najpiękniejszy reaktor

Bo boeing lądował i inne krotochwile

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Tue, 06 Dec 2011 18:19:00 +0000

Często najlepsze mgnienia dnia to te, kiedy rozmawiam z Vero i w trakcie krótkiej wymiany zdań udaje nam się stworzyć dialog pełen dyskretnego absurdu. Może po to właśnie wchodzimy w związki - dla humoru.

Przez GG:

D: "Marta Kaczyńska pyta na Facebooku, jak to możliwe, że boeing lądował na twardym pasie, a Tu-154 rozbił się po uderzeniu w błoto".

V: bo boeing LĄDOWAŁ??

D: Twoja nudziarska odpowiedz jest wlasnie odpowiedzia z GW padajaca 3 zdania dalej.

Odzieracie rzeczywistosc z trwogi i drzenia.

V: przepraszamy! :|

|||

D: Słuchaj, a może wstąpimy do tej partii?

V: Ale do takiej...?

D: No a czego jej brakuje?

V: Na przykład programu!

D: To jest partia opozycyjna, ona nie musi mieć programu.

|||

Bar na Kolnej. Rozwiązuję krzyżówkę z "Kropki". Vero popatruje i odgaduje banalne hasła, zanim przeczytam pytania. Cztery litery, ostatnia A.

V: DUPA.

D: "Połowa małżeństwa".

V: No, mówiłam...

|||

V: Kupuję te bilety i widzę, że sięgają ośmiu stów, a miało być 120. Patrzę, a tu wszystko jasne: przelicza mi w marokańskiej walucie.

D: Zaraz, nie kupujemy nic w takiej walucie, ma być podane w jakiejś normalnej! Jaka to w ogóle jest waluta?

V: Jakiś MAD.

D: (po chwili z Googlem:) Dirhem.

V: Mad Dirhem?

D: Bohater kina akcji!

V: Tymczasem transakcja sięga już tysiąca dirhemów, może się lepiej dowiedz.

D: Aaa, nie kupuj nic w dirhemach!!

V: Czemu nie? Świetna waluta. Słyszałeś kiedyś o wahnięciach dirhema? O problemach z dirhemami?

D: Chyba byłbym spokojniejszy, gdybym właśnie słyszał...

|||

V: Cholera, Darek, nie mógłbyś się zająć jakąś inną pracą?

D: Nie wiem. Nie próbowałem. Jak raz zajmowałem się świniami, to zdychały.

Chwila ciszy.

V: No dobra, może już tłumacz te książki.

|||

Vero dowiedziała się właśnie, że [*Battlestar Galactica SPOILER ALERT*] Saul Tigh jest Cylonem.

V: Co za strata: tyle dobrej wódki wlane w Cylona... To grzech przeciw rasie ludzkiej.

|||

D: No dobra, może i Albert ma dziwaczne poglądy, ale zobacz: zajmuje się dizajnem, fotografią, dba o siebie, biega. Można chyba powiedzieć, że prowadzi spełnione życie.

V: Powiedz jeszcze, że dobrze zarabia.

D: No, tak, pewnie tak.

V: I przecież właśnie za to wszystko go nienawidzimy.

|||

D: Czasem mam wrażenie, że mój zleceniodawca w końcu na pewno przejrzy na oczy i stwierdzi, że moje przekłady są do dupy. Skasuje je z dysku, wymaże doszczętnie low-level formatem z poziomu biosa i powie, żebym się zwrócił po następne tłumaczenia do firmy Zelmer...

V: To by było niebezpieczne dla ich użytkowników. Jednak lepiej, żebyś tłumaczył książki.

|||

D: Przypomnij sobie, czy ostatnio wymieniliśmy jakieś fajne żarty, będzie do wpisu na bloga.

V: Teraz jestem zajęta...

D: ... używaniem mojej karty kredytowej, jak widzę.

V: Tak. Świetna rozrywka.

D: Jakoś mi przeszedł nastrój do żartów.

Punkty nawigacyjne. Demontaż apartheidów

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Wed, 23 Nov 2011 14:58:00 +0000

Poniższy tekst jest dłuższą wersją mojej recenzji, która ukazała się w listopadowym numerze czasopisma "Znak". Można je nabyć w wersji papierowej oraz elektronicznej. W bieżącym numerze z coetzeeian i herbertian jest jeszcze tekst z nowego na polskim rynku tomu esejów Obraza. Eseje o cenzurze (który miałem przyjemność redagować) – to tekst o Zbigniewie Herbercie. Zapraszam do "Znaku" – i do lektury tekstu – dziękując redakcji pisma za pozwolenie na opublikowanie recenzji na blogu

John Maxwell Coetzee

Punkty nawigacyjne. Eseje i wywiady

red. David Atwell

przeł. Marek Król, Anna Skucińska, Dariusz Żukowski

Znak, Kraków 2011

"Znak" nr 678

Tom Punkty nawigacyjne, wydany oryginalnie w 1992 roku, rozpoczyna – w każdym razie publicznie – dlugi proces autobiograficzny Coetzee'ego, którego podsumowaniem jest wydana w zeszłym roku powieść Lato. Elementem wyróżniającym Punkty na tle innych zbiorów esejów jest obecność wywiadów, które David Atwell prowadził z Coetzee'em przez dwa lata, a które nadają „tomowi kształt intelektualnej autobiografii pisarza”.

Punkty nawigacyjne to jednak autobiografia dość paradoksalna. Choć jej głównym bohaterem jest pisarz wykazujący powinowactwo z tradycją modernistyczną, a nawet romantyczną – co da się zauważyć podczas lektury zbioru Białe pisarstwo w kontekście usytuowania zagadnień farmy i krajobrazu w jego powieściach – trzeba ją jednak określić jako postmodernistyczną: niedążącą do spójności za wszelką cenę, uciekającą w zapośredniczenia i drugie osoby („wybrałem dialog: ma być sposobem na pokonanie impasu mojego monologu”), a wreszcie kwestionującą samą siebie i gatunek autobiografii jako taki. Rita Barnard twierdzi: „[Coetzee] utrzymuje, że pomiędzy pisaniem prozy, tekstów krytycznych i autobiografii jest niewielka różnica – wszystko to są odmiany narracji, a w jego rękach narracje nigdy nie będą rościć sobie praw do ostatecznego domknięcia, pozostając sceptyczne nawet wobec sceptycyzmu. Punkty nawigacyjne to tekst intrygująco sprzeczny: autorytatywny (dzięki dyscyplinie i zasięgowi intelektu Coetzee'ego) i antyautorytarny” („Postmodern Culture”, 1 [4] 1993). Anatomię możliwości i warunków autobiografii sam Coetzee analizuje także w przedrukowanym wcześniej w „Znaku” ([12] 2007) tekście Wyznania i podwójne myśli. Dziś, dwadzieścia lat po Punktach nawigacyjnych, Coetzee wciąż stoi na tej pozycji, gdy tworzy fikcyjne, wielogłosowe powieści przypominające autobiografie, z których wyłącza swój własny – pierwszoosobowy – głos. „A co, jeśli my wszyscy (…) bezustannie wymyślamy historię naszego życia?”, mówi jedna z bohaterek Lata. „Dlaczego to, co powiem panu o Coetzeem, miałoby być bardziej wiarygodne od tego, co on sam mówi o sobie?”

Intelektualną „autobiografię” Coetzee'ego, 23 teksty, od refleksji nad komiksowym Kapitanem Ameriką czy reklamą po ogniste przemowy antyapartheidowe, uporządkowano zarazem chronologicznie i tematycznie. Czytelnik wędruje przez kolejne sfery jego zainteresowań oraz nazwiska używanych przezeń po drodze pisarzy i myślicieli: Beckett, Kafka, Tołstoj, Dostojewski, Rousseau, Musil, Barthes, Derrida, Foucault wskazują kierunki myśli Coetzee'ego. „Większość moich esejów krytycznych to wynik wycieczek na obce mi terytoria, często był to obszar lingwistyki jakiegoś obcego języka”, mówi autor o zawartości tomu. A dalej: „Chcę zrozumieć motywy, które skłoniły mnie do napisania tego, co napisałem w latach 1970–1990 (…): esejów krytycznych, recenzji i tak dalej, bo ich gatunek literacki na ogół nie daje im okazji do zastanawiania się nad samymi sobą”.

Jego wchodzenie na meta-meta-poziom to nie (tylko) pochodna tzw. kondycji postmodernistycznej, lecz, jak sądzę, funkcja bezustannej samokontroli i dbania o samoświadomość – świadomość form i konwencji, refleksywność, praktyki tekstualne. To bodaj jeden z kluczowych wątków, który przenika i spaja cały tom. Coetzee wielokrotnie ukazuje na przykładzie swoim i innych pisarzy z RPA, autorów recenzowanych przezeń powieści, że postawa samoanalityczna jest nie tylko właściwa w kraju obciążonym jarzmem apartheidu, lecz warunki polityczne wręcz ją wymuszają. „Bezkrytyczne podejście do konwencji i form”, twierdzi, „jest równie nieradykalne jak wszelkie inne rodzaje posłuszeństwa”. Z drugiej strony, kontrola każdej formy i świadomość osadzenia w tekstualnych sieciach oznacza dla pisarza utratę niewinności: „chwytając za pióro, zapoczątkowujemy grę elementów oznaczających, które mają własną widmową historię współzależności. Czy uświadamiał to sobie Defoe? A Hardy? Chciałoby się wierzyć, że nie, że było im – można rzec – łatwiej. A nawet jeśli mieli taką świadomość, z pewnością odsuwali ją od siebie bez trudu, (…) podczas gdy sami zajmowali się poważnymi sprawami: losem Moll i konstabla, losem Jude’a i Arabelli. (…) Stąd tragizm (…) naszej sytuacji: jak dzieci zamknięte w pokoju zabaw – pokoju gry tekstualnej – spoglądamy tęsknie przez kraty na kuszący świat dorosłych, który nauczono nas postrzegać jako urojony świat realizmu, lecz który z uporem postrzegamy jako świat realny”.

Jakie skutki ma to dla tomu? Wydaje się, że w niemal każdym z wybranych do zbioru tekstów Coetzee bada granice klatek i więzień, w jakich tkwimy z naszym językiem i światem symboli. W tekstach z części „Składnia” bada zjawiska automatyczności języka (jak język nami mówi), konwencje językowe i znaczenia ukryte w samym kodzie gramatyki (zabiegach pasywizacji, zdaniach bezagentywnych). Na szczególną uwagę zasługuje analiza walki Izaaka Newtona, przedstawiana na tle myśli Humboldta i teorii Sapira-Whorfa, o stworzenie języka dla pojęć nowej fizyki poza konwencjami językowymi – języka dla myśli powstałych przed językiem. (Chętnie przeczytałbym tekst o podobnym wychodzeniu poza język twórców teorii fizyki kwantowej). W części „Poetyka wzajemności” cały tekst Pierwsze zdanie The Strike Yvonne Burgess to właściwie krótka obrona świadomości językowej przez zademonstrowanie daleko idących konsekwencji bezrefleksyjnego wtopienia autora w konwencje: „Mowa zautomatyzowana to taka, która wypowiada wypowiadającego. Zjawisko mowy zautomatyzowanej wyjaśnia, jak to możliwe, że niekiedy książka może powstać bez autora”. Natomiast w części „Kafka” znajduje się tekst o dwóch współbieżnych koncepcjach czasu w Schronie, opowiadaniu, którego istotą jest uwięzienie.

Inny rodzaj spętania, jakim interesuje się Coetzee, wypluły skarlałe relacje społeczne stworzone pod ciśnieniem apartheidu. Apartheid to bodaj najczęściej stosowany klucz do dzieł Coetzee'ego (redukcyjnie, moim zdaniem) przez polskich recenzentów jego książek. Lektura Punktów nawigacyjnych pozwala dostrzec, na ile mocno i w jaki sposób kwestia zbrodniczego systemu i poczucie współodpowiedzialności, bezwyjściowości oraz Ricoeurowskiego wręcz zbrukania funkcjonuje w twórczości Coetzee'ego pośród innych wątków i do jakiego momentu uprawnione jest używanie apartheidu jako pojęcia interpretacyjnego. Pośrednio przewija się ona przez cały tom esejów. Demoralizujące relacje społeczne ujawniają się tam jako bezosobowa, historycznie zdeterminowana siła niszcząca i panów, i poddanych. Do jej trwania przyczynia się zakłamanie, ale też apatia, automatyzmy społeczne, niemal metafizyczny społeczny fatalizm oraz istnienie autotelicznego, sztucznego systemu wartości, wyizolowanego od reszty świata, pozbawionego i pozbawiającego punktów odniesienia, nieskażonych perspektyw poznawczych.

Nie oznacza to jednak, że Coetzee gotów jest (był) w pełni opowiedzieć się po jednej ze stron – wpisanie się w dialektykę oni / my to granie według reguł narzuconych przez system („problem pisarza polega na tym, by nie dać się zamknąć w podsuwanym przez państwo dylemacie: zignorować jego obscena czy je przedstawić. Rzeczywiste wyzwanie jest następujące: jak nie grać w tę grę wedle zasad ustalonych przez państwo”; tekst Do ciemnej komnaty). Wielokrotnie podkreśla konieczność poszukiwania (jak Newton dla swojej fizyki) nowego języka poza konwencjami literatury południowoafrykańskiej, w których nawet gramatykę wpisany jest świat pionowych relacji pan–poddany i które nierzadko zawłaszcza system fantazmatów konserwatywnych. (Więcej na ten temat w tomie Białe pisarstwo, lecz także pod koniec Punktów w refleksji o „rozszczepieniu” przez władzę Breytena Breytenbacha na dwie osoby – jedną można było przez siedem lat więzić jako wywrotowca, a z twórczości drugiej korzystać dla reprodukowania systemu południowoafrykańskich wartości przywiązania do ziemi).

Coetzee tak mówi w wywiadzie, odnosząc się do wiersza Herberta: „W Polsce nadal można zwrócić się do pięciu mężczyzn w celi – lub do plutonu egzekucyjnego na więziennym podwórzu – pośrednio, przez niemal bezkresną misterną kratownicę utworzoną przez jakąś wspólną kulturę europejską. W Afryce natomiast jedyną formą wypowiedzi, jaką można sobie wyobrazić, jest wypowiedź brutalnie bezpośrednia (…), historią zaś nazywam tutaj to, co blokuje wyobraźnię, co wpycha twarz człowieka prosto w rzeczywistość. (…) zadaniem staje się wyobrażenie sobie właśnie tego, co niewyobrażalne – wyobrażenie sobie formy wypowiedzi, która pozwala rozpocząć grę pisarstwa”.

Kwestie gettoizacji jako wręcz naturalnego porządku RPA pojawiają się także w recenzowanych pod koniec tomu powieściach Aleksa La Gumy („świadectwo przerażenia człowieka zdegenerowanym światem”), w których motyw przekraczania granic społecznych jest wehikułem narracyjnym prowadzącym częściej do fatalnej tragedii niż zyskania świadomości klasowej, a także pamiętników Athola Fugarda, u którego polityka, świadomość twórcza, strategie autobiograficzne oraz stan psychiczny wpływają na siebie wzajemnie. Przywoływani przez Coetzee'ego w recenzjach południowoafrykańscy pisarze to reprezentanci typu świadomości, który pokonał już prostą dialektykę narzuconą przez system, wciąż jednak walczący o nową perspektywę widzenia. Coetzee sam do nich należy. W jakimś sensie, pisząc o zmaganiach kolegów po piórze i ich traumach, pisze także o własnych, odkrywa w ich problematyce i postawach swoje brzmienia.

Z bezpośrednią krytyką apartheidu w Punktach nawigacyjnych wiążą się teksty najczystsze i najmocniejsze. Jednym z nich jest przemówienie z okazji otrzymania Nagrody Jerozolimskiej, gdzie prominentne są wątki bezsilności i zamknięcia: „Literatura południowoafrykańska jest literaturą zniewolenia, które ujawnia się nawet w jej najdoskonalszych dokonaniach przeszywanych poczuciem bezdomności i pragnieniem nieokreślonego wyzwolenia. To literatura nie w pełni ludzka, nienaturalnie zaabsorbowana władzą i jej kolejami, niezdolna odejść od elementarnych stosunków kontestacji, dominacji i podległości (…). Takiego właśnie pisarstwa spodziewać się można po więźniach”.

Do ciemnej komnaty to z kolei tekst o torturach, jakże dziś aktualny – o strategiach i przyczynach ich wyobrażania w literaturze RPA, ale przecież także o bezprawnym charakterze systemu, który nie tylko pozwala na bezkarność aparatu bezpieczeństwa, ale po prostu nie dostrzega problemu: „więzień wie, i policja wie, że on wie, iż jest bezsilny, niezależnie od tego, co ona zechce mu zrobić. Sala tortur zaczyna więc przypominać komnatę sypialną z fantazji pornografa, gdzie jedna ludzka istota wolna od moralnych czy fizycznych ograniczeń może posunąć się do granic wyobraźni w potwornościach wyrządzanych ciału innej ludzkiej istoty”. A o władzy: „Reakcją południowoafrykańskich prawodawców na coś, co niepokoi ich biały elektorat, jest zwykle rozporządzenie usuwające przyczynę niepokoju z pola widzenia. Jeśli ludzie głodują, niech głodują daleko w buszu, gdzie ich chude ciała nie będą wyrzutem sumienia. Jeśli nie mają pracy, jeśli migrują do miast, (…) uchwalmy przepisy zakazujące włóczęgostwa, (…) a łamiących je ludzi zamykajmy, tak by nikt ich nie widział i nie słyszał”.

Przez dwadzieścia lat od oryginalnego wydania Punktów nawigacyjnych południowoafrykański kontekst polityczny uległ znacznym zmianom i część wypowiedzi Coetzee'ego – zwłaszcza te, które wiążą się bezpośrednio z ciśnieniem historii i polityką – można traktować raczej archeologicznie lub jako ważną pomoc interpretacyjną przy czytaniu jego prozy. Lecz południowoafrykański noblista, poza 23 dobrymi, przenikliwymi esejami na tematy różne, daje nam też lekcję struktur „apartheidów” w ogóle, systemów niesprawiedliwych, samonapędzających się („tortura bez torturującego”). I możliwych postaw wobec nich. „Skażeni Coetzee'em wyraźniej dostrzegamy skazę – w świecie i w nas samych”, pisze Małgorzata Szczurek w przywołanym numerze „Znaku”. Coetzee pokazuje też szczeliny, przez które można się wyśliznąć: poezję, miłość, wrodzone poczucie sprawiedliwości. Poza walką o własny język, poza kontrolą samoświadomości, która powoduje, że często przyczepia mu się łatkę pisarza suchego i chłodnego, Coetzee mówi też o żarliwości i miłości jako centralnych tematach (choć kontrolowanych) przezierających przez jego prozę. Brzmi niemal jak hipis, wskazując na zbawienną moc miłości „do Afryki Południowej (nie tylko do południowoafrykańskich skał, roślinności, gór i równin, ale także do kraju i jego mieszkańców). Takiego uczucia nie dość było u europejskich kolonistów i ich potomków – nie dość było intensywne, nie dość wszechogarniające”. Natomiast jeśli chodzi o poezję, recenzując Breytenbacha, pisze: „[cechą jego poezji] jest to, że nic nie jest w stanie jej powstrzymać. Nie ma granicy, jakiej nie mogłaby przekroczyć, przeszkody, jakiej nie mogłaby przeskoczyć, ani też nakazu, jakiego nie mogłaby zakwestionować. Jego pisarstwo charakteryzuje przekraczanie – w wielu sensach – tego, co, jak mogłoby się wydawać, da się powiedzieć w afrikaans”.

Raz jeszcze oddam głos Ricie Barnard: „W zakończeniu Coetzee powraca, co zaskakujące, do Platona, z prostym stwierdzeniem, że mamy w jakiś sposób wrodzone idee sprawiedliwości i prawdy. Musi być świadom, że to pozycja bardzo podatna na krytykę i może wręcz naiwna, lecz nie potrafi inaczej wyjaśnić własnej marginalnej pozycji – paradoksu »kolonialnej postkolonialności« swoich tekstów oraz poczucia, że niczym sędzia w Czekając na barbarzyńców musi stanąć po stronie sprawiedliwości, choć nie ma w tym »materialnego interesu«”.

Jakie książki na święta? („Moje” tytuły na koniec 2011)

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Sat, 29 Oct 2011 12:19:00 +0000

Zbliża się czas zakupów świątecznych i wiem, że wszyscy kupicie w prezencie książkę. Dlatego w ramach autopromocji i promocji świetnych wydawców, z którymi najczęściej współpracuję, pozwolę sobie zasugerować parę pięknie wydanych nowości w twardej oprawie, które zmieszczą się pod choinkę (wszystkie są z II połowy tego roku). Są to różnorodne gatunkowo przekłady lub redakcje mojego autorstwa. Wszystkie kupić można przez strony wydawców ze zniżką (linki w tytułach). Będą też pewnie dostępne na Targach Książki w Krakowie, które zaczynają się 3 listopada.

DLA CIEKAWYCH ŚWIATA: Demokracja ajatollahów

Hooman Majd

Wydawnictwo Karakter

381 s., twarda oprawa

Druga z książek Majda na polskim rynku w moim przekładzie - zbiór błyskotliwych, zabawnych i wnikliwych reportaży o Iranie. W jednej z recenzji przeczytałem, że Majd dociera tam, gdzie przed innymi zamykają drzwi. Wydaje mi się, że jest jeszcze inaczej: jako człowiek równie mocno zakorzeniony w kulturze irańskiej, jak euroatlantyckiej, Majd w ogóle wie, do których drzwi pukać i jakie zadawać pytania. To wiedza niedostępna niestety dla większości polskich reporterów.

Z kilku ciekawszych wątków wymienić warto moim zdaniem szeroko omówione związki Iranu z państwami Ameryki Południowej, zwłaszcza Wenezuelą, gdzie powstają fabryki samochodów i traktorów. Także prezydenci Iranu i Brazylii utrzymują serdeczne relacje. Majd rozwija też temat irańskich wpływów w Zatoce Perskiej i w ogóle na Bliskim i Środkowym Wschodzie. To przykład współpracy państw Trzeciego Świata między sobą, a zupełnie poza polem widzenia i zasięgiem wpływów głównych geopolitycznych graczy, o czym nie mówi się w polskich mediach zasilanych depeszami Reutersa. Przekłada się to także na relacje w ONZ, gdzie wiele inicjatyw Iranu, dzięki prowadzonej przez ten kraj inteligentnej polityce zagranicznej, spotyka się z gromkim i większościowym poparciem - niestety jest to poparcie nie tych państw, co trzeba.

