મારા લેખમાં આગળ વધવા પહેલાં મારા Disclaimer ને ટૂંકમાં રજૂ કરીશ કે અહીં ભૂતપ્રેતની લોકમાન્યતાને દૃઢ કરવાનો મારો કોઈ ઈરાદો નથી કે વૈજ્ઞાનિક અથવા અવૈજ્ઞાનિક રીતે પણ ભૂતપ્રેતનું અસ્તિત્વ હોવા ન હોવાનો એવો કોઈ દાવો પણ હું કરવા માગતો નથી. ઘણા લોકો મારા જેવા જ હશે કે જેઓ ભૂતપ્રેતના વહેમ કે તેવી અંધશ્રદ્ધામા માનતા નહિ હોય અને છતાંય એવા કોઈ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ અનુભવો થયેથી પોતાની માન્યતામાં થોડા કે વધુ પ્રમાણમાં ચલિત પણ થયા હોય!. લેખની કદમર્યાદાને ધ્યાનમાં રાખીને અહીં હું અનેક પૈકીના મારા એવા બેએક જાતઅનુભવોને રજૂ કરીશ.

જગતના મોટા ભાગના ધર્મોએ આત્મા અને શરીરની ફિલસુફીને એવી રીતે સમજાવી છે કે શરીર એ આત્માનું ઘર છે અને એ રોગગ્રસ્ત કે વયોવૃદ્ધ થતાં ક્ષીણ થતું જાય છે અને છેવટે એ પડી ભાગતાં તેમાં વસતો આત્મા એ ઘર છોડી જાય છે. એ આત્માની ગતિ શું થાય છે તેની ચર્ચા અહીં અસ્થાને છે, પણ એવી માન્યતા પ્રવર્તે છે કે ઈશ્વર દ્વારા નિર્ધારિત આયુષ્યે કુદરતી મોતે અવસાન થાય, ત્યાં સુધી તો બરાબર છે; પણ કોઈ આત્મહત્યા કે ખૂન થવા જેવા અકુદરતી મૃત્યુને ભેટે, ત્યારે પેલો આત્મા અવગતિયો થઈને નિર્ધારિત આયુષ્યનાં બાકીનાં ખૂટતાં વર્ષો સુધી બ્રહ્માંડમાં ભટકતો રહેતો હોય છે.

* * * * *

મારો સૌથી નાનો પુત્ર માંડ બે વર્ષ આસપાસનો હશે, ત્યારે એક રાતે મારી પત્નીને સ્ત્રીઓને લગતા કોઈક સામાજિક પ્રસંગે ક્યાંક જવાનું હોઈ તેણે તેને મને ભળાવ્યો હતો. મેં આંગણામાં ઢોલીઓ ઢાળીને તેને પાસે સુવાડેલો હતો અને મારી પીઠ તેની તરફ હોય તેમ હું ડાબા પડખે ફરીને સૂતેલો હતો. તે બિલકુલ શાંત અને ચૂપચાપ હતો, ત્યાં તો થોડીવારમાં મને લાગ્યું કે પીઠના ભાગે મારી બનિયન અચાનક ભીની થઈ છે. હું ફરીને જોઉં છું તો તેણે વોમિટ કરી નાખી હતી. હું તેને ઊપાડીને ઘરમાં લઈ ગયો અને જેવો ખાટલામાં સુવાડ્યો કે તરત જ તેણે તેના મોં આગળ હાથ રાખીને ટ્રેઈનની વ્હીસલ જેવો બેત્રણ વખત ‘ભોં…ઓં…ઓં..’ જેવો અવાજ કર્યો. પછી તો થોડીવારમાં જ તેણે છોકરાં છુક છુક ગાડીની રમત રમતાં કરે તેમ બંને હાથે ઝડપથી પૈડાં ફરતાં હોય તેવો અભિનય કર્યા પછી તો જાણે તરફડિયાં ખાતો હોય તેવી રીતે આળોટવા માંડ્યો અને હાથપગ સાવ ઢીલા મૂકીને વીંઝવા માંડ્યો. મને સમજતાં વાર ન લાગી કે થોડાંક વર્ષો ઉપર એક બાઈએ ટ્રેઈન નીચે કપાઈને આત્મહત્યા કરી હતી, તે ભૂત થઈને આ છોકરામાં પ્રવેશી હતી. તેણે જે કંઈ અભિનયો કર્યા હતા તે પેલી બાઈની અંતિમ પળો વખતની તેનાં અંગોની ચેષ્ટાઓના પુનરાવર્તન રૂપે હતા અને જે વોમિટ થઈ હતી તે પેલી બાઈની મોઢામાંથી સંભવિત થએલી લોહીની ઊલટીના વિકલ્પે જ થઈ હોવી જોઈએ તેમ મારું માનવું હતું. મારો પુત્ર ખૂબ જ નાની વયનો અને અણસમજુ હોઈ તેને તે વખતે કંઈપણ પૂછવાનો સવાલ જ ઊભો થતો ન હતો.

ઉપરોક્ત ઘટનાના બે ત્રણ મહિના બાદ મારા મહેલ્લાની અન્ય કોઈ સ્ત્રીમાં પેલી આત્મહત્યા કરનારી બાઈનો આત્મા પ્રવેશ્યો છે તેવું જાણવા મળતાં હું ત્યાં પહોંચી ગયો. પેલી બાઈને (અર્થાત્ તેનામાં પ્રવેશેલા આત્માને) સઘળી કેફિયત જણાવવાનું કહેતાં તેણે પોતાના જીવનની હતાશાની અંતિમ ક્ષણો અને પોતે કપાઈ મરી ત્યાં સુધીની રજેરજ વાત કહી સંભળાવી હતી. ધસમસતી ટ્રેઈને પોતાના શરીરને પળવારમાં ટુકડે ટુકડામાં છિન્નભિન્ન કરી નાખ્યું હતું, તે એણે હૃદય કંપાવી નાખે તેવા શબ્દોમાં શરીરમાંથી તરત જ બહાર નીકળી ગએલા પોતાના આત્માએ જે જોયું હતું તે વર્ણવી બતાવ્યું હતું. પછી તો મારા એક પ્રશ્ન કે ‘તમે કોઈ બાળકોમાં પ્રવેશો છો કે કેમ?’ ના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ‘કેમ વલીભાઈ, ભૂલી ગયા કે શું! બેએક મહિના પહેલાં તમારા નાના દીકરામાં તો હું પ્રવેશી હતી અને થોડીક જ વારમાં તેનામાંથી હું બહાર નીકળી પણ ગઈ હતી!’ તે મરનાર બાઈ મને પરિચિત હોઈ મને મારા નામથી જ સંબોધ્યો હતો અને આમ મને મારા દીકરા સાથે ઘટેલી ઘટનાનો તાળો મળી ચૂક્યો હતો.

* * * * *

હું હાઈસ્કૂલના નવમા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો. એક રવિવારે હું મેડા ઉપર બેસીને જ્યારે મારું ગૃહકાર્ય કરતો હતો, ત્યારે મારા પિતાજીએ બૂમ પાડીને મને નીચે બોલાવીને કહ્યું, ‘જોજે, આ મોટો આમ કેમ કરે છે?’

મેં પૂછ્યું, ‘કેમ ભાઈ, શું થાય છે? આમ સૂનમૂન કેમ સૂઈ રહ્યા છો?’

‘કાકા અહીંથી જાય તો કહું!’’

‘કાકા? ભલા માણસ! આ તો આપણા પપ્પા છે!’

‘ના, કાકા છે.’

‘કઈ રીતે?’

‘મારા પપ્પા અને તમારા પપ્પા મામાફોઈના દીકરા ભાઈ ખરા કે નહિ!’

મને તાગ મળી ગયો કે થોડાક મહિનાઓથી ગામમાં ચાલતી વાત મુજબ એ ભાઈએ દુર્ભાગ્યે આત્મહત્યા કરી લીધી હતી અને હવે મારા મોટાભાઈના માધ્યમે મારી સામે હતા. મારી એ વયે પણ હું સ્પષ્ટ એ માન્યતા ધરાવતો હતો કે ભૂતપ્રેત કે એવી કોઈ પણ વાત હોય તેને ચોકસાઈપૂર્વક ખાત્રી કર્યા વગર માત્ર લોકવાયકાના આધારે સ્વીકારી લેવી નહિ. અમારી વચ્ચે જે વાર્તાલાપ થયો હતો તે બરાબર આજે પણ મને યાદ છે. અહીં હું તેના કેટલાક અંશ આપું છું.

‘ભાઈ, અમારા ત્યાં આવવાનું ખાસ કોઈ કારણ?’

‘તે અમે ન આવીએ, આપણે આટલું નિકટનું સગું હોય ત્યારે! કાકાને આધેડ ઉંમરે બીજાં કાકીથી ઓલાદ નસીબ થઈ અને તેમાંય પ્રથમ બે બાઈઓ પછી એક ભાઈ બિચારો નવદસ વર્ષની ઉંમરે અવસાન પામ્યો એટલે આ ભાઈ તેમને લાડલો હોઈ મને પણ લાગણી થઈ આવી કે તેની મુલાકાત કરું!’

‘ચાલો, ચાલો તમારી એ વાત બરાબર; પણ તમે આખી જિંદગી ભલા માણસ રખડી ખાધું છે, પરણ્યા પણ ન હતા! ભલે એ તો નસીબની વાત, પણ તમે મુંબઈ અને કોણ જાણે કેટલાંય શહેરોમાં ભટક્યા હશો! એવા કોઈ વિસ્તારની કોઈક માહિતી આપો તો અમે થોડુંક માનીએ કે તમે ખરેખર અમારા ભાઈ છો.’

‘જિંદગીભરની બધી વાતો તો લાંબી પડશે, પણ આપણો ભાઈ કદીય મુંબઈ ગએલો નથી અને આપણા ગામના મુંબઈ રહેતા માણસોને પણ ખાસ ખબર નહિ હોય, પણ હું ફોર્ટ વિસ્તારમાં આવેલી મુખ્ય રસ્તાથી થોડા અંદરના ભાગે બાટલીબોઈ કંપનીની ઓફિસે નોકરીની શોધ માટે ગયો હતો. કોઈને પૂછીને ખાત્રી કરજો કે એ કંપનીની ઓફિસ ત્યાં હતી કે નહિ! કાકાની મર્યાદા જાળવવી છે એટલે તેમને સામેના ઘરે મોક્લો તો મારે કંઈક માગવું છે!’

મારા પપ્પાને ઈશારો કરતાં તેઓ ત્યાંથી નીકળી ગયા ત્યારે હળવેથી કહ્યું, ‘મારે સિગારેટ પીવી છે!’

અમે તે મંગાવી આપી, ત્યારે તેમણે સ્ટાઈલથી બેચાર ફૂંક મારી અને એવામાં મારા પપ્પા એ ઓરડામાં પાછા આવી જતાં એ ભાઈએ તરત પોતાની સળગતી સિગારેટને મુઠ્ઠીમાં દબાવી દીધી.

આટલી વાતચીત દરમિયાન હું અંશત: માનતો થયો કે એ ભાઈ ભૂત થયા હશે, પણ મારે એવું કંઈક પૂછવું હતું કે જેનાથી સંશય દૂર થાય અને પાકી ખાત્રી થઈ જાય. અચાનક મારા મગજમાં લોકોથી સાવ અજાણ અને કદાચ હું એક્લો જ જાણતો હતો તેવી Corner ની એક વાત ઝબકી અને મેં પૂછ્યું, ’તમે જે રાતે બીજે ગામ ગળાફાંસો ખાઈને આત્મહત્યા કરી એ ઘટના છેલ્લું તમે આપણું ગામ છોડ્યા પછી કેટલા દિવસો બાદ થઈ હતી?’

‘દિવસોની વાત ક્યાં કરો છો! જે દિવસે રાતના આઠની તારંગા લોકલમાં ગામ છોડ્યું તે રાતે જ તો મેં ગળાફાંસો ખાધો હતો!’

‘આપણું સ્ટેશન ગામથી દૂર હોઈ કેટલા સમય પહેલાં ઘેરથી નીકળ્યા હતા?’

‘એ કંઈ પાકો સમય યાદ નથી; પણ, સ્ટેશને પહોંચવામાં અડધો-પોણો કલાક લાગે અને મેં ટિકિટ લઈ લીધી કે બેએક મિનિટમાં જ ગાડી આવી ગઈ હતી.’

‘ગામ છોડતાં છેવાડા મહેલ્લાના છેવાડા ઘર નજીક રસ્તામાં કોઈ મળ્યું હતું?’

‘હા, જ તો! તમે તો મળ્યા હતા! મેં પૂછ્યું હતું કે ભાઈ, અંધારું થઈ ગયું અને એકલા ક્યાથી આવો છો?’

‘મેં શો જવાબ આપ્યો હતો?’

‘તમે કહ્યું હતું કે અમે દડે રમતા હતા અને છેલ્લો દાવ પૂરો થવામાં અંધારું થઈ ગયું!’

‘હું એકલો જ હતો? મારી સાથે બીજા કોઈ નહોતા?’

‘તમે કહ્યું હતું કે બીજા બધા ગામની હેઠાડી દેશના હોઈ દવાખાનાના છીંડેથી વળી ગયા છે!’

મારી આ બધી પૂછપરછનો દરેક જવાબ અક્ષરશ: સાચો હતો અને તે દિવસે હું સ્ટેશન રૉડ ઉપર ગામથી થોડેક દૂરની સ્થાનિક હાઈસ્કૂલના મેદાનમાંથી વોલિબોલ રમીને આવી રહ્યો હતો .

મેં છેલ્લે આવા ટાણે સામાન્ય રીતે પૂછાતી વાત પૂછી, ‘હવે, તમે અમારા ભાઈનો પીછો છોડીને ક્યારે બહાર નીકળશો?’

‘હાલ જ! કાકાવાળાને વધારે હેરાન થોડો કરાય! વળી ઘણી જગ્યાએ મને કાઢવા મરચાનો ધુમાડો કરે છે, એ તો મારાથી બિલકુલ નથી ખમાતો! મને મહેલ્લાના નાકા સુધી મૂકવા આવો અને હું ચૂપચાપ જતો રહીશ.’

હું મોટાભાઈનું બાવડું પકડીને તેમને મહેલ્લાના નાકા સુધી દોરી ગયો. ત્યાં પહોંચતાં જ તેમણે પ્રશ્ન કર્યો કે ‘મને પકડીને કેમ લાવ્યા છો?’

મેં ટૂંકો જ પ્રત્યુત્તર વાળ્યો, ‘કંઈ નહિ!’

* * * * *

મારા જાત અનુભવના બંને પ્રસંગો અહીં પૂરા થાય છે. પ્રથમ પ્રસંગે હું બત્રીસેક વર્ષનો હતો, જ્યારે દ્વિતીય પ્રસંગે મારી પંદરેક વર્ષની ઉંમર હતી. આ લેખના સમાપન ટાણે મારી શરૂઆતની વાતને પુનરાવર્તિત કરીશ અન્ય શબ્દોમાં કે હું ભૂતપ્રેતની માન્યતાની બાબતમાં તટસ્થ જ રહીશ, ‘હા’ પણ નહિ અને ‘ના’ પણ નહિ! ભલા, ઉપરોક્ત બંને પ્રસંગોમાં હું પ્રત્યક્ષ સાક્ષી હોઉં ત્યારે કઈ રીતે હું ભૂતપ્રેતની વાતોને સાવ નકારી કાઢું?

મારા સુજ્ઞ વાંચકો માટેના ‘ભેદભરમની ભીતરમાં’ શ્રેણી હેઠળના ‘ભૂતપ્રેત’ વિષેના આ લેખથી મારા બ્લોગના વિષયોમાં વિવિધતા લાવવા ખાતર કામચલાઉ આ શ્રેણીને હું સમાપ્ત કરું છું; અને એટલે જ તો હું અહીં ‘સંપૂર્ણ’ શબ્દને લખવાથી પરહેજ કરું છું, કેમ કે ફરી કોઈવાર આપણે આ શ્રેણીએ કોઈક નવીન વિષયે કદાચ મળીએ પણ ખરા!

ધન્યવાદ.

- વલીભાઈ મુસા

નોંધ : -

સામાન્ય રીતે એમ કહેવાય છે કે કમજોર મનના માનવી ઉપર ભૂત સવાર થઈ જતું હોય છે. છેલ્લા કેટલાક દસકાઓમાં શિક્ષણનો પ્રસાર વધુ થયો હોઈ લોકોની વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિ ખીલી છે. આ સંદર્ભે મારા આ લેખના અનુસંધાને એક ખુલાસો કરવો જરૂરી બની જાય છે કે અમારા ગામમાં છેલ્લા બે ત્રણ દાયકાઓમાં આત્મહત્યાના કેટલાક બનાવો બન્યા હોવા છતાં કોઈના ભૂત થવા અંગેના કે કોઈમાં તેના પ્રવેશ અંગેના કોઈ કિસ્સાઓ જાણવા મળ્યા નથી. આ પણ એક હકીકત છે, જેને નજરઅંદાજ કરી શકાય નહિ!

પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓના જીવનમાં ઘટેલી ઘટનાઓ સમાચાર માધ્યમોની મથાળાની મુખ્ય લીટીઓ બનતી હોય છે, પણ સામાન્ય માણસોના જીવનની આવી ઘટનાઓ મહત્વની અને નોંધપાત્ર હોવા છતાંય તેમના તરફ ધ્યાન સુદ્ધાં આપવામાં આવતું નથી હોતું. દાંપત્યજીવનની અપમાનજનક સ્થિતિ એ વિશ્વવ્યાપી સમસ્યા છે કે જે ભિન્નભિન્ન સંસ્કૃતિઓમાં વ્યાપ્ત હોઈ દુનિયાભરની મોટાભાગની સ્ત્રી-વસ્તીને તે સ્પર્શે છે. છેલ્લા કેટલાક દસકાઓથી પત્નીઓ પ્રત્યેનો તિરસ્કૃત વ્યવહાર એ સામાજિક સમસ્યા તરીકે ઓળખાવા માંડ્યો છે અને ઘણા બધા દેશોની સ્ત્રીઓ પતિઓ દ્વારા આચરાતા આવા જંગાલિયતભર્યા કૃત્યને નિર્મૂળ કરવા અથવા તેમાં બદલાવ લાવવા સંગઠિત થઈને પોતાનો અવાજ ઊઠાવી રહી છે. પેલા નિષ્ઠુર પતિઓ પીડાદાયી મારઝૂડ, ધમકીઓ અને વિવિધ ફોજદારી ગુનાહિત કૃત્યો દ્વારા પત્નીઓને ત્રાસ આપતા હોય છે. આવી દુ:ખી સ્ત્રીઓ હરપળે પોતાની જિંદગીની અસલામતીના ભય હેઠળ જીવતી હોય છે. શાબ્દિક અપમાનો (મહેણાંટોણાં), ધમકીઓ અને શારીરિક ઈજાઓ રોજિંદી ઘટનાઓ હોવા ઉપરાંત આવી પરિસ્થિતિને લાંબા સમય સુધી ખેંચ્યે રાખવાથી કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો પોતાની જિંદગીથી હાથ ધોઈ નાખવાની સ્થિતિ પણ સર્જાતી હોય છે. દાંપત્યપીડનને કૌટુંબિક અંગત કે ઘરેલુ મામલો સમજવામાં આવતો હોવાના કારણે આવી પીડિત સ્ત્રીઓ મિત્રો, કુટુંબીજનો કે સત્તાવાળાઓ તરફથી કોઈ મદદ કે સહકાર મેળવી શકતી નથી કે જે થકી તેમના ઉપર થતો અત્યાચાર કાં તો બંધ થાય કે પછી એવા જીવનસાથીથી પોતે કાયમી છૂટકારો પામી શકે.

પૌર્વાત્ય દેશોમાં અને ખાસ કરીને દુનિયાભરના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ સમસ્યા સદીઓથી અસ્તિત્વમાં છે; જેને કોઈ નામ આપવામાં આવ્યું નથી કે જેની આમપ્રજામાં ચર્ચા સુદ્ધાં નથી અને છતાંય સ્ત્રીઓ આ છૂપા ત્રાસને જાણે કે પોતાના મોંઢામાં જીભ જ ગળી ગઈ હોય તેમ ચૂપચાપ સહન કરતી આવી છે. ઘણીવાર શરૂઆતમાં તો સ્ત્રીઓ પોતાની આવી અવહેલનાને કાં તો નજર અંદાજ કરી દેતી હોય છે કે માફ કરી દેતી હોય છે અને કાં તો પછી આવું કંઈ પણ બનતું હોવાનો ઈન્કાર કરતી હોયછે; પરંતુ લાંબા ગાળે જ્યારે અચાનક આ ભેદ લોકો આગળ ખુલ્લો પડતો હોય છે, ત્યારે એ બાબતને માનવા કોઈ તૈયાર નથી હોતું. સમાજમાં એવી પ્રસ્થાપિત થઈ ગએલી માન્યતા હોય છે કે પુરુષ એ પોતાના કુટુંબનો શાસક કે રાજા છે અને સમાજ કે સત્તાવાળાઓને તેઓના ઘરેલુ મામલા કે પ્રશ્ન પરત્વે દખલગીરી કરવાનો કોઈ અવકાશ કે અધિકાર રહેતો નથી. પરંતુ આજે સમય બદલાયો છે અને પત્ની ઉપર થતા જુલ્મને આમ સમાજની સમસ્યા તરીકે જોવાનું વલણ બંધાવા માંડ્યું છે અને તેથી લોકોનો દૃષ્ટિકોણ બદલાવા માંડ્યો છે. જો કોઈ સ્ત્રી આવી અપમાનજનક સ્થિતિમાં મુકાઈ હોય તો આજે ઘણાં બધાં સંગઠનો મદદ કરવા તૈયાર હોય છે. ઈન્ટરનેટ ઉપર ઘણીબધી વેબસાઈટ પણ ઉપલબ્ધ હોય છે, જ્યાંથી સમસ્યા અંગેની માહિતી, મદદ કે સલાહ મેળવી શકાતી હોય છે.

અપમાનજનક દાંપત્યજીવન કે ઘરેલુ હિંસાના વાસ્તવિક આંકડાઓ આપણને પ્રાપ્ય નથી, કારણ કે આવી ઘટનાઓ કાં તો જાહેરમાં આવતી નથી હોતી અથવા લોકો કાનૂની રાહે આગળ વધતા નથી હોતા. દાંપત્ય ત્રાસની સમસ્યા કોઈ એક જાતિ માત્ર પૂરતી સીમિત નથી હોતી. પતિ અને પત્ની ઉભય એકબીજાથી ઘરેલુ હિંસાનો ભોગ બનતાં હોય છે, પણ સર્વત્ર પુરુષપ્રધાન સમાજ અસ્તિત્વમાં હોઈ સ્ત્રીઓ ઉપર મોટા પ્રમાણમાં ત્રાસ કે હિંસા આચરાતી હોય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં એવાં યુગલોમાં પણ આવી ઘટનાઓ બનતી હોય છે કે જે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા વગર (ખાસ કરીને પશ્ચિમના દેશોમાં) માત્ર સાથે રહેતાં જ હોય છે. ઘણા એવા કિસ્સાઓ પણ જોવા મળે છે કે જ્યાં આપસમાં છૂટાછેડા થઈ ચૂક્યા હોય અને છતાંય પાછળથી એકબીજાની હેરાનગતી થતી રહેતી હોય. આંકડાઓ બતાવે છે કે આ બધા સંભવિત પ્રકારોમાં એકંદરે પુરુષોની સરખામણીએ સ્ત્રીઓ જ આવા માનસિક અને શારીરિક ત્રાસથી વધારે પીડિત હોય છે.

આ અપમાનજનક, ત્રાસદાયક કે ઘરેલુ હિંસા ક્રમિક કે પુનરાવર્તિત, ઉત્તરોત્તર વધતી જતી અને ગતિશીલ હોય છે. તે ચક્રવૃદ્ધીય હોવા ઉપરાંત સમય જતાં વધુ અને વધુ તબક્કાઓ પાર કરતાં કરતાં ઉગ્ર બને છે. ઘણી સ્ત્રીઓ શારીરિક ઈજાઓ અને માનસિક વેદનાઓ ખમતી હોવા છતાં તેમની અપમાનજનક અને હિંસાત્મક પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવા માટે પોતાના દાંપત્યજીવનથી છેડો ફાડવાની હિંમત કરી શકતી નથી હોતી. પતિનો પોતાના સાથેનો દુર્વ્યવહાર શરૂ થવાના પ્રાથમિક તબક્કે તે મૂંઝવણ અનુભવે છે અને પછી કેટલોક સમય પસાર થયા પછી તેને વાસ્તવિકતાનું ભાન થવા માંડે છે. આમ છતાંય તે પરિસ્થિતિને હળવી બનાવવા પોતાનાથી બનતા સઘળા પ્રયત્નો કરી છૂટે છે, પણ દુર્ભાગ્યે તેની યાતનાઓનો અંત લાવવામાં છેવટે તે નિષ્ફળ પુરવાર થાય છે. આખરે આવી તનાવભરી સ્થિતિમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટેના વિચારો તેના મનમાં દૃઢ થતા હોય છે. આમ છતાંય કેટલીક જ સ્ત્રીઓ પોતાની જિંદગી સામેના જોખમમાંથી સહીસલામત બહાર નીકળવા છૂટાછેડા મેળવી લેવાનો માર્ગ ગ્રહણ કરી લે છે, પણ મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ જુલ્મ અને જુલ્મી સામે આત્મસમર્પણ કરી દઈને દુ:ખદાયક જિદગી જીવવાનું ચાલુ રાખતી હોય છે. માર્ગદર્શકો, મનોવૈજ્ઞાનિકો અને સામાજિક કાર્યકરોનું સ્પષ્ટ મંતવ્ય હોય છે કે ભોગ બનનાર સ્ત્રીએ સૌથી પહેલાં અત્યાચારની પરિસ્થિતિમાંથી પોતે જ તાત્કાલિક બહાર નીકળી જવું જોઈએ અને ત્યાર પછી જ પોતાના કાનૂની સલાહકાર સાથે વાત કરવી જોઈએ. તેણે પોતાના માનસિક આવેગોને શાંત પાડી દેવા જોઈએ અને પીડાદાયક સંબંધોનો આખરી અંત લાવી દેવા માટેના આવા કઠોર નિર્ણય ઉપર પહોંચવા માટે તેણે પોતાનામાં હિંમત એકઠી કરી લેવી જોઈએ.

માનસિક કે શારીરિક ત્રાસ આચરનાર પુરુષનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એ હોય છે કે પોતે સામેની વ્યક્તિ અર્થાત્ પત્ની ઉપર પોતાની સત્તા જમાવે અને તેના ઉપર અંકુશ લાવી દે. આ એક માત્ર ઉદ્દેશ બર લાવવા તે નીચે દર્શાવ્યા જેવી ચાર મુખ્ય પ્રકારની કેટલીક હરકતો, વર્તન કે વ્યવહાર આચરતો હોય છે. આમ તે ઘરેલુ હિંસા અને/અથવા માનસિક ત્રાસ આપવા જેવાં અમાનવીય અને અશોભનીય કૃત્યો કર્યે જ જવાનું ચાલુ રાખતો હોય છે.

શારીરિક : માર મારવો, મુક્કા મારવા, તમાચા મારવા, એકાકી બનાવી દેવું, લાતો મારવી, ટૂંપો દઈને ગૂંગળાવવું, ધક્કા મારવા, કોઈ વસ્તુઓનો પ્રહાર કરવો, ઓરડામાં પૂરી દેવું

સંવેદનાત્મક કે લાગણીજન્ય : ખોટાં નામ પાડવાં, અપમાન કરવું, ધમકી આપવી, પ્રિય પાલતુ પ્રાણીઓને ઈજા પહોંચાડવી, ક્ષુબ્ધ બનાવવું કે ભોંઠા પાડવું

જાતીય કે વાસનાકીય : અનીચ્છનીય જાતીય સ્પર્શ, સુખશય્યાની માગણી, બળાત્કાર આચરવો, સાથીની મરજી વિરુદ્ધ શારીરિક સંબંધનો આગ્રહ રાખવો

જાસૂસીપણું કે શંકાશીલતા : ઘર બહાર જતાંની સાથે જ પીછો કરવો, ફોન દ્વારા હેરાન કરવું, કામની જ્ગ્યાએ ફોન કરવા, કામે કે નોકરીએ જતાં રુકાવટ કરવી

આર્ટિકલના સમાપન પૂર્વે, હું નીચે તપાસ સૂચિ મૂકવાનું પસંદ કરીશ કે જે દ્વારા તમે અથવા કોઈ પણ જાણી શકે કે પોતે આવા કોઈ અપમાનજનક સંબંધોમાં ઘેરાએલા છે કે નહિ! આ બધી એ જાણવા માટેની સ્પષ્ટ નિશાનીઓ છે કે જે તે વ્યક્તિ પોતાના જીવનસાથી સાથે નિશ્ચિતપણે પોતાના ગૌરવને હાનિકારક એવી સ્થિતિમાં છે જ. આ બધા ભયજનક સંકેતો છે અને આવા સંજોગોમાં કોઈપણ જાતના વિલંબ વગર માતાપિતા, અન્ય કુટુંબીજનો, ધાર્મિક લાગતાવળગતાઓ, સમાજ કલ્યાણ ખાતાંઓ, ન્યાયીક વ્યવસ્થાઓ અને અન્ય સંબંધિત સગાંઓ કે મિત્રોની મદદ કે ટેકો લેતાં અચકાવું જોઈએ નહિ. આવી ચિંતાપ્રેરક દાંપત્યજીવનની ચેતવણીરૂપ અનેક નિશાનીઓ પૈકી નીચે મુખ્ય કેટલીક આપવામાં આવી છે :

- તમે શું કરો છો અને ક્યાં જાઓ છો તેના ઉપર બધો જ સમય ચાંપતી નજર અને નિયંત્રણ રાખે છે..

- નાનીનાની બાબતોની ટીકાટિપ્પણી કરવામાં આવે છે.

- વફાદાર ન હોવાનો સતત આરોપ મૂકવામાં આવે છે.

- મિત્રો કે કુટુંબીજનોને મળવા ઉપર પ્રતિબંધ ફરમાવવામાં આવે છે.

- નોકરી કે કોલેજમાં જવાથી રોકવામાં આવે છે.

- દારૂ કે નશીલા પદાર્થનું સેવન કરીને અથવા જાણે કે તેમ કર્યું હોય તે રીતે તમારા ઉપર ગુસ્સે થઈ જાય છે.

- તમારાં નાણાં તમે કેવી રીતે ખર્ચો છો તેના ઉપર નિયંત્રણ રાખે છે.

- તમારી કોઈ બીમારીને લગતી દવાઓના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.

- બીજાં ત્રાહિતોની હાજરીમાં હલકાં પાડવામાં આવે છે.

- તમે જેની ખૂબ કાળજી રાખો તેવી કોઈ મિલ્કત કે વસ્તુને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે છે.

- તમને, તમારાં બાળકોને કે પાલતુ પ્રાણીઓને ઈજા પહોંચાડવાની ધમકી આપવામાં આવે છે.

- તમારી સામે ઘાતક હથિયાર વાપરવાની ધમકી આપવામાં આવે છે.

- તમારી ઈચ્છા વિરુદ્ધ સહશયન કરવા માટેનું દબાણ કરવામાં આવે છે.

- પોતાના ગુસ્સાના ઊભરા અને અપમાનજનક વર્તન માટે તમે જ દોષિત હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવે છે.

- તમારી માનહાનિ કરવામાં આવે અથવા તમારા સામે ગુસ્સે થઈને બરાડા પાડવામાં આવે છે.

- તમારી ટીકાટિપ્પણી કરવામાં આવે છે અને તમને નીચું દેખાડવામાં આવે છે.

- તમારી સાથે એવો ખરાબ વ્યવહાર કરવામાં આવે છે કે જેથી તમે મિત્રો કે કુટુંબીજનોને મળવામાં શરમિંદગી અનુભવો.

- તમારાં મંતવ્યો કે સિદ્ધિઓની અવગણના કરવામાં આવે છે.

- તમને માનવી ગણવાના બદલે તેની મિલ્કત કે તેના ભોગવિલાસની ચીજવસ્તુ ગણવામાં આવે છે.

- તમારી ખૂબ જ ઈર્ષા કરવામાં આવે છે અને તમને વશ રાખવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે.

- તમારાં નાણાં, ફોન કે વાહનના ઉપયોગ ઉપર નિયંત્રણ લાદવામાં આવે છે.

- તમારા ઉપર સતત ચોકીપહેરો રાખવામાં આવે છે.

- તમારા મિત્રો કે કુટુંબીઓ આગળ જૂઠ્ઠું બોલવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે કે તમને કોઈ હેરાનગતી કરવામાં આવતી નથી..

- તમારા બેન્કીંગ કે ઈ-મેઈલના પાસવર્ડથી તમને અજાણ રાખવામાં આવે છે.

- પોતાનો બચાવ કરવા માટેની વાતો ઉપજાવી કાઢે છે અને પોતાના બેવડા વ્યક્તિત્વને પ્રદર્શિત કરે છે.

- તમે તેને કાયમ માટે છોડી દેશો તેવી શંકા જતાં તમારી ખુશામત કરવામાં આવે છે.

- તમને સારી રીતે રાખવાના વારંવાર સોગંદ ખાય છે અને વચનો પણ આપે છે અને છેવટે ફરી જાય છે.

- તમને હેરાન સ્થિતિમા જોઈને તે આનંદ અનુભવે છે.

- તમારી વ્યાજબી જરૂરિયાતો અંગેના ખર્ચને નિયંત્રિત કરે છે..

- પોતાની પાયાવિહોણી દલીલો વડે તમે જે કંઈ કહો છો તેને ખોટું પાડવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે.

દાંપત્ય જીવનની કટુતાપૂર્ણ સ્થિતિ અને ઘરેલુ હિંસાની ઉપરોક્ત નિશાનીઓ કે લક્ષણો ધ્યાને આવે કે તેનો સ્વીકાર કરવામાં આવે ત્યારે ગમે તે ભોગે કે રીતે સર્વ પ્રથમ તો જીવનસાથી સાથેના સંબંધો વિના વિલંબે કાપી નાખવામાં આવવા જોઈએ. કોઈએ પણ સામેની ત્રાસ આપનાર વ્યક્તિના ભય હેઠળ હરગિજ જીવવું ન જોઈએ. જો તમને અથવા તમારી જાણમાં હોય એવી કોઈપણ વ્યક્તિને ઉપરોક્ત ચેતવણીરૂપ નિશાનીઓ અને વર્ણનો લાગુ પડતાં હોય, તો ઉપર જણાવવામાં આવેલા સ્રોતો થકી મળી શકતી મદદ લેતાં અચકાવું જોઈએ નહિ.

