راز سر به مُهر

ابرهای دیر

2026-05-05T15:01:00.002+03:30

باران را دوست دارم، و زیر آن، فقط این نیست که خیس بشوم. از همین روست که ابرها را و آسمان ابری را دوست دارم و فقط این نیست که ابرهای ِ با هم را دوست داشته باشم؛ ابرهایی که فردای باران، تنها به آسمان شهر می‌رسند را طور دیگری دوست دارم؛ شاید از سر دلسوزی، که تنها و دیر رسیده‌اند؛ مثل خیلی‌هایی که دیر می‌رسند و انگار که اصلا نمی‌رسند و آفتاب تا به ابرهای بارانی برسند، بخارشان می‌کند، گم‌شان می‌کند، تمام‌شان می‌کند؛ انگار که هیچ‌گاه نبوده‌اند.
کاش من پیامبر ابر و باران بودم و معجزه‌ام، پیدا کردن همه ابرهای گم‌شده بود.
.
عکس را همین جمعه‌ای که رفت، گرفتم ... این ابر کجا رفت؟

حتی بعد از شلیک آخرین گلوله

2026-05-04T11:54:00.000+03:30

کسی از من در همان روزهای اول جنگ پرسیده بود: چه می‌شود؟ - گفته بودم: «تا یادم میاد و خونده و شنیده‌ام جنگ برای مردمی که وقت ِ جنگ حضور داشته‌اند، تلخ و گزنده بوده ولی جنگ‌هایی بوده که دست‌کم برای «آیندگان» و برای مردمی که بعد از جنگ را دیدند، توانسته امن و آرامش و صلح بیاورد و کاش این جنگ ما هم همین باشد» ... ولی به نظرم نمی‌شود؛ این ویرانی دامن خواهد گسترد حتی بعد از شلیک آخرین گلوله ...

علی لاریجانی

2026-04-28T13:32:00.003+03:30

برای مرگ علی لاریجانی متاثر شدم.

به گمانم او سالم‌تر (از نظر اقتصادی)، باهوش‌تر، با پرنسیپ‌تر و مدیرتر از متوسط مقامات عالی‌رتبه نظام بود و می‌توانست رهنمون کشور به سمت توسعه و آبادانی باشد اما «دو سیاه بزرگ» هست که یاد علی لاریجانی را لکه‌دار می‌کند؛ نخست: در سال‌های دولت اصلاحات، سازمان تحت مدیریت‌اش (صدا و سیما) را به یک سدّ موثر سر راه تغییرات مورد درخواست اکثریت مردم تبدیل کرد. او علیه پیام «دوم خرداد» سنگ تمام گذاشت. دوم: کشتار بی‌نظیر خیابانی ایرانیان در دی ماه گذشته، در دوره دبیری او در شعام صورت گرفت.

لاریجانی به زعم من، یک مدیر سالم ِ باهوش امّا «نامردمی» بود و شاید همین، گواه «هدر رفتن» او باشد.
شاید اگر اولویت آرامش و آسایش ایرانیان بود، علی لاریجانی می‌توانست کمک‌کار بزرگی باشد. این اتفاق رخ نداد؛ حیف و صد حیف.

«اکنون»

2026-04-27T09:53:00.003+03:30

«رنج ِ اکنون ِ مردم ایران» برای چه کسی اهمیت دارد؟

و این «اکنون» بسیار مهم است و بسیاری از کسانی که وعده بهشت و نصرت و پیشرفت در «آینده» می‌دهند این را خوب می‌دانند؛ آن‌ها از هر نقد و مخالفتی، «زمان ِ حال» را می‌گیرند تا بی‌اعتبارشان کنند ... و این ترسناک و غم‌انگیز است.

اردیبهشت آمده

2026-04-21T14:05:20.981+03:30

اول) دسترسی به اینترنت ندارم و وبلاگم رو از طریق ایمیل به روز می‌کنم؛ تا کِی؟ هیچ معلوم نیست ...