Oświecający jest również tekst o diasporze żydowskiej w Iranie (wizyta w synagodze, rozmowy z członkami teherańskiego stowarzyszenia żydowskiego), w której wyraźnie widać zjawisko nie dość często, jak sądzę, podkreślane w polskim dyskursie żydowskim: antysyjonizm połączony z prosemityzmem.

Wszystko to przeplata się z refleksjami na temat ustawionych wyborów prezydenckich z 2009 roku (atmosfera wyborczej, prawie rewolucyjnej euforii i gorzkie rozczarowanie), a także relacjami Iranu z USA - na tym tle mocno rysuje się postać Obamy, o którym w Iranie mówi się, że to "człowiek z Buszehru", miasta nad Zatoką, które miało być w dawnych czasach siedzibą jego rodziny.

Majd jak zwykle inkrustuje swoje teksty mnóstwem dialogów, spotkań i subtelnych żartów, dzięki czemu na każdej stronie czuje się, że ta książka to nie notatki z lektur czy streszczenie paru artykułów z amerykańskiej prasy, tylko zapis przemyślanej i dogłębnie, z pierwszej ręki rozpoznanej - na wszystkich szczeblach społecznej drabiny - rzeczywistości. Książka zawiera też wstęp napisany specjalnie dla polskiego czytelnika.

Dodam też, że wcześniej miałem okazję przełożyć poprzedni świetny reportaż Majda, Ajatollah śmie wątpić, który znakomicie wprowadza we współczesną kulturę Iranu z uwzględnieniem tradycji kulturowych tego kraju. Obie ujednoliciłem pod względem transkrypcji perskich słów, przystosowując je do polskiej wymowy.

DLA HUMANISTÓW: Punkty nawigacyjne

J.M. Coetzee

Wydawnictwo Znak

520 s., twarda oprawa

W tej książce przełożyłem co prawda jedynie trzy krótkie eseje, lecz byłem też jej redaktorem i miałem przyjemność napisania z niej recenzji, której krótka wersja ukaże się w ~~grudniowym~~ listopadowym miesięczniku "Znak" (wymogi objętościowe), a długa w tym samym czasie pojawi się na tym blogu.

Punkty nawigacyjne to świetny zbiór dla miłośnika JMC, który chciałby zapoznać się z esejami mistrza, lecz nie interesuje go zbytnio literatura Afryki Południowej (Białe pisarstwo), literaturoznawstwo (Dziwniejsze brzegi) ani cenzura (Obraza). Wolałby przekrój przez tematy różne, eseje i poglądy JMC w pigułce. W dodatku, jak pisze sam autor, zbiór ten to jego "intelektualna autobiografia", zapis zainteresowań, metod, języka. Dla osób zorientowanych bardziej na kulturę, ciekawe będą teksty o reklamie czy komiksie, dla łaknących refleksji literaturoznawczych - uważne i inteligentne notatki o Kafce, Becketcie czy Tołstoju.

I co istotne, choć Coetzee nie zaniża poprzeczki, by trafiać do mas, pisze przystępnie i klarownie, tak że osoba o podstawowych kompetencjach humanistycznych powinna odnieść z lektury Punktów wiele satysfakcji.

PIĘKNIE I EFEKTOWNIE: Metamorfozy. Marilyn Monroe

David Wills

Wydawnictwo Znak

320 s., twarda oprawa

Pięknie wydany, wielki, paradny, pachnący i kolorowy album o Marilyn Monroe, pozycjonowany jako prezent gwiazdkowy. Formuła jest prosta i czytelna: fotografie Gwiazdy uzupełnione są krótszymi i dłuższymi wypowiedziami innych sław i współpracujących z nią osób. Zdjęcia i teksty utrzymane są w tonie, w jakim najczęściej prowadzi się narrację o Monroe: fascynacji połączonej z melancholią, tajemniczością i atmosferą mrocznego przeznaczenia. Album poprzedza wstęp streszczający historię życia aktorki i jej wpływu na kulturę, a zamyka wywiad z Monroe, ostatni, którego udzieliła przed śmiercią.

Sam nie jestem marilynologiem (choć czytałem Ostatnie seanse), więc nie wiem, na ile wiedza zawarta w albumie jest nowa dla osób siedzących w temacie - z pewnością wiele z tych fotografii (jeśli nie wszystkie) publikowane jest po raz pierwszy. Cena niecałych 60 zł wydaje się właściwa za takie lśniące kredą cudo dobre na prezent.

|||

W pierwszej połowie roku miałem okazję brać udział przy powstaniu dwóch innych, zupełnie różnych gatunkowo książek, na które też warto zwrócić uwagę. Przy obu byłem redaktorem i tłumaczem części tekstów. Widzieć/wiedzieć to antologia tekstów o teorii projektowania graficznego, dziedziny obecnie modnej i snobnej - dyskusje, koncepcje, refleksje. Za to na słodko (bardzo słodko, łzawo i pokrzepiająco) warto sięgnąć po sequel przygód kota Deweya, czyli jego Dziewięć wcieleń. Ci, którzy nie znają poprzedniej książki, nie muszą się obawiać - historia Deweya jest tu dobrze przybliżona.

Wszystkie zdjęcia ze stron wydawców.

Wszyscy jesteśmy bardzo starzy

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Fri, 21 Oct 2011 09:15:00 +0000

Kiedyś usłyszałem bardzo prawdziwe stwierdzenie, że każdy przeżywa stres właściwy dla swojego wieku. Jeśli to prawda, nie ma czegoś takiego jak "beztroskie dzieciństwo", przynajmniej w chwili, kiedy się ono wydarza. Wie o tym każde dziecko, które zgubiło się w supermarkecie, zapomniało zeszytu do szkoły albo straciło chomika. Często spoglądanie wstecz na ów okres to przypominanie sobie ze śmiechem, jak niepoważne rzeczy wzbudzały w nas trwogę i wstyd. Przypuszczam, że i tak lepszy stres z dzieciństwa niż dorosłości: jego źródłem było konkretne zdarzenie. Wskazówka rodzaju złego samopoczucia na skali od ataku paniki do męczącego, uogólnionego lęku wychylona była ku temu pierwszemu. Stres - obciążenie, strach, lęk - ma swoją dynamikę i zmienia się jego charakter, ale zawsze jest obecny. Podobnie jest z przeplatającym się z nim poczuciem starości. Nigdy nie jest się na nie za młodym - choć z perspektywy czasu może się to zdawać zabawne.

Raz na Śląsku wsiadłem na stopa do czerwonego dużego fiata. Prowadził starszy o parę lat ode mnie facet. Właśnie skończył studia. Pracował na pół etatu w pracowniczej gazecie dla górników. Stał na życiowych rozstajach albo przeczuwał, że się do nich zbliża. Opisywał swoją sytuację w tonie trochę żartobliwym, trochę melancholijno-pesymistycznym. "Mam doła związanego ze starzeniem", powiedział. Jakoś utkwiły mi te słowa w pamięci. Może dlatego, że chłopak ten miał dwadzieścia pięć lat. To było ponad dziesięć lat temu.

Mój ojciec o ludziach starych wypowiada się w tonie wisielczego humoru. Ma konserwatywno-liberalny światopogląd i może dlatego dość łatwo mu przychodzi kpina ze starości (bezużyteczność; inność). Czasem jest to kpina zdrowa. Czasem, mam wrażenie, toksyczna dla niego samego. W tym konkretnym przypadku uwiarygodnia on swoją pozycję tym, że sam "jest" stary - tak uważa - więc sam świadomie kpi z siebie. Ale ja te żarty, że starcowi trzeba tylko poprawić szalik, po czym popchnąć wózek inwalidzki do rzeki, słyszę od dobrych piętnastu lat. A były to przecież lata aktywne i produktywne. Następne też takie mogą być. Czy można czuć, że jest się starym - wciąż to rozważać - przez piętnaście lat, i to mając jeszcze co najmniej kolejne piętnaście przed sobą? "Jestem stary" - taka myśl każdego dnia, dzień po dniu, pięć tysięcy dni, dziesięć tysięcy. Czy kiedy minie kolejny tysiąc dni, człowiek myśli sobie: cóż, na początku się pomyliłem, tysiąc dni temu nie byłem jeszcze stary, ale teraz już jestem?

Gdzie zaczyna się ta starość? Po dwudziestce, pięćdziesiątce, sześćdziesiątce? W głowie?

Weronika powiedziała mi, że być może dorosłość zaczyna się wtedy, kiedy musisz zacząć odpowiadać za drugiego człowieka. A starość wtedy, kiedy zdajesz sobie sprawę, że znów nie odpowiadasz za nikogo. To być może prawda. Odpowiadanie za kogoś, na przykład za całkowicie bezradne dziecko, to sama esencja poczucia bycia użytecznym. Poczucie takie mocno waży na naszej kulturze. Choć często jest zdrowe, czasem działa jak toksyna dla własnego organizmu. Z ogólnego wrażenia staje się koniecznością, warunkiem sine qua non.

Moja matka wspomina niekiedy, że gdy była bardzo młoda i widziała klepsydrę informującą o śmierci czterdziestolatka, uważała, że człowiek ten już sobie zdążył nieźle pożyć. Ja jako dziecko nigdy w ten sposób nie myślałem. Nigdy też nie mówiłem o swoich rodzicach "starzy", choć raczej nie przez refleksję nad sposobami odczuwania wieku, tylko dlatego, że byłem z natury uprzejmy. Mój umysł robi raczej odwrotne sztuczki (czy robił już wówczas?) - czepia się osiągnięć medycyny, japońskich statystyk długości życia, wrażenia postępującej nowoczesności świata i naszej w nim. Metodą różnych roszad i selekcjonowania przykładów przesuwa pojęcie starości w przód. Jestem w tej komfortowej sytuacji, że zawodowo otacza mnie literatura. Tutaj trzydziesto- czy czterdziestolatek to osoba młoda, wszystko przed nią. Dobrze, że nie jestem piłkarzem. Gdy byłem dzieckiem, mogłem nim zostać i przez chwilę nawet chciałem. Teraz wiem już na pewno, że nim nie będę, a lista możliwości staje się krótsza z każdym dniem. W tej dziedzinie, gdzie upływ czasu cynicznie przekłada się na konkret życiowych wyborów, mój umysł także robi sztuczki: z gorączkowym entuzjazmem spogląda na drogi życiowe, które zakładają możliwość całkowitego przekwalifikowywania się nawet w dojrzałym wieku (jest tak ponoć w Japonii, znowu Japonia!).

Jeśli starość jest w głowie, to mierzy ją zegar społeczeństwa. Cezury obrządków społecznych, niektóre już za, coraz mniej przed. Nawet antychrześcijanina dopadają rytuały życia - koniec roku, koniec szkoły, koniec studiów, koniec wolności, koniec bezdzietności, koniec wakacji, emerytura. Na progach tych cezur łatwo wpaść w panikę i lęk. Wszystko jest bowiem tak poukładane, by można było łatwo wyznaczyć swoje miejsce na mapie (czy drabinie), za punkt odniesienia biorąc "sukcesy" innych. Zegar społeczny tyka i nakręca zegar psychologiczny w głowie. Kompleksy bycia w ogonie. Osiągnięcia innych. Mierzenie się. Mieszkania, pieniądze, książki, wojaże. Czy jestem na tym etapie, na którym powinienem być? - to jedno ze zdań-kluczy do psychospołecznych trybów kultury miejskiej dziś. Stan posiadania wsącza się do jądra tożsamości: "Inni mają więcej - nie nadążam - jestem stary". Mam trzydzieści parę lat i jestem stary.

Gdzie zaczyna się ta starość? Zapewne bardzo wcześnie. Może w tym samym supermarkecie, w którym zgubiłeś się jako dziecko. Teraz widzisz, jak twój rówieśnik płaci za czipsy pierwszymi zarobionymi pieniędzmi, gdy ty ciągle masz w portfelu kieszonkowe.

Wszystko to siedzi w głowie - to pewnie prawda. Znamy tych uśmiechniętych staruszków, którzy deklarują, że ważne to mieć młodą duszę, wtedy starość niegroźna. Znamy medytujących Indian, którzy na amerykańskich filmach żyją w zgodzie z naturą. Niestety ostatnio nie widziałem zbyt wielu Indian w moim sąsiedztwie, choć mam tu sporo wzgórz, na których mogliby medytować, zwróceni twarzą ku zachodzącemu słońcu. Chciałoby się też móc uczciwie powiedzieć: "Jestem inny, mnie to nie dotyczy, pierdolę system". Ale za poczuciem alienacji z wyścigu szczurów i systemu miejskich wartości i tak stoi wewnętrzny niepokój, że może jednak nie jestem aż tak inny. Że miliardy much jednak mogą mieć rację.

Kultura nadążania to gigantyczny mechanizm ze sznurkami mocno zawiązanymi na twoich rękach i nogach, z przygotowanym skryptem zakorzenionym w mózgu, brzmiącym nieustannie w tyle głowy. Wyzwolenie czy osobność od niej to gigantyczne wyzwanie. Czy można uczciwie, mentorskim tonem doradzać ludziom, że powinni się wyzwolić jak w reklamie pepsi albo samopomocowym podręczniku? Ku czemu - ku jakiej grupie odniesienia - można się skierować po takim wyzwoleniu? Zapewne takiej właśnie grupy poszukują jeżdżący do Indii, niedopasowani Europejczycy. Tylko że Indie są równie daleko jak Indianie. Nie można ich zabrać z powrotem do domu. A czy pierdolenie systemu, prawdziwie przepracowane umysłowo, dojrzałe i mocno zamontowane w głowie, to nie będzie kolejne osiągnięcie do zaliczenia? I w dodatku takie, w którym poprzeczka wisi niesprawiedliwie wysoko, a wszystko, co znajome w wygodnicko zamieszkiwanym świecie, trzyma za nogi. To najtrudniejsza ze sztuk. Warto się w niej szkolić, ale nie warto kpić z tych, którym się nie powiodło. Bo można się samemu zatruć kpiną.

Przyjęliśmy, że należy nagradzać za Osiągnięcia, jakby osiąganie, dodawanie, mnożenie było samo w sobie wartością. Dodajmy: osiąganie właściwych rzeczy we właściwym momencie życia. Ale może powinniśmy też nagradzać za stany umysłu. Za wymontowanie się z manii nadążania, za przestanie osiągania, mierzenie siebie, swojej starości, tylko sobą. Najtrudniejsza ze sztuk życia. Złoty medal bodhisatwy.

Wszystko to jest tak często powtarzane, a jednak ciągle tak bardzo palące.

Foto: 1) moje, 2) 3) sxc.hu

Prosta refleksja o prawicy

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Wed, 12 Oct 2011 00:40:00 +0000

Przeczytałem tekst Dariusza Kortki w GW o powyborczych wypowiedziach polityków, krótką summę tego, co można znaleźć w gazetach prawicowych i tabloidach. W tym wypowiedź dziennikarki "Gazety Polskiej Codziennie", którą tu przytaczam za GW:

Albo stworzymy drugi obieg, niezależne społeczeństwo obywatelskie z własnymi instytucjami kultury, silnymi mediami i organizacjami, albo nie będziemy mieli najmniejszego wpływu na to, co będzie się działo z Polską. Teraz to konieczność dziejowa.

Przeczytawszy te słowa, miałem krótki moment olśnienia. Bardzo popieram wizję tej dziennikarki. Jest ona w duchu mechanizmów filtrujących niechciane grafiki w Wikipedii i innych dużych portalach. Nie chodzi tu tylko o materiały erotyczne, ale wszystko, co może zostać uznane za szczególnie bulwersujące, poruszające czy obrzydliwe, jak zdjęcia chorób skóry czy dosłowne fotorelacje z etnicznych masakr. Może to i żałosna wizja - delikatni mieszczanie globalnej Północy usiłujący odciąć się od nawet obrazów cierpienia i umościć sobie fikcyjne, bukoliczne gniazdko w odgraniczonym filtrami i firewallami internecie, pełne tapet z zachodem Słońca i kojącej muzyki. Wizja może żałosna, ale w przypadku polityki - jakże kusząca.

Bowiem przez takie dziennikarki, przez polityków skrajnej prawicy, przez gowinizację debaty o aborcji czy in vitro, w której ekstrema podaje się jako rozsądne centrum, a instytucja medyczna przesiąknięta drapieżną polityczną atmosferą nie jest w stanie, sparaliżowana, zastosować się do wyroku sądu (Alicja Tysiąc); przez kaczyzację i rydzykizację języka rozmowy o społeczeństwie i jego wartościach - wszyscy, wszyscy z prawa i lewa, ty i ja, stajemy się prymitywami. Nie można bowiem zamknąć się w kamiennej wieży i zatkać uszu, kiedy wokół toczą się światopoglądowe debaty na temat kwestii, które w lepiej rozwiniętych, bogatszych, po prostu lepiej żyjących społeczeństwach są częścią historycznego folkloru, a nie pakietu nierozwiązanych problemów. Tymczasem zrzuciwszy ich jarzmo - jarzmo kwestii takich jak małżeństwa gejowskie, eutanazja, in vitro, ba, związki partnerskie - można skuteczniej zacząć myśleć o tym, jak polepszyć życie ludzi, ponieważ polepszyć można je wtedy, kiedy jak najwięcej tabu, jak najwięcej mrocznych, ciemnych plam na psychoanalitycznej mapie społeczeństwa zostaje otwartych i prześwietlonych, zrelatywizowanych, wyłączonych spod brzemienia antycznej metody regulacji życia i kultury za pomocą patriarchalnego zakazu: "Nie, bo to zło". Tylko wtedy można rozmawiać swobodnie o wszystkim - a więc znaleźć język, a więc zobaczyć wcześniej widziane niewyraźnie obszary wyzysku, dyskryminacji czy braku dobrostanu.

Jesteśmy nie tylko społeczeństwem przed psychoanalizą, ale także przed feminizmem, przed emancypacją, przed akcją afirmacyjną, przed reformacją, przed Wolterem i przed Johnem Locke'iem. I dlatego propozycja dziennikarki "Gazety Polskiej" tak mnie urzekła - bo rzeczywiście stworzenie prawicowego obiegu kultury to, jak dla mnie, "konieczność dziejowa" - koniom lżej. (Wiem, że jest to marzenie o nagłym przyspieszeniu na miarę fantazji gwałtownego dorobienia się na giełdzie albo wyłowienia innej złotej rybki, ale pozwólcie mi przez chwilę zabawić siebie i was tą pocieszną wizją. Nie wiem tylko, czemu dziennikarka uważa, że drugi obieg pozwoli mieć na coś wpływ - jak nazwa wskazuje, są to przecież działania pozagłównonurtowe). Popieram więc powstanie bibliotek, świetlic i czasopism o charakterze ściśle prawicowym. Niech będą prawicowe domy kultury, kina i instytucje w liczbie proporcjonalnej do liczby wyznawców prawicy. Może nawet sklepy, stadiony (te już są), autobusy? Niech zarządza nimi skrajnie prawicowy dwór z autorytarnym kaczyńskoidem na czele. Mieliby swój drugi obieg. Świetnie by się w nim rozumieli. Nikt nie zakłócałby im płynnego przekazu konserwatywno-narodowej treści. Nie byłoby niepoprawnych politycznie wywiadów Lisa, kąśliwych felietonów, żadnych polemik, chociaż nie - mogliby sobie przecież prowadzić wewnętrzne debaty, rozwijać tę prawicową myśl, przekazywać ją i sublimować. Wszyscy byliby zadowoleni. A jak dobrze by było, gdyby cała debata prawicowa, wszystkie te głosy, skupione były na jednym, określonym kanale telewizyjnym, np. Orzeł Biały TV, albo w jednej gazecie. Jak proste stałoby się zapobieganie wystawieniu na szkodliwe oddziaływanie treści sprowadzających umysł osiem dekad wstecz. Nie chcesz, nie włączasz. Dokładnie tak jak w filtrze grafik. Bo czemu ma się dać odfiltrować biedne, poparzone dziecko, a nie można jednym klikiem zablokować otępiających farmazonów zapieniaczonego prymitywa? I tu, i tu chodzi o pewien rodzaj higieny umysłowej. I, tak, konieczność dziejową.

Fotki: sxc.hu

Milicjanci Churchilla i wybory 2011

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Tue, 04 Oct 2011 12:15:00 +0000

Mówienie o powinnościach obywatelskich to sprawa śliska. Samo ich pojęcie wskazuje na chęć zbudowania (promowania) idealnego obywatela. Idealny obywatel to postać idealnie cywilizowana, w pełni usystemowiona. Idealny obywatel bierze udział w wyborach powszechnych i bezpośrednich, ubrany w białą koszulę i garnitur. (Moja mama, mieszczanka, kiedyś prawie się popłakała, bo nie ubrałem się dość oficjalnie, idąc do komisji wyborczej). Wszyscy, którzy czerpią korzyści z istnienia systemu, obracania się jego trybów, będą więc namawiać do udziału obywateli w obywatelskich świętach takich jak wybory parlamentarne. Ich udział to potwierdzenie systemu, reprodukcja jego wartości, podniesienie ceny akcji władzy - jako takiej - i jej ponowna legitymizacja. Wśród tak ucywilizowanych obywateli często przy tym padają dwie maksymy: "Demokracja to kiepski system, ale lepszego nie znamy"; "Jeśli nie pójdziesz do wyborów, nie będziesz miał/a prawa narzekać".

Pierwsze z powiedzonek, zresztą autorstwa polityka, jest nie tylko głęboko redukcyjne, ale i konserwatywne oraz fatalistyczne. Lepszego nie znamy, więc w domyśle - nie szukajmy, pogódźmy się ze status quo, wstrzymajmy ruchy, które mają modyfikować i usprawniać system (np. aby likwidować biedę), i najlepiej już o tym nie rozmawiajmy. A wizji demokracji - niektórzy części z nich w ogóle już nie nazywają demokracją - jest bardzo wiele, lecz istotne dyskusje o jej kształcie, a w tym o kształcie całej Unii, są poboczem dyskursu politycznego w naszym kraju pełnym ludzi biorących błędnie zacytowane Churchilowskie maksymy za dobrą walutę refleksji politycznej.