આશા રાખું છું કે દાંપત્યની અપમાનભરી જિંદગી જીવતાં અને ઘરેલુ હિંસાનો ભોગ બનેલાં એવાં સૌ કોઈ પીડિતજનોને આ લેખ દીવાદાંડીરૂપ નીવડશે અને પરીણિત પોતાનાં સંતાનો હોય તેવાં તેમનાં માતાપિતા માટે પણ તેઓના વિવાહિત જીવનની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ કેવી છે તે જાણવા માટે ઉપયોગી સાબિત થશે.

અત્રેથી વિદાય લઉં છું, ધન્યવાદ!

વલીભાઈ મુસા

(લેખક અને અનુવાદક)

Note:-

Translated from English Version (Drafted earlier) titled as “Abusive Spousal Relationships or Domestic Violence” published on July 16, 2010

‘ભાઈઓ, જરા તમારાં નામો જણાવશો?’

‘ના જી, અમારાં નામોથી આપને શું નિસ્બત? અમારાં કામથી જ અમને જાણી લો. હું છું Liar અને મારો જોડીદાર છે, Lawyer! મારું કામ ન મનાય તેવું જૂઠું બોલવાનું અને મારા પાર્ટનરે દલીલોથી તેને સાચું સાબિત કરી આપવાનું!’

‘પેલી દુનિયાભરની કોર્ટકચેરીઓ અને રાજકારણમાં થતું આવે છે તેવું જ કે?’

‘શું ‘રાત્રિ’ભાઈ બોલ્યા કે? હા, તો મિ. Liar, એક સેમ્પલ થવા દેશો કે?’

‘હા,હા. કેમ નહિ? ઈન્ટરવ્યુ તો છે. અમે સુરદાજીના ઘરે આવતા હતા ત્યારે રસ્તામાં એક પચાસેક ફૂટ ઊંચું ઝાડ જોયું, જેની ટોચ ઉપરનાં પાંદડાં એક બકરી ખાતી હતી!’

‘તમે આ વલદાને મૂર્ખ નહિ બનાવી શકો! તમારો Lawyer શું દલીલ આપવાનો હતો! હું જ કહી દઉં કે એ ઝાડ ઊંડા ખાડામાં ઊગેલું હતું! આ તમારું પહેલું જ સેમ્પલ મૌલિક નથી. અકબર બાદશાહના ત્યાં તમારો જ નાતીલો આ જૂઠ બોલ્યો હતો. તમે તો ભૂતકાળની વાત તમારા નામે ચઢાવો છો, કેમ સુરદા બરાબર કે?’

‘ભાઈ વલદા, આ વકીલજીને તો બોલવા દો! બોલો ભાઈ, તમારું શું કહેવું છે?’

‘જનાબ, મારે જે જવાબ આપવાનો હતો, તે જ વલદા અંકલે આપી દીધો છે! પણ તેમનો આક્ષેપ કે અમે ભૂતકાળની કોઈ વાતને અમારા વર્તમાન તરીકે ખપાવીએ છીએ, તેના સામે મારો સખ્ત વાંધો છે. હકીકતમાં તો પેલા બાદશાહવાળા જૂઠિયાએ તો ભવિષ્યમાં એટલે કે આજે અમે જે બોલવા જવાના છીએ કે બોલ્યા હોત તેને પોતાના વર્તમાનમાં ખપાવીને અમારા જ કોપીરાઈટ જેવા કલાકૌશલ્યને પોતાના નામે ચઢાવી દીધું છે, તેને તો તમે લોકો Clean Chit આપતા હો તેવું મને તો લાગે છે! તમને કદાચ ખબર નહિ હોય, પણ તેઓ બંને ત્રિકાળ જ્ઞાની હતા અને આ કોન્ફરન્સ જે ચાલી રહી છે, તેની પણ એ લોકોને ખબર જ હતી!’

‘માન ગએ, ભીરુ માન ગએ! બહોત ખુબ, બહોત ખુબ!’

‘સુરદા, જરા ‘રાત્રિ’ને તમારી ભાષામાં સમજાવી દો કે આ કોઈ મુશાયરો નથી! ઈન્ટરવ્યુ લેનાર તરીકેનો Protocol (શિષ્ટાચાર) જળવાય તે જરૂરી છે!’

‘ભાઈ વલદા, ‘રાત્રિ’ની આ જ મોટી કમજોરી છે. એ સીધી લીટીના એવા ભલાભોળા માણસ છે કે તેમના હૈયામાં હોય તે હોઠે આવી જ જાય! હાલ જ જોયું? ભાઈ, આ લોકોના પડખે બેસી ગયા!’

‘અલ્યા એઓ, તમે બે જણા એકબીજા સામે આંખો ઊલાળો છો! પણ, તમને કદાચ ખબર નહિ હોય કે અમે ત્રણેય ગાઢ મિત્રો છીએ અને અમારી વચ્ચે આવી નોકઝોક તો સામાન્ય છે! By the way, તમારા બીજા નમૂનાને સાંભળવા પહેલાં એક વાત મિ. Lawyer ને પૂછું છું કે તમારી દલીલબાજી One way જ હોય છે કે? મારો મતલબ છે કે તમારો Liar મિત્ર ભૂલથી સાચું બોલી જાય, તો Vice versa તેને ખોટું સાબિત કરી શકો કે!’

‘અલબત્ત! એ કરી શકું. વળી એનાથી આગળની વાત પણ સાંભળી લો કે આપણી દુનિયામાં અમે બે જણા જ નહિ, પણ તમારા સુદ્ધાં સૌ કોઈ કરતા હોય છે, તેવું જ પૂર્ણ સત્યને અર્ધ સત્ય અને Vice versa અર્ધ સત્યને પૂર્ણ તરીકે પણ હું પ્રસ્થાપિત કરી શકું છું! આવું જ આગળ પણ જાણી લો કે પૂર્ણ જૂઠને અર્ધ જૂઠ અને Vice versa અર્ધ જૂઠને પૂર્ણ જૂઠ પણ હું ઠેરવી શકું! આ કોઈ મારી કોઈ અંગત સિદ્ધિ નથી કે હું કોઈ બીજા ગ્રહમાંથી પણ આવ્યો નથી! હું તમારામાંનો જ છું, ફરક માત્ર એટલો કે તમે મારા જેવું કરતાં કોઈક વાર પકડાઈ જાઓ, ત્યારે મારે એવું કદીયે ન થાય! આટલો આત્મવિશ્વાસ છે માટે જ તો બબ્બે લાખની Hits સુધી પહોંચેલા મશહૂર હાસ્ય દરબારનાં રત્નોનો ખિતાબ તમારા બંધારણમાં સુધારો કરાવડાવીને પણ મેળવવા અહીં આવ્યા છીએ અને આ ઈન્ટરવ્યુ આપી રહ્યા છીએ.’

‘’રાત્રિ’, વાલીડા માફ કરજો, મારા વીરા! તમને ભલાભોળા ગણાવ્યા, એમાં તો તમે સાવ ગંભીર બની ગયા! હું અને વલદા તો તમારા સામા છેડે આવીએ અને છતાંય કોઈ અમને ‘ભલાભોળા’ કહે તો અમારો તો પિત્તો જ જાય! ‘ભલાભોળા’ હોઈએ નહિ અને શાનો કોઈ અમને એમ કહી જાય! કેમ વલદા, ખરું કે?’

‘હંઅ, તો તમે લોકો Three in one છો! જૂઠાનું સાચું – Vice versa, પૂર્ણ સત્યનું અર્ધ સત્ય – Vice versa અને પૂર્ણ જૂઠનું અર્ધ જૂઠ – Vice versa કરી શકો છો!’

‘હવે, સુરદા અને વલદા, તમને બંનેને તો આ લોકોએ મેહાંણા (મહેસાણા) બાજુના સમજી લીધા હશે એટલે એ તમારાં નામો છે, તેની તેમને ખબર પડી જ હશે! પણ મારા માટેના ‘રાત્રિ’ – ‘રાત્રિ’ સંબોધનથી તેઓ ગૂંચવાઈ ન જાય માટે એમને કહી દો કે ‘રાત્રિ’ એટલે રાજેન્દ્ર ત્રિવેદી!’

‘જોયું? અમે ભાઈને ભોળા અમસ્તા નથી કહ્યા! અલ્યા ભાઈ ‘રાત્રિ’, એ તો કહેવાઈ જ ગયું, તમારાથી તેમને કે તમે રાજેન્દ્ર ત્રિવેદી છો! ભલા માણસ, આ કોન્ફરન્સ કોલથી વાત થાય છે અને સ્પીકર પણ On છે! ‘

‘હા, તો ભાઈશ્રી Liar, તમે ક્યારનાય ખામોશ બેઠા છો. જાઓ, તમારા પહેલા સેમ્પલને અમે શકનો લાભ (Benefit of doubt) આપીને માન્ય કરીએ છીએ. તમારા Three in one અને Vice versa થકી કુલ છ પૈકી હવે બાકીના પાંચમાં સફળ થશો, તો તમારું બંનેનું હાસ્ય દરબારમાં ૧૦-અ અને ૧૦-બ તરીકેનું સ્થાન પાકું સમજજો. પણ, જોડે જોડે એક વાત યાદ અપાવી દઉં કે સુરદાજીએ તમને જણાવ્યું જ હશે કે તમારી રત્ન તરીકેની પસંદગી થાય, તો ઈન્ડીઆ જવા-આવવાના બચેલા ખર્ચના સામે તમારે નિવૃત્ત હાસ્યદરબારજનોના કલ્યાણભંડોળમાં ખરેખરો ફાળો નોંધાવવાનો છે, માત્ર દલીલબાજીવાળો નહિ હોં કે!’ તો હવે એક સાચું કથન કહી બતાવો, મિ. Liar! જો કે તમે જૂઠું બોલવાને ટેવાએલા હશો એટલે સાચું બોલવું થોડુંક કાઠું તો પડશે, પણ શું કરીએ ભાઈ, આતો ઈન્ટરવ્યુ છે અને તેને તમારે Face તો કરવો જ પડે ને!’

‘હું મારી પત્નીનો પતિ છું.’

‘ખોટી વાત! તું તેને પરણ્યા પહેલાં તો તેનો પતિ બની શકે જ નહિ, કેમ કે તે પરાઈ છોકરી  હતી અને તે જગ જાહેર વાત છે. હવે હાલ તું તેની સાથે પરણેલો છે, તો ય તેનો પતિ ગણાય નહિ કેમકે હવે તેના પિતાના સ્થાને તારું નામ આવી ગયું! તો ભલા માણસ, તું તેનો બાપ બન્યો કે પતિ? હવે એક શક્યતા બાકી રહે છે કે તું તેને છૂટાછેડા આપે અને ફરી તેનું નવા પતિ સાથે નામ બદલાઈ જાય તો ઓછામાં ઓછું એટલું તો તું કોઈને જરૂર કહી શકે કે તું એકદા તેનો પતિ હતો! પણ, એ તો ભવિષ્યે, હાલમાં તો હરગિજ નહિ!’

‘જૂઓ વલદા, હવે હું ‘માન ગએ, માન ગએ’ નહિ બોલું! હવે તમારો વારો. બોલો, બોલો!’

‘અલ્યા, મને વહેમ જાય છે! તમે લોકો અગાઉથી ગોઠવી કાઢેલું જ અહીં રજૂ કરો છો! આટલો શીઘ્ર જવાબ તો કોઈ ન આપી શકે, કેમ વલદા અને રાત્રિ!’

‘તો ત્રીજો પ્રશ્ન કે વિધાન મિ. Liar ને તમે આપો! અમે અમારી કલામાં કદીય બેઈમાની કરતા નથી.’

‘ચાલો, ચાલો. માની લીધું! હવે મિ. Liar એક પૂર્ણ સત્ય હો જાય!’

‘પૂર્ણ સત્ય એ છે કે સૌ કોઈ માતાની કૂખે જ જન્મે છે.’

‘ભાઈ મારા, જગતની પ્રથમ સ્ત્રી ‘ઈવ’ (હવ્વા) અને સઘળા જીવોની પહેલી માદાઓ તારી વાતના અપવાદો છે!’

‘અલ્યા ભાઈ, ત્રણ આઈટમો તો થઈ ગઈ! હવે ચોથીની Hint તો સુરદા કે ‘રાત્રિ’, તમારા બેમાંથી કોઈ એક જણ આપો. હવે યાદ રાખજો કે અર્ધ સત્ય કહેવાનું છે, જેને મિ. Lawyer પૂર્ણ સત્ય તરીકે સાબિત કરી બતાવશે!’

‘અલ્યા એમ કરીએ તો! મિ. Liar ને મૂકીએ પડતા અને બાકીના ત્રણેય મુદ્દા આપણે ત્રણેય વારાફરતી પૂરા કરીએ, જેથી Match Fixing નો આપણો વહેમ પણ નીકળી જાય!’

‘હા, હા. તમે લોકો જરૂર એમ કરી શકો છો! ભાઈ Liar હવે તારે ખામોશ રહેવાનું છે. બોલો, ‘રાત્રિ’ભાઈ, પહેલો વારો તમારો જ રાખો.’

‘હાથ કે પગનો અંગુઠો આંગળી પણ બની શકે!’

‘તમારા વિધાનનું સંપૂર્ણ સત્ય એ છે કે ખોડવિહીન કોઈ માણસને તેના બંને હાથ અને બંને પગનાં આંગળાં કેટલાં એમ પૂછવામાં આવે તો કોઈ ૧૬ નહિ કહે, ૨૦ જ કહેશે.’

‘અલ્યા, આ તો હદ થાય છે! આપણી સાધારણસભા એવું તો નહિ કરે કે આપણા ત્રણેયનાં હાસ્ય દરબારનાં રત્નો તરીકેનાં અગ્રતાક્રમે આવતાં આપણાં સ્થાન આ નામોશીભરી આપણી હાર બદલ છીનવી લે!’

‘ના, ના. એવું તો નહિ જ બને! બધાય સમજશે જ કે આ બંને જણા ખરેખર Genius છે જ! હવે વલદાનો વારો છેલ્લો, સુરદા તમે બરાબર વિચારીને એક પૂર્ણ જૂઠ બોલી નાખો!’

‘તો સાંભળો, મિ. Lawyer. હું મારી સાસરીએ ગયો હતો. બપોરે જમ્યા પછી મારી રોજની આદત મુજબ મારા ઉતારાના મેડે સોફામાં વામકુક્ષિ કરી રહ્યો હતો. ત્યાં તો મારી આંખ મળી ગઈ અને ઊંઘમાં પડખું ફરતાં ધડીમ્ અવાજે ફ્લોર ઉપર પડ્યો અને નીચેથી મારાં સાસુબાનો પ્રશ્ન આવ્યો, ‘શું પડ્યું?’ મે કહ્યું, ‘પાયજામો!’ તેમણે કહ્યું, ‘પાયજામાનો આટલો મોટો અવાજ!’ મેં કહ્યું, ‘ એ તો પાયજામામાં હું પહેરાએલો હતો ને!’

‘જૂઓ સુરભા, તમારે પૂર્ણ જૂઠ બોલવાનું હતું, અને તમારા મતે કદાચ તે પૂર્ણ જૂઠ હશે; પણ ગમે તે રીતે, મારે તો તેને અર્ધ જૂઠ જ સાબિત કરી આપવાનું છે અને તે મારા માટે જરાયે મુશ્કેલ નથી. તમારે સાસુબાને એમ કહેવું જોઈતું હતું કે પાયજામો અને કુરતું બંને પડ્યાં! કોઈ જમાઈ દહાડેદીવે સાસરીમાં ખુલ્લા બદને સૂએ નહિ! માટે તમે અર્ધું જૂઠું જ બોલ્યા કહેવાઓ, કેમ વડીલો મારી દલીલ વ્યાજબી છે કે નહિ?’

‘વાહ, ક્યા બાત હૈ! લ્યો, વલદા! હવે તમારો છેલ્લો વારો! હવે જો તમારું પણ સુરસુરિયું થયું, તો આ બેઉ હાસ્ય દરબારના Fifty Fifty રત્ન તરીકે નક્કી જ સમજો. હવે તમારે અર્ધજૂઠ બોલવાનું છે, જેને મિ. Lawyerજી પૂર્ણ જૂઠ સાબિત કરશે તો આ ઈન્ટરવ્યુ પૂરો થયો ગણાશે! કેમ ભાઈલાઓ, ખરું કે?’