دوم) و دارم به این فکر می‌کنم که اگر بعض آرمان‌ها و برنامه‌های نظام مقدس نبود، امروز به جای دنبال کردن اخبار جنگ ِ کثیف و مذاکره ابلهانه و فیلترینگ سمّی و تورم ِ مخوف، داشتیم درباره «سعدی» حرف می‌زدیم و فکر می‌کردیم؛ که امروز به یاد اوست؛ اول اردیبهشت.
... ما محروم شده‌ایم؛ از بسیاری از ساده‌ترین امکان‌های یک زندگی کاملا عادی شرافتمندانه ...

سوم) خبرت هست که آرام‌ام نیست؟

چیزی بزرگ تغییر کرده ...

2026-04-18T09:09:08.589+03:30

من آن آدم ِ جنگ دوازده روزه نیستم؛ همانی که بی‌تردیدی آن تجاوز را محکوم و سعی می‌کرد حساب ایران را از حساب خیلی‌ها و از حساب نظام سیاسی حاکم بر آن جدا کند تا از پی آن بگوید این جنگ، علیه ایران است. در تصورش آمده بود که نظام حالا غافلگیر شده و از این پس، واقعیت‌ها را و رنج ِ اکنون مردم را خواهد دید و ایرانی و ایران را کمتر قربانی شکوه سیاسی خود خواهد کرد یا به تاریخ وهم‌اندود خواهد فروخت.

شاید (نمی‌دانم) درست‌تر باشد بگویم: «متاسفانه» آن آدم، حالا نیست!

نه که از آن دیدگاه، در آن جنگ، پشیمان شده باشم آن گونه که بگویم: کاش آن طور به مسئله نگاه نکرده بودم؛ نه! آن نگاه «حجت» بود و «نشانه» برای خودم و درست بود و از قضا به خاطر همان دیدگاه، الان آن من ِ جنگ قبلی، دیگر نیست!

و مگر بین دو جنگ چه چیزی برای من و در باور من تغییر کرد؟!

به این پرسش بسیار فکر می‌کنم؛ کدام اتفاق(ها) باعث شد تا حالا چنان باشم که نبودم؟
آیا خواهم توانست علت‌های این تغییر را بشناسم و سپس بر درستی و به‌حق بودن‌شان مطمئن شوم؟

آیا شدت خفقان اجازه بازگویی خواهد داد؟

قربانی: ستار خدابخش

2026-04-18T09:07:44.931+03:30

با «ستار خدابخش» اولین (و آخرین بار) حدود سه ماه پیش هم‌صحبت شدم؛ در کافه‌ای در روستای حسن ابدال. آشنای مشترکی ما را به هم معرفی کرد. بسیار خونگرم و خوش‌صحبت بود ... صحبت از اعتراض و خیابان و انقلاب شده بود. گفته بود که در روزهای منتهی به انقلاب سال 57، در خیابان چنان از گاردی‌ها کتک خورده بود (و سیزده ساله بوده) که تا مدت‌ها بعد از انقلاب هم با کمک عصا راه می‌رفته. به مزاح آمیخته به افسوس گفت که «ما به خیال رسیدن به «آب» چاه کندیم ولی به ...» و جمله را تمام نکرد ...