Drugie powiedzonko, z pozoru buńczuczne, jest tak popularne pewnie z tego powodu, że stawia wypowiadającego na pozycji chwilowego mentora, a po trosze jakby milicjanta sumień czy kapłana cywilizacji. Mamy tak wielki deficyt pewnej wiedzy i mocnych przekonań, w dodatku takich, które możemy narzucać innym w imię większej, popieranej przez autorytety sprawy jaką jest dobro kraju, że korzystamy z okazji, by napomnieć niewiernych - znajomych odmawiających głosowania. W rzeczywistości powiedzonko to wyraża bezsilność. To zdanie-erzac wypowiadane zamiast innego, ogólniejszego zdania: "Możesz zdecydować o tym, kto będzie rządził". Ale na to drugie zdanie nikt się już nie nabierze. Gdybym rzeczywiście miał decydować, wszystko wyglądałoby zupełnie inaczej. Wyborcy rozumieją, że ich głos - to truizm - jest jak ziarno piasku na plaży. W istocie nie chodzi o decydowanie. Pompatyczne słowa o możliwości decydowania mają w nich wzbudzić wiarę w celowość i sensowność systemu. Tymczasem decyzja - co przeczuwa każdy wyborca - jest wtedy, gdy coś postanawiam i tak jest, a nie dzielę ją z 31 milionami współdecydujących. Inaczej staje się ona nie decyzją, ale wyznaniem wiary w szerokie, masowe mechanizmy wspólnotowe. Nie każdy chce i ma powinność wierzyć w takie rzeczy (bo chodzi właśnie o wiarę), przynajmniej dopóki nie będzie obowiązku głosowania jak w Belgii.

Nieoddanie głosu nie oznacza, że nie mam (lub że mam) do czegoś prawa albo że wyrzekłem się decyzji - mówi tyle, że nie biorę udziału w święcie reprodukowania systemu. Niegłosujący (i głosujący) prawa do decyzji i tak nie ma, choćby tuby propagandy wmawiały mu, że jest inaczej. Ile jest warta akcja dzielona między 31 milionów akcjonariuszy? Oczywiście, że jeśli każdy pójdzie, to się zsumuje etc., etc., ale spekulacja o tym, co będzie, jeśli wiele milionów ludzi coś zrobi, to działania na masach dla mózgów socjocybernetyki. Pojedynczy człowiek ogarnia świat wyznaczony horyzontem jego działań i relacji, reszta to abstrakcja, konstrukcja myślowa. Nie można zmuszać zwykłych Homo sapiens, by głęboko przyjmowali do serca takie systemowe przeliczenia na milionach, sumy i kalkulacje jako wyznania wiary i moralne prawdy o świecie, bo to dopiero jest niedemokratyczne.

Stwierdzenie "Nie będziesz miał prawa narzekać" to ostatnia deska ratunku, skoro w "Możesz zdecydować" nikt nie wierzy. Zdanie to budzi we mnie zmęczony, pełen bezsilności śmiech. Nawet dla milicjantów systemu zbawieniem, wartością w tej ich systemowej eschatologii politycznej staje się narzekanie. Narzekanie! Nie dobrobyt, powszechne szczęście, darmowa woda do każdego espresso, tylko narzekanie. Jak bezsilny czy bezwładny musi być system, w którym powszechnie używa się takich argumentów?

Drodzy milicjanci systemu, jeśli chcecie odczytywać innym ich prawa, skupcie się może na prawach pozytywnych: do kształcenia, dobrobytu, życia w społeczeństwie, w którym nikt nie jest dyskryminowany ze względu na płeć i orientację. Niegłosujący dobrze znają swoje prawa, w tym do narzekania, a więc swobodnej wypowiedzi oraz krytyki systemu niezależnie od tego, czy było się kiedyś przy urnie, czy nie.

Foto: sxc.hu

Pieniactwo kryspinowskie

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 22 Aug 2011 22:17:00 +0000

Edit: Jest to 50 wpis w najpiękniejszym reaktorze. To mało jak na 3,5 roku działalności, ale przynajmniej jakoś się ten wózek toczy. Sto lat, reaktorze!

Pojechałem dzisiaj "na Kryspinów", czyli dwa jeziorka pod Krakowem, cel tłumnego, grillowego wypoczynku rodzin i niewymagającej intelektualnie młodzieży. Tych przynajmniej słychać i czuć najbardziej. Inni także przyjeżdżają, próbują schować się gdzieś z książką pod krzaczkiem.

Jeziorka otacza siatka - zardzewiała, lecz skrupulatnie połatana. Metalowe płoty. Haszcze. Brud. Chętni na relaks ciągną do skąpych plam piasku. Kiedy te zostaną już zajęte, drugiej kategorii wypoczynek jest na spłachetkach wilgotnej, zaśmieconej niedopałkami trawy. Na kawałku "plaży" dla gości obskurnego barku szary piach trzymają w miejscu betonowe płyty z wystającymi żelaznymi teownikami. Dzieci taplają się trzy metry od brzegu. Z zaimprowizowanej skoczni, kawałka obkruszonego betonu, skaczą na główkę nastoletnie dziewczyny. Spieczone ryczące czterdziestki w okularach z bazaru starają się wyglądać, stojąc po łydki w zielonożółtym żurze. Gdzieś w tle na wpół zbutwiałe molo i betonowy barak, osprejowany pogróżkami mocniejszej drużyny. Tu i ówdzie znad grilla sunie siwy opar o zapachu pieczonego mięsa z hipermarketu. Skąpany w tych dymach człowiek z megafonem ogłasza coś hałaśliwie w rytmie dyskotekowej muzyki. Sunący po wodzie samotny ponton z silnikiem i zbyt głośno śmiejącą się młodzieżą dodaje temu wszystkiemu jakiegoś desperackiego wymiaru.

Przy drogach dojazdowych czy raczej rozjeżdżonych w trawie i glinie koleinach, siedzą pobieracze opłat - dorabiający studenci czy miejscowe dzieciaki. Obsadzają nawet przejścia między drzewami, przerwy między budynkami barów i kiosków, jakieś zaplecza i boczne przejścia. Nikt się nie prześliźnie, jeśli nie uiści opłaty w wysokości od 8 do 12 złotych. Kryspinowskie jeziora są bowiem własnością prywatną. Poza strefą plaż każdy wolny kawałek ziemi zajmują samochody, większości kierowców wręczono bilet parkingowy.

Mniejsze jezioro ma 400 metrów długości, co czyni je całkiem pustym miejscem treningowym i dlatego tam jeżdżę.

Pewne dobra powinny mieć charakter wspólny. Uważam, że do takich dóbr należą jeziora, podobnie jak wybrzeże morskie, do którego nie można zabronić dostępu, o czym przekonał się sopocki Grand Hotel. Każdy może obecnie usiąść na brzegu polskiego morza, uznano jednak, że jezioro można sobie kupić i odgrodzić, tak jak się kupuje działkę pod budowę domu. Przynajmniej zdaniem władz Małopolski. Postanowiły one oddać kryspinowskie jeziora w ręce ludzi, którzy po prostu sprzedają bilety. Mieszkańcy jednego z największych miast w Polsce utracili powszechny dostęp do największych rekreacyjnych jezior w okolicy - wspólnego dobra natury - bez żadnego sensownego wyjaśnienia i bez niemal niczego w zamian. Nie widziałem tam nawet na większości biletowanego terenu ratowników (poza najbardziej zasraną i zadymioną plażą) i jestem pewny, że zbieracz opłat nie pospieszy na ratunek waszym tonącym dzieciom, bo zainkasowawszy 12 zł ma was gdzieś. Zresztą nic dziwnego, bo i jemu płacą pewnie piątaka za godzinę.

Poza Bałtykiem i np. irlandzkimi pastwiskami, przez które nie można zabronić przejścia, prawo regulujące kontakt prywatnej inicjatywy na styku ze społeczeństwem działa także w najbardziej powszechnych miejscach, takich jak sklepy czy bary: nie można otworzyć sklepu tylko dla białych, nie można pobierać opłat w toalecie pubu, nie można sprzedawać wina nieletnim, mimo że sklep i bar to prywatne przedsiębiorstwa. (To argument dla czających się za rogiem liberałów). Jeziora także powinny być w ten sposób regulowane. Co więcej, prywatne jezioro, do którego dostęp jest dla każdego darmowy, to znakomity interes, zachęcający do tworzenia nowoczesnych udogodnień dookoła niecki. I jakieś tam wysoko płatne atrakcje są, co widać na sielsko-słonecznej stronie kryspinowskiego zalewu: aqua-aerobic, windsurfing, park linowy. Ale to inna bajka. Prawda jest taka, że samo jezioro pozostaje w większości niezagospodarowane i po peerelowsku zaniedbane. W krzakach stoi parę zasikanych tojtojów. Są jakieś bardziej czy mniej obskurne bary z piwem w plastikowych kubkach i cuchnące kontenery na śmieci. Za co właściwie płacę 12 zł? Gdzie są w tej cenie zjeżdżalnie i ratownicy jak na pływalni, szafki na rzeczy i przebieralnie, leżaki i piłki, boiska do siatkówki plażowej, pola do minigolfa, rzędy stołów bilardowych, stanowiska wędkarskie, zawody pływania na Dziwnych Urządzeniach, paralotnie przyczepione do motorówki, filmy plenerowe, oddzielona przestrzeń dla grillujących, czysty piasek? Cóż, skoro krasnale z biletami i tak przynoszą 50 tysięcy dziennie za nic, po co się interesować rozwalonym barakiem na brzegu i żelaznymi prętami wystającymi z betonu? Ludzie i tak przyjdą, miasto dostało pieniądze, właściciel dostaje pieniądze, bary są pełne, a grille dymią wesoło.

Tylko ma się wrażenie, że tu i na innych biletowanych jeziorach wszystkich nas z czegoś ważnego okradziono.

Jak wydać książkę, cz. II

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Fri, 19 Aug 2011 11:52:00 +0000

Właściwie od tej części powinno się zacząć lekturę mojego miniporadniczka, ponieważ będzie tu o pieniądzach, a więc opłacalności całego tego interesu, ale także o kilku innych ważnych rzeczach, takich jak smak porażki oraz wygląd umowy.

VII

Wydruki zrobione, wymagania spełnione, list napisany i załączony. Wysyłaj. Nie czekaj na odpowiedź od jednego wydawcy przed wysłaniem do kolejnego, tylko poślij tekst do wszystkich wcześniej wybranych oficyn jednocześnie listem zwykłym na adres stosownego działu/redaktora odpowiedzialnego za pocztę literacką. Wiedz, że wydawca nie poinformuje cię, czy otrzymał twoją przesyłkę. Musisz liczyć na to, że akurat tego dnia w trybach Poczty Polskiej nie zabrakło oleju.

Po mniej więcej 10 dniach możesz zadzwonić do stosownego działu, przedstawić się i zapytać, czy twoja książka bezpiecznie dotarła. Przy okazji zapewne dowiesz się, ile czasu trzeba będzie poczekać na jej ocenę. Jeśli na www napisano, że wydawca decyzję podejmuje w ciągu np. 8 tygodni, to raczej nie spodziewaj się, że będzie to mniej. Niektórzy wydawcy, zwłaszcza co bardziej nobliwi, poinformują cię o decyzji w terminie. Większość ma jednak brzydki zwyczaj nieinformowania o losie twojego dzieła, jeśli postanowią je odrzucić.

Po upływie tych przykładowych 8 tygodni dolicz jeszcze tydzień i napisz maila bądź zadzwoń z pytaniem, czy już coś wiadomo. Nie przyjmuj tonu roszczeniowego, nie domagaj się, nie denerwuj, nawet jeśli się spóźniają. Pamiętaj, że wciąż jesteś pod kreską, jeśli chodzi o argumenty. Jeśli NAWET twój tekst zostanie odrzucony - a statystyka wskazuje, że to bardzo możliwe - daj się poznać jako człowiek, z którym można spokojnie pogadać, a nie pieniacz. Dla redaktora przekazanie złej informacji też wcale nie jest przyjemne. Zachowując się jak gbur, możesz sprawić, że takie będzie przy następnej okazji.

Możesz spróbować podpytać, czemu tekst odrzucono, i wówczas dobrze wsłuchaj się w odpowiedź, bo może się w niej zawierać istotne ziarno prawdy. Pamiętaj jednak, że wydawca nie ma obowiązku cię informować o powodach tej decyzji, nie musi także pokazywać wewnętrznych recenzji dzieła (jeśli takie powstały), ale zawsze masz prawo o nie spytać - a nuż otrzymasz ważne wskazówki. Wydawca może, ale nie musi, odesłać przesyłkę, więc pamiętaj, że nie możesz też domagać się zwrotu, jeśli postanowi tego nie robić. Widzisz więc, że ni ma letko. Dlatego nie czekaj na jednego wydawcę przed posłaniem do kolejnego - wyślij od razu do wszystkich wybranych. Każdy chciałby mieć zmartwienie tego typu, że nie wie, którego wydawcę wybrać z kilku zainteresowanych.

Czy oni to w ogóle przeczytają? - robak tego pytania często drąży pisarskie umysły. W zasadzie można się spodziewać, że tekst zostanie przeczytany lub przynajmniej przejrzany, a jeśli zwróci uwagę, skierowany do recenzji wewnętrznej (możesz wówczas zostać poproszony o dosłanie całości). W branży nie ma jednak uniwersalnych standardów gwarantujących należytą uwagę redakcji. Rzecz w tym, że redaktorowi nierzadko wystarczy strona, żeby stwierdzić, że tekst się do niczego nie nadaje. Naprawdę. Nie doceni komplikacji fabularnych, zgoda, ale odbije się od pierwszej, najważniejszej bariery: formy. Pomysł fabularny nie musi być jak supernowa, lecz tekst MUSI się gładko czytać. Jeśli chcesz być wydawany, musisz pracować nad językiem, cyzelować, dużo skracać, aby zdania wybrzmiały należycie już przy pierwszym czytaniu, czujnie podpatrywać mistrzów pióra. No i wysyłany fragment (zwykle początek) nie może być nudny. Jeśli początek jest taki sobie, bo akcja naprawdę rozkręca się dopiero na setnej stronie, to redaktor będzie miał 99 powodów, by wrzucić twój wydruk do kosza.

Oczywiście bierzesz też na pewno pod uwagę, że ludzie mają różne gusta i wrażliwości, a punkt siedzenia (w danej firmie z określonym profilem) wyznacza niekiedy punkt widzenia (upodobanie do konkretnego rodzaju tekstów), dlatego też właśnie trzeba spróbować z wieloma wydawnictwami.

VII

Usłyszeć "nie" od wydawcy to bolesna sprawa. Oznacza to odrzucenie i niedocenienie kreatywnego dzieła twojego umysłu, które tworzyłeś przez długi czas i które być może spodobało się już wielu pierwszym czytelnikom. Spośród książek nadsyłanych do redakcji polskich wydawnictw bardzo nieliczne trafiają na rynek. Myślę, że można mówić tu o niecałym jednym procencie. Widzisz więc, że statystyka nie jest po twojej stronie.

Rady?

1) Odczekaj sześć miesięcy i wróć do swojego tekstu. Jeśli się rozwijasz, podpatrujesz metody pisarskie wielkich i dużo czytasz, stwierdzisz, że twój tekst trzeba przepisać lub znacząco poprawić, przekomponować i skrócić. Zrób to i spróbuj wysłać raz jeszcze do tego jednego czy dwóch wydawców, których zostawiłeś sobie w odwodzie na czarną godzinę. :) Raczej nie wracaj do tych już zaatakowanych.

2) Spróbuj wydać książkę samodzielnie w postaci elektronicznej. To prawda, pisałem w poprzedniej części poradniczka, że to niezbyt dobry pomysł. Radzę sięgnąć po tę opcję dopiero wówczas, gdy zawiodło podejście do wydawców z co najmniej trzema książkami. Zdarza się, że tekst z różnych powodów nie interesuje wydawców lub ma zbyt niską jakość na druk, ale i tak daje na tyle dużo satysfakcji czytelnikom "internetowym", że zdobywa popularność w coraz większym e-obiegu. Może to być pokrętna droga do wydania papierowego. A jeśli nie, to przynajmniej dasz chwile radości tym kilkuset osobom z e-czytnikami, które ściągną twój plik, a czy nie to się właśnie liczy?

3) Wróć do korzeni: napisz kilka opowiadań i spróbuj opublikować je w czasopismach literackich. Spróbuj wygrać jakieś konkursy na opowiadanie. Pójdź na kurs creative writingu (który bywa także niezłym miejscem zadzierzgania kontaktów w świecie pisarsko-wydawniczym oraz fachowym forum oceny tekstów). Z tak upgrade'owaną biografią ponownie zasiądź do pisania powieści i nie ustawaj w trudach. Randy Pausch mówił, że klęski i przeszkody życiowe to murki oddzielające od celu. Dzięki nim dowiesz się, czy pragniesz czegoś tylko trochę, czy zależy ci na tyle, by je przeskoczyć.

VIII

A teraz spełnia się sen złoty i wydawca zaprasza cię na kawę - zapewne chce podpisać umowę. (Zresztą, sen czy nie sen, pewnie ciekawi cię, ile można wyciągnąć z pisania).

Standardowo zarobek składa się z dwóch elementów: zaliczki na poczet tantiemów i samych tantiemów.

Zaliczka to suma, którą dostajesz na dzień dobry po podpisaniu umowy. Debiutant może się tu spodziewać każdej czterocyfrowej kwoty. Jeśli kwota jest pięciocyfrowa, to sygnał, że wydawcy NAPRAWDĘ zależy na współpracy i chce cię szybko związać umową, gdyż spodziewa się ruchu ze strony konkurencji. Tantiemy oblicza się jako procent od ceny detalicznej (okładkowej) książki albo od ceny zbytu, wynoszącej przeważnie 50% detalu z okładki. Debiutujący autor może się spodziewać tantiemów w wysokości między 6 a 10% (zwykle 7-8%) od detalu lub 12-18% od zbytu. Mało, nie? Zaliczka przyjemnie zasila konto jednorazowym strzałem, więc autorzy przeważnie starają się wytargować jej dużą wysokość. Zważ jednak, że skoro zaliczka jest na poczet tantiemów, nie dostaniesz poza nią już ani grosza, póki twoje procenty z książki nie przewyższą zaliczki. Z drugiej strony, jeśli zaliczka wyniesie więcej niż suma, która należałaby ci się za sprzedane egzemplarze (zakładając, że sprzeda się tylko część nakładu), nie musisz jej zwracać.

A teraz prosta kalkulacja, po której ocenisz, czy da się pisaniem ukoić płacz głodnych dzieci. Cena detaliczna książki 33 zł (średnia dla prozy), nakład 3000 egz. (średni dla debiutanta), tantiemy 8% od detalu, zaliczka 4000 zł. 8% z 33 zł to 2,64 zł - tyle dostaniesz, jeśli mama pójdzie do księgarni i kupi twoją powieść. Już stać cię na małe piwo w podłej knajpie na Wschodzie Polski lub neskę z automatu. Załóżmy, że sprzedał się cały nakład (dzieje się to w ciągu paru miesięcy do paru lat, większość w ciągu pierwszych 2-3 mcy): 2,64 zł x 3000 egz. = 7920 zł. Ponieważ dostałeś już 4000 zł zaliczki, kolejne zyski zaczną być naliczane po sprzedaniu nieco mniej niż połowy nakładu. Proste. 7920 zł to łączna suma, jaką zarabiasz na książce, jeśli sprzeda się calutki nakład. Chyba że dostaniesz nagrodę Gdynia - wówczas dopisz czwórkę na początku. Jeśli pojawi się duże zainteresowanie, wydawca może dodrukować książkę i wciąż za każdy sprzedany egzemplarz wpada ci kolejna neska. Jeśli zaś z tych 3000 wydrukowanych egz. sprzeda się np. tylko 500 (500 x 2,64 = 1320 zł, a więc o 2680 zł mniej niż zaliczka, którą otrzymałeś), to nie musisz zwracać zaliczki - ryzyko wydawcy - i wtedy na książce zarobiłeś właśnie tyle, ile wyniosła zaliczka.

Jeśli napiszesz i wydasz jedną taką książkę rocznie, będziesz musiał przeżyć za 660 zł miesięcznie. Z biegiem czasu, jeśli Twoje pisarstwo stanie się bardziej rozpoznawalne, a pozycja stabilniejsza, wzrosną nakłady, zaliczki, procenty. Najwięksi polscy pisarze dostają po kilkadziesiąt, a nawet ponad sto tysięcy zaliczki. Mało kto, nawet z tych większych, żyje wyłącznie z pisarstwa czy konkretnie pisania książek: autorzy piszą felietony, prowadzą kursy i wykłady, mają firmy etc. Tak więc bardzo poważnie się zastanów, czy warto nazwać szefa idiotą po telefonicznym zaproszeniu na rozmowę do siedziby wydawnictwa.

Teraz nadchodzi moment, w którym w twoim ręku pojawiają się karty i zaczynasz być stroną w grze. Wiele zależy od tego, co wydawca ci zaproponuje i jakie są twoje własne oczekiwania. Jedna rada, której mogę udzielić: nie spiesz się. Poproś o wzór umowy, który chcą ci zaproponować, uzgodnij warunki. Zabierz to do domu i wszystko sobie przelicz. Wymuś na wydawcy termin udzielenia odpowiedzi w ciągu tygodnia czy dwóch. Wydawcy, w tym duzi, mogą chcieć podpisać umowę jak najszybciej, najlepiej przy pierwszym spotkaniu. Osobiście uważam, że nie warto zgadzać się na takie tempo pracy czy wręcz szantaż. Masz karty w ręku - wykorzystaj je. Zadzwoń do paru innych wydawców, którzy mają twoją książkę, i powiedz, że złożono ci ofertę - to gwałtownie przyspieszy ich proces decyzyjny i może poskutkować lepszą propozycją. Nie obstawaj tylko przy pieniądzach - wydawnictwo może zaoferować mniej złotych, ale lepsze warunki promocji lub dystrybucji. Zawsze pytaj o promocję. Możesz też pokazać umowę prawnikowi, jeśli czegoś w niej nie rozumiesz. Generalnie rzecz biorąc, nie patrz na wydawcę jak na sępa, ale też nie ufaj mu jak mamie.

