راز سر به مُهر

لبه تاریکی؛ ۳۶ سال بعد

2026-02-01T10:51:00.003+03:30

اشاره: مدت‌هاست این متن را نوشته‌ و دل ِ انتشارش را نداشته‌ام. روزهای پر از اندوه و استیصالی را از سر می‌گذرانیم؛ کشور و ملتی که می‌توانست این روزهایش پر از نور و امید و شادی باشد، در گورستان‌های آباد شده، عزیزان خود را به دل سرد خاک می‌سپارد ... این متن هم البته از جنس دلتنگی و اندوهی است که انگار حالا ذاتی شده و حضورش را بر همه لحظات من تحمیل کرده است.
**

دانش‌آموز اول دبیرستان بودم؛ سال ۶۸.

آخر ِ شب چهارشنبه‌ای، شبکه اول پخش سریال «لبه تاریکی» را شروع کرد.
۳۶ سال قبل، تماشای سریال‌ از تلویزیونی که دو شبکه هم بیشتر نداشت، یک سرگرمی پرطرفدار و کم‌نظیر بود.
و من، مثل بسیاری نمی‌دانستم، این چه سریالی است و خواهد شد؛ خیلی بالاتر از یک سریال جنایی معمولی!

«اِما کِری‌ون» را اول بار در این قاب دیدیم؛ حوالی دقیقه دهم فیلم. دختری زیبا و پرانرژی که پدر شیفته‌اش بود و پس از مرگ مادر در کودکی امِا، با هم مانده بودند. اِما عضو گروهی به اسم «گایا» بود؛ یک جنبش ضدفعالیت‌های هسته‌ای و حامی محیط‌‌زیست (بعدها توجه‌مان جلب شده بود به اسم شربت «گایا فنزین»!).
اِما ۴ دقیقه بعد از اولین باری که دیدیم‌اش، کشته شد؛ جلوی چشم‌های پدر ... و جلوی چشم‌های ما!
دنیا ناگهان و بی‌رحمانه و دور از انتظار، سیاه و ستمکار شده بود انگار!

شوک و اندوهی را که یک نوجوان ۱۴ ساله از تماشای این صحنه و داستان داشت، چطور می‌شود توصیف کرد؟!

پدر «اِما» (با بازی باب پک) افسر پلیس بود و مرحوم جلال مقامی با احساس تمام صداپیشگی نقش او را بر عهده داشت؛ آن اندوهی که جان پدر را آزرده بود بسیار عالی و هنرمندانه به تصویر و به صدا کشیده شده بود؛ زیر بارانی که همیشه و شدید بود و به فیلم حسی بی‌امان از ناامنی و ابهام در چیستی آن‌چه چشم می‌بیند می‌داد.

فردای آن روز در کلاس، همه درباره «لبه تاریکی» حرف می‌زدند؛ از موسیقی تیتراژ شروع و آن وهمی که در آن القا می‌شد تا زیبایی دخترک، تا داستان و آن شوک دور از انتظار.
همه پنج هفته بعد، ما روزشماری می‌کردیم که چهارشنبه برسد و بدانیم داستان چه می‌شود؛ قاتل که بود؟ چرا ماجرای قتل این همه مهم شده بود؟ چرا افسر «سیا»، با آن هیبت خونسرد و جدی و حتی دوست‌داشتنی، درگیر پرونده بود؟!

وقت پخش آخرین قسمت، قسمت ششم، برق‌ «رفت» و تا پایان وقت پخش، نیامد که نیامد!
دوباره فردای آن روز همه درباره «لبه تاریکی» می‌گفتیم؛ این بار از حس کلافگی‌مان وقتی بعد از کلی انتظار، ندانسته بودیم ماجرا آخر سر به کجا رفت و رسید!

حالا یادم نیست که آن نقل ناقص و مبهم از پایان داستان سریال از کجا به گوش ما رسید که نشان می‌داد سرآخر، این آدم‌های خوب و رنجور و منتظر انتقام به چیزی که می‌خواستند نرسیدند و قدرت ِ برتر ِ نامرئی، دوباره برنده شد!

هفته بعدتر مجله صداوسیما (سروش) را خریده بودم که سر از ماجرا در بیاورم و چیزی جز سابقه بازیگران و چند عکس بهداشتی از فیلم در آن نبود!