‘હા, હા! એમાં કોઈ બે મત હોઈ શકે જ નહિ, આમ છતાંય એ તો છેલ્લે જ ખબર પડશે કે ‘ઊંટ કિસ કરવટ બૈઠતા હૈ!’ તો, ભાઈશ્રી Lawyer સાંભળો. હું જે કંઈ બોલવા જઈ રહ્યો છું, તે આપણા ઈન્ટરવ્યુનું મારું આખરી વિધાન છે અને તે પણ અર્ધજૂઠ છે! હવે તમે જો તેને પૂર્ણ જૂઠ તરીકે સાબિત કરો તો તમે વિજેતા ખરા! પણ તમને બંનેને સંયુકત રીતે રત્ન તરીકે સ્વીકારવા કે ન સ્વીકારવા તે તો આપણે બંને જૂથોએ પરસ્પર સ્વીકાર્ય એવા નતીજાએ પહોંચીએ ત્યારે જ નક્કી થશે, હોં! તો મારું અર્ધજૂઠ વિધાન છે કે અમે Match Fixing જેવું જ કર્યું છે કે તમારા બંનેમાંથી કોઈ એકને જ આખા અને દસમા રત્ન તરીકે સ્વીકારવા!’

‘Hurrah! Hurrah! Hurrah!’

‘જૂઓ વડીલો ઊતાવળા થશો મા! વલદા અંકલે ભલેને મજાની સોગઠી ખેલી હોય, પણ એમાં તેઓશ્રી એક જબરદસ્ત ભૂલથાપ ખાઈ ગયા છે. બધાયને યાદ રહે કે તેમનું વિધાન અર્ધજૂઠ છે! આપ સૌ સારી રીતે જાણો છો કે અમે અમારી કલા સંયુક્ત રીતે જ પ્રદર્શિત કરી શકીએ છીએ અને અમારી શરૂઆતથી જ માગણી એ જ રહી છે કે કાં તો અમને બંનેને ૧૦ અ અને ૧૦ બ ક્રમે રત્ન તરીકે જાહેર કરવામાં આવે અથવા અમને બંનેને નામંજૂર કરવામાં આવે. આમ મારી આ દલીલે અંકલનું વિધાન પૂર્ણજૂઠ તરીકે એ રીતે સાબિત થાય છે કે અમારામાંના કોઈ એકને નહિ, પણ અમને બંનેને દરબારી રત્ન તરીકે નામંજૂર કરવામાં આવે!’

‘લ્યો, તો તો મારે મારા વિધાન દ્વારા તમારા મોંઢે એ જ નક્કી કરાવવાનું હતું અને તે થઈને જ રહ્યું! તો પછી, તમારો ઈન્ટરવ્યુ પૂર્ણ અને તમે વિજેતા જાહેર ખરા; પણ અમારે તમને બંનેને રત્ન તરીકે તો ન જ લેવાના, બરાબરને!’

‘ના બિલકુલ નહિ, કેમ કે હજુ આપણે બંને જૂથોએ પરસ્પર સ્વીકાર્ય એવા નતીજા ઉપર આવવાનું બાકી છે. ફરીવાર આપણે ‘સત્ય’ અને ‘જૂઠ’ને સમજી તો લઈએ. કોઈ પણ બાબતનું સત્ય જે હોય તેનાથી સાવ વિરોધી, વ્યસ્ત કે ઊલટું જે હોય તે જૂઠ અને તે જ રીતે Vice versa સમજવું પડે. વલદા અંકલના વિધાનને મેં પૂર્ણ જૂઠ તરીકે સાબિત કરી દીધું હોઈ હવે તેનું જ વિરોધી, વ્યસ્ત કે ઊલટું જ વાસ્તવિક સત્ય તરીકે પુરવાર થાય છે. આમ સત્ય તો એ જ નિષ્કર્ષરૂપે આપણી સામે આવ્યું કે તમારે લોકોએ અમને બંનેને સંયુક્ત રીતે જ હાસ્ય દરબારના એક જ રત્ન તરીકે સ્વીકારવા જ પડે!’

‘અલ્યા, વાલીડાએ ધારદાર દલીલ આપીને પોતાની બાજી છેવટે તો પોતાના તરફે જ અંકે કરી લીધી! વાહ, ભાઈ વાહ! ચાલો, તમે વિજેતા જાહેર અને વળી હાસ્ય દરબારનાં રત્ન તરીકે પણ તમે અમને કબૂલ! તમને બંનેને ખૂબ ખૂબ અભિનંદન! હાસ્ય દરબારમાં તમારું ભાવભીનું સ્વાગત કરતાં અમે રોમાંચ અનુભવીએ છીએ. ધન્યવાદ, Good Night, શબ્બા ખૈર, શુભ રજની. એ બધાયે આવજો!’ (સંપૂર્ણ)

-વલીભાઈ મુસા

Click here to read Part – 1

’આપ કોણ? ઓળખાણ આપશો, જરા!’

’જરા શું, પૂરી આપીશ! પરંતુ, અવાજ ઉપરથી ઓળખાણ ન પડી? ભલે તો અંદાજે નામ બોલતા જાઓ, સાચું નામ આવશે ત્યારે ‘હા’ પાડીશ!’

’અમેરિકાથી સુરદા?’

’ના’

‘તો પછી, ‘રાત્રિ’?’

’મને લાગે છે કે તમે આઠદસ નામ એકસાથે બોલી નાખો! તેમાં મારું નામ આવશે તો તરત હા પાડી દઈશ! આજે તો તમારી પરીક્ષા કરવી છે!’

’ટકલુ, ફેટી, છોટમ, ગાંડાલાલ, ઢેબર, ઓબામા, મનમોહનસિંઘજી, લાલુજી!’

’બસ, બસ! તમે તો ઠોકંઠોક કરવા માંડ્યા! ટકલુથી ઢેબર સુધી તો બરાબર, પણ પાછળવાળા ગુજરાતી બોલી શકે ખરા, ભલા માણસ! લ્યો, કહી જ દેવું પડશે! હું સુરદા!’

’એ નામ તો મેં પહેલું જ આપ્યું હતું, તો પછી ના કેમ પાડી?’

’તમારી પાક્કી પરીક્ષા કરવા!’

’હોઓ… I see! પણ દોસ્તી કરવા પહેલાં પરીક્ષા થાય કે પછી પણ પરીક્ષા ચાલુ જ રહે!’

’એ બધી વાત પછી! કામની વાત જરા પહેલી કરી નાખીએ. આજે લાંબુ નહિ ખેંચાય. મારે હાસ્ય દરબારે જવાનો સમય થઈ ગયો છે. તો સાંભળો, અહીંથી બે માણસો ઈન્ડીઆ તમારી પાસે આવે છે. તમારે ઈન્ટવ્યુ લઈને મને અથવા ‘રાત્રિ’ને જણાવવાનું છે કે તેઓ આપણા હાસ્ય દરબારનાં રત્નો થવા માટે લાયક છે કે કેમ?’

‘પણ આપણે નવ રત્ન તો થઈ ગયાં છે! આપણે અકબરભાઈથી આગળ જવાય ખરું!’

‘અકબરભાઈ! હું સમજ્યો નહિ, એ વળી કોણ?’

‘ભલા માણસ! અવલોકનો કરવામાં અક્કલ ચાલે છે અને એટલીય ખબર ન પડી કે હું દિલ્હીવાળા મોગલ બાદશાહની વાત કરું છું!

‘તમેય યાર, કમાલ કરો છો! ‘અકબર’ કહો તો તરત ખબર પડી જાય! તમે તો નામની પાછળ ‘ભાઈ’ ઉમેર્યું!’

‘તે આપણે થોડા હુમાયુ છીએ કે એમને ‘અકબર’ કહીને બોલાવીએ! ઇતિહાસકારો પણ વિવેકભાન જાળવતા નથી હોતા! અમારા ગામમાં તો કોઈનું નામ ગમે તે હોય પાછળ માન+નામવાચક ‘ભાઈ’ કે ‘બાઈ-બહેન-બેન’ લાગે જ! એટલા માટે તો હું ‘વલીભાઈ’ તરીકે ઓળખાઉં છું ને! આપણે અવળી વાતે ચઢ્યા! તમારી પાસે સમય નથી તો આડીઅવળી વાતો મેલો પડતી! પણ તેઓ On line ઈન્ટરવ્યુ ન આપી શકે કે દસ હજાર માઈલ છેટેથી બિચારાઓને ખોટો ખર્ચ કરાવીને અહીં મોકલો છો!’

‘પણ તમે Face Reading ન કરી શકો ને!’

‘ભલા માણસ, વેબ કેમેરાથી એ પણ થઈ શકે! તમારી બંનેની મતિ પોતાની ધરી ઉપરથી ખસી ગઈ લાગે છે!’

‘તમે હમણાં જ ન કહ્યું કે આપણે ‘નવ’ની સંખ્યા થઈ ગઈ છે, એટલે તેમની માગણીને ઠેબે ચઢાવવા અમે તેમ કર્યું છે! રત્નો થવા નીકળ્યા છે, તો એટલું તો તેમને સમજાવું જોઈએ ને! પણ કહેવાય છે ને કે ગરજવાનને અક્કલ ન હોય!’

‘આપણે બંધારણમાં સુધારો કરવો પડશે, જો તેમની પસંદગી થાય તો કુલ રત્નો અગિયાર થશે.’

‘આપણે બંધારણમાં સુધારાથી ‘અગિયાર’ નો આંકડો તો કરી જ નાખીએ અને તેમને બંનેને લઈશું તોયે ભવિષ્ય માટેની એક જગ્યા તો ખાલી રહેશે જ!’

‘તમે ૬૦+ ગુજરાતીઓ ગ્રુપના ખરેખર બાળડોસલા જ થઈ ગયા લાગો છો! મને લાગે છે કે તમને બાલમંદિરમાં દાખલ કરવા પડશે! ભલા, નવમાં બે ઉમેરાય તો અગિયાર થાય કે દસ? પેલું હિંદીમાં પણ બોલાતું યાદ નથી કે ‘નૌ દો ગ્યારહ’!’

‘પણ એ લોકો જોડીમાં જ રહીને એક જ રત્ન ગણાવા માગે છે!’

‘એમ કેમ?’

‘કોઈ એકનું તેમની સંયુક્ત કલામાં વ્યક્તિગત કોઈ વજુદ જ નહિ એટલે!’

‘આ વાલીડું જબરું! એવી વળી એમની પાસે કઈ કલા છે કે જોડીમાં જ હાલે! મદારી-જંબુરિયા જેવું તો નહિ!’

‘ના, સાવ જુદું જ! એક જણ હળાહળ જૂઠું બોલે અને બીજો તે જૂઠને દલીલો દ્વારા સાચું સાબિત કરી બતાવે! બંનેનું પ્રમાણિક માનવું છે કે જેનું કામ તે તે જ કરે!’

‘આવું તો ક્યાંક અકબરભાઈ, અરે સોરી, અકબરભાઈ, અરે ડબલ સોરી, અકબર બાદશાહના સમયમાં આવા બે દાવેદાર ફૂટી નીકળ્યા હતા! પણ, તેમને તો રત્નો તરીકે સ્વીકારવાના બદલે કલાની કદર રૂપે મોટાં ઈનામો આપીને રવાના કરી દેવામાં આવ્યા હતા!’

‘આ લોકોને એ વાતની ખબર છે એટલે તેઓ એ જ કલા દ્વારા આપણા ત્યાં રત્ન બનવા માગે છે! તેમનું કહેવું છે કે તેઓ એ લોકોની એક ભૂલ સુધારવા માગે છે! ભૂલ એ કે તેઓ આખાં રત્ન તરીકે ઓળખાઈને દસમા અને અગિયારમા રત્ન તરીકે સ્થાન મેળવવા માગતા હતા, જે મંજૂર ન થયું! તેમની વાત પણ સાચી જ છે કે દરેકની પાસે કલાનો પૂર્વાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધ જ હતો!’

‘એ લોકો પાસેથી એવું બીજું કંઈ જાણવા મળ્યું કે પેલા લોકોને રત્ન ન બનાવવા પાછળ અન્ય કોઈ પરિબળે ભાગ ભજવ્યો હોય!’

‘હા, એમનું કહેવું હતું કે બિરબલની પણ પૂરેપૂરી આડોડાઈ હોવી જોઈએ! એણે કદાચ બાદશાહને એમ કહીને ભરમાવ્યા હોય કે ‘ઈન દોનોંકો રત્ન બનાના ઔર દરબાર યા મહલમેં રખના ખતરેસે ખાલી નહિ રહેગા, જહાંપનાહ!’. તેણે વિગતે ફોડ પાડ્યો હશે કે એ બંને પોતાની કલાના દુરુપયોગથી બાદશાહ અને બેગમો, આપસ આપસમાં બેગમો, તે પોતે અને બાદશાહ, માંહેમાંહે પ્રધાનમંડળના પ્રધાનો અને નવેય રત્નો એમ તમામે તમામને એક અથવા બીજી રીતે લડાવી મારશે અને એકબીજા પ્રત્યે અવિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરશે!’

‘એ લોકો જ સામેથી આમ કહેતા હોય તો આપણાથી ઝેરનાં પારખાં થાય ખરાં!’

‘વલીભાઈ, ત્યાં તો પેલા બાદશાહને મોટું રાજ્ય ચલાવવાનું હતું, આપણે એવું થોડું છે! આપણો તો હાસ્ય દરબાર છે – ટોળટપ્પાં, હસીમજાક, હાસ્યનો હાહાકાર, હાસ્યખજાનો, હાસ્યનો હંગામો, એકબીજાની ટાંટિયાખેંચ, ફિલ્લમ ફિલ્લમ, હાહા-હીહી-હુહુ જેવી રમુજી રમતો રમવાનું એક મોકળું મેદાન! જો ઈન્ટરવ્યુમાં તેઓ સફળ થાય તો અમારું (મારું અને ‘રાત્રિ’નું) માનવું છે કે આપણને તેમનાથી કોઈ હાનિ નહિ થાય!’

‘તો તો સુરદા, તમે લોકો જ ઈન્ટરવ્યુ લઈને વાતનો પાર મેલો. આમ છતાંય જો તમારો આગ્રહ હોય તો હું વેબ કેમેરા સાથે On line જ એમનો ઈન્ટરવ્યુ લઉં. પરંતુ, હાલ જ એક આઈડીઆ મારા મગજમાં Click થયો છે કે આપણે પાંચેય જણા કોન્ફરન્સ ફોનથી ઈન્ટરવ્યુ પતાવી દઈએ તો! તેમને ખોટા મોટા ખર્ચમાં ઊતારવાના બદલે સ્વૈચ્છિક જે કંઈ આપે તે આપણા નિવૃત્ત દરબારીજનના કલ્યાણભંડોળના ફાળા તરીકે સ્વીકારી લઈશું, તમારું શું માનવું છે?’

‘બરાબર, ચાલો એમ જ રાખીએ. હું ‘રાત્રિ’ને સમજાવી દઈશ.’

- વલીભાઈ મુસા

(ક્રમશ: અંક – ૨)

મારા કેટલાક વાંચકોએ જુન ૧૨, ૨૦૦૮ થી મારા બ્લોગ ઉપર મારા કોઈ આર્ટિકલ ન દેખાતાં મને પૃચ્છા કરી હતી. મારા કારોબારના આ દિવસોમાં મારી વ્યસ્તતાના કારણે હું મારી બ્લોગીંગ પ્રવૃત્તિમાં થોડોક નિષ્ક્રીય હતો. એવામાં મારા એક મિત્રે અચકાતાં અચકાતાં મને મેઈલ કરી હતી કે હું મારી તબિયત બાબતે સ્વસ્થ છું કે કેમ! આ મેઈલનો ગર્ભિત ભાવ એવો હતો કે તેઓશ્રી કદાચ જાણવા માગતા હતા કે હું જીવિત છું! ઈશ્વરકૃપાએ હું તો અહીં છું, પણ આજે ‘કોઈક’ સર્વશક્તિમાન સર્જનહારના સાન્નિધ્યમાં છે. મલૈકુલ મોત (યમદૂત) દ્વારા કદાચ કોઈ ભૂલ થઈ હશે કે શું (હું લોહીના ઊંચા દબાણનો દર્દી છું), પણ આજના દિવસે આપણા વ્હાલા માનવંતા મહાનુભાવ જનાબ મહંમદઅલી પરમાર ‘સુફી’ સાહેબની રૂહનું આ ફાની દુનિયામાંથી અનંત અને અજ્ઞાત એવી દુનિયા તરફ પ્રયાણ થયું છે. બ્લોગીંગ જગતના નભોમંડળમાંથી આજે ‘સુફી’ નામનો એક ચમકતો સિતારો ખરી પડ્યો છે.

શ્રી વિજયકુમાર શાહના નેતૃત્વ હેઠળ ગુજરાતી ભાષાના સંવર્ધન અને પ્રસાર તેમ જ તેના સાહિત્ય અને સમુદાયની સેવા માટે સમર્પિત એવું હ્યુસ્ટન (Houston), યુ.એસ.એ. ખાતે આપણું એક મોટું જૂથ કાર્યરત છે. જનાબ ‘સુફી’ સાહેબ આ જૂથ પૈકીના એક હતા કે જે બધાયને નિકટતાથી પરિચિત, ૮૫ વર્ષની વય ધરાવતા જીવનના અનુભવોથી પરિપક્વ અને ઉમદા વ્યક્તિત્વોમાં પણ ઉમદા વિભુતી સમાન પોતે હતા. તેમનો ‘આધ્યાત્મિક કાવ્યો’ શીર્ષકે ખૂબ જ સક્રિય એવો બ્લોગ પણ હતો. મારા વાંચકો તેમના બ્લોગની આ લિંકે હજીય મુલાકાત લઈ શકે છે (કેમ કે તે આજેય જીવંત – Live છે, પણ અફસોસ કે જનાબ ‘સુફી’ સાહેબ હયાત – alive નથી!). એ બ્લોગ અને તેમના અવસાનના બે માસ બાદ વિમોચન પામેલા તેમના કાવ્યસંગ્રહની દિવ્ય ભાસ્કરે લીધેલી નોંધ થકી તેમના જીવન અને કવન વિષે ઘણું બધું વિગતે જાણી શકાશે.