ورزشکار بود؛ دوچرخه‌سوار و کوهنورد، و هنرمند ِ منبت کار. باغی داشت و در تدارک یک خانه برای بومگردی در باغ و دانستم که در باغش از تیم‌های مردمی دوچرخه‌سوار میزبانی و پذیرایی می‌کند. آخرین بار در مجلس یادبود چهلم یکی از کشتگان اعتراض‌های خون‌بار دی‌ماه زنجان دیدم‌اش؛ سرپا ایستاده بود در کسوت صاحبان عزا ... تا دیروز (دهم فروردین) که خبر آمد: «ستار خدابخش شهید شد ...»؛ در انفجار منزل مسکونی در خیابان قائم ششم؛ چهار و ده دقیقه بامداد دهمین روز اولین ماه سال ... خانه‌ای در خیابان قائم ششم داشتند که اجاره می‌دادند؛ چیزی شبیه بومگردی‌ها. شنیدم آن سه مهمانی که در آن خانه کشته شدند و «ستار» هم با آنها کشته شد، دو شبی بود مقیم شده بودند، جوان بوده‌اند و گفته شده ستار بر خلاف همیشه که شب‌ها را در باغش می‌ماند، آن شب در زیرزمین خانه خوابیده بوده که برای همیشه خوابید. لابد خیلی‌ها غصه‌ی سنگین بر دوش برده‌اند و می‌برند، لابد گریه‌های بسیار کرده‌اند بر بی‌گناهی چون اویی. به طور عجیب و بی‌سابقه‌ای هنوز هویت آن سه مقتول دیگر فاش نشده در حالی که در سه حمله دیگر به مناظق مسکونی در زنجان، اسامی کشتگان خیلی زود اعلام شده ... ستار «قربانی» است، ستار «قربانی» شد؛ در 61 سالگی؛ کاش دست‌کم به «آب» و «روشنایی» رسیده باشد ...

ستار ِ دور! خدایت بیامرزد.

از 6 اردیبهشت چه به یاد دارید؟!

2026-04-18T09:06:51.144+03:30

این یادداشت در آخرین شماره سال گذشته روزنامه محلی صدای زنجان چاپ شد.

هنوز تا ششمین روز اردیبهشت 1405 فرصت باقی‌ست!

این روز چرا مهم است و باید، دست‌کم برای یک‌سال، به یادماندنی بوده باشد؟ نه به این دلیل که نشانی است از وسعت و عظمت ِ رنج ِ «اکنونِ» مردم ایران آن گونه که مدام مصیبتی تازه‌تر، مصیبت قبلی را از یاد می‌برد و فاصله مصیبت‌ها نیز کمتر و کمتر می‌شود؟!

بسیاری مدت‌هاست از یاد برده‌اند که در ششمین روز از اردیبهشت سال 1404، چه اتفاق هولناکی افتاد؛ همان روز که در چشم‌برهم‌زدنی، انفجاری مهیب بزرگترین بندر تجاری ایران را در بندرعباس در نوردید و نزدیک به 70 هم‌وطن را در کام خود کشید (و هنوز بر مردم معلوم نیست چرا و چگونه؟!). از یادها رفته چون مصیبت‌های بزرگتری در راه بود؛ ابتدا جنگ 12 روزه و خسارت‌های بزرگ ِ بی‌سابقه و کشته شدن ایرانیان (حتی بیشتر از متوسط روزانه شهدای جنگ 8 ساله با عراق ِ صدام)، سپس وحشت بی‌آبی، همزمان سرعت گرفتن کم‌سابقه تورم و سقوط ارزش پول ملی و فقر دامن‌گستر، آنگاه دی‌ماه بی‌مثال ِ سیاه و مالامال ِ اندوه و اینک جنگی تازه‌‌تر با خسارت‌های عظیم در روزهایی که دست‌کم یاد نوروز، همه سال، جان و شوق تازه به انسان ایرانی و شهرها و روستاهایش می‌بخشید.

کلمه برای توصیف سختی و رنج‌های سال 1404، ناتوان است؛ سالی که قصه‌های پرغصه‌ی آن حُکماً همه‌ی سال‌های بعدتر را به شدت متاثر خواهد کرد و این تازه وقتی‌ست که هنوز قصه‌های شروع شده‌ی در این سال، به «کلاغه به خونش نرسید» نرسیده است و باز تازه این‌ها همه در سالی‌ که سند چشم‌انداز 20 ساله توسعه، نوید برتری ایران را در منطقه داده بود؛ افسانه‌وار، نشانی از فاصله بین واقعیت و تخیل!

