Sonradan danıştığım tüm Amerikan vatandaşı arkadaşlarımdan “Böyle saçma şey olur mu?” tepkisini aldım. Onlarda olanlara anlam verememişti. Hepsinin ortak cevabı “Irkçılık” oldu. Hiçbir Amerikan vatandaşına yapamayacakları bir muamele ile karşı karşıya kalmıştım. Hatta dava etmemi o kadar tavsiye ettiler ki, bir ara ciddi ciddi düşünmeye bile başlamıştım.

Bu olaydan bir hafta sonra resepsiyonda çalışan bir Amerikalı arkadaşında başına benzer bir olay geldi. Yirmi yaşlarında iki kız, iki erkek arkadaş gece restorandan eve dönüyorlarmış. Arabayı kullanan bizim arkadaş, bir yerde durup, bir şişe içki almış. Arabaya bindiğinde, yasayı bilmediğinden, içkiyi arka koltuğa koyup az ilerdeki evine doğru yola çıkmış. Gerçi çeyrek mil bile gidemeden bir polis tarafından durdurulmuş.

Tabiki arabada kapalı da olsa içki bulundurmak yasak. Arabadaki dört gençten sadece birinin yaşı 20 (içki içebilme yaşı olan 21’ den küçük). Diğer üçü 21’den büyük. Bilin bakalım ne olmuş? Benim aklıma ilk gelen, (Amerikan vatandaşı oldukları için) polis abilerinin biraz nasihat ettiği sonra da içkiyi ellerindan alarak evlerine gönderdiği şeklindeydi.

Dört kafadar tutuklanmışlar. O geceyi karakolda geçirmişler. Arabada içki bulundurmak, reşit olmayan birinin içki içmesinde aracı olmak, polise karşı direnmek ve hakaret etmekten mahkemeye sevk edildiler.

Bu arada okuyunca hernekadar trajıkomik gelse de bu ufacık detayın kişilere neye malolduğunu bir hatırlatayım. Her şeyden önce berbat bir gece geçiriyorsunuz. İnanın Amerika’da da olsa karakolda olmak hiç de eğlenceli değil. Kesinlikle aşağılandığınızı hissediyorsunuz. Büyük ihtimalle ertesi günü işe gidemeyeceksiniz. Tabi ki mahkeme günü de. Mahkemede kesinlikle bir avukata ihtiyacınız var. Bunun gibi ufak bir dava için bile, avukatlık ücreti (şanslıysanız ve çevreniz varsa) $2000’dan başlıyor. Herşeyin yolunda gitmediğini, davanın uzadığını, sosyal topluma uyum kurslarına gitme mecburiyeti konulacağını, tüm bunların kişisel kayıtlarınıza geçeceğini bir düşünün.

İnanin ki hiç de eğlenceli değil…

Ümit Palabıyık

Temmuz 2003

umit@palabiyik.info

2007-12-20T22:37:00.002-05:00

Icki Yasasi - I

Bir müşterimizin “Elimdeki bardakla kapının önünde durmamın bir sakıncası var mı?” sorusu ile ilk kez Amerika’daki içki yasası ile tanıştım. Aslında bu sorunun neden sorulduğunu anlayamamış, manasızca “tabiki yok’ deyip, geçiştirmiştim. Sonraları buna benzer sorularla karşılaşınca ülkemizde hiç tanımadığımız bir yasayla karşı karşıya olduğumuzu anladım.

Birçok değişik konumlarda karşılaştığım bu kanun ilk önceleri beni oldukça şaşırtmıştı. Zamanla herşey gibi buna da alışınca, aslında vatandaşı korumak amacıyla çıkarılmış güzel bir yasa olduğunu düşünmeye başladım. Gerçi herşey gibi bu kanunun da uygulayıcılar elinde zaman zaman komik durumlara düştüğünü bizzat yaşayarak öğrendim.

New England bölgesinde, özellikle yaşadığım eyalet olan New Hampshire’da çok titiz bir şekilde uygulanan bu kanun öncelikle içki içme yaşı ile başlıyor. Yasa gereği, 21 yaşın altında hiç kimse içki içemiyor ve satın alamıyor. 21 yaşın altında birine içki satmak, almak, içirmek, bir şekilde içmesine ön ayak olmak suç.