મારા વાંચકોને એ જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે મરહુમ જનાબ મહંમદઅલી પરમાર સાહેબ અને હું તેમના અવસાનના ત્રણેક માસ પહેલાં પ્રથમવાર જ એકબીજાને ઓળખતા થયા હતા. અમારા પરિચયનાં માધ્યમો હતાં, અમારા બ્લોગ અને અમારી વચ્ચે થોડોક થએલો ઈ-મેઈલ વ્યવહાર. મારો ફોટોગ્રાફ મારા બ્લોગના મુખપૃષ્ઠ ઉપર મોજુદ હતો અને તેમણે મને જોયો હશે; પણ મારા દુર્ભાગ્યે, હું તો તેમના ચહેરાને તેમના અવસાન બાદ તેમના સુપુત્ર જનાબ સિરાજે હ્યુસ્ટન ખાતે તેમના માટેની શોકસભા (Life celebration)ની તેમના ફોટોગ્રાફ સાથેની જાણ કરી ત્યારે જ જોઈ શક્યો. મુહાવરારૂપ કથન છે કે માણસ તેના સહવાસની વ્યક્તિઓ થકી ઓળખાય, પણ મેં તો તેમને તેમનાં કાવ્યો થકી જ ઓળખી લીધા હતા. હવે તો એમ જ કહેવું ઉચિત રહેશે કે કવિને પોતે જે કાવ્યો લખે છે, તે વડે જ બહુ સારી રીતે ઓળખી શકાય; અને તેથી જ તો સાહિત્ય વિવેચનમાં કહેવાય પણ છે કે શીલ તેવી શૈલી.

હું મારા અલ્પ પરિચયને અહીં યાદ કરી રહ્યો છું, ત્યારે મને બેન જ્હોન્સનનું (Ben Johnson) નું એક કાવ્ય યાદ આવે છે કે જેમાં તેમણે ઓક (Oak) નામના એક વૃક્ષ અને કમળના ફૂલની સરખામણી કરી છે. ઓકનું આયુષ્ય લગભગ ૩૦૦ વર્ષનું હોય છે, જ્યારે કમળની જિંદગી માંડ એકાદ દિવસની જ હોય છે. એ કાવ્યનો મધ્યવર્તી વિચાર એ છે કે આપણે કેટલું લાંબુ જીવીએ છીએ તેનો કોઈ મતલબ નથી, પણ આપણે કેવી રીતે જીવીએ છીએ તેનું જ મહત્વ હોય છે. અહીં જનાબ ‘સુફી’ સાહેબને ઓળખનારા સૌ કોઈ માટે ગર્વની બાબત છે કે તેઓશ્રી લાંબુ જીવ્યા પણ ખરા અને તે પણ ગુણવત્તાસભર જીવ્યા. ટૂંકમાં કહેતાં, તેમના આયુષ્યનું મૂલ્યાંકન વર્ષો અને સુકાર્યો એમ ઉભય રીતે કરી શકાશે.

આપણે જ્યારે તેમના બ્લોગમાં તેમણે પોતે આપેલો પોતાનો પરિચય અને તેમના Disclaimer ના શબ્દોને વાંચીએ, ત્યારે આપણે સાચે જ જાણી શકીએ કે તેઓ પોતાના સમયના ખરેખરા સુફી સંત જ હતા. તેમના ગુજરાતીમા લખાએલા શબ્દો આપણને બતાવે છે કે ‘મારાં કાવ્યો આધ્યત્મિક છે. એ કાવ્યો પાછળનો મારો આશય છે લોક-કલ્યાણ, અર્થાત્ લોકોને નૈતિક અધ:પતનથી રોકવા અને તેમનાં દિલોદિમાગમાં વિશ્વબંધુત્વની ભાવના જગાડવી.’ આગળ તેઓ ખુલાસો કરે છે કે ‘જગતના તમામ ધર્મો એ માત્ર પૂર્ણતાને પામવા માટેનાં સોપાનો (નિસરણીઓ) જ છે.’ વચ્ચે એક નોંધનીય વાત એ છે કે તેમના કોઈ કાવ્યની કોઈક પંક્તિઓના સમર્થનમાં મેં આપેલો મારો પ્રતિભાવ આ શબ્દોમાં હતો કે ‘સજ્જનોની ચૂપકીદી પરોક્ષ રીતે દુષ્ટતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે.’ આપણે માત્ર ‘સારા હોવું’ એ પૂરતું નથી. ભલા માણસોએ ભલાઈ માટે બીજાઓને પણ પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ.

સમાપને, ચાલો આપણે સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરને પ્રાર્થીએ કે મરહુમના આત્મા (રૂહ) ને એવો દરજ્જો કે સ્થાન અને તે પણ એવા આત્માઓના સાન્નિધ્યમાં નસીબ થાય કે જેઓ તેની (ઈશ્વરની) કૃપા અને ખુશીને માણી રહ્યા છે.

દિલી લાગણીઓસહ,

-વલીભાઈ મુસા

(લેખક અને અનુવાદક)

નોંધ :-

આજે મરહુમના અવસાનને બે વર્ષ પૂરાં થતાં હોઈ મૂળ લેખનો અનુવાદ અહીં પ્રસ્તુત કરેલ છે. સાથે સાથે આ લેખના વાંચકોને વિનંતિ કે પોતપોતાના ધર્મ અને આસ્થા મુજબ પોતાના ધર્મગ્રંથની કોઈ ઋચા કે સુરા પઢીને મરહુમની રૂહ કે આત્માને બક્ષી આપે.

Translated from English version titled as “Paying Respect to the Late Mr. ‘Sufi’” published on July 20, 2008.

મેં એક બહુ જ સંવેદનશીલ વિષય પસંદ કર્યો હોઈ મારે ખૂબ જ સાવધાની વર્તવી પડશે અને તે મારા માટે જરાય મુશ્કેલ નહિ બને. મને અંગત રીતે પ્રત્યક્ષ જાણતા અને પરોક્ષ રીતે મારા લેખો દ્વારા મને સમજનારાઓને ખબર હશે જ કે હું સર્વધર્મને સન્માન આપવાની ભાવનાને વરેલો છું. વિવિધતામાં એકતા એ આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિનું ઉમદા લક્ષણ છે. ભારતમાં પ્રથમ અને દ્વિતીય ક્રમે ગણાતા એવા બે મોટા મુખ્ય સમુદાયોને એ જ ક્રમે ઓળખાવવા મારા શીર્ષકમાં મેં ‘આસ્થા’ અને ‘ઈમાન’ એવા બે શબ્દો મૂક્યા છે. હું મારા જે અનુભવને આ લેખમાં દર્શાવવા જઈ રહ્યો છું તેમાં કોઈ ધર્મ કે ધર્મગ્રંથને ઉલ્લેખવાથી દૂર રહીશ. પ્રત્યેક ધર્મના અનુસરનારાઓની મૂળભૂત ભાવના તેમની આસ્થા કે ઈમાન (Faith) ના પાયા ઉપર મંડાએલી હોય છે. ખેર, હવે આપણે ઘટનાના નાયક (Hero)ના સ્વાનુભવની વાત ઉપર આવીએ.

અહીં અપાતી ઘટનાના નાયક તરીકે મને કે અન્ય કોઈને ઓળખાવવું જરૂરી નથી. મારા વાંચકો પોતે પણ આ કે આવી ઘટનાઓના નાયક તરીકે પોતાને ગોઠવી શકે. આમ હું આપણા નાયકને ‘અ’ તરીકે જ દર્શાવીને આગળ વધું છું. હવે આપણે તેના જ શબ્દોમાં તેના સ્વાનુભવને ભેદભરમની પરિભાષામાં સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું. તો ચાલો આપણે તેને જ સાંભળીએ.

* * * * *

“અમારો ખેતીનો પૂરક વ્યવસાય હોઈ અમે ખેતીવાડીની સઘળી જવાબદારી અમારા અત્યંત વિશ્વાસુ સાથી (ભાગિયા)ને હવાલે કરી દીધી હતી. આમ છતાંય સાંજ પડ્યે તે ઢોરઢાંખરને ઘરે જ લાવી દે. સાંજે અને સવારે ભેંસો દોહવાનું કામ અમારો સ્ત્રીવર્ગ જ કરે અને પુરુષસભ્યોએ રાત્રે ઢોરોને ઘાસ નીરવાનું કામ કરવાનું રહે. આમ રાત્રિ પૂરતો અમારો સાથી મુક્ત જ રહેતો અને પોતાના ઘરે જ જતો રહેતો હતો.

તે રાત્રિએ હું મોડા સુધી અન્ય ધંધાકીય હિસાબખિતાબનું કામ પતાવતો હતો, ત્યાં તો એકદમ મારા ઉપર ઊંઘ સવાર થઈ જતાં મેં મારું હિસાબી સાહિત્ય ખાટલા નીચે જ મૂકી દઈને રોકડ સિલકની રૂપિયા એકસોની એવી બે નોટોને ઓશીકાના ભાગે ચાદર નીચે મૂકીને હું સૂઈ ગયો. વહેલી સવારે જાગતાં જ જેવી મેં ચાદર ઊંચી કરીને પેલા બસ્સો રૂપિયા લઈ લેવા માટે મારો હાથ પસાર્યો, ત્યાં તો મારી એ બે નોટો ગાયબ થઈ ગએલી માલૂમ પડી. અમારાં ગામડાનાં જૂની ઢબનાં ઘર હોઈ અલગ શયનખંડ જેવું મળે નહિ. દવાખાનાંના જનરલ વોર્ડ કે વિશ્રાંતિગૃહોની Dormitory ની જેમ કોઈ મોડે સુધી ઊંઘતું હોય, તો પણ કુટુંબનાં બધાં સભ્યોની ઘરમાં અવરજવર ચાલુ જ રહે.

ચાલીસેક વર્ષ પહેલાંની આ વાત હોઈ બસો રૂપિયાનું પણ તે વખતે મોટું મૂલ્ય હોવા ઉપરાંત આમ ઘરમાંથી જ આવી ઊઠાંતરી થઈ હોઈ સવારે સવારે જ મારો મુડ બગડ્યો હતો. ઘરમાં નાનાંમોટાંની પૂછપરછ અને વહેલી સવારે દૂધ લેવા આવવાવાળા અમારા કાયમી ગ્રાહકોની અવરજવર અંગે ઘરવાળાંને પૂછી લેતાં કોઈ સગડ મળ્યા નહિ. ઘરમાં થતી આ પૂછપરછ વખતે જ અમારો સાથી વાડામાં ઢોરઢાંખરને પાણી પાઈને નાસ્તાપાણી માટે ઘરમાં દાખલ થયો. એ દિવસે તે ઘરમાં પહેલી જ વાર પ્રવેશ્યો હોઈ તેના તરફ કોઈ શંકાકુશંકાનું કારણ ન હતું. રોજિંદા ક્રમ પ્રમાણે જ તે પોતાના ઘરેથી સીધો જ અમારા વાડે જઈને પોતાનાં કામ પતાવીને પછી જ ઘરમાં દાખલ થતો હતો.

‘કેમ, ઘરમાં શાની શોધખોળ અને ચલપહલ થઈ રહી છે?’ તેણે સહજ જ પૂછ્યું.

ઘરમાંના કોઈક સ્ત્રીસભ્યે સ્વાભાવિક જ છણકો કરતાં જવાબ વાળ્યો, ‘કોઈ નખોદિયો રાત્રે ઘરમાંથી બસો રૂપિયા ચોરી ગયો છે!’

આ સાંભળીને અમારો સાથી એકદમ ડઘાઈ જતાં એવો છોભીલો પડી ગયો કે કંઈ બોલ્યો નહિ. નાસ્તાપાણી પતાવીને તે ભેંસો લઈને બળદો સાથે ખેતરે જતો રહ્યો. અહીં નોટો જતી રહી હતી તે હકીકતનો મેં મનોમન સ્વીકાર તો કરી લીધો, પણ આ સામાન્ય લાગતી ઘટનાનો ભેદ જાણવાની મારી ઉત્કંઠા વધી ગઈ હતી.

* * * * *

‘પપ્પા, અમારી નિશાળમાં અમારા મોનિટરના કંપાસ બોક્ષમાંથી સહકારી ભંડારની સિલકના પાંચ રૂપિયા ચોરાઈ ગયા હતા. અમે કોઈકના કહેવાથી આપણા જ ગામનાં ફલાણાં ફલાણાં મા-દીકરી પાસે ગયા હતા અને તેમણે ચોરને પકડી પડાવ્યો હતો. એ બે જણાંએ સંયુકત રીતે પોતાની કોઈક ધાર્મિક વિધિથી ચોરનું નામ કાઢી આપ્યું હતું અને અમારા સાહેબે પેલાની કડકાઈથી પૂછરછ કરતાં તેણે કબૂલ કર્યું હતું. આપણી તો મોટી રકમ છે તમે કહો તો અમે લોકો તેમની પાસેથી જાણી લાવીએ. તેઓ આ કામ કરી આપવાનું કશું જ લેતાં નથી અને ઊલટાની અમને તો ચોકલેટો પણ આપી હતી.’

મને છોકરાંની વાતમાં કોઈ વિશ્વાસ તો ન બેઠો અને સાથે સાથે બીજી પણ એક વાતનો વિચાર કરવો જરૂરી હતો કે આવું કોઈનું નામ મળે અને આપણે કઈ રીતે તેની પૂછપરછ કરી શકવાના હતા! વળી આવા કોઈ જાદુ-ઈલ્મ ઉપર આંધળો વિશ્વાસ મૂકીને ફક્ત શંકા આધારિત કોઈના ઉપર તહોમત મૂકવું તે સામેવાળાની ઈજ્જત ઉપર ત્રાપ મારવા બરાબર હતું. મેં તેમને ના પાડી.

‘પણ, આપણે એ ચોરનું આપણા પૂરતું નામ તો જાણી શકીએ ને! આપણે તેને કોઈ પૂછપરછ નહિ કરીએ!’

છોકરાંએ કહ્યા મુજબ મેં અખતરો કરી લેવાનો વિચાર કરી લીધો. મારે ચિઠ્ઠીઓમાં શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓનાં નામ લખવાનાં હતાં. આ સઘળી પ્રક્રિયા મારા પૂરતી જ સીમિત રહે તે માટે મેં એક જુદી જ તરકીબ વિચારી કાઢી. તેમની પાસેથી નોટબુક-પેન્સિલ માગી લઈને તેમને રવાના કરી દીધા. નોટબુકના એક પાનામાં મેં નામો લખવાં શરૂ કર્યાં. ઘરનાં તમામ સભ્યોનાં નામ, મારું પોતાનું નામ, અમારા સાથી-તેની પત્ની-બાળકોનાં નામ, અમારા દૂધના ગ્રાહકો પૈકી બેચાર નામ, મારાં માતુશ્રી બીમાર હોવાના કારણે અમારા બીજા ઘરમાં પથારીવશ હતાં અને જેમને ખાવાનું પણ ત્યાં પહોંચાડવામાં આવતું હતું તેમનું નામ, અમારા સંયુક્તપરિવારનાં બે સાવ નાનાં ઘોડિયાસ્થિત બાળકોનાં નામ, મહેલ્લામાં એક છોકરો મુંબઈ રહેતો હતો તેનું નામ, અમારા પાડોશના જ કોઈક સ્વર્ગસ્થનું નામ, દેશના વડાપ્રધાન-રાજ્યના મુખ્ય મંત્રી-રાષ્ટ્રપતિનાં નામો, પ્રાણીપક્ષીનું એકેકે નામ/શબ્દ, કીડો-ઈયળ જેવા શબ્દો અને ખાટલો-ખુરશી વગેરે જેવાં ચિત્રવિચિત્ર નામોની યાદી બનાવી લીધી. આવાં પચાસેક નામોને ક્રમાંક આપી દઈને ચિઠ્ઠીઓમાં માત્ર આંકડાઓ લખીને તેમની ગોળીઓ વાળી આપીને છોકરાઓને રવાના કરી દીધા.

અડધાએક કલાકમાં મારા છોકરાઓએ એક ચિઠ્ઠી સાથે પાછા ફરતાં કહ્યું કે ‘પેલાં મા-દીકરીએ અમારી પાસે ચિઠ્ઠી ખોલાવીને નામ જાણવાની ઉત્સુકતા બતાવી, તો તેમાંથી ૧૨ (બાર) નો આંકડો જ મળ્યો. તેમણે ખુશી વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે તમારા પિતાજીએ સરસ યુક્તિ વાપરી છે અને હવે અમે કોઈ આવા કામે અમારી પાસે આવશે તો આમ જ કરવાનું કહીશું કે જેથી અમે પોતે પણ તેવું નામ જાણી ન શકીએ અને તે જ અમારા માટે ઠીક રહેશે.’