شاید اعتماد به این حس (به برنده شدن شرّ در داستان فیلم) بود که باعث شد در تمام ۳۶ سال بعدی دنبال این سریال نگردم؛ که دوباره و شاید چندباره ببینم‌اش؛ شاید اصلا باید وقت درست‌اش می‌رسید ... که انگاری، همین چند روز پیش وقت‌اش بالاخره رسید و من برای بار دوم این سریال را – این بار با قسمت آخرش - دیدم و بیشتر از قبل، متوجه خارق‌العاده بودن این سریال دوست‌داشتنی ِ باستانی ِ پر از حرف و نشانه شدم که حالا «قدیمی» شده بود و دلبرانه‌تر و غم‌انگیزتر؛ چیزی فراتر از خون به ناحق‌‌ریخته‌ی دختری زیبا و خیرخواه و پدری که قرار نبود کوتاه بیاید حتی تا «لبه تاریکی» و خود تاریکی. «داریوس جدبرگ» (همان مامور سیا که سیاه نبود و خاکستری بود و این از دلپذیری شخصیت‌پردازی‌های سریال بود) وقتی خواسته بود به پدر از نشانه‌های وجود خیر و شر بگوید (در قسمت پنجم)، به یاد او آورده بود که آن چشمه آب تازه، در محل قتل دخترک، پس نشانه وجود کدام نیروست در جهان؟! ... این طور شرقی‌طور و ماورالطبیعه در سریالی بریتانیایی.

خوانده بودم: «سریال لبه تاریکی برای بسیاری نه یک سرگرمی، بلکه یک هشدار سیاسی، یک مرثیه انسانی، و یک شاهکار فراموش‌نشدنی است. درست به همین دلیل است که وقتی درباره این اثر حرف می‌زنیم، از کلمه شاهکار بدون اغراق استفاده می‌کنیم» و این‌که «در پژوهش‌های دانشگاهی و تحلیل‌های فرهنگی، از آن به عنوان نمونه‌ای از «تلویزیون اندیشمندانه» یاد می‌شود. مفاهیمی مانند قدرت، سکوت، سوگ، فساد و آگاهی در این سریال به نحوی پرداخت شده‌اند که هنوز هم برای مخاطب امروزی معنا دارند.» (منبع)

یک جایی، از قضا در قسمت آخر، میانه‌های قسمت آخر، «اما» در کنار پدر ظاهر می‌شود، در جوار رودی که جاری‌ست، و به او، در حالی که صدای آب ِ روان و موسیقی ِ همراه، بیننده را مسحور کرده، از راز «گُل‌های سیاه» می‌گوید، از توانایی زمین برای محافظت از خودش «به وقت‌اش»؛ بگذریم که در دوبله فارسی، به احمقانه‌ترین شکلی که میسر بوده، ترجمه شده!

**
دانش‌آموز ۱۴ساله، ۳۶ سال بعدتر یک سریال را شاید بهتر دیده است؛ وقتی که لابد وقت‌اش رسیده؛ شاید مثل «برادران کارامازوف» که هفده سال توی قفسه‌ی کتابخانه‌اش بود و نشد و نخواست و نتوانست بخواند ولی وقتی خواند، یکی از بهترین جمله‌های عمرش را در آن یافت (که «خدا در حقیقت است نه در قدرت»). حالا آن ندانستن و بی‌خبری را شاید با تاخیری بزرگ جبران کرده است.

... امّا غم فقدان و عجز ِ بی‌ذره‌ای ‌پایان در برابر قدرت ِ گذر بی‌توقف و سریع زمان، او را مقهور کرده؛ رنجی که بی‌تردیدی دارد جان‌اش را می‌ساید و تماشای یک سریال روزگار نوجوانی هم بر کوره آن بیشتر دمیده؛ حالا که به خصوص، داستان در سرزمینی بود که در آن، باران بسیار می‌بارد و آن چشمه در پای پله‌ها، دور ِ دور است!

اتفاقی که نباید رخ می‌داد

2026-01-25T12:11:00.000+03:30

اتفاقی که نباید رخ می‌داد، حالا رخ داده است.