Na koniec trzy słowa o umowie licencyjnej. Wymieniam tu tylko najważniejsze zapisy, których można się spodziewać w tego typu dokumentach.

1) Normalna, uczciwa umowa polega na udzieleniu przez ciebie wydawnictwu licencji na wydawanie twojej książki w Polsce na określony czas (typowo 5 lat od chwili wydania). Po upływie tego okresu licencja wraca do ciebie. Wydawca może chcieć ją przedłużyć, lecz nie musisz się na to zgodzić. Pamiętaj, że raz sprzedana licencja pozbawia cię prawa dysponowania tekstem - nie możesz już go wrzucić do internetu czy sprzedawać innymi kanałami, np. jako e-booka.

2) Umowa zawiera datę, do której jesteś zobowiązany dokończyć powieść bądź wprowadzić ewentualne poprawki uzgodnione z redakcją, a także terminy, w jakich powinieneś ustosunkować się do zmian wynikłych z adiustacji i innych prac redakcyjnych.

3) Określa tzw. pola eksploatacji, np. wydanie papierowe, audiobook, e-book, czytanie w radiu, rozpowszechnianie fragmentów w internecie itp. Niektóre wydawnictwa proponują osobne umowy na wydania elektroniczne i audio.

4) Warunki rozwiązania umowy. Przykład: jeśli wydawca nie sprzeda żadnego egzemplarza twojej książki przez np. 6 miesięcy, licencja automatycznie wraca do ciebie. Podobnie może się zdarzyć, jeśli od chwili złożenia przez ciebie książki, wydawca nie wyda jej w ciągu np. 2 lat.

5) Oczywiście umowa określa warunki finansowe, o których pisałem wyżej. Podatek wynosi tutaj ~10%, ponieważ rzecz tyczy się dzieła autorskiego.

6) U niektórych wydawców proponowana umowa może zakładać reprezentację zagraniczną. Jeśli masz kontakty zagraniczne, możesz spróbować samodzielnie (lub z agentem) zdobyć zagranicznego wydawcę dla swego dzieła. W przeciwnym wypadku lepiej zostaw te sprawy wydawnictwu, które będzie cię reprezentować, występując w charakterze agenta (za sowity procent od przyszłych dochodów z zagranicznego wydania). To samo z reprezentacją w przypadku ekranizacji filmowej lub teatralnej.

7) Umowa określa, ile autorskich egzemplarzy książki dostajesz (zwykle około 10) i jaką masz zniżkę w przypadku chęci nabycia kolejnych.

8) Często zawiera zapis o tym, że zgadzasz się uczestniczyć we wszystkich promocyjnych akcjach i atrakcjach, które wymyśli wydawca (co akurat jest dobrą rzeczą, bo wspomaga sprzedaż książki). Niekiedy wspomniane są tam diety za przejazdy czy noclegi.

9) Umowa nie powinna zawierać zapisu o zrzeczeniu się praw majątkowych - oznaczałoby to, że licencja, raz opłacona, na zawsze pozostanie u wydawcy i nigdy do ciebie nie wróci (chociaż przy każdym wydaniu wydawca będzie musiał poinformować, że jesteś autorem dzieła); nie powinna zakładać współfinansowania wydania przez autora lub nakładać na ciebie jakiegokolwiek ryzyka finansowego; nie może automatycznie zakładać praw do wydania kolejnych książek (chyba że świadomie się na to zgadzasz i zadowolą cię zaproponowane pieniądze), choć może zawierać klauzulę o pierwszeństwie wydawcy do obejrzenia twojego kolejnego dzieła.

|||

To tyle. Teraz wiesz już dość, by przynajmniej rozumieć, o czym do ciebie mówią i co ty powinieneś mówić. Powodzenia na pisarskich szlakach. Wspomnijcie mnie w "Podziękowaniach", jeśli poradnik wam się przydał.

Aha, i będę wdzięczny za wszelkie komentarze innych ludzi z branży, którzy mogą rzucić nowe światło na moje porady z perspektywy własnych doświadczeń; i za wszelkie inne komentarze.

Foto: sxc.hu

Jak wydać książkę: własny sumpt

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Thu, 28 Jul 2011 09:03:00 +0000

W tym dodatkowym tekście mojego miniporadnika o wydawaniu książek prezentuję swoje zdanie na temat wydawania książki własnym sumptem. Jeśli nie interesuje cię to zagadnienie, przejdź od razu do tekstu o nawiązaniu współpracy z wydawnictwem. Jeśli chciałbyś zasięgnąć mojej porady w kwestiach wydawniczych, napisz email.

Wiemy, że obecnie nie jest trudno przygotować książkę do druku. Za niezbyt wygórowaną sumę można zlecić firmie edytorskiej korektę i skład, wybrać format i papier, poprosić o okładkę. Zajmuję się tym nawet ja sam w mojej firmie Elektryczny Pies. Druk offsetowy nie jest może bardzo tani, ale osiągalny. Zresztą, po co drukować? W dobie PDF-ów i smartfonów można poprzestać na płatnej (albo nie) dystrybucji pliku, czym również zajmują się różne firmy. Dziesiątki stron internetowych wyświetlają się, kiedy wpisać do Googla słowa typu "jak samemu wydać książkę", "jak wydać e-booka" itp. Są pewnie i tacy, którzy gotowi byliby przerobić swój plik z Worda bezpośrednio do PDF-a i zanieść do drukarni...

Zapewne od dłuższej chwili czujesz, że zaraz pokażę jakieś paskudne rysy na tym pięknym obrazie. I oto one: 1) jakość / prestiż, 2) promocja i dystrybucja, 3) ryzyko / pieniądze.

1) Choć wszystko, o czym pisałem, jest teoretycznie do zrobienia, czy masz dobrego przewodnika, który fachowo poprowadzi cię przez wszystkie etapy wydania książki i rzetelnie oceni efekty pracy zleceniobiorców? Czy oprzesz się pokusie oszczędzania? Każdy chce oszczędzić, skoro wydaje własne pieniądze, a mało kto zna tajniki branży. Po co trzy korekty, skoro po jednej nie widać już literówek? Po co płacić za korektę jakiejś firmie, skoro koleżanka z polonistyki wszystko poprawi? Co to właściwie jest korekta na złamanym? A co to w ogóle jest ta cała adiustacja?

Inna sprawa, bardzo ważna, to jakość tekstu, o którą w wydawnictwie literackim zadbają redaktorzy, pokazując ci słabe strony twojej prozy. Firma edytorska może przygotować książkę do druku, ale nie ma fachowców od literatury. W efekcie *bardzo niewiele* książek wydanych własnym sumptem nawiązuje jakością techniczną i pisarską do książek wydanych w normalnych wydawnictwach, które będę nazywał literackimi.

Prestiż natomiast bierze się z tego, że wydawca jest nie tylko producentem, ale też selekcjonerem. W czasach kosztów wydania e-książki dążących do zera to będzie najważniejsza funkcja wydawców: wybrać z masy, wyszlifować i wypromować, opatrując rzecz swoją marką jak znakiem jakości. Wiele oczytanych i doświadczonych osób w wydawnictwach pracuje nad tym, żeby wyłowić klarowny głos z szumu. Czytelnicy to wiedzą, rozumieją, że mogą polegać na uznanych markach. Wie to także świat literacki - publicyści, fundacje stypendialne, jurorzy nagród, inni pisarze.

W czasie pracy w wydawnictwie średnio raz na tydzień odbierałem telefon - zwykle od kobiet, nie wiem czemu - z pytaniem, ile trzeba zapłacić, żeby wydać u nas książkę. To myślenie na opak o rynku wydawniczym, ba, kulturze literackiej. Otóż, uwaga, uwaga, wydawnictwo nie wydaje książek za opłatą. I to jest jego największa moc, bo wydawca to marka. Jego głównym polem działania jest ocenianie tekstów i podejmowanie decyzji co do ich wydania. Robi to od lat, wciąż szukając, wciąż obserwując. Jeśli wydawnictwo znajdzie coś, przy czym będzie gotów umieścić swoje logo, to nie tylko to wyda, ale jeszcze zapłaci autorowi, w końcu pisarstwo to ciężka robota. Logo dobrego wydawcy na okładce to komunikat, że przeszło się przez sito specjalistów i wyrasta się jakoś ponad gros zapisywaczy stron. Jeśli wydawca nie będzie gotów podpisać się pod dziełem, nie przekonają go żadne pieniądze. W ten sposób sam by sobie poderżnął gardło, niszcząc własną markę. Wyobraź sobie, że składasz propozycję Adidasowi: ty zapłacisz, a on wprowadzi na rynek wymyślony przez ciebie model buta: niewygodny, brzydki i nietrwały, ale twój. Domyślasz się, jaka będzie reakcja?

2) Promocja to nie tylko wykupienie reklamy w czasopiśmie czy powieszenie plakatu - to także i może przede wszystkim kontakty z dziennikarzami i zapewnienie (dobrych) recenzji. Ludzie promujący książki wykonują niewyobrażalną ilość pracy, żeby recenzentom w prasie (na blogach itd.) zachciało się sięgnąć po ten właśnie tytuł i napisać o nim kilka słów. (Nie wspominając o wszystkich możliwych akcjach promocyjnych i wsparciu na etapie handlu). Nie kupi się tego za cenę reklamy. Kto napisze ci notkę na tylną okładkę, komunikat na strony internetowe? Jeśli jesteś pewny, że sam sobie napiszesz świetną notkę, bo co to za sztuka, to wiedz, że na 80% jesteś w błędzie.

3) W przypadku niesprzedania się twojego bestsellera tak dobrze, jak myślałeś, zostaniesz z setkami egzemplarzy książki do utylizacji. Obciążą cię nie tylko koszta poniesione do tej pory, ale też magazynowanie, mielenie etc. Ryzykujesz twardą walutę. Za to w przypadku wydania książki w wydawnictwie literackim, nic cię nie obchodzi. Nic nie tracisz, tylko zyskujesz.

Te trzy punkty sumują się w jednej, ostatecznej sprawie: to ochrona własnego nazwiska. Nazwisko to marka, a cnotę traci się tylko raz. Wydanie niedorobionego półproduktu jako debiutu to po prostu psucie swojego nazwiska i to być może na lata.

Dlatego też w moim miniporadniku, jak wydać książkę, odradzam wydawanie książki własnym sumptem.

I na koniec tego tekstu drobna glosa: samopublikowanie tylko w postaci elektronicznej nie musi być całkowitym nonsensem, ponieważ zdarzają się autorzy - póki co chyba wyłącznie na rynku angielskojęzycznym - którzy sprzedają po 10 tysięcy kopii swojej książki. W Polsce obecnie jest to raczej nie do zrobienia. Jeśli jednak czytasz tego posta w 2013 czy 2014 roku, sytuacja może wyglądać już całkiem inaczej na rynku ebooków. Mimo wszystko przygotowanie nawet tekstu ebooka powinno być staranne i nic nie zastąpi fachowej redakcji.

Jak wydać książkę, cz. I

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Wed, 27 Jul 2011 23:24:00 +0000

Początkowo chciałem zrobić z tego osobnego bloga, ale wyszło tak, że materiały leżą od miesięcy i się kurzą. Postanowiłem więc opublikować je w reaktorze - niech się przydadzą.

EDIT: Wcześniej w tym tekście była także część o wydawaniu książki własnym sumptem. Przeniosłem ją do osobnego wpisu, skupiając się na wydaniu w wydawnictwie.

Wszystko, co przeczytacie w tym miniporadniku, tyczy się próby wydania napisanego już, zwartego dzieła prozą (powieść, zbiór opowiadań). Nie jest to poradnik, jak pisać czy skąd wziąć pomysł. Zakładam, że masz już gotową książkę, czyli tekst o objętości od kilku do kilkudziesięciu arkuszy wydawniczych. Zakładam także, że nie masz rozległych znajomości w świecie wydawniczym i literackim, nie jesteś też sławnym aktorem czy politykiem. Jesteś zwykłym człowiekiem, napisałeś, u licha, Książkę, i nie spoczniesz, póki nie zobaczysz jej na półce w księgarni.

Swoje doświadczenia opieram na sześciu latach pracy jako redaktor działu literatury pięknej w jednym z dużych polskich wydawnictw, a poniekąd również na wydaniu własnego zbioru opowiadań. Weź jednak pod uwagę, że moje rady, choć mogą brzmieć autorytarnie, to tylko pewna średnia czy norma. Zdarzają się od nich odstępstwa we wszystkie strony.

Jeśli już zacząłeś się martwić, bo nie wiesz, co to jest arkusz wydawniczy, to gratuluję, bo uważnie czytasz ten wpis. W nagrodę uczynisz pierwszy krok ku światłu: otóż arkusz wyd. to 40 000 znaków ze spacjami, czyli ~22 strony znormalizowanego maszynopisu (liczone jako 1800 znaków ze spacjami). Większość wydawców kalkuluje książki i zleca prace, posługując się właśnie arkuszami. Przeciętna powieść ma około 12-14 arkuszy, ale zdarzają się i takie mające 3 ark. (Książka Łozińskiego). Są też 35-arkuszowe (Bracia Karamazow). John Banville konsekwentnie pisze książki na 8 arkuszy, a J.M. Coetzee oscyluje wokół 10, więc, jak widzisz, wielka literatura nie musi być... wielka.

So you wanna be a published author...

Pierwszy krok to posłać swoją książkę do wydawcy.

Musisz więc tę książkę mieć. Albo przynajmniej jej większą część. Jeśli masz tylko jedno opowiadanie i pomysł na trzy kolejne, to najpierw napisz je wszystkie. Pojedyncze opowiadania czy wiersze proponuj czasopismom. Jeśli masz 20 pierwszych stron powieści, a resztę w zarysie, to najpierw dojdź z żywym mięsem tekstu przynajmniej do dwóch trzecich całości. Sam przed sobą sprawdź się jako autor, zanim wyślesz tekst zawodowcom, inaczej grozi ci falstart. I pamiętaj: to, co napisałeś, musi być idealnie wyczyszczone, w ostatecznej, najlepszej postaci. Nie wysyłaj tekstu na gorąco, zaraz po napisaniu - odczekaj miesiąc, dwa i ponownie go przeczytaj. Zobaczysz, jak będziesz się cieszył, że nie uległeś przedwczesnej pokusie. Wiem, że ręce świerzbią. Pij zieloną herbatę, spaceruj i dużo rozmyślaj o ślimakach. Pośpiech to wróg pisarza, podobnie jak prokrastynacja.

Przed napisaniem maila lub nie daj Boże sięgnięciem po telefon, dowiedz się, z kim się kontaktujesz. A to znaczy, że powinieneś być świadomy, co wydaje dana firma. Zastanów się, czy twoja powieść mieści się w jej profilu. Jeśli będzie to wydawnictwo publikujące wyłącznie sci-fi, nie wysyłaj do nich wspomnień rodzinnych. Jeśli jest to oficyna wydająca poezje, daruj sobie atak horrorem. Natomiast nie lekceważ i zarazem nie bój się wydawnictw mających tzw. tradycje oraz szeroki zasięg tematyczny, takich jak WL, Znak czy WAB. To, że oficyna wydała dzieła zebrane Miłosza, nie oznacza jeszcze, że nie ma miejsca w swoim planie rocznym na twoją powieść akcji. W dzisiejszych czasach nawet nobliwe firmy opanowała redaktorska młódź i byłbyś zaskoczony, gdybyś mógł przejrzeć zawartość ich MP3-playerów albo półek z komiksami. Poza tym popularia pracują na słabo sprzedażne, acz prestiżowe tomy esejów. Zakładam, że jako człowiek pióra jesteś mniej więcej zorientowany w świecie wydawniczym i nazwy takie jak Prószyński, Zysk, Rebis, Muza, Albatros, Lampa, Fabryka Słów, Świat Książki, Mag, Runa czy Nasza Księgarnia zapalają w twej głowie jakieś lampki. Wejdź na dużą księgarnię internetową i poszukaj inspiracji w dziale "proza polska". Przebogaty katalog polskich wydawców znajdziesz na stronach Wirtualnego Wydawcy.

Gdy już sporządzisz listę potencjalnych ofiar, koniecznie przejrzyj ich strony www i odnajdź rubrykę "Przyślij do nas", "Poczta literacka" itp. Niemal każdy większy wydawca ma taką zakładkę. Złota rada brzmi: zastosuj się DOKŁADNIE do wskazówek zawartych na stronie. Jeśli brzmią: 20 pierwszych stron na znornalizowanym wydruku tradycyjną pocztą, nie wysyłaj 300 stron e-mailem. Uwzględnij wszystkie podane wymogi - nie traktuj sprawy na takiej zasadzie, że coś jest oczywiste lub chcesz zrobić inaczej, by dać wyraz swojego indywidualizmu, gdyż w ten sposób z jakiegoś bzdurnego powodu będziesz jak Norwid - niewydany za życia.

Nie inwestuj w efekty typu kolorowy tusz, szlachetny papier etc. - drukuj czarno na papierze offsetowym. Użyj formatu A4 z typowymi marginesami 2,5 cm oraz czcionki Times New Roman rozmiaru 12, zrób wcięcie akapitowe i 1,5-wierszową interlinię. Koniecznie ponumeruj strony. Nawiasem mówiąc, w świecie filmu formatka pisania scenariusza jest traktowana tak poważnie, że jakiekolwiek odstępstwo od normy (np. mniejsza interlinia) powoduje natychmiastowe wyrzucenie tekstu. W wypadku prozy nie ma aż takich rygorów, ale miej na uwadze, że liczy się przejrzystość, poręczność (no i jakość pisania), a nie faktura czerpanego papieru. Prostota jest sygnałem nie tylko twojego szacunku dla wydawcy, lecz też bazowego obycia w temacie. Jeśli masz głębokie przekonanie, że beżowy papier o gramaturze 150 jest kluczowy dla wydania twojej książki, to pewnie nie jesteś jeszcze dojrzałym pisarzem.

Nie dzwoń do wydawcy z pytaniami, dopóki nie upewnisz się, że na stronie www nie ma informacji o procedurze wysyłania tekstów. (Wyjaśnienie o braku dostępu do internetu jest w dzisiejszych czasach niepoważne). Na okrągło dzwoniące w redakcji telefony jak z amerykańskich filmów to akurat prawda. Zapewniam szczerze i lojalnie: wielki geniusz młodej literatury, któremu nie chce się doczytać strony internetowej wydawcy, naprawdę nie posunie się ani o krok w dziele postawienia sobie pomnika trwalszego niż ze spiżu, jeśli będzie dzwonił z pytaniami, na które odpowiedzi leżą o jeden mysi klik od niego. Jeśli jednak koniecznie i nieodparcie musisz zadzwonić lub wysłać maila, uderzaj do konkretnej osoby: opiekuna poczty literackiej, działu prozy polskiej itp. Nie dzwoń po dyrektorach i redaktorach naczelnych - to właśnie oni sami postanowili scedować pocztę literacką na barki tego drobnego człowieczka na osobnym stanowisku. Na 99% twoje papiery i tak trafią na jego biurko, nawet jeśli zadzwonisz do Szefissima Wszystkich Szefissimów.

III

Autorzy często boją się, że wyniki ich pracy zostaną nieuczciwie wykorzystane. Opatrują wydruki adnotacjami typu "Wszelkie prawa zastrzeżone" albo domagają się różnych gwarancji. To poniekąd zrozumiałe, ale jednocześnie świadczy o zieloności w temacie. Prawa autorskie nie tylko należą do autora dzieła (opublikowanego bądź nie), ale wręcz są niezbywalne. Wydawca nie może ich odebrać, chyba że rażąco łamiąc prawo (słowem, kradnąc), ale to byłby niespotykany dziś casus, przynajmniej w rozpoznawalnych wydawnictwach. Zresztą jeśli trafisz na złodzieja, to zaklęcia czy adnotacje nic nie pomogą - nie zabezpieczysz portfela, pisząc na nim "Zabrania się kraść". Gdyby nawet doszło do oszustwa, mógłbyś udowodnić w sądzie, że dzieło jest twoje, np. udostępniając do przejrzenia dysk twardy i powołując świadków. Ślij bez obaw, że ktoś cichaczem wyda twoje dzieło i podpisze je swoim nazwiskiem, to się po prostu w Polsce nie zdarza.

Niezależnie od wymagań wydawcy masz przywilej dołączenia listu. Co w nim napisać?

1) Przedstaw się - nie używaj pseudonimu, nie twórz wokół siebie atmosfery tajemnicy a la młodopolski awangardzista. To śmieszne, a redaktorzy są wyczuleni na śmieszność. Do umowy, inszallah, i tak będziesz musiał podać pełne dane co do cyferki w Peselu. Podaj też swój wiek, to dość ważna informacja dla wydawcy.

2) Napisz o swoich dotychczasowych publikacjach w czasopismach, wygranych konkursach itp. Ogranicz się do pozycji ważniejszych niż konkurs osiedlowy czy wyróżnienie Mały Pisarz otrzymane w przedszkolu.

3) Krótko, w 1 akapicie scharakteryzuj książkę. Nie zachwalaj swojego dzieła przesadnie i w ogóle stroń od przesady i egzaltacji. Codziennie w śmietniku redaktora ląduje plik dzieł rewolucjonizujących całą dotychczasową literaturę i całkowicie nowych spojrzeń na poezję. Pisząc o książce, bądź przejrzysty i wyrażaj się jasno. Spróbuj użyć kilku celnych porównań, wskaż inspiracje, gatunek, pokaż, że twą powieść czy tom można zrozumiale opisać w dwu akapitach. Jeśli w twym liście odnośnie tekstu pojawiają się sformułowania typu: "trudno określić", "w pewnym sensie", "nie mieści się", "wymyka się" - to zapal czerwoną lampkę. Skoro sam autor nie jest pewny, co napisał, i nie wie, jak to przedstawić, to jak to świadczy o treści książki?

4) Niektórzy autorzy lubią przedstawiać referencje, opinie, listy polecające. To nie jest metoda, która zagwarantuje sukces - powołanie się na autorytety może skutkować w dyskusji o etyce lekarskiej, lecz twój tekst powinien bronić się sam. Wspomnij słówko, jeśli faktycznie ktoś nieanonimowy ciepło wyraził się o twoim dziele, lecz nie przeceniaj tego atutu jako przesądzającego o czymkolwiek.

