راز سر به مُهر

کلمات

2026-09-02T13:09:05.876+03:30

کلمات ِ دیگریْ آفتاب ِ جان بود
دریغ شد
سایه افسوس قد کشید
غروب شد
جان فرسود

معمولی ِ سمج ِ دوست‌داشتنی ما!

2026-08-24T09:16:00.000+03:30

🔹 اول) شهریور سال ۷۸ (درست ۲۷ سال قبل) با دوستان در تدارک یک دورهمی بودیم؛ دورهمی دانش‌آموختگان ریاضی-فیزیک سال ۷۲ دبیرستان امیرکبیر زنجان؛ به بهانه ششمین سال اخذ دیپلم!
از قضا چند روز پیش از این دورهمی آقای خاتمی، رئیس‌جمهوری شریف ِ وقت، به زنجان آمده و قرار بود در سالن دارالقرآن با «نخبگان» دیدار کند و برای‌شان سخنرانی. من به عنوان خبرنگار قرار بود در جلسه باشم. در مسیر حرکت به داخل سالن، تصادفا با جناب دکتر یوسف ثبوتی عزیز هم‌گام شده بودم. به نظرم رسیده بود بهانه هم‌کلامی را هم فراهم کنم. حواسم به عنوان برنامه‌ریز متوجه آن دورهمی هم‌کلاسی‌ها هم بود. به دکتر ثبوتی ِ عزیز ماجرا را توضیح دادم و راساً(!) تصمیم گرفتم از ایشان برای حضور و سخنرانی دعوت کنم. ماجرا را توضیح دادم و درخواستم را مطرح کردم. استاد با فروتنی و صبوری گوش کردند و پرسیدند: «چرا من؟»! جا خوردم. همان موقع هم آوازه همت ِ بلند و بنیه استوار علمی ایشان به عنوان یک زنجانی ِ درس‌خوانده و باسواد عالم‌گیر بود. گفتند: «نه، من کار خاصی نکرده‌ام. معمولی‌ام. هر کس دیگری به قدر من تلاش کرده بود می‌توانست این کارها را به سرانجام برساند.»
بماند که جناب ثبوتی همان شب در حضور رئیس‌جمهوری وقت خطابه درخشانی خواند (یادم هست متن کاملش را در پیام زنجان چاپ کردیم)؛ کوتاه ولی عمیق و جان‌فزا که نشان می‌داد زاویه دید ایشان محصور فیزیک و ستارگانش نیست.

🔹دوم) دیشب (اول شهریور) بعد از اکران اختصاصی مستند «لوسیفر» (درباره زندگی خود استاد) وقتی ایشان پشت تریبون رفتند، دوباره در کلام‌شان همان حرف ۲۷ سال پیش بود؛ «من معمولی‌ ِ سِمج‌ام.»
گفتند: کسی نیستم که با یک نهی و نکن، کوتاه بیایم.

به حسین آقای نجاری (کارگردان فیلم) گفتم: چقدر نگران بودم فیلم شما حرف‌های تکراری را تکرار کرده باشد ولی نوع زاویه دید شما به استاد و زندگی‌شان همان بود که خودشان بسیار بر آن تاکید دارند: معمولی بودن در عین پرتلاش بودن. چقدر آن صحنه‌های توضیح درباره یادگاری‌های توی اتاق‌شان حالم را خوب کرده بود.
و چقدر آن صحنه و کادر در فیلم که دکتر ثبوتی و همسر محترم و گران‌مایه‌شان را از پنجره آن خانه نشان می‌داد که لیوان چایی به دست، به بیرون نگاه می‌کنند، دوست‌داشتنی بود.

من با شکوه همت و تلاش و صبوری دکتر ثبوتی ِ عزیز در کتاب «علوم پایه زنجان / داستان بنیان گذاری مرکز تحصیلات تکمیلی» خانم ماندانا فرهادیان عزیز پیش‌تر و بیش‌تر از همیشه آشنا شده بودم. خانم فرهادیان از بابت تدوین این کتاب حق بزرگی بر گردن زنجان و زنجانی‌ها دارند و چه خوب که همه این کتاب را بخوانند؛ با شوق.

گفتم: حسین آقا! امروز خیلی دلم پر بود و چشم‌هایم مدام اشکی می‌شد از حرف و تصاویر فیلم‌تان، خدا خیرتان بدهد؛ چراغی برافروختید.