طی فقط «دو» روز، بنا بر اعلام رسمی، ۳,۱۱۷ «انسان» جان خود را از دست داده‌اند؛ بسیاری در خشن‌ترین حالت ممکن در خیابان‌های شهرها، در کوچه و بازارها. از این تعداد، ۲,۴۲۷ نفر «شهید» اعلام شده‌اند؛ یعنی «هر روز» به طور متوسط بیشتر از ۱,۲۱۳ «شهید»؛ تقریبا «۱۹ برابر» بیشتر از متوسط شهدای روزانه در جنگ هشت ساله (۲,۸۹۰ روزه) و «۱۴ برابر» بیشتر از جنگ ۱۲ روزه!
در ۱۵ خرداد ۴۲، کمتر از ۹۰ نفر و در ۱۷ شهریور ۵۷، حدود صد نفر در اعتراضات خیابانی کشته شده بودند.
گسل عمیق و عظیم است.

این اما همه داستان، و تازه قسمت اصلی ماجرا هم نیست؛ آن قسمتی که ربط به «آینده» داشته باشد.
در ۱۸ و ۱۹ دی، «ایرانی، ایرانی کُشت»؛ در تعداد «بی‌نظیر»، گاهی کور و بسیار بی‌رحمانه.
حالا صدها قاتل داریم و هزاران قربانی که هیچ‌گاه در این دنیا شهادت نخواهند داد!

قرآن (آیه ۳۲ سوره مائده) قتل ناحق یک نفر را برابر با قتل همه ابنای بشر دانسته است.
امام علی‌ع نیز در نامه به مالک اشتر نوشته بود: «هیچ چیز بیش از خونریزی بناحق، موجب كیفر خداوند نشود و بازخواستش را سبب نگردد و نعمتش را به زوال نكشد و رشته عمر را نبرد. خداوند سبحان، چون در روز حساب به داوری در میان مردم‌ پردازد، نخستین داوری او درباره خون‌هایی است كه مردم از یكدیگر ریخته‌اند.»

با این حساب و دست‌کم از موضع باور دینی می‌شود و می‌توان پذیرفت که به طرز کم‌سابقه‌ای (اگر نه: بی‌سابفه) شّری ویرانگر به مثابه سمّی کشنده در رگ و پی جامعه رفته، روح او را تسخیر کرده و دیر یا زود اتفاق‌های مهمی رخ خواهد داد که تلخی و شیرینی آن هیچ قابل محاسبه نیست تازه اگر که بتوانیم فرض کنیم بعد از هر نوع ویرانی، حتما آبادانی و شیرینی هست.

حالا خانواده و ایرانیان بسیاری داغدارند و بسیاری‌شان نخواهند پذیرفت که خون «قربانی‌»شان هدر رفته، پس ممکن است از هیچ کاری برای اثبات هدر نبودن جان «قربانی»شان عدول نکنند؛ قربانی‌های تازه‌تری به مسلخ فرستاده می‌شوند تا ثابت شود که «قربانی پیشین» ماجور است و هدر نیست.

برنده ۱۸ و ۱۹ دی، همه کسانی‌اند که چرخه خشونت را آن‌چنان که باید پرسرعت و پربازده نمی‌دانستند!

آن سیلی که بود، حالا مهیب‌تر راه خود را باز می‌کند؛ معترض از نظام و نظام از معترض بیشتر از همیشه می‌ترسد، خشمگین و هیجان‌زده‌ترند، صلح اولویت بسیاری نیست و عدالت فقط به شرطی به‌جاست که قاضی، از «خودمان» باشد، جامعه لبریز بی‌اعتمادی‌ست و این، در جایی که معترضان، بیشتر ِ مردم‌اند، پیش‌درآمد خشم و خشونت و ترس و اندوه و ویرانی‌های بزرگتری است.

کاش خیلی زودتر آن‌هایی که همه تدبیرهای‌شان برای تمشیت زندگی عادی مردم، نه مفید که حتی گاهی مضر بوده، به مردم بازمی‌گشتند؛ به خواست اکثریتِ مردم.