5) Nie od rzeczy będzie drobna formułka o zezwoleniu na gromadzenie danych osobowych.

Cały list powinien zamknąć się w jednej stronie.

6) Na osobnej kartce krótko streść fabułę (niektórzy wydawcy podają to jako wymóg). Pamiętaj wówczas, że nikt poza tobą i twoim chłopakiem nie zna treści książki - niczego nie zakładaj jako oczywiste, ale i nie wyszczególniaj linii genealogicznych bohaterów. Skup się na ważnych postaciach oraz punktach węzłowych fabuły, starając się nie przekroczyć dwóch stron, możliwie jednej. Daj streszczenie do przeczytania komuś, kto nie zna książki i nie nasłuchał się o niej przy piwie. Czy po przeczytaniu streszczenia potrafi swoimi słowami trafnie przedstawić, o czym ta książka jest i jakie ma najważniejsze atuty? Nie spiesz się ze streszczeniem - to bardzo ważny element całej operacji. Po napisaniu, odłóż je na dzień czy dwa, zastanów, czy nie zapomniałeś o czymś ważnym i czy nie dryfujesz w didaskalia, zamiast atrakcyjnie omówić najistotniejsze punkty książki.

7) List i streszczenie także napisz na komputerze, nie odręcznie, nie na maszynie. Jeśli wydawca życzy sobie wydruku - wpakuj wszystko do koperty i ślij na adres podany do tych celów na stronie wydawcy. Jeśli ślesz email - list wklej do jego treści, a streszczenie i książkę załącz jako 2 osobne pliki (chyba że wydawca daje tu inne konkretne wytyczne). Uwaga: nie wysyłaj plików ZIP, ODT, DOCX, PDF, użyj uniwersalnego formatu RTF, ewentualnie starego DOC.

8) Na każdym z dokumentów, w tym na pierwszej stronie książki, podaj swoje dane kontaktowe: nazwisko, telefon, email, adres.

Pamiętaj także: redakcja nie ma obowiązku odsyłania materiałów i tego nie zrobi! Zanim zapakujesz wydruk do koperty, pocałuj go i powiedz: żegnaj, powodzenia! Widzisz go po raz ostatni. Jeśli są to rodzinne dokumenty lub jedyny posiadany maszynopis, twój dzień zasponsoruje słowo KSERO.

Jeżeli sumiennie szukałeś i nigdzie na stronie nie ma informacji, w jakiej formie wysłać propozycję, a telefonu nikt nie odbiera, wyślij w wydruku kilkadziesiąt początkowych stron wraz z listem.

Z całych sił spróbuj nie być bufonem - traktuj to jako moją osobistą prośbę - bo ta branża ma tendencję do przyciągania różnych buców i trolli. Każdy ma ich dosyć. Czasami książka jest niezła, ale autor okazuje się roszczeniowym gburem i wydawca decyduje, że w dłuższej perspektywie nie opłaca się w niego inwestować. Debiutant to niewiadoma, a związek autora z wydawcą trwa co najmniej rok, zwykle dłużej. Człowiek, z którym trudno się rozmawia od samego początku, będzie zapewne robił rozliczne problemy w przyszłości. Kto chce trwonić czas na pretensje i fochy nieznanego autora? Ojcowska rada: przy pierwszym kontakcie zaprezentuj się jako człowiek trzeźwo stąpający po ziemi i konkretny, ale też przyjacielski i ugodowy.

Jeden z mitów branżowych brzmi, że książki wydaje się tylko po znajomościach. Tak się zdarza, ale rzadko. Dobra proza się wybroni. Nawet nie wiesz, jak bardzo redaktor się cieszy, gdy z poczty wyłowi coś wartościowego. Do dużego wydawnictwa przychodzi rocznie kilkaset propozycji. Jeśli z tego jedna zostanie opublikowana, można to uznać za mocny rok. Nie jest tak dlatego, że setki ludzi nie mają pleców, a jeden ma. Po prostu 95% tekstów to zwykły literacki chłam. Wiem, widziałem, czytałem. Dobra powieść ma znakomite tło, by na nim lśnić, a ssanie z rynku na dobrą literaturę oraz ciekawego autora jest bardzo duże.

Jeszcze o znajomościach: czy dobrze jest znać redaktora lub kogoś, kto go zna? Tak. Czy to zwiększy szansę wydania książki? Niezbyt. Jeśli twoje nazwisko skojarzy się komuś w redakcji, może się zdarzyć, że twoja koperta trafi na górę kupki oczekujących i otrzymasz odpowiedź w ciągu 3 tygodni, a nie 3 miesięcy. Jednak gdy tekst się nie broni, i tak nie zostanie wydany. Jeden z powodów jest taki, że wydawnictwa to duże organizmy, w których decyzję trzeba umieć dobrze uzasadnić na kilku szczeblach (choć są też wyjątki, gdzie decyduje jedna osoba). Wydanie książki pociąga za sobą ryzyko finansowe. Tekst słaby lub średni po prostu nie przejdzie próby czytania i kalkulowania przez kilka osób. Pomijam tu oczywiście sytuację, w której jesteś znanym politykiem albo przespałeś się z zarządem wydawnictwa.

>>> Przejdź do: Jak wydać książkę, cz. II

>>> lub do: Jak wydać książkę: własny sumpt.

Foto: sxc.hu

W kaloszach za wózkiem

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Wed, 29 Jun 2011 22:10:00 +0000

Mieszczańskie czy też średnioklasowe gusta dotyczące tego, w czym człowiek jest widziany na ulicy przez współmieszczan, wywyższają przedmioty mające walory inne niż użyteczne. Odzież i galanterię dobiera się przede wszystkim, kierując się wartościami symbolicznymi, a nie funkcjonalnymi. Mieszczanin zawsze wybierze buty modne czy dizajnerskie zamiast niemodnych, ale praktycznych, na przykład wodoodpornych - stąd też pogarda dla gumowych kaloszy noszonych na wsi. Wizja założenia gumiaków przez mieszczanina była do niedawna tak kosmicznie absurdalna i tak bardzo wyłamała się poza wszelkie modowe dyskursy, że aż umożliwiło to trendsetterom wprowadzenie odświeżonej koncepcji wsiowego gumiaka na rynek miejski, koncepcji wziętej jakby z jakiejś odległej matrycy folkowych idei, a nie z pobliskiej obory.

Lecz oczywiście chodzi nie tylko o kalosze. W porze jesiennej czy zimowej dość zaskakujące jest to, jak bardzo odzież mieszczan jest niedopasowana do realiów atmosferycznych. Pokazać się w listopadzie w sportowej kurtce z goreteksu to sygnał, że jest się na bakier z modą albo wciąż się studiuje. Kurtka jesienią nie może być nieprzemakalna (musi dawać pretekst użyciu parasolki). W jakimś kolorowym piśmie wyczytałem, że najbardziej obciachowy ubiór dla polskiego mężczyzny to polar, który jest wszakże wcieleniem praktyczności. Inny obciach, ale taki już naprawdę poważny, to "wędkarska" kamizelka z wieloma kieszeniami (niekiedy do białej koszuli z krótkim rękawem) - wygodna, przewiewna i niezwykle pojemna. Kieszenie w odzieży powinny pełnić raczej rolę ozdoby i występować w niewielkiej liczbie, inaczej pojawi się podejrzenie o schylanie głowy wobec funkcjonalności niczym jakiś biedak mający jedną kurtkę i jedną parę butów, która musi być wszechstronna. Lub też student, którego nie stać na szereg dizajnerskich toreb i teczek, tylko ma jeden plecak zakładany nawet do garnituru (kiedy idzie na egzamin).

Spójrzmy też teraz na miejskie rowery: singlespeedowy holender sprzed półwiecza to szczyt niefunkcjonalności w porównaniu do współczesnego crossa z amortyzatorem i 27 biegami, nie wspominając już o tym, że absolutnym szczytem miejskiego lansu są absolutnie niepraktyczne rowery z tzw. ostrym kołem, odarte nawet z hamulców.

Jest jednak w średnioklasowym zestawie odzieży i akcesoriów ulicznych pewien element, który wymyka się pogardzie dla funkcji i właśnie w pełni bazuje na funkcjonalności. To wózek dziecięcy. O ile dzieci ogólnie mnie brzydzą, o tyle niosącym je wózkom mogę przyglądać się z fascynacją. Dzisiejsze wózki, wykonane z lekkich, aluminiowych stelaży i masywnych tworzyw sztucznych, powleczone nowoczesnymi tkaninami, które chłodzą, grzeją i chronią przed wodą, kiedy trzeba, mają kształty - nie bójmy się tego słowa - futurystyczne. Wyprofilowane rączki wyglądają, jakby przemontowano je z górskich czekanów. Bieżnikowane kółka, każde na własnej ośce, swym dizajnem zapewniają, że off road to ich druga natura. Prawdziwa orgia funkcjonalizmu odbywa się zaś w dwóch przenikających się sferach: to schowki i demontaż. Wózek można pochylić, zamknąć, złożyć, złożyć jeszcze raz, rozpiąć mu daszek, przekręcić daszek, zrobić okienko, wentyl i odpiąć burty. Schowki są na suwak, rzep, u góry i po bokach, sekretne i jawne, wraz z tradycyjnym wielkim koszem u dołu. Każda rzecz może przejść w inną i pełnić różne funkcje, by nie zmarnował się żaden fragment tkaniny czy profilowanej, amortyzowanej ramy. Cały wózek w czasie spaceru zmienia kształty jak transformers. Ba, wnętrze wózka można nawet wyjąć i zrobić z niego kołyskę albo łóżeczko. Co więcej, zagubił się dawny podział na wózki spacerowe i głębokie, który kiedyś mógł reprezentować mieszczańską (czy wręcz arystokratyczną) koncepcję jedna-rzecz-jedna-funkcja. Żyjemy w erze superwózków, które swym natłokiem rozwiązań komunikują Dobre Rodzicielstwo. Prowadzą je rodzice w modnych ubraniach nieprzygotowanych nawet na mżawkę.

Na koniec dwie uwagi od Weroniki:

Pewna doktor socjologii, chadzając do domów nowodzietnych znajomych, najpierw musiała przebrnąć przez szczebiot koleżanki o jej dziecku, porodzie, wychowaniu etc., lecz w pewnym momencie dochodziło zawsze do prezentacji wózka. Wówczas pojawiał się mężczyzna, który prezentował z dumą wszystkie odpowiednie techniczne osiągnięcia.

Aby nie dać się pożreć superwózkom i by wybiec przed nie, co bardziej dizajnersko nastawione mieszczanki skorzystać mogą z wielkiej, kolorowej, afrykańskiej chusty do noszenia dziecka na brzuchu. Prawdopodobnie i w tym wypadku - jeśli je spytać - używać będą argumentów z "funkcjonalności", jeśli w tę sferę wliczyć także "dobro dziecka" (bliskość matki etc.). Aczkolwiek, by chusta nie wymknęła się z kręgu zagadnień średniej klasy, należy ją ujarzmić przez zapisanie się na specjalne szkolenie z wiązania chusty (pardon, "warsztaty chustowe").

Wojna w Libii w telewizji

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Fri, 25 Mar 2011 21:45:00 +0000

Jak było w Libii? Biednie? Bogato? Sprawiedliwie? Bezprawnie? Czy istniały nożyce ekonomiczne jak w republikach bananowych z morzem biedoty i garstką bogaczy? Czy szalał terror totalitarnego reżimu jak w Korei Północnej? Ciekawie byłoby się dowiedzieć tych podstawowych, a także bardziej szczegółowych faktów o państwie, które wskoczyło do nagłówków gazet na fali arabskiej wiosny ludów. Jednak o libijskiej historii i ekonomii przez telewizję jesteśmy informowani bardzo skromnie. Podobnie trudno tam o odpowiedź, dlaczego właściwie wybuchła rewolucja i co trzeba rozważyć, by świadomie być za lub przeciw.

Po raz pierwszy niezdolność do informowania o przyczynach masowych ruchów demonstracyjnych uderzyła mnie przy okazji zamieszek we Francji w 2005, a cztery lata później w Grecji. Rzec by można, że są to skomplikowane sprawy dobre raczej dla tygodników opinii niż wiadomości TV, i to prawda, ale nasuwa się argument, że telewizja nie ma żadnych zahamowań w „wyjaśnianiu” przyczyn i wydawaniu etycznych ocen innych bardzo skomplikowanych zjawisk, nierzadko zresztą wyciąganych poza kontekst.

Jednak stopniowo na tym pustym libijskim krajobrazie informacyjnym pojawiły się jakieś punkty zaczepienia: kolejne głowy państw europejskich ustosunkowały się do rewolucji, a potem do ewentualnej akcji zbrojnej. Ponieważ dla telewizji najważniejsze właśnie to wiedzieć, jakie pytania są możliwe w danej sytuacji, można było kwestię europejskiego sporu wprowadzić w telewizji do dyskursu jako, choćby na chwilę, punkt skupiający sens wydarzenia. W międzyczasie okrzepło i spolaryzowało się słownictwo: do tej pory byli „demonstranci” oraz „Kaddafi” lub „władze”, teraz jest „dyktator” oraz „powstańcy”. (Ciekawe, że „Hussein” lub wręcz „Saddam” jako marka sprzedał się znacznie lepiej niż Muammar Kaddafi). Na pustyni sensów pojawiła się też wyraźna, zrozumiała i skandaliczna zbrodnia, czyli strzelanie przez dyktatora do cywilów i odbijanie zajętych przez powstańców miast bezwzględnymi metodami. Wydobycie takiej zbrodni z łańcucha zdarzeń pozwala wymazać kontekst historyczny: przestają być istotne odcienie libijskich dziejów, rządów Kaddafiego. Dyktator przed kamerami widowiskowo udowodnił, jaka jest jego prawdziwa natura, co było i tak zgodne z powszechnym mniemaniem. Widz może się teraz pełnoprawnie, bez poczucia zamętu i niedoinformowania zamknąć w wytworzonej w ten sposób minihistorii wydarzenia telewizyjnego trwającego od ostatnich kilkunastu dni. Nie potrzebuje już historii i realiów Libii.

Telewizja opiera się na jeszcze jednym ukrytym założeniu, które samo się wyjaśnia. Jeśli mieszkańcy protestują, to znaczy, że mają rację. Protestowanie to bowiem coś w rodzaju realizowania pożądanych na Zachodzie ideałów społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza w krajach tak symbolicznie naznaczonych (podejrzanych) jak Libia – metody mówienia i rozumowania na temat Bliskiego Wschodu i Magrebu nasączają telewidzów od dobrych czterech dekad. Oczywiście inna jest sprawa i inny język, gdy obywatele realizują te ideały społeczne np. we Francji lub gdy są to obywatele specyficznej kategorii, tacy jak euromuzułmanie, pielęgniarki lub rolnicy. W Libii jednak – Libii telewizyjnej – protestują obywatele jako tacy. A skoro jako obywatele mają automatycznie rację, to znaczy, że są uciskani, a ich władza jest zła. Uchwyciliśmy więc przyczyny: rewolucja wybuchła dlatego, że obywatele byli niezadowoleni i to właściwie wyczerpuje sprawę.

W taki sposób na naszych oczach z dnia na dzień, dzięki małym migracjom sensów, uformowała się siatka znaczeń, w którą da się wpisać wojnę w Libii, wciąż pozostając w ramach głównonurtowego dyskursu telewizyjnego. Nie trzeba się przejmować publicystami w tygodnikach (a nie daj boże miesięcznikach). Po krótkiej początkowej niepewności, kogo wolno tłuc telewizyjnym biczem, a kogo nie, rewolucja i wojna w Libii wpisały się w gotowy medialny model narracji o obalaniu dyktatora. Tymczasem, warto zauważyć, wciąż pozostajemy bez podstawowych odpowiedzi na szereg pytań, które ogólnie można zamknąć jednym zagadnieniem: „czym jest Libia?”. Nie wiemy, czym jest, i już się nie dowiemy, ponieważ im bardziej zagłębiamy się wraz z upływem czasu w autoteliczną telewizyjną minihistorię rewolucji, im bardziej ona krzepnie, tym mniej potrzebujemy (jako modelowi telewidzowie) tych odpowiedzi. Mamy teraz nową Libię – telewizyjną.

Gdybyśmy jednak zadali sobie te ważne pytania, mogłoby się okazać, że Libia, państwo przodujące pod względem PKB per capita w Afryce, które większość bogactwa czerpie z nafty, nie jest wcale państwem nędzy i ucisku, lecz względnego dobrobytu, w którym zwykłemu, szaremu człowiekowi całkiem nieźle się żyje. (Nie wiem, czy tak jest, ale wnioskując po paru artykułach oraz blogach turystycznych, było to chyba dość bliskie prawdy). Wtedy okazać by się mogło coś ciekawego i potencjalnie niebezpiecznego: że człowiek odpowiedzialny w latach 80. za zamachy terrorystyczne, twórca niepoważnej teorii państwa supersocjalistycznego, kolega Berlusconiego, próżny bufon Kaddafi potrafił jednak stworzyć i podtrzymać pewien model sprawiedliwości społecznej, w której dobrze redystrybuowano zasoby. Model ładu jeśli nie lepszego niż zachodnie demokracje, to z pewnością lepszego niż większość reżimów Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Co nam to mówi o naturze ustrojów politycznych w ogóle? O naszych z góry przyjętych założeniach na temat wąskiego pojęcia systemu, który jest na Zachodzie pojmowany jako zdatny do uniwersalnego eksportowania? O co właściwie wówczas walczyliby rewolucjoniści i kogo należałoby w tych zmaganiach wesprzeć? Bo jeśli mielibyśmy do czynienia ze sprawiedliwym i nieźle działającym ustrojem (choćby jego ojciec chodził w Ray Banach i otaczał się dziewczynami w moro) oraz występującą przeciw temu ustrojowi zorganizowaną grupą zbrojną, to bardzo łatwo byłoby o przebiegunowanie pojęć i stron.

Niestety, w głównonurtowym obiegu nie postawimy sobie i światu tych ważnych pytań, ponieważ wyparła je gorsza moneta dyskursu telewizyjnego.

Zdjęcia: sxc.hu

Abonamentowy Freeware Kultury!

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Sun, 20 Feb 2011 19:54:00 +0000

Płatny dostęp do dóbr kultury to postępująca fikcja.

"Nielegalne" kopiowanie muzyki, oprogramowania, a ostatnio coraz częściej książek jest od dawna faktem. Przepisy stojące na straży "legalności" dóbr intelektualnych są całkowicie nie do wyegzekwowania (a co ciekawe, wspierają je przeważnie ci, którzy wszelkie inne martwe prawa uznają za rozbuchaną biurokrację, jeśli nie zamach na wolności).

Od czasu do czasu dochodzą nas echa jakichś żałosnych nalotów na akademiki i medialnie rozdmuchiwane akcje niszczenia nielegalnych płyt czy blokowania serwerów. Gdyby udało im się zniweczyć choćby jeden promil "nielegalnego" transferu danych, byłby to wielki sukces. Lecz jeden promil pozostaje wciąż w sferze policyjnych marzeń*. Prawodawcy i ich psy chcą zatamować rzekę pałką. Przy skali zjawiska i liczbie dostępnych funkcjonariuszy to się po prostu nie może udać. A jednak wokół walki z "piractwem" wyrósł i wciąż rośnie gigantyczny przemysł policyjno-prawno-adwokacki, im dalej na zachód, tym bardziej rozdęty (torrentfreak.com) - tysiące roboczogodzin przeznacza się na penalizację wielkich mas społecznych.

Nie można po prostu zlekceważyć problemu.

Stoimy wobec sytuacji, w której wszystkie dobra kultury będą elektroniczne. Przemysł muzyczny ekspandował na innych polach, takich jak koncerty. Mikropłatności za najpopularniejszą muzykę w sklepach takich jak iTunes także przynoszą jakiś efekt (mimo wszystko milion użytkowników zdecydowało się pobrać singiel Lady Gagi - ilu ściągnęło "nielegalną" empetrójkę, tego nigdy się nie dowiemy). W branżach takich jak wydawanie książek - które za kilka lat w postaci papierowej przestaną istnieć - i czasopism nie można wyżyć z koncertów, programów TV i licencji na odtwarzanie w radiu i supersamach. Pisarze i publicyści powinni być wynagradzani i co do tego chyba nie ma wątpliwości. Prosto jest to rozwiązane w Internecie, gdzie niektóre popularne portale płacą za teksty publicystom, pieniądze pozyskując od reklamodawców lub (rzadziej) z grantów. Powieściopisarze czy filmowcy nie mają jednak takiego medium.

Rozwiązanie mogłaby stanowić obowiązkowa składka każdego obywatela (Polaka, może nawet Unity) na kulturę. Nazwijcie to podatkiem, abonamentem, funduszem - chodzi o pieniądze, które mogłyby posłużyć darmowemu i równemu dostępowi wszystkich obywateli do wszystkich książek, filmów, artykułów, gier itp. w postaci elektronicznej. Obecnie mówi się o przekazywaniu 1% budżetu na działania prokulturowe. Dodajmy do tego 1% podatku od każdego pracującego Polaka, czyli jakieś sześć miliardów złotych rocznie. To pieniądze, które mogliby otrzymać producenci kultury. Nie potrafię stworzyć dokładnych wyliczeń. Nie jest moim celem przedstawienie kompleksowego planu. Być może dobra kultury wciąż musiałyby być częściowo płatne, lecz byłoby to np. 5 zł zamiast 50. Poza tym - czy chętniej pobrałabyś książkę, która jest za darmo, czy taką, za którą trzeba zapłacić nawet drobną mikropłatność? Doświadczenie Android Market wskazuje, że raczej większość twórców i wydawców starać się będzie o darmowe propagowanie swoich treści.