به نظرم رسیده بود در ایران ِ سختی‌برده‌ی این روزها و انگار همه روزهای ما، چیزی به اندازه معمولی ولی پرتلاش بودن راه رهایی نیست؛ همانی که دکتر ثبوتی در شب ۹۴ سالگی‌شان آن را رایگان و دودستی به مخاطب تقدیم می‌کند؛ آدرس سرراست‌اش را می‌دهد.

معمولی بودن و نفی تفاخر و سمج بودن گوهر گم‌شده است. دکتر ثبوتی البته در «لوسیفر» مرزهای این سماجت را بازگفته؛ این‌که خلاقیت و تلاش و آزادی تو سد راه کسی نباشد، حراست و نگهبانی مدام شهروندان راه‌بند است، سد راه رشد آدمی است.

🔹سوم) آخر مراسم اکران فیلم و بریدن کیک تولد استاد، خیلی منتظر شدم تا اطراف استاد ثبوتی عزیز خالی و خلوت شود. بعد در خلوتی دل‌انگیز جلو رفتم و گفتم: اجازه می‌دهید بغل‌تان کنم؟ خندیدند و من بغل‌شان کردم، پیشانی‌شان را بوسیدم؛ پیشانی آن معمولی ِ سمج ِ دوست‌داشتنی را ... انگار ضریح معبدی باشکوه را بوسیده بودم ...

بمانی برای ما ای بزرگ ِ فروتن.

➕ این متن در «پیام‌زنجان نیوز»
➕ در اینستاگرام

عین ریشه‌های بلوط

2026-08-22T16:04:40.196+03:30

... سر آخر از شدت ناراحتی گفت: «من هر روز آرزوی مرگ می‌کنم» و زن زود، انگار که جواب را آماده کرده باشد، گفت: «خیلیا این کارو می‌کنن»!
اسماعیل جا خورد. انتظار داشت زن یا در نهایت بی‌رحمی‌ سکوت کند یا شاید مهربان شود، به چشم‌هایش چشم بدوزد، شاید حتی نم اشکی توی چشم‌هایش بیاید که یعنی «با مرگ شوخی نکن» اما او گفته بود: «خیلیا این کارو می‌کنن»!
لیلا ندانسته بود که باید مرگ‌خواهی مرد را جدی بگیرد. اسماعیل خیلی بچه بود، ده ساله شاید، که از سر ناراحتی و شدت غرور و تنهایی‌اش رفته بود پشت‌بام که خودش را بیندازد پایین و خودش را بکشد! آن روز بارانی سرد همیشه مثل یک گره بود در خیالش، عین طوق به گردن‌اش.
جرئت و صداقت اسماعیل برای نابودی خودش، انگار ذاتی بود یا ذاتی شده بود و تلخ‌ترین قصه‌ای که او همه این سال‌ها با خود بالا و پایین‌اش می‌کرد.
اسماعیل صدای تَرَک را شنید، ترکی که عین ریشه‌های بلوط ایرانی مدام جلو رفت؛ وسیع و محکم شد، از همان روز، و دیگر مهم نبود اسماعیل یا لیلا آن ترک‌ها را می‌بینند یا نه.

راز آن چرخش مچ دست

2026-08-19T15:55:02.613+03:30

اولین بار، ۲۳ یا ۲۴ سال قبل این عکس را، یا عکسی از این سنگ‌نگاره تخت جمشید از همین زاویه را، در صفحات سررسیدی دیده بودم. عکس را از سررسید کندم و قاب‌شده به دیوار زدم از بس که خوشم آمده بود!

من با هیچ عکس دیگری چنین نکرده‌ام!

در این عکس چیزی مرا مسحور کرده بود؛ آنْ شاید زوایه‌ای چرخش مچ دست سمت راست بود که انگار آرام و رازگونه و حمایت‌خواهانه دست را به آن دست دیگر رسانده بود و دست دیگر، بی‌مضایقه و با همگی انگشتانْ آن را در برگرفته بود؛ این تعبیر و دید من بود.
هیچ جزئیات دیگری انگار به چشمم نیامده بود.

۲۵۰۰ سال از خلق این هنر و از خیال آن‌که طرح این مهربانی و امید را روی این سنگ ریخت و تراشید می‌گذرد. دست‌هایی که تراشیدند و ساختند‌ش، هزاران بار خاک شده‌اند لابد. روح رازگوی‌شان در آرامش ابدی باد.