છોકરાઓ પાસેથી સમગ્ર પ્રક્રિયા વિષે જાણવા મળ્યું તે મુજબ બંને માદીકરી ખૂબ જ ધાર્મિક હોવા ઉપરાંત અહર્નિશ શારીરિક રીતે પણ પવિત્ર રહેતાં હતાં. તેમણે હાથમોં ધોઈ લઈને પછી માતાએ પોતાના ધર્મગ્રંથમાંથી કોઈ એક પાનું ખોલીને તેનું પઠન કરવું શરૂ કરી દીધું હતું અને સામે બેઠેલી દીકરીએ પોતાના હાથની બંને પહેલી આંગળીઓ વચ્ચે માટીની સાવ નવીનક્કોર કુલડી પકડી રાખી હતી, જેમાં પેલી બધીજ ચિઠ્ઠીઓ નાખવામાં આવી હતી. પહેલા જ રાઉન્ડમાં બધાયને સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે તેવી રીતે પેલી છોકરીની આંગળીઓ વચ્ચે તેના કાનાઓના ખાંચે કૂલડી ફરવા માંડી હતી. માતાએ પઠન કરવાનું અટકાવીને વચ્ચે જાણ કરી દીધી કે આ ચિઠ્ઠીઓમાં તે માણસ છે જ. પછી તો અર્ધા ભાગે અને એમ નાના નાના ભાગ કરતાં કરતાં કેટલાક તબક્કે ફરતી કે ન ફરતી કૂલડીને ચકાસતાં જતાં છેવટે એક જ આખરી ચિઠ્ઠી નક્કી કરી લેવામાં આવી હતી.

આખા આ ભેદભરમના ખેલના બારમા ખેલાડી તરીકે અમારા સાથીનું જ નામ ઊઘડ્યું હતું.

* * * * *

મારી પત્નીનું સ્પષ્ટ મંતવ્ય હતું આ શબ્દોમાં કે ‘સવાલ જ પેદા થતો નથી કે આપણે એ બાપડા ઉપર કોઈ શંકાકુશંકા કરીએ. વહેલી સવારથી જ મને પાકા પાયે ખબર છે જ કે એ માણસ આપણી શોધખોળ અને ઘરમાં પૂછપરછ ચાલતી હતી ત્યારે જ ઘરમાં દાખલ થયો છે.’ વળી હું પણ અડગ વિશ્વાસે એમ જ માનતો હતો કે છોકરાઓ જે પરિણામ લાવ્યા છે તેના ઉપર કોઈ ભરોંસો મૂકી શકાય નહિ. આમ છતાંય હું મારી શંકાને સાવ નિર્મૂળ તો ન જ કરી શક્યો.

હવે અમારે સાંજ સુધી રાહ જોવાની હતી. મારું લોકોની સર્વમાન્ય ધારણા જેવું જ માનવું હતું કે ચોરના પગ હંમેશાં કાચા જ હોય અને તે ક્યાંકને ક્યાંક કોઈક ભૂલ કરી બેસે અને નવોસવો ચોર હોય તો પકડાઈ જ જાય. મારી યોજના પ્રમાણે મારી પત્ની અને હું અમારા ઘરની સામેના ઘરની ઓસરીમાં ઊભાં રહી ગયાં અને અમારા સાથીના આગમનની રાહ જોવા માંડ્યાં. અમારી ઓસરીમાં અમે લાઈટ કરી ન હતી. અમે જે ઘરની ઓસરીમાં ઊભાં હતાં તે ઘરવાળાં બહારગામ રહેતાં હતાં અને ત્યાં પણ અંધારું જ હતું. માત્ર સ્ટ્રીટ લાઈટના અજવાળાથી અમારી ઓસરીમાં સામેથી જોઈ શકાતું હતું. અમે અમારા સાથીને ઘરનાં બધાં આઘાંપાછાં થઈને એકાંત આપ્યું હતું, માત્ર એ જ આશાએ કે તેણે ખરેખર નોટો ચોરી જ લીધી હશે તો પોતાની જડતી થશે તે બીકે ઓસરીના કોઈક ગોખલામાં કામચલાઉ એ નોટો મૂકી દઈને પછી જ ઘરમાં દાખલ થશે. અમારી ધારણા સાચી પડી. મારી પત્નીએ કહ્યું કે તેણે ગોખલા તરફ પોતાનો હાથ લંબાવ્યો હતો. જેવો તે અમારા ઘરની પાછલી ઓસરીએ હંમેશની જેમ પોતાનું ભાત તૈયાર થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવા બેસવા ગયો કે તરત જ અમે પેલા ગોખલામાં જોયું તો તેણે એ બંને નોટ ત્યાં મૂકી દીધી હતી.

મારી દિવસભરની વિચારી રાખેલી યોજના મુજબ મેં પેલી નોટો ઊઠાવી લઈને દસદસની મોટી સાઈઝની બે નોટો ત્યાં મૂકી દીધી હતી. એ વખતે બંને સાઈઝની દસની નોટો ચલણમાં મોજુદ હતી. આમ મેં હવે અમારું જોખમ ઘટાડી નાખ્યું હતું. સાંજે તે હંમેશાં પોતાનું ભાત ઘરે જ લઈ જતો હતો. અમારું માનવું હતું તે મુજબ તે ઘરે જતી વખતે અંધારામાં ઝડપથી પેલી દસ દસની નોટો કાં તો લઈને અથવા તો તે છોડીને ચાલ્યો જશે. તેના ગયા પછી અમે ગોખલો જોઈ વળ્યાં તો ત્યાં બદલી દીધેલી બંને નોટો મોજુદ હતી.

* * * * *

બીજા દિવસની રાત્રે અમારા ઘરમાંની નિસરણીના પગથિયે અમારો સાથી બેસી રહ્યો હતો. તેના ચહેરા ઉપરથી સ્પષ્ટ દેખાઈ આવતું હતું કે તે કંઈક કહેવા માગતો હતો. અમારી વચ્ચેની થોડીક ચૂપકીદી તોડતાં મારે જ કહેવું પડ્યું, ‘ભાઈ, તું તારું ગરમાગરમ ભાત લઈને હવે ઘરે જા. ઘરવાળાં તારી રાહ જોતાં હશે.’

આટલું જ સાંભળતાં તે રડી પડ્યો અને પૂછી બેઠો, ‘ગઈ કાલે રાત્રે તમારા ગોખલામાં મેં મૂકી દીધેલા બસો રૂપિયા તમને મળી ગયા કે નહિ?’

મેં જાણીજોઈને તેને થોડોક આંચકો આપવા કહ્યું, ‘ના, ભાઈ, ના! પણ તારે શા માટે એમ કરવું પડે?’

‘અરરર! મારી ઘરવાળીની વાત સાચી પડી! તેણે મને કહ્યું હતું કે મારે તમને એ હાથોહાથ આપવા જોઈતા હતા! તેણે મારી સાથે ઝગડો કરતાં ધમકાવ્યો હતો કે આ મારી બીજી ભૂલ હતી. તમારા હક્કના પૈસા તમારા ઘરે પાછા તો આવ્યા, પણ બારોબાર જ કોઈકના ગજવે જતા રહ્યા! શેઠ, હાથ જોડીને વિનવું છું અને કહું છું કે હું તમારો બસો રૂપિયાનો કર્જદાર રહ્યો અને એ પૈસા મારા ખાતે લખી નાખો!’ આમ કહેતાં તો તે નાના બાળકની ધ્રૂસ્કે ધ્રૂસ્કે રડી પડ્યો.

‘આપણે બીજી વાત પછી કરીએ,પણ તારી ઘરવાળીએ તને એમ કેમ કહ્યું કે તારી આ બીજી ભૂલ હતી! તો તારી પહેલી ભૂલ કઈ, મને કહીશ?’

‘પહેલી ભૂલ એ કે હું જ્યારે વાડેથી બળદોને બાંધીને ઘરમાં ચાપાણી માટે દાખલ થયો અને ભાભીએ જ્યારે એમ કહ્યું હતું કે કોઈ નખોદિયો રાત્રે ઘરમાંથી બસો રૂપિયા ચોરી ગયો છે, ત્યારે જ મારે હસતાં હસતાં ‘આ રહ્યો એ નખોદિયો’ એમ કહીને મારે એ બસો રૂપિયા આપી દેવા જોઈતા હતા. મારી બૈરી આગળ મેં કાન પક્ડ્યા હતા કે મારી એ ભૂલ હતી અને એ પૈસા હાથોહાથ ન આપવાની ઉપરાઉપરી મારી બીજી ભૂલની તો મારે સજા ભોગવવાની જ રહી અને એ માટે ફરી હાથ જોડું છું અને કહું છું મારે ખાતે લખી નાખો અથવા તો મારી ઘરવાળીનો દાગીનો વેચીને પણ એ હું ચૂકવી દઈશ’.તે ફરી હીબકે ચઢ્યો.

‘એ પૈસાનું શું કરવું એ વાત આપણે બાજુએ મૂકીએ, પણ તું કહીશ ખરો કે એ વહેલી સવારે ઘરવાળાં કહે છે કે તું ઘરમાં આવ્યો જ ન હતો, તો એ બસો રૂપિયા તારી પાસે આવ્યા કઈ રીતે? અને જે કોઈ રીતે આવ્યા હોય તો ભલે આવ્યા, પણ તેં જ્યારે ચોર્યા જ ન હોય તો તને પાછા આપી દેવામાં શો વાંધો નડ્યો?’

‘ઘરમાં તંગ વાતાવરણ જોઈને હું હેબતાઈ ગયો હતો. વળી ભાભીનો છણકો! શેઠ, તમે જાણો જ છો અમારી જાતની જૂની માથાવટી! મને એમ થયું કે હાલ ચોખ્ખા દેખાવા જઈશું તો બધું ખોટું પડશે અને કોઈ મારી વાત દિલથી માનશે નહિ!’ વળી પાછું તેનું રૂદન ચાલુ થયું.

આખરે મારે તેને ટપારવો પડ્યો અને કહેવું પડ્યું કે ‘મર્દ થઈને બૈરાંની જેમ રડ નહિ! હવે તું મારા આખરી સવાલનો સાચો જવાબ આપે તો મારે રાજીખુશીથી એ પૈસા માંડી વળવાના! તારા ખાતે પણ લખવા નથી અને તારી બૈરીનો મારે દાગીનો પણ વેચાવવો નથી!’

‘પૂછો શેઠ.’

‘તારા ઘરમાં દાખલ થયા વગર મારી પથારીની ચાદર નીચેની એ નોટો તારા સુધી કેવી રીતે પહોંચી?’

‘સાંભળો શેઠ. હું ઘેરથી સીધો વાડે ઢોરોને પાણી પાવા ગયો ત્યારે જોયું તો ટાંકામાં પાણી ઓછું હતું અને માંડ ભેંસોને જ ચાલે તેટલું હતું. હું બળદોને લઈને આપણા મહેલ્લાના કૂવે આવ્યો ત્યારે આંગણે જ આપણા બે નાના બાબલાઓના હાથમાં સોની એકેકે નોટ જોઈ. મને એમ થયું કે આ સાચી નોટો તેમના હાથમાં ક્યાંથી! હવે વાડે બળદોને પાછા બાંધી આવીને તમને લોકોને એ નોટો પાછી આપી જ દેવાની હતી! પણ મારી મતિ બહેર મારી ગઈ અને હું મોટી ઉપાધિમાં પડ્યો!’

મારે મારા એ નાનકા છોકરાઓને પૂછવાનો કોઈ જ સવાલ ઊભો થતો ન હતો કેમ કે તે બંને ચાલતાં શીખ્યા હતા, પણ હજુ તેમને બોલતાં આવડતું ન હતું. વળી મને યકીન થઈ જ ગયો હતો કે મારી ચાદર નીચેથી નોટો સરકીને નીચે પડી જ ગઈ હશે અને તેમના હાથમાં આવી જ હશે!’

મેં મારા ગજવામાંથી એ જ બે નોટો તેને બતાવતાં કહ્યું, ‘ જોજે ભલા, એ નોટો આ જ હતી?’

તે ‘હાશ’ કહેતો એકદમ નિસરણીના પગથિયેથી ઊભો થઈને પોતાનું ભાત હાથમાં લેતાં બોલી ઊઠ્યો, ‘મારા પ્રભુએ મારી લાજ રાખી!’

તે રાત્રિએ મોડે સુધી મારી ઊંઘ મારા માટે વેરણ બની રહી. હું પાસાં ઘસતો જ રહ્યો અને પેલાં માદીકરીના બારના આંકવાળા ભેદભરમને સમજવાની કોશીશ કરતો જ રહ્યો. આમ છતાંય ‘જેનો અંત સારો તેનું સઘળું સારું’ ના ન્યાયે આખીય ઘટનાની સુખદ ફલશ્રુતિએ મારા મનને એવી તો ટાઢકનો અનુભવ કરાવ્યો હતો કે મારી આંખ ક્યારે મળી ગઈ હશે તે વહેલી સવારે જાગતાં પણ નક્કી કરી શક્યો ન હતો!”

* * * * *

અહીં ઘટનાનાયકને આપ સૌ વાંચકોએ સાંભળી તો લીધો; પણ છેલ્લે છેલ્લે મને પણ થોડોક સાંભળી લેશો કે સત્ય ઘટના ઉપર આધારિત આ આર્ટિકલની ચર્ચા થાય તે મને ગમશે તો ખરું જ, છતાંય મારી એ અપેક્ષા તો રહેશે જ કે મારી જ જેમ સર્વધર્મસન્માનની ભાવનાને જાળવી રાખીને આપ સૌ આપના શિષ્ટ અને પૂર્વગ્રહરહિત મુલ્યવાન પ્રતિભાવ આપશો.

ધન્યવાદ.

- વલીભાઈ મુસા

Incidents happened in lives of celebrities make News Head Lines, but common people are never noticed in spite of their incidents being weighty and noteworthy. Spousal abuse is a global issue that occurs in many cultures and affects most of the world’s population of women. Over the last some decades, the issue of wife abuse has become recognized as a problem and women in many countries have organized to advocate for change in such a barbarous act committed by husbands. They practice second-degree assault, menace and do variety of criminal mischief towards wives. All the times, these poor women remain in fear for safety of their lives. Verbal insults, threats and physical injury are very common and even death might occur in case of such situation is prolonged. Spousal abuse is seen as private matter so that the abused women do not have any support of friends, family or the authority to have help to stop the abuse or leave the relationship.

In oriental countries, and particularly in rural areas all over the world, this problem exists for centuries with no name, publicly unspoken and a silent torture that the women have to bear with swallowed tongues in their mouths. Sometimes, the abuse is overlooked, excused, or denied primarily; but later on, when it is disclosed before the public all of a sudden, it becomes an unbelievable matter for all. It is assumed that the man is the ruler of his household and the authorities or societies have no concern there to interfere into their domestic problems or affairs. The issue of wife abuse has been taken up by the public as an issue of general concern now-a-days and thus the view has changed. If anybody feels abused, there are now many organizations ready to help. There are also many websites that offer information, help and advice.

Accurate statistics on the problem of spousal abuse are unavailable due to its unrecognized and under reported status. Spousal abuse is not gender specific; it refers to violence and abuse by either a wife or a husband. In some cases it can refer to couples who live together but who are not married and in few cases either of the past spouse (divorced or divorcee) harasses the other. Statistically, reports of women being abused are more common than that of men.

This abuse is sequential, developmental and dynamic. It is cyclical, reaching many peak levels over extended periods of time. Most of the women dare not leave an abusive spousal relationship in spite of having physical Injuries and suffering from psychological problems. Initially, she remains in confusion and after passage of some time, she realizes the reality. She tries her level best to ease the situation, but her efforts prove to be fruitless to bring the end of the abuse. Gradually, her ideas of getting rid of the abuser develop and get stronger in her mind. Some of them succeed to overcome the threat to life by opting divorce, but many of them surrender themselves to the abuser and continue living miserable life. Counselors, Psychologists and Social Workers advise the victim to escape the violence first and talk to an attorney next. The victim should calm down the emotional storms and gather courage to come to the hard decision of leaving the abusive relationships.

The abuser’s prime goal is to have power and control over the other and to achieve this very goal, the following types of domestic violence and/or abuse are practiced:

Physical : Hitting, Punching, Slapping, Kicking, Choking, Pushing, Being hit with objects, Imprisoning in a room

Emotional : Name-calling, Insulting, Isolating, Threatening, Hurting pets, Crazy making

Sexual : Unwanted sexual touching, Demanding sex, Committing rape, Insisting sexual activity without the consent of the partner

Stalking (Spying) : Following when leaving the house, Harassing by phone calls, Running in public places, Calling to workplace, Stopping going to workplace or job,

Before concluding the post, I would like to give below a check-list just to know whether you are in an abusive relationship. These are the clear signs to know that you are being abused by your partner. They are red signals for you and without any delay you must get help or support from your parents, other family members, religious authorities, social welfare departments, justice system and all other concerned relatives or friends. Out of many signs, find below some major ones:

· monitors and controls what you’re doing all the time and where you go

· criticizes you for little things

· constantly accuses you of being unfaithful

· discourages and keeps you away from seeing friends or family,

· prevents you going to work or college

· gets angry as if or already has drunk alcohol or used drugs

· controls how you spend your money

· controls your use of needed medicines

· humiliates you in front of others

· destroys your property or things that you care about

· threatens to hurt you, the children, or pets,

· uses or threatens to use a weapon against you

· forces you to have sex against your will

· blames you for his violent outbursts and abusive behavior

· humiliates or yells at you

· criticizes you and puts you down

· treats you so badly that you’re embarrassed for your friends or family to see

· ignores or puts down your opinions or accomplishments

· sees you as property or a sex object, rather than as a person

· acts excessively jealous and possessive

· limits your access to money, the phone, or the car

· constantly checks up on you

· insists telling a lie to your friends or family that you are not harassed

· keeps you unknown to passwords of banking and mails

· fabricates stories to defend and practices dual personalities

· flatters when suspects that you are going to leave permanently

· swears and promises now and again to keep you well and turns out

· enjoys seeing you in distress

· restricts you spending of any money for your genuine needs

· tries to prove to be false whatever you say with baseless arguments

Noticing and acknowledging the above warning signs and symptoms of domestic violence and abuse, the first step is to end it immediately at any rate. No one should live in fear of the person who abuses you. If you recognize yourself or someone you know in the above warning signs and descriptions of abuse, don’t hesitate to reach out having available help from various sources mentioned above.