System podatku na kulturę wciąż utrzymuje rolę twórcy / developera i szeroko pojętego wydawcy, który przede wszystkim musiałby dbać o swoją markę przez dbanie o jakość treści. Wolałbym pobrać książkę od renomowanego wydawcy, której autor pracował z redaktorem. Tekst jest po korekcie, ładnie złamany i z ładną grafiką, pochodzi od znanego pisarza. Wydawcy musieliby więc mieć także swój udział w dostępie do koryta - i dobrze, gdyż wciąż staliby na straży jakości. Twórca wciąż podpisywałby umowę z wydawcą (gdyby chciał), lecz pieniądze dla niego i dla wydawcy pochodziłyby z abonamentu. Ponadto przedsiębiorcy wciąż mogliby udostępniać swoje treści (gdyby chcieli) na dawnych zasadach sprzedaży egzemplarza za kilkadziesiąt złotych. Przypuszczam, że wydawcy prawniczy i medyczni zdecydowaliby się na to i pierwsi musieliby zrezygnować, przechodząc na nowy system, gdy ich podręczniki trafiłyby do "nielegalnego" obiegu w PDF-ach. Każdy mógłby także wiązać z treścią dodatkowe płatne atrakcje - grafikę, usługi bieżących aktualizacji (oprogramowania, aktów prawnych, zawartości encyklopedii) itp. Zmiękczyłoby to może szok przejścia na system podatku.

Wiadomo, że słowo "podatek" (zwłaszcza "kolejny cholerny podatek") nikomu się nie podoba. Ale wizja świata, w którym za swoje kilka złotych możesz bez problemu, bez limitu i bez aury piractwa pobierać gry, filmy i pisma, warta jest przynajmniej dyskusji o takim powszechnym abonamencie.

Darmowe książki, filmy, gry i utwory to nie żadne marzenie, to rzeczywistość, która obecnie znajduje się w sferze karnej jako działalność "nielegalna". Możemy wciąż zamiatać problem pod dywan, wymyślając rozwiązania cząstkowe w każdej z branż i narzekając, jakie straszne "straty" spowodowali "piraci", którzy uniemożliwiają rozwój branż twórczych. Możemy karmić dzieci systemową propagandą, że pobranie pliku z torrenta to taka sama kradzież, jak odebranie komuś przemocą telefonu. Jednak legalnie i nielegalnie świat zmierza ku wolnym dobrom kultury i coraz wyraźniej widać, że biznesowe zasłony dymne, policyjne "udane akcje" i prowizoryczne rozwiązania muszą zamienić się w spójny system rozwiązujący problemy. Może nim być wspólna partycypacja, by zyskać wolny i powszechny dostęp do wszystkiego, co w dziedzinie kultury stworzył człowiek.

Czytaj także: Myśli o piractwie.

___

* W Polsce jest ok. 15 mln osób z szerokopasmowym dostępem do Internetu (badania Ericssona, wrzesień 2009). Niech co dziesiąty z nich ściąga "nielegalnie" muzykę czy książki. To daje półtora miliona rozproszonych po kraju przestępców, choć sądzę, że jest to bardzo zaniżony wynik. Wg danych The Pirate Bay z tego portalu w jedno niedzielne popołudnie 2009 roku torrenty ściągało 35ooo Polaków. W jedno popołudnie, z jednego tylko portalu! Prawie każdy kontrolowany ma na komputerze nielegalne pliki. "Straty" pirackie wynoszą w Polsce ponad pół mld dolarów rocznie.

Foto: sxc.hu

Dzieci bawią się w wybory

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 22 Nov 2010 01:38:00 +0000

... czyli jakże smutna farsa

Idę z Weroniką dopisać ją do listy wyborców ostatniego możliwego dnia. Byliśmy tydzień wcześniej, ale nie zabrała dowodu. Zdarza się. Urząd, czyli instytucja dla obywateli, czynny jest do 15.30 (obywatel musi się więc zwolnić z pracy, by cokolwiek w nim załatwić). Przy okienku blokada z krzeseł i karteczka: "Dziś czynne do 14". Praktyka podpowiada, że czas powinno się ostatniego dnia raczej przedłużyć niż skrócić. Interweniujemy. Na górze w pokoju 706 chamska rozpyskowana baba, szefowa czegoś tam. Aż się trzęsie z nienawiści, ciska słuchawką telefonu, wreszcie chowa się w pokoju w połowie rozmowy i już się nie pojawia. (To człowiek pracujący za moje pieniądze.) Powód? Prośba o dopisanie do listy w zwyczajnych godzinach pracy urzędu. Odebrano wielu osobom prawo wyborcze, zamykając półtorej godziny wcześniej i nie informując o tym w żadnym miejscu. Poza kartką na krześle w urzędzie, ma się rozumieć.

Staram się podjąć decyzję, na kogo głosować. Majchrowski, polityk startujący początkowo z ramienia SLD, partii w zasadzie lewicowej, i wspierany przez lewicę przy dwóch wyborach, na każdym zdjęciu otacza się księżmi i jest dumnym członkiem Klubu Zachowawczo-Monarchistycznego. Ostatnie wielkie osiągnięcie, którym się chełpi: Kraków wyprzedził Ho Chi Minh City, Kair i Colombo, by zająć pierwsze miejsce na świecie jako centrum outsourcowania usług biurowych. Tak Majchrowski rozumie postęp. Tysiące Krakowian mogą teraz dzięki temu przeklejać tabelki w Excelu w firmie Cap Gemini. Ciekawe, dokąd wyemigruje krakowskie pokolenie Ctrl+C Ctrl+V, kiedy Kraków spadnie z listy i korporacyjki znikną, jakby ich nigdy nie było, niczego trwałego po sobie nie pozostawiając - może do miasta Ho Chi Minha?

Szeroko pojęta lewica nie wystawiła żadnego kandydata na prezydenta drugiego miasta w Polsce.

Szukam informacji o radnych. Wiele można znaleźć o tych, którzy władali miastem w ostatniej kadencji, na czoło wysuwa się wielka afera z zaprzepaszczeniem Zakrzówka. Patrzę, kto jak głosował w tej sprawie. Że banda z PO działa na rzecz biznesu i deweloperów a przeciw przyrodzie i ludziom, to rozumiem, ale że cała lewica z rady miasta?

Innych radnych i sejmikowców spowija gęsta mgła tajemnicy. O mnie samym, który nie jestem nikim ważnym ani rzutkim, w sieci znajdzie się dużo więcej informacji niż na temat większości wanna-be samorządowców. A wszakże aktywny człowiek zostawia ślad swojego życia: publikacje, artykuły, wypowiedzi dla prasy, akcje i protesty, załatwione sprawy. O piątym kandydacie z komitetu lewicy jakaś wzmianka. Szósty wyszukuje się w Biuletynie Informacji Publicznej - może był na zebraniu sejmiku i coś powiedział. Są co najmniej dwie wielkie inicjatywy w sieci mające ułatwiać kandydatom promocję, a obywatelom dowiadywanie się: Masz głos i Głosuj teraz. Ten drugi to jakby Myspace dla samorządowców, darmowy, miliony odwiedzin wyborców. Jest też problemowa ankieta do wypełnienia, gdzie można się popisać swoimi wizjami. Próżno tam szukać kogoś z Małopolski. Jak rozumieć tę wielką ciszę? Do władzy garną się jakieś ludzkie puste skorupy? Dlaczego kandydujący działacz nie pragnie się dzielić pomysłami? Bo żadnych nie ma - to prawda, ale mogliby choćby paplać o boiskach i dziurach w drodze, wymyślić choćby z dupy jakąś fajną nazwę - Program Dla Krakowa, Sześć Problemów - Sześć Kroków, Niebieska Ewolucja. Tymczasem smętnie ku mnie powiewają tylko tanie plakaty z dramatycznym fotoszopem przylepione skrupulatnie taśmą do drzewa i później równie skrupulatnie wzdłuż tej taśmy oderwane przez politycznych przeciwników. W krainie mgły toczy się więc też jakaś milcząca wojna.

W końcu zagłosowałem na Katarzynę Migacz. Szczylówa i w dodatku z PO, ale niech ma za Zakrzówek i tępienie czarnych. Idea samorządowości jest taka, że oddaję głos na konkretnego człowieka, tego jednego, bo jego znam, jego widuję w spożywczaku, jego siostra uczy moje dzieci w szkole. Na dalszy plan schodzą sympatie polityczne, ważne jest, żeby załatwić pociągnięcie wodociągu i ścieżkę rowerową. Inaczej niż w przypadku wyborów centralnych nie interesuje mnie inna osoba z jego partii, choćby dostała więcej głosów, bo to jest ktoś mi nieznany, zaś partia jest tu trzecioplanowa. Tymczasem jeśli Migacz się nie dostanie, okaże się, że oddałem głos na PO, czyli partię, na którą nigdy bym nie zagłosował. Zachęcany przez media i polityków do wczuwania się w swoje lokalne sympatie, ostatecznie zostaję zamknięty w starej smrodliwej klatce z politycznymi etykietami, a cały samorządowy mechanizm wyborczy komunikuje mi jasno: idee to zwykły pic, człowieku.

Znam niektórych kandydatów z ich działań w radzie mojej dzielnicy - bo są nawet i rady dzielnicowe w naszej polskiej samorządowej bukolice. Piotr Tumidajski i Andrzej Hawranek są otóż w redakcji pisma "Kurier Zwierzyniecki", które czytam regularnie od deski do deski. To kultowe pismo, 8 stron, full kolor, 5000 nakładu (!), darmowe. Trudno je zresztą opisać słowami, trzeba przeczytać choć jeden numer. Obaj kandydaci piszą tam od lat groteskowe artykuły, nie potrafiąc sklecić prostego tekstu bez błędu w jednym akapicie. To bogobojni patriotyczni papiści nierozumiejący idei rozdziału kościoła od państwa, czego dowodem zdjęcia tłustych proboszczy na każdej imprezie, i ludzie, dla których ważnym wydarzeniem kulturalnym jest konkurs piosenki Słowik Zwierzyniecki tudzież rokroczny Bieg Panien Zwierzynieckich. Środki na kulturę emerytów przeznaczają na zorganizowanie im wycieczki do Lwowa. Ostatnio z pompą cyklem imprez świętowali jakże ważną okazję: Święto Setnej Rocznicy Przyłączenia Zwierzyńca do Krakowa. "'Przed nami kolejne 100 lat' - mówił Andrzej Hawranek, przewodniczący rady Dzielnicy VII". Lajkonik, szopki i Emaus. Ciekawe, co myślą o The Gay, Innocent and Heartless Libery w MN ci ludzie, którzy chcą decydować m.in. o kulturze w Krakowie. Muz. Nar. to przecież prawie Zwierzyniec, brakuje może 150 metrów.

Pewien obywatelski komitet od pół roku toczy walkę o przeprowadzenie referendum w sprawie Zakrzówka i w ogóle zagospodarowywania terenów zielonych. Można by je przeprowadzić za cenę kosztu druku dodatkowej kartki razem z wyborami. Referendum jednak nie będzie. Może w innym terminie, może wcale. Swoje obywatelskie inicjatywy wsadźcie se, obywatele, w dupę.

Kiedyś słyszałem w Tok FM, że samorządy to miejsca, w których dochodzi do egzotycznych koalicji, a samorządowcy skrajnie różniących się partii łączą się tam w tym czy innym celu zupełnie inaczej niż na scenie centralnej. I to podglebie, ten lokalny ferment jest dobry, bo napędza powolną polityczną ewolucję i pokazuje celowość działań organizacyjno-administracyjnych ponad paradygmatami politycznymi. Może tak jest - czy też bywa - w małych miejscowościach, gdzie są konkretne problemy do rozwiązania, gdzie ludzie szukają swoich miejsc w oparciu o lokalne warunki. W Krakowie wokół mnie jednak na poziomie samorządowym są nienormalne decyzje, niezrozumiałe układy, niekompetentni, głupi ludzie, gimnazjalny poziom, marnotrawienie środków, mgły ignorancji, groteskowe zdjęcia na plakatach i grafika szwagra. Wreszcie - głosowanie na partie zamiast na ludzi, lekceważenie wyborców, lekceważenie aktywnych działaczy i atmosfera apatii. Nikt tego nie bierze na poważnie. Ci, którzy biorą, wkraczają w ciemne rzeki frustracji.

Zdjęcia: sxc.hu

Postlapidarium 4

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 04 Oct 2010 20:22:00 +0000

Spamerzy od powiększania penisa i viagry strzelają do własnej bramki. Na jedno z kont dostaję dziennie po kilkanaście maili na ten temat i cały świat jest zalewany takim spamem. Jeśli ktoś ma więc problem z potencją albo wielkością penisa, myśli sobie: skoro spamerzy decydują się działać w tych właśnie branżach i tak zaciekle konkurują, zapewne jest tam morze użytkowników do przejęcia. Znaczy to, że te problemy są bardzo powszechne, zaś mały penis i słaba potencja to norma. A więc nie ma sensu kupować specjalnych tabletek, by leczyć problem, którego nie ma, bo każdy go ma - jest to więc po prostu cecha. Uff. Dziękujemy, spamerzy!

|||

Pomysł na opowiadanie albo shorta filmowego:

Złodziej okrada przechodniów. W mieszkaniu przetrząsa łupy. Jednym z nich jest damska torba. Sztruksowa, studencka. W środku - trochę papierów, portfel (z którego zaraz wyciąga pieniądze), książka czytana w tramwaju. Uwagę zwraca nowa tekturowa teczka. Kierowany czczą ciekawością, złodziej otwiera ją. Przesuwa wzrokiem po wydrukach, podpisach, pieczątkach. Oto ma przed sobą wniosek o przyznanie stypendium na badania albo grantu od instytucji kultury. Na formularzu wyczytuje, że deadline składania dokumentów o ubieganie się o pieniądze z tego programu upływa za kilka godzin. Wychodzi z mieszkania. Jedzie do siedziby instytucji - po drodze kilka interakcji dogęszczających konteksty i środowisko - i na krótko przed zamknięciem składa papiery przy stosownym biurku.

|||

Pomysł na firmę. Z wywiadu z Markiem Raczkowskim:

- Jesteś z katolickiej rodziny?

- Rzymskokatolickiej. Ale na czym polega bycie katolikiem? Na tym, że cię chrzczą i to jest piętno na całe życie. Myślałem o apostazji, ale żeby ją przeprowadzić, trzeba się strasznie dużo nachodzić. A skoro zdecydowałbym się poświęcić na to tyle czasu, toby znaczyło, że mi na tym zależy, że wierzę w sens tego. Więc się nie wypisałem. Wpadł mi nawet do głowy taki pomysł, żeby założyć firmę, która za ciebie te wszystkie formalności w sprawie apostazji załatwia. Robię teraz taką kampanię dla banku - że oni załatwiają za ciebie wszystkie formalności w sprawie kredytu.

W Brazylii, kraju mocno zbiurokratyzowanym, istnieje instytucja despachantes, którzy wiedzą, jak załatwić twoją sprawę, stoją w kolejkach i kompletują papiery. A w starożytności w wielu kulturach słowo "pisarz" oznaczało człowieka, który siedział przy stoliku na szerokich schodach klasycznych budowli urzędowych i nieśmiałe mamrotanie niepiśmiennych petentów przetwarzał w pięknie wycyzelowane podania. Tak więc jest tu już nawet etos zawodowy, pomysły na logo, tradycja.

|||

Pomysł na setting powieści:

Świat przypomina nasz, ale różni się jedną zasadniczą cechą. Ewolucja nie zachodzi w przeciągu milionów lat, lecz jest tysiące razy szybsza. Potomstwo kotów żyjących nad rzeką zaczyna przypominać wydry. Dzieci ludzi, którzy kupili sobie dom na zielonych wzgórzach, mają żołądki przystosowane do trawienia roślin jak krowy. Mieszkańcy wielkich miast w drugim pokoleniu metabolizują smog i spaliny, a jadąc na górską wyprawę, muszą co jakiś czas pociągnąć z buteleczki specjalnej smółki. Dzieci pływaków mają opływowe kształty. Kurczaki z rejonów często atakowanych przez lisy mają wielkie dzioby i stadne strategie zakłuwania napastników. Muchy żyjące blisko ludzi nabywają sprężystości - trafienie kapciem tylko je lekko spłaszcza. Naukowcy badają wpływ czynników środowiskowych, na które reaguje proces ewolucji, i kategoryzują je. Wyznaczają specjalną "granicę ekspozycji" na dany czynnik, poniżej której nie wpłynie on na wygląd potomstwa, a powyżej - zmieni jego cechy. Powstaje inżynieria ewolucyjna do zarządzania życiem zwierząt i eksponowaniem ich na różne bodźce, by wywołać pożądane zmiany. Eugenika to już nie jakaś problematyczna koncepcja, ale codzienność: moda, biznes (spędzając czas w naszym fitness klubie sprawisz, że twoje dziecko będzie piękne, a jego ciało wszechstronne i praktyczne).

|||

Pomysł na grupę Facebookową.

Jedną z wkurwiających cech Facebooka jest wykrywanie ludzi na zdjęciach i proponowanie podpisów. Kto widział, wie, o co chodzi. Pomysł na grupę jest taki: zrób takie zdjęcie czegoś, co nie jest człowiekiem, żeby Facebook wykrył na tym twarz, przylepił ramkę i poprosił o wskazanie nazwiska usera. Pierwszy pomysł, który mam, to upozowana poduszka z guzikami od poszewki w miejsce oczek.

Jeśli pomysł chwyci, podawajcie moje imię i nazwisko jako wykrytego człowieka do ramki.

|||

Niektóre zapytania, które wpisano w Google, by wylądować na moim blogu (pisownia oryginalna):

czy biali wygina

największy i najpiękniejszy traktor swiata

charles manson kiedy wyjdzie

cezary łasiczka gej

wypracowanie jak sie czlowiek spieszy to sie diabel cieszy

demokracja w baśniach andersena

najpiękniejszy komętarz na allegro

skorpion etanol

najładniejszy laptop na świecie zdięcie

reaktor w lekturach

I moje ulubione:

bezrobotny odmawia pracy

Zdjęcia własne.

Nic, tylko żarcie mózgów i picie krwi

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 09 Aug 2010 19:54:00 +0000

...czyli w poszukiwaniu usprawiedliwień

Do tego wpisu zainspirowało mnie ogłoszenie jakiś czas temu polskiego odkrycia związanego z fizjologią roślin. W skrócie mówi ono, że w komórkach roślin jest przewodnictwo elektrochemiczne, zaś prowadzący badania profesor używa (moim zdaniem bardzo nieroztropnie) takich słów jak "myślenie" i "pamięć". Fachowcy rozumieją, że robi to w celu podgrzania atmosfery oraz zbudowania prostej analogii na użytek dziennikarzy. Ale dziennikarze - i prości ludzie - biorą to dosłownie. I oto media mówią, że rośliny myślą, a co w mediach, to prawda. Ja zaś dzień po tym tekście w GW miałem już trzy rozmowy ze znajomymi, którzy zaczepiali mnie zawadiacko w sprawie wegetarianizmu.

Ciekawe jest to, że pierwsza myśl prostego człowieka biegnie właśnie ku temu: a co na to wegetarianie? Przykładem Cezary Łasiczka z Tok FM, którego mam za typ idealny prostego człowieka. To naprawdę osobliwe i trochę straszne, że pierwsza myśl na naukowe doniesienie o "myślących roślinach" biegnie u niego właśnie ku sprawie wegetarianizmu (czyli ku pożeraniu), a nie ku próbie komunikacji z roślinami (skoro myślą). Jak każdy, mam mięsożernych znajomych, którzy nie decydują się na przeprowadzenie w swojej głowie związku przyczynowo-skutkowego między befsztyczkiem na talerzu a rykiem przerażonych krów, którym tysiącami podrzyna się gardła w cuchnących krwią rzeźniach. Sądzę, że w sprawie tych roślin mają pewne założenia, o których chciałbym tu napisać, a może i trochę projektowanych lęków.

Milczące założenie przy tych ich zawadiackich pytankach ("Hej, Darek, rośliny myślą, i co ty na to?") jest takie, że wszyscy jesteśmy równo umoczeni. Odkrycie myślących roślin tylko udowodniło, że jedzący mięso od dawna znali (czy może milcząco przeczuwali) prawdę. Możesz sobie jeść roślinki, ale Odwieczne Prawo Natury znane Większości Polaków jest takie, że człowiek zabija i pożera innych. Teraz tylko udowodniono to ponad wszelką wątpliwość. I wegetarianie już nie muszą się spinać w swoim sztucznym uporze przeciw zabijaniu.

Myślenie takie jest próbą zachowania poznawczego status quo: okazuje się, że wegetarianie są nie lepsi od jedzących mięso. No i w związku z tym jest to także fun z wegetarian na zasadzie "He he, ale wam przysrali", lecz śmiech wynika tu poniekąd z ulgi: po raz kolejny się potwierdziło, że mamy prawo nie zastanawiać się nad kwestią rzeźni. Bo cały świat to, jak się okazuje, rzeźnia.

I to była główna refleksja, ale pomyślałem, że może warto przy okazji przedstawić kilka myśli, na których opiera się moja koncepcja wegetarianizmu. Może się komuś przydadzą. Kolega podawał mi niedawno obrazową metaforę, jak to wegetarianin, poczęstowany kanapką z szynką i serem, odmówił, a na propozycję wyjęcia szynki z kanapki odparował: "Wyobraź sobie, że ktoś daje ci kanapki z gównem i serem, ale gówno z nich wyciągnie - czy chciałbyś je jeść?" Tego typu podejście nazwałbym metafizycznym: dopatruje się ono w mięsie wartości symbolicznej, takiej, jaką przypisuje się temu, co nieczyste. Z pogranicza zmazy i sacrum. Może zarazić nieczystością na zasadzie magii kontagialnej. Mnie osobiście taka postawa (smażenie mięsa znajomym na innej patelni, krojenie innym nożem, grillowanie tak, żeby przypadkiem nie dotknęło warzyw, trzymanie na innej półce w lodówce) wydaje się dość prymitywnym osunięciem w religijny, czyli magiczny rytualizm.