امروز دیدم عزیزی از ويرجينيا وولف (در «خانم دالووی») نقل کرده که «نگفته بود دوستش دارد اما دستش را گرفته بود. فکر کرد خوشبختی همین است» و این عکس را گذاشته بود.

چقدر غریب دلم روشن شده و لمس این سنگواره را خواسته بود، خیره شدن به آن را، ذره‌ای از غبار آن که طرحش را ریخت و جرعه‌ای از شور و شعور ويرجينيا وولف را در این تن و جان هدررفته.

چهارپاره ۱۶۱ – درباره تاریخ تورم چه می‌دانید؟!

2026-08-19T09:38:00.000+03:30

اول) آیا می‌دانید در طول ۴۷ سال اخیر بعد از انقلاب، تورم فقط چهار بار تک‌رقمی بوده است؟ بار اول در سال ۶۴ (کمترین بعد از انقلاب تا کنون؛ ۶/۹ درصد - طبق گزارش بانک مرکزی) و بار دوم در سال ۶۹ (سال بعد از درگذشت آیت‌الله خمینی؛ ۹ درصد) و آیا می‌دانید طی ۴۷ سال اخیر میانگین (حسابی ساده) تورم مصرف‌کننده در ایران، حدود ۲۲ درصد در سال بوده است؟

دوم) آیا می‌دانید معنای متوسط تورم ۲۲ ساله در ۴۷ سال یعنی چه؟ یعنی طی ۴۷ سال، قیمت‌ها تقریباً ۱۱٬۵۰۰ برابر شده است. به زبان خیلی ساده: برای خرید چیزی که در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰۰ تومان قیمت داشته، امروز باید حدود ۱٫۱۵ میلیون تومان بپردازید.

سوم) آیا می‌دانید از چهار بار تورم تک‌رقمی بعد از انقلاب اسلامی، دو بار آن مربوط به دوره ریاست‌جمهوری حسن روحانی و در سال‌های ۹۵ و ۹۶ بوده است؟ همان دوسالی که برجام کار کرد؛ به ترتیب ۹ و ۹/۶ درصد.
اردیبهشت ۹۷ ترامپ آمریکا را از برجام خارج کرد، مصیبت کرونا هم از اسفند ۹۸ اضافه شد، برجام احیا نشد، ترامپ دوباره بازگشت، جنگ شروع شد و میانگین تورم بر اساس داده‌های رسمی ایران (بانک مرکزی) در این فاصله زمانی حدود ۴۳–۴۴ بوده است!

چهارم) آیا می‌دانید معنای ساده و روشن این‌که متوسط تورم سالانه حدود ۴۳ تا ۴۴ درصد باشد و این وضعیت ۹ سال پشت سر هم ادامه پیدا کند، چیست؟! این یعنی قیمت‌ها در این بازه زمانی، تقریباً ۲۵ تا ۲۷ برابر شده است. به زبان خیلی ساده: چیزی که ۹ سال قبل ۱۰۰ هزار تومان قیمت داشت، امروز حدود ۲٫۵ تا ۲٫۷ میلیون تومان می‌ارزد!

معنای نگفتن «همه» واقعیت

2026-08-16T14:20:37.446+03:30

رجانیوز به نقل از مصطفی طاهری (نماینده زنجان در مجلس و عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس) نوشته که «گرانی‌های امروز هیچ ربطی به جنگ و محاصره ندارد و اگر جنگ هم نمی‌شد به دلیل سیاست‌های ارزی دولت پزشکیان در دی ماه پارسال، دقیقا همین گرانی‌های امروز را شاهد بودیم ... قبل از جنگ به دولت پزشکیان گفتیم، اگر ارز ترجیحی را حذف کنید قیمت تمام کالاها چند برابر خواهد شد، گوش نکردند، حذف کردند، حالا می‌گویند عامل گرانی‌ها جنگ است!» [البته به نظر می‌رسد رجانیوز در نقل جملاتْ قدری تردستی کرده، برخی کلمات را قدری چرخانده تا به دلخواه به بخش‌هایی مطلوب خودش وزن بیشتری بدهد.]