Eğer yaşınız 21’den fazla ise de içki almaya sakın yanınızda 21 yaşından küçük biri ile gitmeyin. Çünkü yaninda 21 yaşından küçük olan birine de içki satmak yasak.

Diyelim ki evinize giderken bir şişe şarap aldınız. Arabanıza bindiniz. Allah vere de polise yakalanmasanız derim. Çünkü ağzı kapalı da olsa, hatta poşetin içinde ambalajlı da olsa arabanın içinde içki bulundurmak yasak. Ancak hiç açılmamış bir ickiyi arabanın bagajında taşımanıza izin veriliyor. Yani bizdeki gibi hem giderim, hem içerim muhabbeti yok.

Diyelim ki canınız bira çekti. Bir kutu bira aldınız ve gazeteye sarıp, ortaköy muhabbeti yapmak istediniz. Ne yazık ki mümkün değil. Sokakta içki içmek ve ağzı açık şişe ile dolaşmak yasak.

Bir barda ya da restoranda içerden sıkılırsanız ve şöyle biraz kapının önüne kadar çıkıp, hem hava alayım hem de içkimi yudumluyayım diye düşünürseniz, biraz hayal kırıklığına uğrarsınız. Çünkü içki bardağı ile restoranın dışına çıkmak, hatta kapının önünde durmak yasak.

Eğer bir restorana gider, alkollü bir içecek siparişi verirseniz, servis elemanı size kimlik sormak zorunda. Fiziksel olarak 40 yaşın altında gösteren herkese kimlik sormak zorundalar. Garson sormadan içki servisi yaparsa ve bulunduğunuz restoran eyalet polisi tarafından denetlenirse, hem içen, hem servisi yapan, hem de işletme sahibi cezaya maruz kalıyor.

Tabi ki servis elemanının görevi kimlik sorma ile bitmiyor. İçki servisi yapan kişi, içki içeni de izlemek zorunda. Yani izlemekten kastım, kendisini kaybedene kadar içmesine izin vermemesi gerekiyor. Çünkü bir kimse içki içmeye başladığı an, ona servis yapan kişi, içki içenin başına gelecek her türlü kötülükten sorumlu. Yasa aynı sorumluluğu beraber içki içtiği arkadaşlarına da yüklüyor.

Diyelim ki otelimizin barında bir müşterinin içkiyi fazla kaçırdığını hissettik. Öncelikle YASA GEREĞİ daha fazla servis yapamayacağımızı bildiriyoruz. Daha sonra otelde kalıp kalmadığını öğrenmemiz gerekiyor. Otelde kalıyorsa, müşterinin odasına gittiğinden emin olmamız gerekiyor.

Eğer otelde kalmayan bir müşteriyse, evine nasıl gideceğini bulmamız gerekiyor. Servis elemanı gerekiyorsa müşterinin araba anahtarını almaya yetkili. Hatta müşterinin arabasında içki olduğunu öğrenirse, ertesi güne kadar tüm içkilere el koyma yetkisi var. Müşteri bu şekilde araba kullanırsa, kendisi kadar, hatta daha fazla servis elemanı ve arkadaşları da sorumlu. Eğer bir kaza geçirip ölürse, servis elemanı ve arkadaşları cinayetten yargılanıyor.

Servis elemanı, bu durumdaki bir kişiyi evine kadar güvenli bir şekilde ulaşmasını sağlamak zorunda. Bunun için, taksi cağırabilir, o kişinin bir arkadaşını ya da akrabasını çağırabilir ya da bizzat kendisi götürebilir. Hiçbiri mümkün değilse, işletme otelde en düşük fiyatla hatta ücretsiz bir oda vermek zorunda.

Hepinizin “Yok daha neler…” diyerek okuduğu bu konu gerçekten uzun ve enteresan. Her eyalette değişiklikler gösteren yasa, aslında adamına göre de zaman zaman farklılıklar gösteriyor. Önümüzdeki hafta da devam edeceğim. Bu konuda yaşadığım birkaç trajikomik anımı da aktaracağım.

Şimdilik herkese iyi bir hafta diliyorum…

Umit Palabiyik
Temmuz 2003
umit@palabiyik.info