Inna linia podziału to pytanie, co uznajemy za mahram, a co nie. I tu na przykład są wegetarianie hardkorowcy, którzy tzw. ichtiwegetarian (jedzących ryby) mają za oszustów, ludek równie skażony jak przeżuwacze wołowiny. Sami są z kolei odsądzani od czci i wiary przez wegan niepijących mleka i niejedzących jajek. Choć rozumiem postawę wegańską i w zasadzie trafiają do mnie argumenty PETA o rozdzielenie świata zwierzęcego od ludzkiego (zwane uwolnieniem zwierząt), jednocześnie jestem lewicowcem i racjonalistą, a to oznacza, że sam, na podstawie samodzielnie przemyślanych źródeł i autorytetów - bez pomocy księdza czy wegańskiego guru - odpowiadam za granice i kategorie własnego, tworzonego dla siebie systemu etyczno-moralnego. Wyobrażam sobie (choć nie jestem pewny), że jakaś część wegetarian ma na te sprawy podobny pogląd. Nie ma świętej księgi wegetarianizmu, a choćby i była, głosy autorytetów trzeba traktować własnym rozumem.

I oto sedno sprawy: kogo będziemy pożerać, jest kwestią przeprowadzenia granic między tym, co czuje i cierpi, a tym, co nie czuje i nie cierpi. Przynajmniej nie tak bardzo. To jedna z tych kwestii, w których nie ma mierników ani ostatecznych ustaleń (przynajmniej na razie) i trzeba działać na własną rękę. Moja granica odcina dziś owoce morza, owady i płody ziemi od drobiu i innych zwierząt. Ryby pływają w strefie nieokreślonej. Nie wiem, gdzie tę granicę przeprowadzę za rok, za miesiąc. W każdym razie rośliny jednak NIE myślą, choć trzeba być otwartym na wszystkie nowe doniesienia naukowe o świecie życia. Natomiast nikt, nawet gromada profesorów donoszących o najwyższych intelektualnych, duchowych i artystycznych możliwościach roślin, euglen i krewetek, nie zwalnia od przymusu refleksji nad własną rolą w świecie, gdzie przerażone krowy i świnie wiesza się na haku i podrzyna im gardła, a koniom odrąbuje nogi wystające z auta podczas transportu.

PS Dla równowagi na zakończenie weselsza nuta. Wegetarianizm jest bardzo sexy.

Foto: http://sxc.hu, Zsuzsanna Kilian

Nie ma queerowej granicy

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 21 Jun 2010 14:15:00 +0000

Intro. W Muzeum Narodowym w Warszawie otwarto właśnie wystawę Ars Homo Erotica, a w Berlinie 33. pochód lesbijek i gejów i pomyślałem, że warto na tę okoliczność napisać kilka słów. Jako rekwizyt przyda nam się jeszcze plakat z dziwnej, niewidzialnej, ale fajnej jakiejś kampanii wiszący przy Krakowskiej koło mostu (fot. Mateusz Szczerbiński) oraz Różowy elementarz Biedronia.

1. Biedroń pisze, że homoseksualistą się jest lub nie. Nie można się nim stać samodzielnie, nie da się zmienić preferencji. Słowem, nie jest i nie może to być sprawa wyboru, ale, powiedzmy, genów. Według tej wizji między homo i hetero przebiega ścisła granica. Metroseksualne zabawy heteryków to co najwyżej pozowanie.

Decyzja Biedronia o rozdzieleniu światów nie jest niewinnym opisem barwnej rzeczywistości LGBT. To decyzja strategiczna podjęta z określonych przyczyn. Pozwala mianowicie na odparcie (czy wyminięcie) dwóch ważnych w polskim dyskursie wokół-LGBT zarzutów: o promocję homoseksualizmu i o zgejowacenie adoptowanych dzieci. Wg tej wersji nie można promować homoseksualizmu w ścisłym sensie (tzn. bezpośrednio lub nie wprost zachęcać ludzi, by sami przyłączali się do lesbijsko-gejowskiego klubu), ponieważ stanie się gejem jest niemożliwe. Zaadaptowane dziecko także nie stanie się nigdy gejem, może się nim co najwyżej (inszallah) urodzić.

2. Reklama koło mostu nie jest tak jednoznaczna jak książka Biedronia, podlega interpretacji niczym wiersz. Widać na zdjęciu, że gdy te interpretacyjne umiejętności dobiegają bliskiej granicy w łysej głowie narodowca, pozostaje mu tylko z zafrapowanym wyrazem twarzy na wszelki wypadek przekreślić napis sprayem. Ma się czego bać. Bo jeśli queerową ewolucję faktycznie kształtujemy sami, bezpieczna pluszowa wizja pokojowo koegzystujących, ale monadystycznych w sumie światów Biedronia idzie w drzazgi. Adoptowane dziecko może napatrzyć się na rodziców i wybrać homoseksualizm. Tęczowe sztandary, luźny styl i fascynujące parady jednak mogą wypromować LGBT i skłonić kogoś do przejścia na queerową stronę. Przejścia - czy też przechodzenia i wracania zależnie od ochoty. To samo z dzieckiem: może stać się lesbijką albo gejem, ale równie dobrze może się odstać lub stawać, kiedy chce.

Oczywiście mówienie o "stawaniu się" implikuje i teoretyczną, i realną wolność wyboru swojej seksualności. W kraju takim jak Polska, gdzie dwaj mężczyźni trzymający się za rękę zostają oskarżeni o jakieś demonstracje czy prowokacje, gadanie o wolnym wybieraniu LGBT może brzmieć śmiesznie, krzywdząco i głęboko nieprawdziwie. W tym sensie Biedroń ma rację: między homo a hetero przebiega ścisła granica, gdyż żaden hetero nie skaże się dobrowolnie na szykany społeczne, a ci, którzy żyją w szafie i/lub udają hetero, pozostają w szafie z niewieloma wyjątkami.

3. Odsuńmy jednak póki co na bok tę kwestię i wyobraźmy sobie na chwilę świat, gdzie zagadnienia homo i hetero są neutralne. Historia seksualności, mnóstwo ludzkich biografii i badania nad seksualnością wskazują wyraźnie, że Biedroń po prostu nie ma racji. Jego strategiczna próba obrony przed zarzutem o promocję pada wobec teorii kontinuum seksualnego rozwijanej od czasów Kinseya. Jednak można stawać się homo, bi, hetero itd. w określonych warunkach społecznych i psychologicznych, a więc możliwa jest "promocja homoseksualizmu", możliwe jest także, że adoptowane dziecko wybierze homoseksualną opcję. (A także że łysy młodzieniec z nazistowską flagą poczuje pociąg do innego łysego młodzieńca, ale to chyba oczywiste). Dochodzę do zasadniczej kwestii, na krok przed którą zatrzymał się skądinąd pożyteczny Elementarz: jeśli nie ma obrony przed migracją między preferencjami, jeśli faktycznie zachodzi queerowa ewolucja i sami określamy nasze seksualne skłonności, co nas broni przed konserwatywną prawicą, przed jej zarzutami o promocję i o dzieci? Uważam, że wymyślanie strategii z barierą między orientacjami to błędna droga, która nie pozwala postawić podstawowych spraw jasno: homoseksualizm to nie deprawacja. Stawanie się homoseksualistą nie jest niczym złym. Sprawianie, że dziecko wybiera homoseksualną opcję, to orientowanie go na jedną z wielu możliwych życiowych dróg, nie lepszą ani nie gorszą (no dobra, dużo lepszą) niż orientowanie go na religię katolicką lub jakąkolwiek inną. Życie i lifestyle'owe wybory.

4. Argumentujący przeciwko homoseksualizmowi (by tak szeroko rzec) próbują niezręcznie opleść swoje argumenty w pozory ratio (wypowiedzi lekarzy, logikę większości, a nawet kategorie estetyki itd. - nie będę ich przytaczać, bo o tym napisano już bardzo dużo i nie chcę tu o tym dyskusji. Akcent wyborczy: na test-wyborczy.pl pytanie o adopcję przez pary homo, odpowiada Komorowski: nie ma przyzwolenia społecznego, Kaczor: nie bo nie, Olechowski: tradycja nie pozwala, Pawlak: nie w imię "prawidłowego rozwoju"). Ale ostatecznie, po odsączeniu z całej słownej mierzwy "społecznych przyzwoleń" i wzorców "prawidłowej" rodziny, sprawa zawsze sprowadza się do ostatecznej rozgrywki, kluczowego pytania. Najgłębsza i nieredukowalna dalej odpowiedź, która leży pod wszystkimi argumentami niczym odruch obronny wysłany z pnia mózgu brzmi: bo homoseksualizm jest ZŁY. Powoduje skażenie i deprawację, a homoseksualista - u podstawy tej linii rozumowania - to po prostu degenerat. Pytanie o to, co jest złego w tym, że dziecko staje się homoseksualne, to przecież de facto pytanie o to, co jest złego w homoseksualiście jako takim. Nie da się na nie szczerze odpowiedzieć inaczej niż przyznaniem się do irracjonalnego strachu przed metafizycznym, nieuzasadnialnym złem. Co jest nie tak w wizji ludzi migrujących pomiędzy wyborami poza głęboką bojaźnią przed tabu? To jest samo jądro, podstawowe pytanie, które powinniśmy zadawać (choćby i sobie samym) za każdym razem, kiedy prawicowi strażnicy moralności czy inni papiści bzyczą nad uchem, mamrocząc o demoralizacji, wzorcowym modelu rodziny i społecznej niezgodzie. W rzeczywistości mamroczą jednak o piekielnych ogniach, wężach, diabłach z widłami i panu bogu z mitycznej krainy chrześcijan. A Tęczowy elementarz, wszakże przydatny, odpierając te wizje tworzeniem granic, których nie ma, w rzeczywistości gra w tę ich obślizgłą grę, zamiast rozdać karty przy innym stoliku.

[A teraz promocja: zostań lesbijką lub gejem. Będziesz - według statystyk - bogata/y i wykształcona/y, poszerzysz doświadczenia, a kiedy ci się znudzi, zawsze możesz znowu być hetero.]

Postlapidarium 3

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Sat, 22 May 2010 10:59:00 +0000

Na Facebooku w Edycji profilu jest sekcja Informacje podstawowe. Tam rubryczka Relationship status z wieloma opcjami do wyboru, wskazującymi, że Facebook, w przeciwieństwie do peerelowskiego dowodu osobistego, to otwarte, rozumiejące, światowe środowisko, które nie wyklucza różnych preferencji czy sytuacji życiowych. Jakie są tam opcje? 1) "Wolny/a", wiadomo. Obnoszenie się z wolnym stanem to sól Internetu społecznościowego i jego hunterskiego nachylenia. 2) "Zaręczony/a" - to ukłon w stronę drobnomieszczaństwa i wsi. 3) "Żonaty/a", też często się zdarza, podatki, dzieci itd. 4) "W wolnym związku" - nowoczensy światowy tłumek to naturalny przyjaciel Facebooka. 5) "To skomplikowane" - oczywiście, miejska młodzież tak ma. 6) "Wdowa/wdowiec", wyrazy współczucia. Przy wszystkich opcjach wyskakuje ramka do wpisania osoby, której dotyczy Relationship status (poza pierwszą i ostatnią, gdzie nie ma żadnej ramki). Ale dlaczego, o, drodzy mieszczańscy amerykańscy obrońcy moralności, ramka jest tylko jedna?

|||

Przyszło mi kiedyś do głowy, że w historii seksualności Zachodu istniał krótki Złoty Wiek, a raczej niecałe dwie złote dekady. Rozpoczęły się z wynalezieniem pigułki antykoncepcyjnej w połowie lat 60., a skończyły z odkryciem HIV w połowie lat 80. Był to zarazem okres, kiedy już od dawna stosowano antybiotyki. Oto sytuacja bez zagrożenia ani ciążą, ani terminalną chorobą. Imperium swobody, erotyczny raj. Wyobraź to sobie przez chwilę. Kto wie, czy do niego nie wracamy, jako że doniesienia o zwalczaniu HIV są coraz konkretniejsze. Wtedy hipisi z ich Erą Wodnika będą mogli się kłaniać nam, rozpasanym promiskuitom Nowego Edenu.

|||

W Tesco w dziale z warzywami zobaczyłem naklejkę: "Dla poprawy twojego bezpieczeństwa sklep jest monitorowany za pomocą kamer". Nasuwa się pytanie, cóż takiego mi grozi w markecie: atak zmutowanych ośmiornic z działu rybnego, lawina orzeszków ziemnych? Może napadną mnie kibole przy sportowym albo przejedzie wózek widłowy? Ale zaraz przypomniało mi się inne ostrzeżenie przy instalacji jakiegoś programu, mówiące mniej więcej: teraz przeprowadzimy różne procedury weryfikacyjne, bo mogłeś "paść ofiarą piractwa". I jeszcze znienacka przypomniała mi się tylna strefa w autobusie, do której w Krakowie na niektórych liniach wsiadają śmierdzący żule, ale nikt ich nie wygoni czy nawet nie objedzie za to, że śmierdzą, dopóki nie zaczną się szarpać, krzyczeć, atakować innych zmysłów niż węch. Nie da się powiedzieć: "Nie kradnij, bo cię złapiemy" bez historyjek o bezpieczeństwie i ofiarach piratów, tak jak nie da się wywalić z pojazdu menela za to, że cuchnie, ponieważ są po prostu rzeczy, o których nie można wprost powiedzieć.

|||

Unia Europejska dopłaca do wszystkiego. Nawet rząd Polski dopłaca. W pierwszym kwartale ogłasza się dopłaty do małych firm i 10 milionów ludzi rzuca się do pisania wniosków. W jakimś innym kwartale ministerstwo ogłasza dotacje na kulturę i polskie endżiosy zacierają ręce. Rolnicy mają z kolei suszę lub powódź i zaraz dostają dotację. Syjamskie pięcioraczki lecą do Saudii na zafundowany im zabieg. Za jeden procent niemowlaki z rakiem zjadają ostatnią owsiankę, a osierocone kundelki wiodą szczęśliwe życie w schronisku. Deszcz pieniędzy sypie się z nieba, tylko trzeba być trochę specjalnym i niedofinansowanym. Ja też jestem niedofinansowany i chcę moje pieniądze. Chcę, żeby były specjalne wnioski dla obywateli, którzy na nic nie chorują i nie są rolnikiem w trakcie suszy. W czym człowiek pracujący, powiedzmy, w biurze, jest gorszy od posiadacza małej firmy? Unijny wniosek dla obywatela wymagałby podania, co się planuje przez ten czas robić. Dostawałoby się punkty za naukę języka czy kurs prawa jazdy, ale nie byłoby to konieczne. Najważniejsze, aby w dobry, spokojny sposób przeżyć rok, nie łamiąc prawa, nie popadając w alkoholizm itp. Jak dobry obywatel Unii. Bez szaleństw na jachcie, ale z porządnymi wakacjami. Bez kupowania Audi A8, ale z przeglądem i rejestracją trzyletniego Passata. Nie byłoby kawioru na każde śniadanie, ale raz w tygodniu sushi czy jakieś owoce morza. Dużo książek, wyprawki dla dzieci, pies, remont. I jak w końcu je wprowadzicie, te wnioski dla zwykłych ludzi, to nazwijcie je Programem Żukowskiego.

|||

Literaturoznawcy, mitoznawcy, semiolodzy konstruują wzorce, według których konstruowane są opowieści świata. Propp ma reguły bajki magicznej. CLS ma mitemy w sieci wzajemnych powiązań. Campbell ma monomit. Vonnegut rysował studentom wykresy. Kiedyś z przyjacielem postanowiliśmy zrobić własny uniwersalny schemat opowieści - uniwersalna historia w pigułce podana jak najkrócej. Zaczęliśmy od jakichś prób typu: Podróż, przygody, osiągnięcie celu, dojrzewanie, powrót, pierdu pierdu. Wszystko to było za długie, a przede wszystkim za mało uniwersalne. W końcu nadeszło olśnienie. I teraz wzorzec klasycznej powieści brzmi:

Dokonał.

Może być wariacja feministyczna:

Dokonała.

|||

W retoryce dyskusyjnych forów i blogów jednym z częstych odwołań jest odwołanie do myślenia. "Pomyśl przez chwilę". "Zanim napiszesz, pomyśl". "Wystarczy pomyśleć, żeby to dostrzec". "To oczywiste, lecz myślenie jest dziś trudną sztuką". Etc. Co ciekawe, przeważnie dotyczy to wypowiedzi prawicowych, a promowane myślenie polega na tworzeniu redukcyjnych, sloganowych modeli opartych o przypadkowe fakty. Unia to nowa komuna. Piłsudski uratował Europę. Aborcja to morderstwo, bo stosował ją Hitler, a prowadzi wprost do antykoncepcji (i odwrotnie). GMO niszczą brazylijskie dżungle. Związki zawodowe niszczą gospodarkę. Do tych wniosków prowadzi jedynie myślenie, któremu przeciwstawia się bierne przyjmowanie medialnego pokarmu, bezmyślnym masom podawanego przez zasobne kliki. Kiedy wypowiada się ktoś z tej masy, widać, że nie przemyślał wypowiedzi, lecz napisał ją na zasadzie jakiegoś odruchu, niemal podświadomego powtarzania czegoś, co usłyszał. Inaczej z tym, kto woła o myślenie: on przemyślał swoją wypowiedź, jest ona jego autorskim tworem tkwiącym mocno na fundamentach tradycji i zdrowego rozumowania. W nurcie ciemnej głupoty sterowanym przez nielicznych tkwią nieruchomo oblężone wyspy oświecenia. Na szczęście wystarczy choć przez chwilę pomyśleć i wszystko staje się jasne.

|||

Statystyki wskazują niezbicie: książka zabija Internet, podobnie jak wcześniej prawie zabiła telewizję i kino. Rząd dotuje liczne organizacje pozarządowe wspierające Internet, można też odpisać na nie 1% od podatku. Niektóre koncentrują się na możliwościach rozrywkowych Internetu - "Film przed premierą", inne na społecznościowych - "Znajomi bez wychodzenia z domu". W miastach wiszą bilbordy z uśmiechniętymi ludźmi przed monitorem. Na wsiach domy kultury udostępniają pracownie komputerowe i miejsca gier oraz dotują Dyskusyjne Kluby Seriali. Abonament telewizyjno-internetowy został zniesiony i zamieniony na kupony konkursowe: osoby odpowiednio długo korzystające co dzień z TV i komputera mają szansę wygrać wycieczkę. W szkołach na specjalnych pogadankach dzieciom rozdaje się DVD z najnowszymi FPS-ami i instalki MMORPG z opłaconym abonamentem. Nic z tego. Dzieci pod ławką czytają Przygody Mikołajka. Dorośli włączają TV tylko na czas programów literackich. Jeśli podchodzą do komputera, to żeby ściągnąć jakieś e-booki. Szczególny kryzys Internetu nadchodzi jesienią, kiedy to korporacje wydawnicze wypuszczają na rynek bestsellerowe tytuły i zaczyna się coroczny atak agresywnego czytelnictwa. Nowy Pilch, nowa Tokarczuk w księgarniach to wielotygodniowe spadki oglądalności TV. Minister kultury zapowiedział utworzenie komisji mającej badać negatywny wpływ książek na młodych ludzi i eliminować z rynku te, które zniechęcają do używania nowych technologii w jawny bądź skryty sposób. Opiniotwórcy wypowiadają się w mediach, czarno widząc przyszłość polskiej kultury. Stomma i Ogórek robią zbitę z czytających książki, a Hennelowa w pozytywistycznym duchu nawołuje do powrotu przed ekrany. Niewiele to jednak daje. Ludzie po prostu wolą czytać. I książka zabija Internet.

Foto książek: sxc.hu.

Wąż w solarium

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Sun, 11 Apr 2010 21:30:00 +0000

... czyli jak rząd Austrii tresuje małpy

Usłyszałem w radiu, że w Austrii, śladem Niemiec i Francji (podobna debata trwa w UK, a w Polsce coś o tym przebąkiwali posłowie PiS), wprowadzono zakaz korzystania z solarium dla osób poniżej 18 r.ż. motywowany badaniami wskazującymi na ograniczenie ryzyka raka.

Dlaczego zakazano właśnie solarium spośród wszystkich możliwych rzeczy? W radiu RMF podawano jeden dziennikarsko jednoznaczny wynik: solarium na młodej skórze zwiększa ryzyko raka aż o 75%. Wow! A teraz przeanalizujmy na spokojnie. Jeśli 20% populacji ma/będzie mieć raka, a 1.5% będzie mieć właśnie raka skóry, realny wzrost zachorowań w skali populacji wyniósłby 0,625%. Osoby 1-18 stanowią circa 17%, więc ustawa ochroni jedną szóstą z tego, czyli 0,1% (38 tys.) ludzi w Polsce. Może pomijam jakieś odcyhlenia, ale nie otrzyma się tu znacząco różnej liczby. Choć mała, nie jest całkiem nieważna - o ile w ogóle jest prawdziwa. Krótki surf po necie wykaże, że badania nad rakiem skóry i solariami nie przynoszą jednoznacznych rezultatów, a w dodatku wyniki mogą się wiązać z tym, że ludzie chodzący do solarium podejmują równolegle inne ryzykowne działania, np. częściej włóczą się po imprezach, piją wódkę, biorą piksy i palą fajki. Tak już jest w badaniach społecznych i medycznych, że ciężko coś na pewno ustalić, kiedy w grę wchodzą, cynicznie mówiąc, pomijalne ułamki procentów, a nie zjawiska masowe i wielkie grupy. Natomiast jeśli chodzi o przeliczenia ubezpieczeniowo-medyczne, prawie każdy inny problem dotyczy znacznie większej liczby młodzieży liczonej w milionach a jego konsekwencje są dużo kosztowniejsze i bardziej niebezpieczne. Dieta złożona z napojów gazowanych. Dieta hamburgerowo-czipsowo-słodyczowa. Urazy mechaniczne od boiska, roweru i deskorolki, w tym urazy głowy. Utonięcia w wakacje. Skutki siedzenia przed kompem. Anoreksja i bulimia. Nieleczone uzębienie. Etc. Które z nich zwalcza się za pomocą ustawowego zakazu? Rozwijam tu poboczną w sumie kwestię liczb i porównań, żeby podkreślić jedno: sprawa zdrowia wcale nie jest kluczem do zrozumienia powodów wprowadzenia takiej ustawy. Gdyby była, znacznie większy wpływ miałoby dziesięć spotów reklamowych w telewizorni niż rządowa demonstracja.