چرا واضح نبود وقتی هر بار ظفرمندانه گزارش «جمع کردن» فتنه و اغتشاش و غائله می‌دادند، عملا داشتند سطح تنش و خشونت را برای فتنه و اغتشاش و غائله بعدی بالا می‌بردند؟ چرا در کار فهم «علت» فتنه و اغتشاش و غائله سستی کردند یا آن‌ها را به دست فراموشی و روزمرگی سپردند؟ (سه سال پیش نوشتم: «تنش "جمع"کردنی نیست، اگر "حل" و "تخلیه" نشود، به حرکت خود به سمت "بالا" (به سمت دایره وسیع‌تر معترضان، خواسته‌های بیشتر و رادیکال‌تر شدن اعتراض‌ها) ادامه خواهد داد. )

کاش آن‌قدر «مومن» بودیم که عزت را از خود خدا بخواهیم نه از یکدندگی‌ خودمان.
کاش معجزه و راه نجاتی بود؛ به حرمت رنج همه کسانی که در همه تاریخ، بزرگترین و اصلی‌ترین سرمایه‌شان، جان و آبرو سلامتی‌شان را، نذر آزادی و آبادی ایرانی و ایران کردند.

۲۲

2025-12-28T13:28:00.011+03:30

«راز سر به مهر»؛ وبلاگ خوب من!
سلام

امشب بیست‌ودو ساله می‌شوی.

تولدت مبارک خودم و همه آن‌هایی که دل‌شان این‌جا آرام گرفت و شاید از روزن تو، نوری دیدند و شاید دانه‌ای بردند گوارای جان.

... اما هیچ‌گاه، در همه این سال‌ها، چنین خالی و ساکت نبودی و انگار دل هیچ‌کس برای تو تنگ نشده است و شاید دل تو هم برای کسی؛ آیا حتی برای من؟!

کلماتی که برایم باقی مانده‌اند غرق در روزمرگی‌اند و ... باور کرده‌ام طوفان ِ این همه فقدان، بالاخره همه ما را با خود خواهد برد.

.

2025-10-21T08:16:00.008+03:30

این قدر خسته‌ام ... و این قدر زخمی و عاجز، این قدر کلافه و گیج از نادیده‌گرفته‌شدن‌هایی که به خیال خودم، حقم نبوده ... و ترسان از آینده مجهول ِ مخوف ... من حیف بودم و «دردا که هدر دادیم آن ذات ِ گرامی را»

درباره «نامه به دل‌آرام»

2025-10-15T13:38:00.001+03:30

برای خواندن محتوای کتگوری «نامه به دل‌آرام» و دریافت کتاب «از اقیانوسی دور» (برگزیده محتوای کتگوری مذکور) لطفا به من پیغام بدهید (moeeni.mo در جیمیل)

این محتوا به تدریج در وبلاگ «درفت» خواهد شد و در دسترس نخواهد بود.

هیچ نمی‌دانم ...

2025-10-04T13:52:00.000+03:30

با بابک (راست) و پرویز همکلاس بودم.
تا همین چندماه پیش پرویز رو کلا از یاد برده بودم تا این عکس رو با شرحش توی یه صفحه اینستاگرامی دیدم که خبر داده بوده پرویز از دنیا رفته؛ کی؟ چرا؟ ... ننوشته بود و من هم هیچ نمی‌دانم.

دیشب خواب بابک رو دیدم؛ سخت همدیگه رو بغل کردیم. خوشحال شده بودم ... از خواب پریدم، چیزی سر جای خودش نبود؛ بعد یادم آمد بابک هم از دنیا رفته؛ کی؟ چرا؟...هیچ نمی‌دانم.

کانال آگهی‌های ترحیم رو بالا و پایین می‌کنم؛ بابک درست مهرماه چهار سال قبل، در روزهایی مثل امروز، از دنیا رفته بود و من ندانسته بودم چرا.
بابک حرفی داشت؟
من حرفی داشتم؟
هیچ نمی‌دانم.

دو واقعیت مهیب

2025-09-23T10:40:00.001+03:30

🔹 واقعیت مهیب اول) عقب‌نشینی و تسلیم «جمهوری اسلامی ایران» در برابر «آمریکای ترامپ» و «اسرائیل نتانیاهو» یعنی اعتبارزایی برای این دو پلید ِ شرور و اعتبارزدایی از توان مقابله با زور و زر و تزویر.