🔹 تبصره اول: نفی نقش جنگ در گرانی‌های کمرشکن ماه‌های اخیر در حالی‌که گزارش‌های اولیه حاکی از خسارت‌ نزدیک به ۳۰۰ میلیارد دلاری به کشور بوده، نفی واضحات و «خورشید» است! چنین خسارتی در کنار تامین نیازمندی‌های جنگ همزمان با محاصره دریایی و کاهش درآمدهای دولت، فشار عریانی به ذخایر ملی و بودجه کشور وارد می‌کند. این البته به آن معنی نیست که برنامه‌های اقتصادی دولت درست و در تورم کنونی بدون اثر بوده است. از بعد از خروج آمریکا از برجام (در سال ۱۳۹۷) تا پیش از رئیس‌جمهوری شدن مسعود پزشکیان (۱۴۰۳) بر اساس داده‌های رسمی، متوسط تورم سالانه ایران حدود ۳۶٫۸ درصد (مرکز آمار ایران) یا حدود ۴۳٫۱ درصد (بانک مرکزی) بوده است؛ این ارقام بسیار وحشتناک، بی‌سابقه در تاریخ معاصر ایران و یکی از بالاترین نرخ‌ها در دنیاست.

🔹 تبصره دوم: امثال جناب طاهری باید بپذیرند که اوضاع وخیم اقتصادی امروز از جمله محصول بلافصل ترجیح «آرمان‌های ایدئولوژیک و شوق «نجات» منطقه (منجر به مخاصمه با قدرت‌های اقتصادی بدون ارزیابی درست از توانایی خود و دشمن)» به «آرامش و آسایش مردم» بوده است؛ در طول دهه‌ها و نه از سال ۱۴۰۳ و آغاز اجرای سیاست‌های ارزی دولت چهاردهم! همین سلطه مسائل اعتقادی و عدول از تامین نیازهای آزموده‌شده‌ی سلامت و کارآمدی نظام اداری با اختصاص انواع سهمیه‌های ویرانگر استخدام و دانشگاه، منجر به ترجیح وفاداران به کاربلدهای پاکدست و در نتیجه سقوط سطح کارآمدی نهادهای رسمی نیز بوده که اثر خود را به‌خصوص در حوزه اقتصاد که بی‌تعارف‌ترین نهاد حکومتی است، به روشنی بروز داده است. اگر دلیل نگرانی بابت گرانی‌های هولناک اخیر، توجه به روزگار سخت «مردم»‌ و غمخواری است (و نه لگد زدن به دولتی که رئیس‌اش در انتخابات دو سال قبلْ مطلوب آقای طاهری نبوده، یا دور کردن مقصران اصلی در بروز اوضاع وخیم اقتصادی از تیررس افکار عمومی)، نپرداختن به پیش‌زمینه‌های سیاسی-اعتقادی طرح‌های اقتصادی قوه مجریه، صادقانه نیست.

🔹 تبصره سوم: صادق باشیم. نگفتن «همه» واقعیت، خیلی وقت‌ها عین دروغگویی است.

نویسنده و تصویرگر: محمدامین

2026-08-16T10:02:27.628+03:30

پارسال پسرمون (۹ ساله) یه داستان نوشت و نقاشی‌ش کرد به اسم «میمون بازیگوش»،

بعد از کلی داستان ناتمام، چند روز پیش داستان دوم‌اش رو با نقاشی‌هاش کامل کرد؛ این بار: «لئو و فتح کوه آلپ» (داستان پسری ماجراجوست که سال‌ها قبل زندگی می‌کرده و می‌خواد کوهنوردی و قله‌ای رو فتح کنه ولی وقتی به قله میرسه متوجه میشه پرچمی رو که باید در بالاترین نقطه کوه نصب کنه، نیاورده!)
هر دو رو شبیه کتاب براش آماده و کپی کردیم؛ تایپ (کتاب اول تایپی)، خط داستان و همه نقاشی‌ها کار خودشه :-)

پوستر بازاریابی‌ (تصویر مقابل) رو هم خودش طراحی کرده:-)) ... «قیمت قدیم» 😄

چهارپاره ۱۶۱ - دانستنی‌های بعد از انقلاب مشروطه

2026-08-12T08:08:00.000+03:30

.

اول) امضای فرمان مشروطه، ۱۲۰ ساله شد. مظفرالدین شاه بعد از امضای فرمان در میانه تابستان سال ۱۲۸۵، پنج ماه زنده بود. ۶ شاه و رهبر بعدی (تا ۹ اسفند پارسال) به‌طور متوسط هر کدام ۲۰ سال بر ایران حکومت کردند؛ کمترین: محمدعلی شاه (۲/۵ سال)، بیشترین: محمدرضا شاه (۳۷/۴ سال). ۳ تن با فشار داخلی کنار رفتند (قیام مردم (علیه محمدعلی شاه و محمدرضا شاه) یا تغییر سلسله در مجلس شورای ملی (علیه احمدشاه)) و ۲ تن با فشار خارجی (یکی تبعید، دیگری قتل). تنها یکی با مرگ طبیعی قدرت را فرو گذاشت.