باید راهی برای بیرون آمدن از حلقه رنج باشد؛ راه هر چه هست، «نزاع با واقعیت» بیراهه است؛ رهزن ِ رهایی است. هر راهی که «رنج ِ اکنونِ مردم» را نادیده بگیرد (هم علت‌هایش را و هم چاره کاستن آن‌ها را)، بن‌بست است.

کسی چه می‌داند؛ شاید در این که 1404 با ماه «مبارک» رمضان آغاز شد و با آن تمام می‌شود، نشانه‌ای و «راهنما»یی هست! در این‌که رمضان ماه تمرین دست‌شستن از «خو گرفته» و «عادت»هاست. آیا این نشانه‌ی مهمی نیست؟!

ایرانی به چه‌ها خو گرفته که در «مدار صفر درجه»‌ای مدام دور خودش می‌چرخد و انگار از حلقه رنج رهایی ندارد و (به‌حق یا ناحق) انتفاع یا حتی تعادلی بین داده و ستانده نمی‌بیند؟!

آیا به طور افراطی خو گرفته‌ایم به هیجان‌زدگی؟ به بی‌علاقگی به خواندن و آموختن از تاریخ و سرنوشت ملت‌هایی که شکست خوردند یا ملت‌هایی که پیروز شدند؟ به کلنگ برداشتن و تخریب همه دستاوردهای حتی نیم‌بند ولی چه بسا مهم خود؟ به چشم امید دوختن به غیر؟ به شوق نادیده گرفتن و حتی برچیدن کسی که عین خودمان نیست؟ به ترس‌های مکرر؟ به مقدس کردن‌های بدعت‌اندود ِ خسارت بار که راه نقد و اصلاح را می‌بندد؟ ... از کدام عادت ضربه بیشتر خورده‌ایم؟ از عادت به دروغ و پذیرفتن دروغ فقط به این دلیل که خوشایند است؟!

چه روزه‌ای باید بگیریم برای احیای ایران‌مان؟!

لبه تاریکی؛ ۳۶ سال بعد

2026-02-01T10:51:00.003+03:30

اشاره: مدت‌هاست این متن را نوشته‌ و دل ِ انتشارش را نداشته‌ام. روزهای پر از اندوه و استیصالی را از سر می‌گذرانیم؛ کشور و ملتی که می‌توانست این روزهایش پر از نور و امید و شادی باشد، در گورستان‌های آباد شده، عزیزان خود را به دل سرد خاک می‌سپارد ... این متن هم البته از جنس دلتنگی و اندوهی است که انگار حالا ذاتی شده و حضورش را بر همه لحظات من تحمیل کرده است.
**

دانش‌آموز اول دبیرستان بودم؛ سال ۶۸.

آخر ِ شب چهارشنبه‌ای، شبکه اول پخش سریال «لبه تاریکی» را شروع کرد.
۳۶ سال قبل، تماشای سریال‌ از تلویزیونی که دو شبکه هم بیشتر نداشت، یک سرگرمی پرطرفدار و کم‌نظیر بود.
و من، مثل بسیاری نمی‌دانستم، این چه سریالی است و خواهد شد؛ خیلی بالاتر از یک سریال جنایی معمولی!

«اِما کِری‌ون» را اول بار در این قاب دیدیم؛ حوالی دقیقه دهم فیلم. دختری زیبا و پرانرژی که پدر شیفته‌اش بود و پس از مرگ مادر در کودکی امِا، با هم مانده بودند. اِما عضو گروهی به اسم «گایا» بود؛ یک جنبش ضدفعالیت‌های هسته‌ای و حامی محیط‌‌زیست (بعدها توجه‌مان جلب شده بود به اسم شربت «گایا فنزین»!).
اِما ۴ دقیقه بعد از اولین باری که دیدیم‌اش، کشته شد؛ جلوی چشم‌های پدر ... و جلوی چشم‌های ما!
دنیا ناگهان و بی‌رحمانه و دور از انتظار، سیاه و ستمکار شده بود انگار!