این البته معلول ِ راه و روش – به نظر ِ من ِ نوعی - «نادرستی»ست که برای این مقابله تعریف شد؛ نه با «ساعد سیمین» می‌شد با «فولاد» بازو پنجه کرد (که سعدی علیه‌الرحمه هم هفتصد سال قبل گفته بود: چون نداری ناخن درنده تیز / با بدان آن به که کم گیری ستیز - هر که با فولاد بازو پنجه کرد / ساعد سیمین خود را رنجه کرد)، نه مقابله با شیطان با راه‌های گاه شیطانی موثر می‌افتاد چون هم فرصت بهره‌بردن از نصرت الهی زایل می‌شد و هم همدلی مردم به طرق مختلف از کف می‌رفت که انگار رفته.

هفت سال پیش این یادداشت را نوشته بودم :

چقدر خوش بود اگر کشور ما، مأمن مظلومان عالم بود، پناهگاه مستضعفان، استخوان در گلوی زورگویان، چشم امید آزادی‌خواهان. می‌شدیم حلقوم برای صدای بی‌صداها، گوش برای همه کسانی که پشت درهای بسته، حق‌شان را در معاهده‌های رنگارنگ و شیک، به یغما می‌برند، مشت بر دهان و سینه آنها که خروش ستم‌دیدگان را با حبس و زجر و تبعید و اعدام پاسخ می‌‌دهند، دست ِ دستگیر همه فقیران عالم، همه گرسنگان دنیای عفونت‌زده، همه جنگ‌زدگان غریب. اما نشد، چون قرار نبود، هم این‌ها بشویم و هم ستمگر را به دو قسمت تقسیم کنیم؛ ستمگری که با ما دوست است، و ظالمی که ما را دوست ندارد و ما باید با این نوع دوم، فقط، بجنگیم. همه‌ی کار از همین خوب و بد کردن «ستمگران» و «ستمگری»، خراب شد؛ دسته‌ای از ستم‌ها برایمان توجیه شد، دسته‌ای دیگر را توجیه کردیم و دسته‌ای را نه. وقتی این طوری شد، دیگر حتی ستم‌ستیزی‌های درست و به‌حق‌مان آلوده شد، خلوص‌اش را باد برد، شیطان دست‌هایش را به هم مالید از عادت ما به قربانی شدن آرمان‌های انقلابی‌مان پای مصالح دوستان ِ ستمگر و پای «بقا» به هر بها. نقل شده که به شهید بهشتی گفته بودند: حالا که شعار «مرگ بر شاه» همه‌گیر شده، شعار جدید بدهیم؛ «شاه زنازاده است، خمینی آزاده است»، گفته بود: «رضاخان با مادر شاه ازدواج کرده بود. این شعار حرام است. از پله حرام که نمی‌شود به بام سعادت رسید» ... بهشتی خیلی زود رفت تا نبیند «پله حرام» به تولید انبوه می‌رسد و بام سعادت، هی دور می‌شود از ما، هی بالاتر می‌رود. ما کاریکاتور خودمان شدیم. ما ستمکار شدیم و فروریختیم. گره در گره. خدا بنی‌اسراییل را چهل سال آواره کرد، چون مدام بهانه آوردند، چون مدام نشانه‌ها را به کوری‌شان حواله کردند، چون توهّم زدند که منّت سر حضرت حق هستند و نبودند.

امام علی‌ع فرموده بود: «و من به یقین می‌دانم آنچه را که شما را اصلاح خواهد کرد ولی من با افساد خود، شما را اصلاح نخواهم کرد.»

🔹 واقعیت مهیب دوم) تصور ته ِ خط ِ تسلیم «نشدن»، در این شرایط بد اقتصادی و رکوردزنی فقر و انواع ناترازی و کمبودها (از آب - مایه حیات - تا برق و گاز) و انواع فسادها و افتراق‌های اجتماعی، بسیار هراس‌انگیز است. بحران آب به تنهایی به قدری جدی است که باید عمل و فکر هم حکومت و هم مردم، از هر بحران دیگری، برای تمرکز روی این یک بحران، رها باشد که نیست. در این شرایط، مبانی اخلاقی جامعه نیز با سرعت و شدت در حال تخریب است؛ دروغ گفتن برای نفع بیشتر و یا ضرر کمتر، آسان و آسان‌تر شدن عبور از مرزهای انصاف، کور و کر شدن‌های انتخابی و برنده دانستن ارباب زر و زور و تزویر، بی‌تردید نشانه و توصیف‌ یک جامعه بهشتی و آرام نیست؛ آتشی که زیر خاکستر هست، تر و خشک سوزان است.