Hope this article might prove to be a lighthouse to victims of domestic violence and abuse and parents also to have true knowledge of abusive spousal relationships of their married children.

Bye,

- Valibhai Musa

Note : – This Article was drafted earlier, but it is posted today.

જગતના તમામ ધર્મોમાં ‘દાનધર્મ (સખાવત)’ ઉપર ખૂબ જ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. કોઈ અજ્ઞાત કથન છે કે ‘પ્રત્યેક ધર્માદાકાર્ય સ્વર્ગ તરફ ગમન કરવા માટેના પથ્થરના પગથિયા સમાન છે.’ આ વિધાન કદાચ ધાર્મિક મનોવૃત્તિવાળાઓ માટે સત્ય હોઈ શકે, પણ તેવાઓનું શું કે જેઓ સ્વર્ગ કે નર્કમાં માનતા નથી અને ઈશ્વરના અસ્તિત્વને પણ સ્વીકારતા નથી! ઈશ્વરને કોઈ ફરક પડતો નથી કે તેના પેદા કરેલા કોઈ જીવો તેને માને યા ન માને! તે તો હંમેશાં તેને માનવાવાળા કે ન માનવાવાળા એવા તમામ પ્રત્યે ભલો અને દયાળુ છે. એવા નાસ્તિકો કે બુદ્ધિવાદીઓમાં ખૂબ પ્રચલિત એક સૂત્ર છે કે ‘ઈશ્વર ક્યાંય નથી (God is nowhere). પરંતુ, મારું માનવું છે કે તેમને એ લોકોને પૂછવાનું કહેવું જોઈએ કે જેઓ બિચારા કોઈ આફતનો ભોગ બન્યા હોય અને વ્યક્તિઓ કે સંસ્થાઓ દ્વારા તેમને ખરા સમયે ધર્મભાવના હેઠળ કોઈ મદદો પ્રાપ્ત થઈ હોય! એવો જે કોઈ માણસ હશે તે તો પેલા સૂત્રને સાવ ફેરવી જ નાખતાં કહેશે કે ‘God is now here (ઈશ્વર હવે અહીં જ છે.)’ પણ, અહીં આપણો વિષય ‘દાનધર્મ કે પુણ્યકાર્ય’ જ હોઈ; આપણે તેવા નાસ્તિકોને તેમની હાલત ઉપર છોડી દઈશું, જ્યાં સુધી કે તેમને તેમના જીવનમાં એવી કોઈ દુ:ખદાયક કટોકટીનો સામનો કરવાનો વખત ન આવે! આમ કદાચ કોઈ એવા એકાદના જીવનમાં એવો કોઈ દિવસ આવી પણ શકે કે જ્યારે તેને પોતાની નાસ્તિક વિચારસરણીને ધરમૂળથી બદલી નાખવાની ફરજ પડે.

આ પ્રસ્તાવના પૂરી થયા પછી તરત જ મારો આ વિષય ઉપરનો મનનીય એક ગુજરાતી લેખ તો આવશે, પણ તે પહેલાં મારા બિનગુજરાતી વાંચકો માટે સંક્ષિપ્તમાં અહીં કંઈક ઉમેરીશ. હું મારી પ્રિય વ્યક્તિ – સર વિન્સ્ટન ચર્ચિલ (Sir Winston Churchill) ના એક કથનને ટાંકીશ જેમાં તેઓ કહે છે કે ‘આપણે કંઈક મેળવીને કે કમાઈને આપણું જીવન બનાવતા હોઈએ છીએ, પણ આપણે જો કોઈકને કંઈક આપીએ તો તે થકી તેનું તો જીવન બનતું હોય છે.’ આગળ તેમણે જ કહ્યું છે કે ‘કોઈ ગરીબ માણસે પણ યથાશક્તિ કોઈ વસ્તુનું દાન કરવું જોઈએ.’ આ છેલ્લું કથન મારા આવનારા લેખમાં પ્રતિબિંબિત થશે. મધર ટેરેસા (Mother Teresa) એ પણ કહ્યું છે કે ‘આપણે કોઈને મદદ તરીકે કેટલું આપીએ છીએ તેનું મહત્વ નથી, પણ આપણે જે કંઈ આપીએ તેમાં આપણી કેટલી લાગણી ભળેલી છે તેનું જ મહત્વ છે.’ આ વિધાન પણ મારા લેખને અનુમોદિત કરશે. દાનના આ ઉમદા કાર્યમાં કંઈ પણ ન આપવા કરતાં કંઈક પણ આપવું તે વધારે બહેતર છે. ફ્રેન્ક ટાયગર (Frank Tyger) કહે છે કે ‘જો તમે કોઈની પીઠ ઉપરનો સઘળો બોજ ઉપાડી શકતા ન હો તો, તમે અણદેખ્યું કરીને ચાલ્યા જતા નહિ; પણ તેના બોજને હળવો બનાવવાનો તો જરૂર પ્રયત્ન કરજો.’

મારા મતે અને કદાચ તમારા મતે પણ એ વાત યથાર્થ જ હશે કે જ્યારે આપણે કોઈ જરૂરિયાતમંદને કોઈક વસ્તુ કે નાણાંનું દાન કરતા હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે તેના ઉપર કોઈ ઉપકાર કરીએ છીએ કે દયા બતાવીએ છીએ તેવું હરગિજ નથી. આપણે જે કંઈ આપીએ છીએ, તેમાંય જો આપણે કોઈ ઉદ્યોગ દ્વારા કોઈ માલનું ઉત્પાદન કરનાર ઉત્પાદક હોઈએ; તો આપણે વિશેષ કશું જ નથી કરતા, પણ ઈશ્વરે આપણને ઉદ્યોગ માટે જરૂરી એવો કાચો માલ જે પૂરો પાડ્યો છે, તેનું દાણ (Royalty) માત્ર જ ચૂકવીએ છીએ. જો આપણે વેપારવાણિજ્ય કરનારા કે કોઈ વ્યાવસાયિક હોઈએ તો ઈશ્વર તરફથી આપણને જે કંઈ બુદ્ધિશક્તિ પ્રાપ્ત થઈ છે અને જે થકી આપણે કમાતા હોઈએ છીએ તેના બદલા રૂપે આપણે તેને તેની ફરજિયાત વસુલી (Levy) જ ચૂકવીએ છીએ. જો આપણે ખેડૂત હોઈએ તો ઈશ્વર દ્વારા અર્પિત જમીન, પાણી, બિયારણ વગેરેનો જ ઉપયોગ કરીએ છીએ અને અનાજનું ઉત્પાદન કરી શકતા હોઈએ છીએ. જો આપણે મજૂર હોઈએ તો તેણે આપેલી શારીરિક શક્તિ વડે જ આપણે મજૂરી કરવા શક્તિમાન બનીએ છીએ. આમ જોવા જઈએ તો આપણું કશું જ નથી હોતું, જે કંઈ છે તે સઘળું તેનું જ છે. આ બધી આપણને પ્રાપ્ય ઉપભોગ માટેની સુવિધાઓ તો ઠીક, પણ આપણે પોતે જ તેની ઈચ્છાથી જ અસ્તિત્વમાં આવ્યા છીએ અને આપણા જીવનનો એકેએક શ્વાસ તેનો અને માત્ર તેનો જ મોહતાજ છે. આપ હજરત ઈમામ અલી (અ.સ.) પોતાના એક બોધવચનમાં ફરમાવો છો કે, ‘ જ્યારે માણસ મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તેનાં સગાંસંબંધી એ જાણવા પૂછતાં હોય છે કે મરનાર પોતાની પાછળ કેટલી માલમિલ્કત છોડી ગએલ છે, જ્યારે કે ફરિસ્તાઓ એ જોતા હોય છે કે ઈશ્વરના માર્ગ (ખુદાની રાહ) માં એણે કેટલું દાનપુણ્ય કર્યું છે!’

સમાપને કહેતાં, ઈશ્વર એ જ લોકોને ચાહે છે કે જે લોકો તેના જ પેદા કરેલા બંદા અર્થાત્ પોતાના માનવભાઈઓને ચાહે છે. હવે, ‘સર્વોદય કેળવણી મંડળ શૈક્ષણિક સંકુલ, કાણોદર’ના માણેક મહોત્સવ સ્મૃતિગ્રંથ (ઓગસ્ટ – ૧૯૯૬)માંના મારા ગુજરાતી લઘુ લેખ “ભાવનાનું મૂલ્ય” ને વાંચવા માટે અહીં ક્લીક કરો. આ પ્રસ્તાવનામાં દર્શાવેલી હકીકતને તે લેખના અનુસંધાને સમજવા અને મુલવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા સાથે અત્રેથી વિરમું છું.

ધન્યવાદ.

- વલીભાઈ મુસા

(લેખક અને અનુવાદક)

નોંધ : -

(૧) સ્કેન કરેલા Pdf જોડાણમાં ગુજરાતી શબ્દ ‘ફંડવાળા’ ના બદલે ‘ફંડફાળા’ વાંચવા વિનંતિ.

(૨) મૂળ લેખમાં જુન ૦૯, ૨૦૦૭ ના રોજ શ્રી અલીભાઈ પલાસરા, પ્રમુખશ્રી, સર્વોદય કેળવણી મંડળ, કાણોદર દ્વારા મુકાએલા તેમના અંગ્રેજી પ્રતિભાવનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ નીચે મુજબ છે : –

“પિય શ્રી વલીભાઈ મુસા,

હું આપના બ્લોગ લેખ “Charity” (ભાવનાનું મૂલ્ય) ને બિરદાવું છું. જોગસંજોગે, વ્યક્તિગત લઘુતમ રૂ|. ૫/- નું દાન આગળ જતાં આપના નુરમદ વજીર મુસા પરિવાર તરફથી “હાજી ડો. અલીમહંમદ એન. મુસા કોમ્પ્યુટર સેન્ટર” માટેના હાલ સુધીના વ્યક્તિગત મહત્તમ દાન રૂ|. ૫,૫૫,૫૫૫=૫૫ ના આંકડાએ પહોંચે છે. અલબત્ત, આપણી સંસ્થાને સંસ્થાકીય દાન તરીકે દાઉદી વ્હોરા વેલફેર ટ્રસ્ટ, મુંબઈ તરફથી હાયર સેકન્ડરી માટેના અલગ વિજ્ઞાન પ્રવાહ માટે રૂ|. ૨૭,૫૧,૦૦૦/- ની રકમ મળેલ છે. અહીં હું મારો પ્રતિભાવ આપવા માત્ર એટલા માટે આકર્ષાયો છું કે હું આપણી સંસ્થાને વ્યક્તિગત મળેલાં લઘુતમ અને મહત્તમ દાનોના આંકડાઓમાં “૫ (પાંચ)” નો આંકડો જે ઉભયમાં સામાન્ય રહ્યો છે તેની સુસંગતતા દર્શાવી શકું. આપની તંદુરસ્તી માટેની શુભ કામનાઓ સાથે હું વિનંતિ કરું છું કે આપણી ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ઉપકારક એવાં આપનાં વધુ ને વધુ Online પ્રકાશનો આપતા રહેશો.

આભાર.

અલીભાઈ પલાસરા (પ્રમુખ)

સર્વોદય કેળવણી મંડળ, કાણોદર”

Translated from English version (Preamble) titled as “Charity” followed with Pdf Attachment published on June 03, 2007.

આપણી પાસે કોઈ ઠોસ અને નિર્ણયાત્મક સાબિતી નથી કે જે થકી આપણે કહી શકીએ કે મનુષ્ય સિવાયનાં અન્ય પ્રાણીઓ પણ રૂદન કરતાં હશે! આ લેખ માનવીઓ ઉપર કેન્દ્રિત હોઈ આપણે પ્રાણીઓ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. ટોમ લુત્ઝ (Tom Lutz) નામના જીવવિજ્ઞાની લાક્ષણિકતાઓને અનુલક્ષીને આંસુઓના ત્રણ પ્રકાર આપે છે. (1) મૂળભૂત (Basal) આંસુ (2) પ્રત્યાઘાતી (ઈજાના ફલસ્વરૂપ) આંસુ; અને, (3) લાગણીજન્ય (મનોવૈજ્ઞાનિક કારણથી નિપજતાં) આંસુ. પરંતુ, અહીં પણ મારો એવો કોઈ ઈરાદો નથી કે હું રૂદન કે આંસુ સારવાની પ્રક્રિયાનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ રજૂ કરું. હું હવે પછી અહીં ફક્ત લાગણીજન્ય આંસુઓ વિષેની જ ચર્ચા હાથ ધરીશ.

ચાર્લ્સ ડાર્વિને (Charles Darwin) કહ્યું છે કે ‘રૂદન એ મનુષ્યની વિશિષ્ટ પ્રકારની સાંવેગિક અભિવ્યક્તિ છે’. રૂદનને કોઈ ઉંમર, લિંગ કે સંસ્કૃતિના ભેદ નડતા નથી અને માનવજીવનમાં આ સંવેગ યુગો સુધી ચાલ્યા જ કરશે. રડનારને કોઈ બાહ્ય સત્તા કે શક્તિ તેને તેમ કરતાં અટકાવી શકે નહિ, જ્યાં સુધી કે વ્યક્તિ પોતે જ પોતાની મેળે અથવા પોતાની ઈચ્છાથી રડવાનું બંધ ન કરી દે! ઘણીવાર એમ પણ બનતું હોય છે કે રડનાર પોતે પણ પોતાના રૂદન ઉપર અંકુશ મૂકી ન શકે, જ્યાં સુધી તેની પ્રસન્નતા કે ગમગીનીનું મૂળભૂત જે કોઈ કારણ હોય તેની અસર સંપૂર્ણપણે તેના મનમાંથી સાવ ભૂંસાઈ ન જાય.

આર્નોલ્ડ એચ. ગ્લાસો (Arnold H. Glasow) નોંધે છે કે ‘રૂદન એ એક માનસિક રાહત આપનાર અને મનોવૈજ્ઞાનિક આરામપ્રદ ઔષધ કે પ્રશાંત બનવા માટેના ઈલાજ સમાન છે.’ રૂદન એ મૂલ્યવાન હોવા છતાં મફત છે અને ઈશ્વરની માનવજાતને એક મહામૂલી ભેટ છે. તે માત્ર બાળકો કે સ્ત્રીઓ પૂરતું સીમિત નથી, એ બધાયના માટે છે. તે કુદરતી હોવા ઉપરાંત તંદુરસ્તીપૂર્ણ અને મનને સ્વસ્થતા અર્પનારું છે. શારીરિક અને માનસિક રીતે સક્ષમ રહેવા માટે રડવું અત્યંત જરૂરી છે. કોઈકવાર ગમ કે ખુશીનું આંખોમાં આંસુ લાવીને શમન ન કરવામાં આવે તો કમજોર દિલના માણસ માટે તે પ્રાણઘાતક પણ સાબિત થઈ શકે છે. આ તબક્કે હું મારા વિષયને સાહિત્યિક એવી પશ્ચાદભૂમિકા સાથે સાંકળીશ કે જેથી રૂદનના માનવજીવનમાંના મહત્વને હું ન્યાયસંગત ઠરાવી શકું. હવે આપણે આલ્ફ્રેડ લોર્ડ ટેનિસન (Alfred Lord Tennyson) ના શબ્દચિત્રમય કાવ્ય “Home They Brought Her Warrior Dead” (તેના મૃત યોદ્ધા પતિને ઘેર લાવવામાં આવ્યો) નો સાર નહિ, પણ એ કવિના આ અદભૂત સર્જનનો મૂળ પાઠ જ અંગ્રેજીમાં આપીશ, એટલા માટે કે તેનો મૂળ ભાવ ગુજરાતી અનુવાદમાં નહિ જળવાય! સ્થળસંકોચના કારણે હું આ કાવ્યનો અહીં લિંક જ આપું છું.