دوم) در بین حاکمان بعد از مشروطه ایران، احمدشاه قاجار از همه کوتاه‌تر عمر کرد (حدود ۳۲ سال) و آیت‌الله سید روح‌الله خمینی و آیت‌الله سید علی خامنه‌ای طولانی‌ترین عمر (حدود ۸۶ سال) را داشتند.

سوم) هر چهار شاه بعد از مظفرالدین شاه پس از عزل از قدرت، در تبعید و خارج از کشور از دنیا رفتند؛ محمدعلی شاه نزدیک ۱۶ سال بعد از عزل زنده ماند و در ایتالیا فوت کرد، احمدشاه حدود ۴ سال بعد از عزل زنده ماند و در فرانسه درگذشت، رضا شاه نزدیک ۳ سال بعد از کنار گذاشته شدن از صدر قدرت زنده ماند و در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی از دنیا رفت و نهایتا محمدرضا شاه فقط ۱/۵ سال زنده بود و مانند پدر در آفریقا (قاهره مصر) فوت کرد. پیکر احمدشاه در کنار پدرش (محمدعلی شاه) و پدربزرگش (مظفرالدین شاه) در حرم امام حسین‌ع در کربلا مدفون است. جنازه رضا شاه اردیبهشت ۱۳۲۹ (۶ سال پس از فوت) به ایران منتقل و در آرامگاه ویژه‌ای کنار حرم شاه عبدالعظیم حسنی در شهرری (جنوب تهران) دفن شد، این آرامگاه بعد از انقلاب تخریب شد ولی اثری از جنازه پیدا نشد. سال ۱۳۹۷ هنگام گودبرداری محل سابق آرامگاه، جسدی مومیایی‌شده (احتمالاً متعلق به او) پیدا و دوباره در همان محدوده دفن شد. وضعیت دقیق فعلی پیکر نامشخص است اما محل تاریخی آن شهرری است. محمدرضا شاه در مسجدی در قاهره دفن است.

چهارم) در نسبت «طول مدت حکمرانی/کل عمر» دوباره محمدرضا شاه رکوردار است.
او بیش از ۳۷ سال سلطنت کرد و در ۶۱ سالگی درگذشت؛ بنابراین بیش از ۶۰ درصد عمرش را بر تخت بود. احمدشاه رتبه دوم را دارد (حدود نیمی از عمر کوتاهش را شاه بود)، چون خیلی جوان به سلطنت رسید و زود درگذشت. رهبران پس از انقلاب اسلامی با وجود مدت طولانی حکومت، به‌خاطر عمر طولانی‌تر، نسبت کمتری دارند.

چه تبریکی؟ چه کشکی؟!

2026-08-08T14:41:26.318+03:30

.
خیلی سخت است «تبریک» روز خبرنگار وقتی رسانه‌های آزاد و مستقل یا وجود ندارند یا در میدان‌های وسیع مین رهایند، وقتی خروجی کار بسیاری از رسانه‌ها تنظیم خبر سخنان گهربار مقامات و گزارش‌های بدون امکان راستی‌آزمایی یا تزیین ادعاهای حکومت است، یا حتی وقتی مدعیان پفیوز ِ کار مستقل خبرنگاری پشت میزها و گوشی‌های هوشمند باج‌نیوزها، رسانه‌شان را پر از «شنیده شد» و «گفته می‌شود» و طرح مستقیم و غیرمستقیم اتهام‌های بی‌مبنا به افراد حقیقی و حقوقی‌ می‌کنند ولی یا عُرضه پیدا و رو کردن سند ندارند و اگر سندی دارند اسباب باج است، یا کلا سواد ندارند که بفهمند اشکال کجاست و کجا را باید بگردند، عقده‌های شخصی دارند و خبرنگاری برای‌شان تیغ در دست زنگی‌ است، تنبل‌اند و تحقیق نمی‌کنند و در اصل، «رسانه» را هم از معنا و اعتبار تهی‌ می‌کنند!
واقعا چه تبریکی؟ چه کشکی؟!

* پفیوز = یوز پُف شده، ببر کاغذی!