من اصلا دوست ندارم ...

2025-09-17T14:29:00.003+03:30

۵۰ ساله شده‌ام و گاهی خیال می‌کنم اگر ۱۸ سال دیگر هم عمر کنم (همان اندازه که مادر عمر کرد و رسید به ۶۸)، یا ۲۶ سال دیگر (که پدر عمر کرد و رسید به ۷۶)، وقت مُردن چه بار بزرگی از خاطره خواهم داشت وقتی حالا، در این سن، گاهی گمانم این است این همه بار اندوه و افسوس از یاد و خاطره و هراس از آینده بر روی دوش، فوق طاقت من است؛ گاهی اصلا نمی‌توانم باور کنم که زوال، دائمی نیست و شاید سر پیچی، در نقطه‌ای، «همهْ زوال» تمام خواهد شد، نه حتی «همه»؛ بعد نوری خواهم دید و این بار از شدت شوق و نه حزن و اندوه، بغض و گریه خواهم کرد.
رنج مرا معتاد خود نمی‌کند، به آن عادت نمی‌کنم اما مدام فرسوده می‌شوم، قوه تخیّلم فلج می‌شود، مدام به زمان و عبورش می‌بازم ...

دایی‌جان، در نود و چند سالگی، آلزایمر گرفته و در خلسه‌ای جانسوز مدام این بیت سعدی را می‌خواند: «گفته بودم چو بیایی غم دل با تو بگویم / چه بگویم که غم از دل برود چون تو بیایی» ...
من اصلا دوست ندارم چهل‌وچند سال دیگر زنده بمانم و شعرهای غم بخوانم در خلسه ...

مسافر

2025-09-13T20:29:00.000+03:30

از ته کوچه پیچیدم داخل. قدری جلوتر دیدم مرد و زن و کودکی دارند مسافری را بدرقه می‌کردند که حالا داشت آرام ماشینش را حرکت می‌داد سمت سر کوچه. پسرک کاسه آبی را که در دست داشت پاشید پشت سر مسافر. درنگ کرده بودند که بروند داخل خانه. مثل خود آنها تا پیچ کوچه چشمم مسافر را دنبال کرد تا که گم شد؛ مثل همه مسافرها سر پیچ همه کوچه‌های دنیا. بی‌هوا دلم گرفت و بغض کردم... در راه بازگشت از همان کوچه، دیدم لکه آب هنوز خشک نشده بود روی زمین... احساس کرده بودم دنیا خیلی بزرگ است و من چقدر گمشده دارم؛ کسی چه می‌داند که خاطر آن مسافر کجا به دل من بود؟ او کدام پاره‌ای از من را به کجا داشت می‌برد؟ کی می‌رسید؟

عمر زمین را لمس می‌کنم!

2025-09-13T10:31:00.004+03:30

برآورد شده زمین ۴.۵ میلیارد سال عمر دارد و من همیشه با یافتن و لمس و خیره شدن به سنگ‌هایی که در مسیر آب صاف و صیقلی شده‌اند، حس می‌کنم عمر زمین را و همه آب‌هایی را که سنگ‌ها را صیقل داده‌اند به دست گرفته‌ام و به قدر ارزنی بیشتر از هیچ این عمر طولانی را لمس و سعی می‌کنم بفهمم که ناتوانی از درک این عمر و از درک معنای ابدیت چه ناتوانی ویرانگری است.
🌱
سنگ‌ها و ابرها پرشکوه‌ترین نشانه‌های ابدیت و حرکت و دوری‌اند.

🌱
+ در مسیر مسیلی راه می‌رفتم و سنگ پیدا می‌کردم، در حسرت روزهایی که پر از آب بود این مسیل.
++ سنگ‌های روی کاغذ (اسلاید اول) را در طول سال‌ها جمع کرده‌ام

+++ یادداشت قبلی