ઉપરોક્ત કાવ્ય સ્વયં સ્પષ્ટ હોઈ તેનું કોઈ અર્થઘટન કરવું મને જરૂરી લાગતું નથી. કોઈ કદાચ એમ દલીલ કરે કે જો આંખનાં આંસુઓ આપણા કોઈ અવસાન પામેલ પ્રિયજનને પાછું ન લાવી શકે, આપણા ભગ્ન પ્રેમને પુન: સ્થાપિત ન કરી શકે કે પછી આપણી ગુમાવી દેવાએલી સમૃદ્ધિને પાછી ન વાળી શકે તો તેમને વહાવવાનો શો અર્થ? આવું તત્વજ્ઞાન ડહોળવું તેઓના માટે જ શક્ય બની શકે જેમને પોતાના જીવનમાં આવી પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થવાનું ન બન્યું હોય! કોઈ વાંઝણી સ્ત્રી પ્રસુતાની વેદનાને ક્યાંથી સમજી શકે! રૂદન એ માનવજીવનનું એવું આશ્ચર્ય છે કે જેણે યુગોથી લોકોને ગૂંચવ્યે જ રાખ્યા છે. ઉપરના કાવ્યનો સંદેશ એકદમ સ્પષ્ટ છે કે હર્ષ કે શોકના આઘાતનો સામનો થવો જ જોઈએ અને રૂદન જ એક એવો ઉપાય છે કે જે વ્યક્તિને એવા આઘાતમાંથી બહાર લાવી શકે અને તેને હળવી બનાવી શકે.

લોકો રડે છે, જ્યારે કે તેઓ ઉદાસ, ભયભીત, ક્રોધિત અને હતાશા કે વેદનામય સ્થિતિમાં હોય; અને વળી કેટલીક વાર તો તેઓ ખુશ હોય ત્યારે પણ રડી પડતા હોય છે. રડવું બધા જ સંવેગોમાં ઉદભવતું હોય છે અને તે વ્યક્તિને જન્મથી મૃત્યુ પર્યંત માનસિક રીતે સ્વસ્થ રહેવા માટેનું પોતાનું યોગદાન પૂરું પાડે છે. વચ્ચે, આપણે નવીન જન્મતાં બાળકોના રડવા વિષે થોડોક વિચાર કરી લઈએ, જ્યારે કે ઉપર દર્શાવ્યા મુજબ વ્યક્તિના સમગ્ર જીવન સાથે રૂદન તો સંકળાએલું જ હોય છે. આ એક ભેદભરમવાળો મુદ્દો છે એ અર્થમાં કે કોઈ નવજાત શિશુને કોઈ કઈ રીતે પૂછી શકે કે તે શા માટે રડે છે! વળી, આપણે પોતે પણ આપણા જન્મ વખતે રડ્યાં હોઈશું, પણ એ રડવા પાછળનાં કારણો તો આપણને ક્યાંથી યાદ હોય! આ કારણો સંખ્યામાં એકથી વધારે હોઈ શકે અને તેમની આપણી પૂર્વધારણા કે આત્મસ્ફૂરણા વડે માત્ર કલ્પનાઓ જ કરી શકીએ. આમ એ બધાં કારણોને આપણે સત્તાવાર કે ભરોંસાપાત્ર પણ ન ગણી શકીએ કેમ કે સંશોધકોએ જે તારણો શોધ્યાં હોય તેમનાથી અલગ પડવાની પણ શક્યતાઓ રહેલી છે.

અહીં હું બાર ઈમામી શીઆ મુસ્લીમ સમુદાયના માસુમ ઈમામો (આધ્યાત્મિક નેતાઓ) પૈકીના કોઈ ઈમામે ફરમાવેલી એક હદીસ (મુખવચન કે ફરમાન) કે જે મારા સાંભળવામાં આવેલ છે તેને દર્શાવ્યા સિવાય મારી જાતને રોકી શકતો નથી. આપ ઈમામે ફરમાવેલા કથન મુજબ જ્યારે કોઈ નવીન જન્મેલ બાળક સતત રડ્યા કરતું હોય અને ચૂપ ન થતું હોય, ત્યારે તે બાળકની માતાએ પોતાનું ડાબું પડખું નીચેના ભાગે રહે તે રીતે બાળકને આલિંગન દેતાં પથારીમાં એવી રીતે સૂઈ જવું જોઈએ કે જેથી તેનો કાન તે ભાગે ચીપકાએલો રહે અને તે બાળક માતાના હૃદયના ધબકારને નિકટતાથી સાંભળી શકે. બાળક જો કોઈ શારીરિક તકલીફથી પીડાતું નહિ હોય, તો તરત જ છાનું રહી જશે. આ પ્રક્રિયા કરવા પાછળની દલીલ એ છે કે બાળકે પોતાની ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાના ઉરધબકારને પૂર્ણ વિકસિત સ્થિતિમાં આવ્યું હોય ત્યાંથી માંડીને જન્મ સુધી જે સાંભળ્યો હોય અને તેના અજ્ઞાત મનમાં સંઘરાએલો હોય તે જ પરિચિત અવાજ તેને ફરીથી સાંભળવા મળે છે અને આમ પોતે તે જ ધબકાર તરફ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અને શાંત થઈ જાય છે.

માનવીનું જીવન રૂદનથી જ શરૂ થાય છે અને આ જ રૂદન જન્મથી જ આપણા શ્રેષ્ઠ મિત્ર તરીકે આપણી સાથે રહેતું હોય છે. આ મિત્રાચારીને આપણે જ્યારે જ્યારે પણ જિંદગીમાં રડવાનો મોકો મળે, ત્યારે રડી લઈને તેને જીવંત રાખવી જોઈએ. જીવનમાં મળતી આવી તકને ગુમાવ્યા વગર વ્યક્તિએ સ્વાભાવિક અને મુક્ત મને રડી લેવું જોઈએ. અશ્રુને ખાળવાં કે રોકી રાખવાં એ માનસિક અને શારીરિક એમ બંને રીતે હાનિકારક છે. ઘણીવાર ઘરનાં કોઈક વડીલજન કોઈક કુટુંબીજનના અવસાન નિમિત્તે પોતાનું મન મક્કમ કરીને પણ રડવાનું એવા શુભ ઈરાદાથી ટાળતાં હોય છે કે જેથી કુટુંબનાં બાકીનાં માણસોમાં મરનાર પરત્વેના પોતાના દુ:ખને સહન કરવા માટેની હિંમત જળવાઈ રહે. પરંતુ, કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર અશ્રુને રોકી રાખવાની પોતાની આવી વૃત્તિ કે રીતને ચાલુ રાખે તો લાંબા ગાળે એવું પણ બની શકે કે તે અથવા તેણી પોતાના દિલની સંવેદનશીલતાને ગુમાવી બેસે અને કઠોરતા ધારણ કરી લે. માણસે હંમેશાં પોતાના સ્વભાવે નરમ કે લાગણીશીલ રહેવું જ જોઈએ અને આગળ જતાં વ્યક્તિઓના આ જ સંવેગો મોટા પાયે વિશ્વશાંતિ માટે લાભદાયક બની રહેતા હોય છે.

મારા આ વિચારોના સમર્થનમાં હું ગુજરાતી કવિ ‘કલાપી’ ના એક કાવ્ય ‘ઝખમ’ અર્થાત્ ‘હૃદયના ઘાવ’ ને સંક્ષિપ્ત સારાંશે ટાંકીશ. કવિ કહે છે કે ‘મારા હૃદયે અનેક ઘાવ અનુભવ્યા છે. મેં એ બધાયને સહન કરી લીધા છે અને હજુયે હું તેમને સહન કરતો રહીશ. મેં એ ઘાવને ગણ્યા નથી અને ગણીશ પણ નહિ. પણ, હે ઈશ્વર, હું તને પ્રાર્થના કરું છું અને તારી પાસે તારા એવા આશીર્વાદની અપેક્ષા પણ રાખું છું કે મારું હૃદય સાવ લાગણીશૂન્ય અને કઠોર ન બની જાય!’

મારા આ લેખને સમેટતી વખતે મારા વાંચકો માટે હું ખૂબ જ મહત્વના કથનને થોડાક જ શબ્દોમાં દોહરાવીશ કે રૂદન એ આપણાં શારીરિક દુ:ખો અને માનસિક તનાવ કે ભારણોને હળવાં બનાવવા ખૂબ જ અગત્યનું છે. પરંતુ, સાથે સાથે હું તમને ચેતવીશ પણ ખરો કે વારંવાર નાનીનાની વાતોમાં અને સાવ સામાન્ય અને સહન કરી શકાય તેવા સંજોગોમાં પણ રડવું એ કાયરતાની નિશાની છે. આપણે હંમેશાં યાદ રાખવું જોઈએ કે આપણું જીવન એ એક યુદ્ધનું મેદાન છે અને આપણે યોદ્ધાઓ છીએ. જીવનની તમામ મુસીબતો સામે આપણે બહાદુરીપૂર્વક લડવું જોઈએ. આપણે હંમેશાં એક સુત્રને યાદ રાખવું જોઈએ કે ‘મેદાન છોડી જનાર કદીયે જીતી શકતો નથી હોતો અને જીતનાર કદીયે મેદાન છોડતો નથી હોતો.’

આશા રાખું છું કે અહીં ચર્ચવામાં આવેલા સાવ નવીન જ એવા વિષય ઉપર આપ વાંચકોના પ્રતિભાવો મળી રહેશે અને ચર્ચાના ભાગરૂપ એવાં આપ સૌનાં આનુષંગિક મંતવ્યો પણ આ ફલક ઉપર મુક્તપણે રજૂ થશે જ.

સલામ/વંદનસહ,

-વલીભાઈ મુસા

(લેખક અને અનુવાદક)

Translated from English version titled as “Crying, a unique expression of passions in human life” published on May 10, 2009.

મારા શીર્ષકનો પહેલો શબ્દ બતાવે છે કે દુનિયા આખીયમાં ઊજવાતા જન્મદિવસો માત્ર પ્રણાલિકાગત જ હોય છે અને તેમનો ઉદ્દેશ પણ ઊજવનારની આર્થિક ક્ષમતા અને સામાજિક મોભાનું પ્રદર્શન કરવાનો જ હોય છે. મિજબાનીઓ અને જન્મદિવસની ઊજવણીઓ વીજળી અને ગાજવીજની જેમ એકબીજા સાથે સંકળાએલી હોય છે. જ્યાં જ્યાં જન્મદિવસની ઊજવણીઓ હોય, ત્યાં ત્યાં મિજબાનીઓ તો હોવાની જ! જન્મદિવસની મિજબાનીઓ ઘરે રાખવામાં આવતી હોય કે મોંઘી હોટલોમાં, પણ તેમાં સ્પષ્ટ ખ્યાલ એ જ હોય છે કે મિત્રો અને કુટુંબીજનો સાથે મળીને બધાંયે ખુશમિજાજથી બસ આનંદ જ લૂંટવો.

અહીં વિચાર માગી લે તેવી વાત એ છે કે શું આવી પરંપરાગત ઊજવણીઓનો ધ્યેય માત્ર એ જ હોય છે કે ખાવુંપીવું, નાચવું (પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિએ) કે એવી બધી આમોદપ્રમોદની પ્રવૃત્તિઓ થકી બસ જલસા જ કરવા! હું મારા વાંચકોનો ઉત્સાહભંગ નહિ કરું, કેમ કે હું પણ સમજું છું કે આવા ઉત્સવોની ઉજવણીઓમાં મનોવૈજ્ઞાનિક ઘણા લાભો સમાએલા હોય છે. પાર્ટી કે મિજબાનીનું મુખ્ય પાત્ર, નર કે નારી જે કોઈ હોય તેના તરફ ઓછામાં ઓછું બધાયનું ધ્યાન કેન્દ્રિત તો થતું જ હોય છે અને તે એક દિવસ પૂરતી પણ તે કે તેણીની સંપૂર્ણ કાળજી લેવામાં આવતી હોય છે અને તેની લાગણીઓ પણ સાચવવામાં આવતી હોય છે. બાળકો તો ખાસ અનુભવતાં હોય છે કે તેમને બધાં ખૂબ ચાહે છે. સામાન્ય દિવસોમાં લાગતું એકાકીપણું આ ખાસ દિવસે અદૃશ્ય થઈ જતું હોય છે.

જન્મદિવસો કે અન્ય સામાજિક દિવસો મનાવવા પાછળ ચીલાચાલુ વ્યવહાર કે ઉલ્લાસમય આનંદથી વિશેષ મહત્વનું જો કંઈ હોય તો તે એ છે કે વ્યક્તિએ તે દિવસે પોતાના ભૂતકાળ તરફ જઈને જીવનનાં થોડાંક લેખાંજોખાં કરી લેવાં જોઈએ અને પોતાના ભવિષ્યને ઉજ્જ્વળ બનાવવા માટેના કેટલાક હકારાત્મક સંકલ્પો પણ કરવા જોઈએ. આ એક ખાસ પ્રતિકાત્મક પ્રસંગ હોય છે કે જે માણસને પોતાના જીવનના આધ્યાત્મિક અને માનવતાદર્શી એવા આત્મસુધારણા માટેના વિચારોને બળ પૂરું પાડે છે. આ એક એવો દિવસ છે કે માણસે ભૂતકાળમાં પોતાના જીવનમાં જો કોઈ ભૂલો કરી હોય તો તેમને યાદ કરી લેવાની હોય છે અને શક્ય તેટલા પ્રયત્ને એવી ભૂલોને પોતાના સારા ભવિષ્યના નિર્માણ માટે સુધારી લેવાની હોય છે. જીવનમાં જે કંઈ વીતી ચૂક્યું છે તેનું આત્મમંથન કરીને ભાવી જીવનમાં જે જે ક્ષેત્રમાં સુધારા લાવવા જરૂરી હોય તે અંગેના માર્ગો અને ઉપાયો વિચારી લેવાના હોય છે. લ્યુસી લાર્કોમ (Lucy Larcom) નોંધે છે કે “જીવનમાં જે કંઈ ગયું તે ભૂતકાળ સાથે ગયું, તેમ માનીને હજુ ભવિષ્યમાં કંઈક વધારે સારું આવવાનું છે તેવું દરેકે વિચારવું જોઈએ.”

જન્મદિવસની ઊજવણીઓ માત્ર ભૌતિકવાદી ખ્યાલ ઉપર આધારિત ન રહેતાં તેમાં પોતપોતાની ધાર્મિક આસ્થાઓ કે માન્યતાઓ પ્રમાણેની આધ્યાત્મિકતા કે ધર્મભાવનાનું તત્વ પણ તેમાં ઊમેરાવું જોઈએ. આ એક એવો દિવસ ગણાવો જોઈએ કે જ્યાં આપણે ઈશ્વર કે જે એક અને માત્ર એક જ છે, પવિત્ર છે, સર્વશક્તિમાન છે અને સકળ જીવોનો જીવનદાતા છે એવા તેનો તેની નયામતો (બક્ષિસો) બદલ આભાર માનવામાં આવે. પોતાના જન્મદિવસને ઊજવનાર વ્યક્તિએ સાચા હૃદયથી ઈશ્વરને પ્રાર્થના પણ કરવી જોઈએ કે પોતાના જીવનનાં તમામ ક્ષેત્રોમાં ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ થાય અને પોતે જાણે કે અજાણ્યે કોઈ પાપ કર્યાં હોય તો સાચા દિલે થતા તેના પશ્ચાત્તાપને કબૂલ કરવામાં આવે અને પોતાને માફ કરી દેવામાં આવે. આ જન્મદિવસ એ સમગ્ર જીવનનો વચગાળાનો એક એવો દિવસ છે કે જ્યાં માણસે પોતાના જીવનનું તે દિવસ સુધીનું સરવૈયું મેળવી લઈને હિસાબખિતાબ ચોખ્ખો કરી લેવાનો હોય છે.

મિત્રો, અત્રેથી વિદાય લેવા પહેલાં, તમે માનો યા ન માનો પણ, હું સાવ સંક્ષિપ્તમાં અને એકદમ ચોખ્ખી એવી માનવજીવનની ફલશ્રુતિનું રહસ્ય સમજાવવા માગું છું જે આ પ્રમાણે છે : (૧) જ્યારે આપણો જન્મ થતો હોય છે, ત્યારે આપણે ઈશ્વરસર્જિત (Goda-made) નર કે નારી હોઈએ છીએ. (૨) જ્યારે આપણે સમાજમાં ઊછરતાં હોઈએ છીએ અને પુખ્ત વયનાં થતાં હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે માનવસર્જિત (Man-made) નર કે નારી બનતાં હોઈએ છીએ; અને/પણ, (૩) આપણે સ્વયં બનેલાં (Self-made) નર કે નારી તો ત્યારે જ બની શકીએ જ્યારે કે આપણે આપણામાં આંતરિક ક્રાંતિ (બદલાવ) લાવવા માટે પ્રયત્નશીલ રહીએ.

છેલ્લે, મજાકમાં કહું તો તમારાં બધાંયની વતી હું મને પોતાને મારા જન્મદિવસની મુબારકબાદી પાઠવું છું!

નેકદિલે અને ભ્રાતૃભાવે આભારસહ,

- વલીભાઈ મુસા

નોંધ : -

હળવા મિજાજે ગમ્મતગુલાલ ઊડાડું તો મહાત્મા ગાંધીજીએ ૧૯૪૨માં અંગ્રેજોને ‘ભારત છોડો’ની હાકલ કરી તેના આગલા વર્ષે આજની તારીખે હું આ દુનિયામાં આવી ચુક્યો હતો. આજના દિવસે હું ૬૯ વર્ષ પૂરાં કરીને ૭૦મા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યો છું, જે માટે આભાર એ સર્વશક્તિમાન સર્જનહારનો જે મારે મારા લેખમાં જ ક્યાંક વ્યક્ત કરવો જોઈતો હતો.

Translated from English version titled as “Customary celebrations of birthdays” published on July 07, 2009