شوک و اندوهی را که یک نوجوان ۱۴ ساله از تماشای این صحنه و داستان داشت، چطور می‌شود توصیف کرد؟!

پدر «اِما» (با بازی باب پک) افسر پلیس بود و مرحوم جلال مقامی با احساس تمام صداپیشگی نقش او را بر عهده داشت؛ آن اندوهی که جان پدر را آزرده بود بسیار عالی و هنرمندانه به تصویر و به صدا کشیده شده بود؛ زیر بارانی که همیشه و شدید بود و به فیلم حسی بی‌امان از ناامنی و ابهام در چیستی آن‌چه چشم می‌بیند می‌داد.

فردای آن روز در کلاس، همه درباره «لبه تاریکی» حرف می‌زدند؛ از موسیقی تیتراژ شروع و آن وهمی که در آن القا می‌شد تا زیبایی دخترک، تا داستان و آن شوک دور از انتظار.
همه پنج هفته بعد، ما روزشماری می‌کردیم که چهارشنبه برسد و بدانیم داستان چه می‌شود؛ قاتل که بود؟ چرا ماجرای قتل این همه مهم شده بود؟ چرا افسر «سیا»، با آن هیبت خونسرد و جدی و حتی دوست‌داشتنی، درگیر پرونده بود؟!

وقت پخش آخرین قسمت، قسمت ششم، برق‌ «رفت» و تا پایان وقت پخش، نیامد که نیامد!
دوباره فردای آن روز همه درباره «لبه تاریکی» می‌گفتیم؛ این بار از حس کلافگی‌مان وقتی بعد از کلی انتظار، ندانسته بودیم ماجرا آخر سر به کجا رفت و رسید!

حالا یادم نیست که آن نقل ناقص و مبهم از پایان داستان سریال از کجا به گوش ما رسید که نشان می‌داد سرآخر، این آدم‌های خوب و رنجور و منتظر انتقام به چیزی که می‌خواستند نرسیدند و قدرت ِ برتر ِ نامرئی، دوباره برنده شد!

هفته بعدتر مجله صداوسیما (سروش) را خریده بودم که سر از ماجرا در بیاورم و چیزی جز سابقه بازیگران و چند عکس بهداشتی از فیلم در آن نبود!

شاید اعتماد به این حس (به برنده شدن شرّ در داستان فیلم) بود که باعث شد در تمام ۳۶ سال بعدی دنبال این سریال نگردم؛ که دوباره و شاید چندباره ببینم‌اش؛ شاید اصلا باید وقت درست‌اش می‌رسید ... که انگاری، همین چند روز پیش وقت‌اش بالاخره رسید و من برای بار دوم این سریال را – این بار با قسمت آخرش - دیدم و بیشتر از قبل، متوجه خارق‌العاده بودن این سریال دوست‌داشتنی ِ باستانی ِ پر از حرف و نشانه شدم که حالا «قدیمی» شده بود و دلبرانه‌تر و غم‌انگیزتر؛ چیزی فراتر از خون به ناحق‌‌ریخته‌ی دختری زیبا و خیرخواه و پدری که قرار نبود کوتاه بیاید حتی تا «لبه تاریکی» و خود تاریکی. «داریوس جدبرگ» (همان مامور سیا که سیاه نبود و خاکستری بود و این از دلپذیری شخصیت‌پردازی‌های سریال بود) وقتی خواسته بود به پدر از نشانه‌های وجود خیر و شر بگوید (در قسمت پنجم)، به یاد او آورده بود که آن چشمه آب تازه، در محل قتل دخترک، پس نشانه وجود کدام نیروست در جهان؟! ... این طور شرقی‌طور و ماورالطبیعه در سریالی بریتانیایی.