✅ ... اما تبریک برای شریف باقی ماندن کسانی که خبرنگاری می‌کنند یا خبرنگاری کردند؛ هر کجا و هر زمان. 🌹

کتاب‌هایی برای دیدن واقعیت

2026-08-08T10:57:27.078+03:30

به معرفی و هدیه عزیزی، امکان و فرصت مطالعه 3 جلد از کتاب‌های جناب «هادی معصومی زارع» فراهم شد؛ «بوی انار و انتحاری» (405 صفحه)، «از فرانکفورت تا رقّه» (292 صفحه) و «جانِ‌ور قندهار» (330 صفحه) را با شوق بسیار چهل‌روزه خواندم. دو کتاب اول گزارش میدانی نویسنده است از عراقی که گرفتار داعش بود و کتاب سوم از افغانستان در آغاز امارت دوم طالبان؛ در قالب «رویت و روایت» (آن‌چنان که خود نویسنده توصیف کرده) و مصاحبه با داعشی‌های زندانی در عراق (در کتاب دوم).

دکتر هادی معصومی زارع در روزهای شکست و عقب‌نشینی‌ داعش از شهرهای عراق، همراه رزمندگان ضدداعش در میدان نبرد حاضر است، سپس به مصاحبه با برخی زندانیان عادی و برخی زندانیان شاخص داعش پرداخته و در کتاب سوم، در روزهای آغازین بازگشت دوباره طالبان به قدرت، در شهرهای مهم همسایه شرقی چرخیده؛ دیده‌ها را روایت کرده و پای صحبت مردم عادی و برخی نخبگان افغانستانی نشسته و همه این‌ها را در قالب جملاتی روان و کتاب‌هایی خواندنی به عموم عرضه کرده است.

مایه خوشحالی بسیارم بود خواندن این کتاب‌ها به‌خصوص از این بابت که به رسم دیرین، روایتی که در دسترس عموم قرار گرفته، روایت بهداشتی رسانه‌های رسمی و حکومتی نیست. نویسنده تلاش بسیار کرده منصف باشد و به گمانم تا حد زیادی موفق عمل کرده هرچند ناچار به اعتبار خاستگاه مذهبی و دینی‌اش، روایت از این منظر پررنگ‌تر است و متاسفانه – گاه به تصریح خود نویسنده – ناچار از خودسانسوری نیز بوده است.

تحلیل (پردازش)‌ شرایط منطقه باید ناشی از آگاهی از واقعیت‌ها (داده‌ها) باشد، این نیز ممکن نیست جز کنار زدن روایت‌های رسمی ِ بهداشتی ولی در اساس: آلوده و سمّی! یکی از دلایل اصلی رویابافی و غرق شدن برخی تحلیل‌گران در اوهام همین بی‌خبری از واقعیت‌هاست. به همان اندازه که امثال «هادی معصومی زارع» تکثیر شوند که با در خطر انداختن جان خود از میدان گزارش ‌دهند و قدرت ِ خوب و ساده‌نوشتن و انتشار کتاب هم داشته باشند، به همان اندازه رویابافی و وهم‌پروری کم‌تر خواهد شد!

در کتاب‌های او ردپای علل ظهور و پیروزی‌های اولیه داعش، نوع نگاه مردم عادی عراق و افغانستان به ایران و راهبرد رسانه‌های عربی را در عراق خواهید یافت. نویسنده معتقد است که «مسئله اکثریت مردم نه مشروعیت که کارآمدی است و چه بسا از دید اکثریت‌شان مشروعیت عینا همان کارآمدی است» (از فرانکفورت تا رقه، پاورقی، صفحه 121)؛ این دیدگاه مهمی است که راوی میدانی ناآرامی‌های شرق و غرب ایران بر آن تاکید می‌کند.

با این همه این سه‌ کتاب جناب معصومی زارع، چند اشکال گاه مهم دارند؛ فاقد فهرست اسامی و اماکن‌اند، برای اطلاع از پیشینه برخی افراد و رخدادهای قبلی و تاریخی باید مدام به مراجع خارج از کتاب رجوع کرد، وقتی در کتاب سوم (جان‌ور قندهار) اصرار به استفاده از گویش محلی است (و این زیباست)، باید کتاب پیوست فرهنگ لغات می‌داشت تا خواننده در صفحات دنبال معادل مانوس کلمه‌ای که همزبانان افغانستانی به کار می‌برند نباشد، ... و کتاب‌ها عکس کم دارند و نقشه اصلا ندارند!

➕ پی‌نوشت: کانال تلگرامی هادی معصومی زارع