خوانده بودم: «سریال لبه تاریکی برای بسیاری نه یک سرگرمی، بلکه یک هشدار سیاسی، یک مرثیه انسانی، و یک شاهکار فراموش‌نشدنی است. درست به همین دلیل است که وقتی درباره این اثر حرف می‌زنیم، از کلمه شاهکار بدون اغراق استفاده می‌کنیم» و این‌که «در پژوهش‌های دانشگاهی و تحلیل‌های فرهنگی، از آن به عنوان نمونه‌ای از «تلویزیون اندیشمندانه» یاد می‌شود. مفاهیمی مانند قدرت، سکوت، سوگ، فساد و آگاهی در این سریال به نحوی پرداخت شده‌اند که هنوز هم برای مخاطب امروزی معنا دارند.» (منبع)

یک جایی، از قضا در قسمت آخر، میانه‌های قسمت آخر، «اما» در کنار پدر ظاهر می‌شود، در جوار رودی که جاری‌ست، و به او، در حالی که صدای آب ِ روان و موسیقی ِ همراه، بیننده را مسحور کرده، از راز «گُل‌های سیاه» می‌گوید، از توانایی زمین برای محافظت از خودش «به وقت‌اش»؛ بگذریم که در دوبله فارسی، به احمقانه‌ترین شکلی که میسر بوده، ترجمه شده!

**
دانش‌آموز ۱۴ساله، ۳۶ سال بعدتر یک سریال را شاید بهتر دیده است؛ وقتی که لابد وقت‌اش رسیده؛ شاید مثل «برادران کارامازوف» که هفده سال توی قفسه‌ی کتابخانه‌اش بود و نشد و نخواست و نتوانست بخواند ولی وقتی خواند، یکی از بهترین جمله‌های عمرش را در آن یافت (که «خدا در حقیقت است نه در قدرت»). حالا آن ندانستن و بی‌خبری را شاید با تاخیری بزرگ جبران کرده است.

... امّا غم فقدان و عجز ِ بی‌ذره‌ای ‌پایان در برابر قدرت ِ گذر بی‌توقف و سریع زمان، او را مقهور کرده؛ رنجی که بی‌تردیدی دارد جان‌اش را می‌ساید و تماشای یک سریال روزگار نوجوانی هم بر کوره آن بیشتر دمیده؛ حالا که به خصوص، داستان در سرزمینی بود که در آن، باران بسیار می‌بارد و آن چشمه در پای پله‌ها، دور ِ دور است!

اتفاقی که نباید رخ می‌داد

2026-01-25T12:11:00.000+03:30

اتفاقی که نباید رخ می‌داد، حالا رخ داده است.

طی فقط «دو» روز، بنا بر اعلام رسمی، ۳,۱۱۷ «انسان» جان خود را از دست داده‌اند؛ بسیاری در خشن‌ترین حالت ممکن در خیابان‌های شهرها، در کوچه و بازارها. از این تعداد، ۲,۴۲۷ نفر «شهید» اعلام شده‌اند؛ یعنی «هر روز» به طور متوسط بیشتر از ۱,۲۱۳ «شهید»؛ تقریبا «۱۹ برابر» بیشتر از متوسط شهدای روزانه در جنگ هشت ساله (۲,۸۹۰ روزه) و «۱۴ برابر» بیشتر از جنگ ۱۲ روزه!
در ۱۵ خرداد ۴۲، کمتر از ۹۰ نفر و در ۱۷ شهریور ۵۷، حدود صد نفر در اعتراضات خیابانی کشته شده بودند.
گسل عمیق و عظیم است.

این اما همه داستان، و تازه قسمت اصلی ماجرا هم نیست؛ آن قسمتی که ربط به «آینده» داشته باشد.
در ۱۸ و ۱۹ دی، «ایرانی، ایرانی کُشت»؛ در تعداد «بی‌نظیر»، گاهی کور و بسیار بی‌رحمانه.
حالا صدها قاتل داریم و هزاران قربانی که هیچ‌گاه در این دنیا شهادت نخواهند داد!

قرآن (آیه ۳۲ سوره مائده) قتل ناحق یک نفر را برابر با قتل همه ابنای بشر دانسته است.
امام علی‌ع نیز در نامه به مالک اشتر نوشته بود: «هیچ چیز بیش از خونریزی بناحق، موجب كیفر خداوند نشود و بازخواستش را سبب نگردد و نعمتش را به زوال نكشد و رشته عمر را نبرد. خداوند سبحان، چون در روز حساب به داوری در میان مردم‌ پردازد، نخستین داوری او درباره خون‌هایی است كه مردم از یكدیگر ریخته‌اند.»

با این حساب و دست‌کم از موضع باور دینی می‌شود و می‌توان پذیرفت که به طرز کم‌سابقه‌ای (اگر نه: بی‌سابفه) شّری ویرانگر به مثابه سمّی کشنده در رگ و پی جامعه رفته، روح او را تسخیر کرده و دیر یا زود اتفاق‌های مهمی رخ خواهد داد که تلخی و شیرینی آن هیچ قابل محاسبه نیست تازه اگر که بتوانیم فرض کنیم بعد از هر نوع ویرانی، حتما آبادانی و شیرینی هست.

حالا خانواده و ایرانیان بسیاری داغدارند و بسیاری‌شان نخواهند پذیرفت که خون «قربانی‌»شان هدر رفته، پس ممکن است از هیچ کاری برای اثبات هدر نبودن جان «قربانی»شان عدول نکنند؛ قربانی‌های تازه‌تری به مسلخ فرستاده می‌شوند تا ثابت شود که «قربانی پیشین» ماجور است و هدر نیست.

برنده ۱۸ و ۱۹ دی، همه کسانی‌اند که چرخه خشونت را آن‌چنان که باید پرسرعت و پربازده نمی‌دانستند!

آن سیلی که بود، حالا مهیب‌تر راه خود را باز می‌کند؛ معترض از نظام و نظام از معترض بیشتر از همیشه می‌ترسد، خشمگین و هیجان‌زده‌ترند، صلح اولویت بسیاری نیست و عدالت فقط به شرطی به‌جاست که قاضی، از «خودمان» باشد، جامعه لبریز بی‌اعتمادی‌ست و این، در جایی که معترضان، بیشتر ِ مردم‌اند، پیش‌درآمد خشم و خشونت و ترس و اندوه و ویرانی‌های بزرگتری است.

کاش خیلی زودتر آن‌هایی که همه تدبیرهای‌شان برای تمشیت زندگی عادی مردم، نه مفید که حتی گاهی مضر بوده، به مردم بازمی‌گشتند؛ به خواست اکثریتِ مردم.

چرا واضح نبود وقتی هر بار ظفرمندانه گزارش «جمع کردن» فتنه و اغتشاش و غائله می‌دادند، عملا داشتند سطح تنش و خشونت را برای فتنه و اغتشاش و غائله بعدی بالا می‌بردند؟ چرا در کار فهم «علت» فتنه و اغتشاش و غائله سستی کردند یا آن‌ها را به دست فراموشی و روزمرگی سپردند؟ (سه سال پیش نوشتم: «تنش "جمع"کردنی نیست، اگر "حل" و "تخلیه" نشود، به حرکت خود به سمت "بالا" (به سمت دایره وسیع‌تر معترضان، خواسته‌های بیشتر و رادیکال‌تر شدن اعتراض‌ها) ادامه خواهد داد. )

کاش آن‌قدر «مومن» بودیم که عزت را از خود خدا بخواهیم نه از یکدندگی‌ خودمان.
کاش معجزه و راه نجاتی بود؛ به حرمت رنج همه کسانی که در همه تاریخ، بزرگترین و اصلی‌ترین سرمایه‌شان، جان و آبرو سلامتی‌شان را، نذر آزادی و آبادی ایرانی و ایران کردند.