Bo jest to demonstracja pewnego nastawienia decydentów do zjawiska kulturowego, jakim są nastolatki w solarium, i szerzej, do stylu życia określonej grupy młodzieży. Jeśli wyjąć politykom z rąk argument medyczny, którego się z buldogową siłą czepiają - nie mają innego - okaże się, że chodzi o próbę regulowania zjawisk kulturowych przez ustawy prawne. Nawet współczesny socjalista nie uzna, że takie rozumienie roli państwa jest i słuszne, i sensowne (jeśli uznać, że to socjalizm jest miejscem, gdzie wierzy się w polityka-inżyniera).

Te nastolatki chodzące do solarium to grupa specyficzna. Spędzają czas w galeriach handlowych, nie mają uniwersyteckich aspiracji, wydają kupę kasy na sportowe buty, ubierają się wsiowo, ostro makijażują i by zadać szyku, nie zalizują grzywki grzebyczkiem, tylko przyklejają sobie tipsy, rzęsy i diamenciki swarovskiego. W jakimś sensie ich konsumpcyjne nastawienie jest konserwatywne, a system wartości docelowo raczej "prorodzinny". Ale może dlatego stali się celem ataku: to grupa zrozumiała dla władzy, mówiąca zrozumiałym językiem, której wykroczenia też da się ująć w czytelną krytykę, inaczej niż na przykład ruch New romantic, nigdy nie niepokojony przez żadne władze - wymykający się im z powodu braku języka/sposobu myślenia, którym można go zahaczyć, czyli z powodu ograniczenia polityków. I dlatego baty zebrały dzieciaki z solarium: to jakby "my konserwatywni", tylko na razie krnąbrni, próbujący niemoralnie obniżać wiek seksualnej atrakcyjności i sięgać po konsumpcyjno-erotyczne przywileje Dorosłych, zamiast entuzjazmować się wysiłkiem nauki podporządkowywania się władzom przez uczenie się na lekcjach w szkołach.

Usłyszałem argument, że solarium i tak jest im do niczego niepotrzebne. To prawda, promieniami UV człowiek się nie naje (choć może ogrzeje?), ale cała solaryjna sprawa jest elementem szerokiego wachlarza środków, którymi zdobywa się kapitał społeczny w grupie podobnych sobie dzieciaków. A cała galeria handlowa czy inny salon fitnessu jest wielkim obszarem nieszkodliwego rozgrywania się interakcji między dzieciakami, które tam porównują te swoje kapitały (kto ma lepszą opaleniznę, tipsa, ciuszek, piercing, ajpoda), tam się ustawiają ich ciągle zmieniające się hierarchie, powiązania, układy - to jakby wielka małpiarnia w nastoletnim okresie, kiedy bycie małpą - to całe porównywanie się, plotkowanie - jest tak ważne dla rozwoju, tak satysfakcjonujące i podniecające. Dla jednych małpiarnią jest galeria sztuki, dla innych handlowa. I co w tym złego? A przede wszystkim, po co w tym, u licha, grzebać za pomocą ustaw? To nie walki psów ani kibolskie awantury, tylko bezstresowa młodość.

Skutkiem takiej ustawy nie będzie w dodatku spadek zachorowań na raka. Będzie nim przede wszystkim wzrost zachorowań na nieufność do państwa i jego narzędzi, i to w grupie ludzi, którzy pewnie nie będą aspirować do wykształcenia, być może nie nabędą bardzo szerokich kompetencji kulturowych i nie ma sensu budzić w nich dodatkowej rezerwy do systemu. Przecież dzieciaki mają rozum i widzą, że rząd specjalnie w nie bije, specjalnie im zakazuje. A władza kojarząca się i działająca zakazami to władza chora.

Zdjęcia: sxc.hu

Młodzież wszystko już przeżyła

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 08 Feb 2010 00:54:00 +0000

... czyli starzy maleńcy i mali starcy w kinie

Każdy, kto ogląda czasem filmy z lat 70., musiał to na pewno zauważyć. W tamtych czasach na ekranie rzadko pokazywano aktorów poniżej czterdziestki. Kiedy jakiś występował, to jako młodociany przestępca (pamiętam, jak nagle zobaczyłem Marka Hamilla sprzed Gwiezdnych Wojen w serialu Ulice San Francisco - sprzedawał gandzię na rogu w hipisowskich spodniach i ścigał go trochę jednak starszy Michael Douglas) albo jako chłopak na posyłki, parkingowy itp. Nawet studentów grali trzydziestoparolatkowie udający dwudziestoparolatków. Jeszcze w latach 90. w serialu BH 90210 trzeba było wysoko zawiesić niewiarę. W hitowym filmie Network (1976) Faye Dunaway ma 35 lat, a gra przebojową, agresywną bizneswoman, która właśnie zaczyna poważną przygodę ze światem kariery i jest określana jako młoda. To samo dotyczy kina komercyjnego, Charlton Heston ma w Zielonej pożywce (1973) 49 lat, a w Planecie małp (1968), jako młody rzutki szef wyprawy na obcą planetę - 44 lata! Sean Connery pierwszy raz zagrał Jamesa Bonda w wieku 32 lat, ale później grał go, aż przekroczył pięćdziesiątkę. Typowe twarze telewizji i kina lat 70. i nawet 80. to szlachetnie pomarszczone twarze lekko siwiejących ludzi koło pięćdziesiątki - ludzi decydujących, rozdających karty, biorących pełny udział w życiu w jego najlepszych odsłonach.

Przełączmy się teraz do lat 2000. Człowiek koło pięćdziesiątki występuje tylko w takim kontekście, który podkreśla jego wiek, doświadczenie etc. Przestaje być naturalnym protagonistą, wypada z roli "normalnego" typowego człowieka w kinie. Mainstream aktorski w kinie popowym to roczniki osiemdziesiąte (Zmierzch: gł. bohaterowie z 1990 i 1986). Niekiedy odmładzanie bohaterów budzi efekt niezamierzenie śmieszny, gdy producent każe widzom na poważnie przeżywać kino pełne jakichś nastolatków. Co ciekawe, występuje tu podział na kino komercyjne (zwłaszcza kino trendowe - w tym roku trend wampirów i wilkołaków) i mniej popularne, i niestety nie wykonałem researchu, ale jestem pewien, że gdyby sensownie dobrać przykłady, dostalibyśmy wzrost wieku aktora wraz ze wzrostem "ambitności" dzieła. Dziś osoba w wieku Dunaway z Network grałaby rolę człowieka doświadczonego, po przejściach, po życiowych zakrętach, szefa, mędrca, stateczną panią domu. (Co ciekawe, nastolatki królują też w reklamach sklepów z ubraniami, do których przychodzą ludzie starsi od nich o 10-20 lat). Dla ludzi "starszych" (50, 60) czy też "starych" (70, 80+) są już natomiast zarezerwowane zupełnie specjalne role.

Dziennikarz powiedziałby, że chodzi o dzisiejszy "kult młodości". Ale przecież bohaterowie dawnych lat nie są starzy, jeśli wziąć pod uwagę rozumienie starości w kontekście tamtej kultury. W ramach świata przedstawionego Dunaway, Connery i Heston grają ludzi młodych przedstawianych ówczesnymi środkami i w ramach ówczesnych pojęć. Nie chodzi o to, że dawniej pokazywano problemy ludzi starych, a dziś już się tego nie robi. Trudno mówić o przerwanej w jakimś momencie okupacji kina przez starców, tylko raczej o innym wizażu młodości czy wręcz zmianie jej definicji. Młody w latach 70. to człowiek rzeczywiście przebojowy, szokujący establishment swoim zachowaniem czy choćby "zwariowany" (to zwłaszcza lata 80.): weźmy znów ten Network, Aleję Potępionych (1977, aktor ma tu 33 lata) czy Footloose. Świat jest dla niego miejscem, w którym buntuje się i dojrzewa. Dziś natomiast młody ciałem nie oznacza "młodego duchem". Klony wampirofilmów pokazują człowieka dręczonego rozterkami charakterystycznymi dla wieku dojrzałego, kogoś okrzepłego już od dawna w rzeczywistości świata, do której może mieć stosunek cyniczny, desperacki czy poszukujący niczym "inna od swoich rówieśniczek" Isabelle ze Zmierzchu (poszukiwanie to co innego niż niedojrzałość czy "nastoletniość", bo - w przewrotny sposób - wiąże się z osobowościowymi mocnymi fundamentami). Osoba taka nie będzie zaś niepewna, szalona czy beztroska (chyba że jest to podkreślone jako specjalna cecha u drugoplanowego bohatera). W jakimś sensie młody człowiek z lat 70., w świetle ówczesnego wizerunku młodości, w filmach, na które dziś reagujemy: "Jezu, czemu tu pokazują samych starców?", jest dużo bardziej kontrkulturowy aniżeli wylansowany, hipsterowy, sztucznie odmłodzony przez makijażystów bohater, niemający żadnego fabularnego powodu do płynięcia pod prąd. "Kult młodości" jest więc kultem pokory.

Bo młodzież wszystko już dziś przeżyła, a ja więcej wniosków nie mam.

Zdjęcia za filmweb.pl: plakat z filmu Network (1977); kadr z filmu Zmierzch (2008).

Postlapidarium 2

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Tue, 12 Jan 2010 12:38:00 +0000

Kiedyś skradziono mi rower. Kilka migawek z Policji.

Na komisariacie przy Szerokiej pani w okienku pyta: "Czy tam, skąd go skradziono, są jakieś kamery?" Policyjna intuicja. Dosłownie o kilka sekund uprzedziła moje jednakowo brzmiące pytanie.

Na komisariacie przy Rynku długie zeznania. Wreszcie idzie w ruch drukarka. Produkuje wyblakły arkusz. Niektóre litery da się rozpoznać, zwłaszcza duże. Policjant patrzy krytycznie pod światło, ocenia. "Cóż, skończył się atrament. Ale... chyba... da się przeczytać. Tak już musi być".

Na komisariacie przy Lubiczu jakieś rowery (odzyskane, zabezpieczone?) stoją na korytarzu przypięte łańcuchem do kaloryfera. Na stoliku w poczekalni zostawiam szalik i rękawiczki. Policjant prosi mnie do gabinetu, spogląda na stolik. "Te rzeczy są pana? Lepiej niech pan je stąd weźmie, żeby nikt nie ukradł". No przecież.

|||

Szukając nowego roweru, wszedłem na stronę dla zachodnich importerów grupującą chińskich producentów. Kliknąłem kategorię "Sport" i ku swojemu zdziwieniu, zalany najbardziej wymyślnymi wynalazkami sportowymi (jak sprężyny na nogi i dwukołowe platformy elektryczne), nie znalazłem tam rowerów. Gdzieś popełniłem błąd. W duchu multikulturalizmu stwierdziłem, że trzeba pomyśleć jak Chińczyk. Wyszedłem z kategorii "Sport" i kliknąłem "Transport". Zasypały mnie rowerowe oferty.

|||

Świat kultury masowej ma różne drobne migawki, które opisują go celnym skrótem, mało komu jednak chce się je jeszcze komentować. Jednym z nich są amerykańskie remake'i japońskich horrorów. Remake kojarzył się kiedyś z hołdem: nadaniem po latach świeżej formy wartościowemu dziełu. Lśnienie, Solaris, Psychoza. Obecnie upływ czasu między oryginałem i remake'iem liczy się w miesiącach, a dzieło do przeróbki wyciąga z maskulturowej kadzi. I przecież nie chodzi o robienie kasy albo inaczej - zawsze o to chodzi: nie wierzę, że Soderbergh nakręcił swoje Solaris z dojrzewającej latami chęci złożenia hołdu Lemowi. Raczej ktoś w biurze Paramountu przejrzał listę starych filmów do remake'owania, podzwonił po reżyserach, wyłożył sto baniek i czerwonym mazakiem odkreślił kolejną pozycję z dziesiątek oczekujących. W końcu kultowych staroci jest zatrzęsienie, można co miesiąc wypuszczać nowy. Po co nam jesienny remake miernego horroru z Hiszpanii, który ukazał się wiosną? Może masowi widzowie zapominają jak rozwielitki, że ten oryginalny film w ogóle był? Można go wtedy nakręcić kilka razy. Sugeruję dodatkowo, żeby nic nie zmieniać i nie kręcić na nowo, tylko przetłumaczyć tytuł. Oszczędnie, no i zgodnie z zasadą Mamonia: "Mnie się podobają melodie, które już raz słyszałem. Poprzez reminiscencję".

|||

Napisy na t-shirtach to kolejny tajemny skrót do świata masowego. Otóż na odzieży w sumie liczy się ładny wzór i kolor, T-shirt jest jednak wyjątkowy, bo korzeniami zanurzony w kulturach buntu. A bunt jest w modzie. T-shirt gładki nie spełnia ponadto masowej zasady decorum i nikt nie chce go nosić. Słowem, trzeba zaprezentować jakiś napis. Tylko że napisy kultur buntu coś mówią - w dosłownym sensie. Jak tu stworzyć napis, który wpasuje się w świat masowy? Pójdziesz w polityczne lewo, odetniesz 50% konsumentów, w prawo - drugie 50%. Trzeba więc coś powiedzieć, ale nic nie powiedzieć. Trzeba by dać bezsensowne zlepki liter, jakieś przypadkowe wyrazy, nazwy, cyfry. Czy to nie ośmieszy i producenta, i konsumenta? Przecież to absurd, chodzić w ubraniu z bełkotem. Nie, to nie przejdzie. Ludzie zauważą.

Nie zauważyli. Zapraszamy do sklepów.

|||

Dziewczyna rozmawia w tramwaju przez telefon.

"... a on do tego gościa: zrobię ci z dupy jesień średniowiecza. Taaak, poważnie, tak powiedział. Nie, ja też nie wiem. Jesień średniowiecza, dosłownie, tak". Kiedyś się oburzano, że młodzież nie zna już greki. Potem, że nie zna filmów Felliniego. Książek Gombrowicza. Podstaw matematyki. Ortografii. Że w ogóle nie umie pisać. Dziś, że nie ogląda krwawych postmodernistycznych filmów o zabójcach, które są przecież, u licha, ab-so-lut-nie pod-sta-wo-we, ty durna pindo!

|||

Jestem wyżeraczem resztek. Seria osiemnastek, swojej i kolejnych kolegów z liceum, choć miała miejsce tak dawno temu, zapadła mi w pamięć głównie z powodu tych granicznych godzin, kiedy za oknem wstaje świt, a na stołach leżą niedojedzone kanapki, których nikt już nie chce. Półmiski pełne resztek: sernik w morzu okruszków, kilka kromek z jajkiem, dzbanki z nierozlanymi do końca sokami. Tort się już przeważnie nie trafiał. Później zaczęły się wesela, gdzie do schnących kanapek dochodzi jeszcze wypas potraw obiadowych i sałatek. Rzadko na nie chodzę, a jak już, rzadko udaje mi się dotrwać do tej magicznej godziny pomiędzy, gdy noc nie jest już nocą, a jeszcze nie dniem, gdy jedzenie nie jest już potrawą, a jeszcze nie pomyjami. Nie ma już kelnerów, nie ma spojrzeń wujków i stryjków. Rygory wymiany symbolicznej przestają obowiązywać. Jem i nie jestem nic winien. Wtedy padlinożercy ruszają na łowy i cieszą się prawdziwą obfitością, własną, szczerą, którą nie trzeba się z nikim dzielić.

|||

W Kijowie znajduje się muzeum Czarnobyla. Piękne miejsce zagubione wśród bocznych uliczek, wypełnione kustoszkami-fascynatkami zagadnienia, które z pamięci cytują kiepskie wiersze ukraińskich poetów upamiętniające katastrofę reaktora. Ekspozycja wykonana z rozmachem prawdziwie mitologicznej wyobraźni. Wśród chemicznych, niebiesko-czerwonych świateł u sufitu wisi metaforyczna łódź ponad mozaiką podłogową złożoną z małych kwadratowych płytek. To model rdzenia. Kiedy zwiedzałem muzeum, trafiła się wycieczka szkolna, jak wszystkie wycieczki złożona z dzieciaków, które cieszą się, że nie ma lekcji, ale i tak wolałyby iść do domu i grać w Stalkera. Tuż za drzwiami wejściowymi w dwóch złoconych ramach stoją ponure postacie odziane w gumowy antynuklearny pełny strój wraz z maską pgaz wychylającą się spod kaptura. Choć przytrzymują je żyłki, postacie gną się złowieszczo: w środku nie ma manekinów, to tylko udrapowana, podwieszona guma. "Dzieci, a wiecie, kto to jest?" Cisza. "No, dzieci, kto to jest? Nie wiecie? To likwidator. Wiecie, kto to likwidator?" Dzieciak nieśmiało: "To taki mutant popromienny, tak?" "Nie, dzieci! Nie! Likwidator - to nasz nowy święty".

Avatar: mesjasz ze skażonego raju

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 04 Jan 2010 18:05:00 +0000

... czyli na co niebieskim ludkom rewolucja

Przyjaciel utyskuje na nowy film Camerona tymi słowy: "Przemowa zjednoczeniowa jest irytująca. >Ja, Bialy Człowiek, poprowadzę was, dzikusów, do wojny i was zjednoczę... bo sami, kurwa, na to nie wpadniecie! Hurrraaa!!<". Celna i trzeźwa krytyka, która demaskuje jedną z klisz filmów o międzykulturowych zderzeniach. Ale jakaś logika musi stać za tą kliszą, skoro jest tak trwała i uporczywa. Jaka? Przedstawię kilka puzzli, które zazębiając się wzajemnie, pozwolą zrozumieć, do czego jest potrzebny bohater z Ziemi na księżycu Pandora w filmie Avatar.

1. Lud Na'vi, Indianie (Tańczący z wilkami, Ostatni Mohikanin), Majowie (Apocalypto), Japończycy (Ostatni samuraj) są obcymi tylko z pozoru. W rzeczywistości przedstawiają nas samych, podobnie jak niemal wszyscy obcy pokazywani w popularnej fantastyce. Oto my, oczyszczeni z grzechów, wykoślawień, występków przeciw "naturalnemu porządkowi" - my sprzed Upadku. Czym zaś jest naturalny porządek? To reguły ustanawiane przez Naturę. Z kolei Natura w wyobraźni twórców wspieranej mitami konserwatyzmu to nie są po prostu drzewa, kwiaty i zwierzęta: reprezentuje ona pewien rodzaj przedustanowionego, odwiecznego porządku, a jej wyobrażenia ściśle przeplatają się z wyobrażeniami o tradycji i mądrości przodków. Słowem, Natura wspiera tu tradycję i daje jej legitymację. Aby udowodnić, że konserwatywne, tradycyjne sposoby życia są słuszne, należy pokazać, że są "w zgodzie z Naturą": Na'vi są organicznie zespoleni ze swoim czującym lasem, Indianie posiadają mądrość symbiozy z końmi i drzewami, Japończycy zaś, choć nie pokazani bezpośrednio jako "lud Natury" - co byłoby śmieszne - zamieszkują ekologiczne drewniane domy rozrzucone po zalesionych stokach, a kamera nieodmiennie pokazuje piękno krajobrazu i kwiatów wiśni, przeciwstawione błotnistej ohydzie industrialnych amerykańskich miast. Rytuały, zasady i kodeksy obcych są proste, bo "naturalne", przez co głęboko mądre i w jakimś sensie niewymagające uzasadnień czy wyjaśnień. To po prostu wiedza przodków, a jednocześnie lekcja odebrana (nieświadomie, wsycona w krew od urodzenia) od Przyrody. Jednocześnie olśnienia bohatera, który zostaje w filmie wysłany między lud Natury, zawsze będą mieć związek z pięknem, przywołując grecką triadę kalokagatii: prawda to dobro i piękno. Na ekranie nie zobaczymy zawszonych, niedożywionych dzieci, a tylko piękno ludzi, gestów, szat, beztroskę zachowań. (Nota bene, metody lewicowe czy też postępowe będą działać w odwrotnym kierunku: kronikarze Nowej Huty filmowali prymitywne wsie, dziadów i baby brodzących po kolana w błocie przed budową kombinatu: oto rzeczywistość wołająca o zmianę).

2. My, czyli Najeźdźcy, zawsze pokazywani jesteśmy w sposób zrozumiały i swojski dla widza (choćby chodziło o XVIII czy XIX albo XXII wiek). Ta swojskość bierze się z odwołania do medialnie nośnych powszechnych lęków o wojnie i przemocy (Avatar, Tańczący), pijaństwie, przemyśle i postępie, rozpuście (Samuraj, Apocalypto), czczeniu bożków (Apocalypto). Zawsze w grę wchodzi też interesowność - kapitalistyczny biznes do zrobienia na podbitych terenach, największa ze skaz upadłego człowieka Zachodu, który nie potrafi już kierować się zasadami duchowymi, lecz tylko żądzą zysku. Zawsze lud Natury prezentuje też "czyste", "pierwotne" relacje między członkami społeczności, gdzie każdy ma swoją rolę, którą wypełnia z ochotą; zwłaszcza relacja kobieta-mężczyzna oraz ojciec (patriarcha)-matka jest jasno określona i powszechnie przyjmowana za oczywistą. Skażony dewiacjami Najeźdźca, postać jak z gazetki Świadków Jehowy, przegląda się w czystym zwierciadle obcego ludu, dostrzegając tam siebie - ale siebie czystego. Dewiant śni o czystości i niewinności, ukąszony przez węża Adam pragnie wrócić do Raju (Ewa nie ma tu nic do gadania).

3. Główny bohater jest Mediatorem między tymi dwoma światami, a jego wybranka enkapsuluje możliwe skażenie kulturowe swego ludu ze strony Najeźdźcy. (Enkapsulacja to mądry termin na określenie czegoś takiego, że człowiek lub grupa przejmuje na siebie kontakt z obcym i zagrażającym, dzięki czemu inni nie muszą już tego robić i mogą żyć po staremu). On sam enkapsuluje skażenie swoich ze strony ludu Natury. Lud ten zawsze przegra ze złem, bo taka jest logika chrześcijańskiego (i nie tylko) mitu: zło jest silne fizycznie, ale słabe moralnie. Jako Mediator bohater umożliwia jednak przekład. Przez swoją wędrówkę, zstąpienie w obcy wymiar ludu Natury, nabiera kompetencji, by przełożyć reguły Natury na zasady panujące w zepsutym świecie upadłych, do którego sam należy. Inaczej komunikacja byłaby niemożliwa. To reguła mesjasza: Jezus wciela się w postać człowieka, by umożliwić komunikację między dwoma nieprzekładalnymi na siebie światami, boskim (czystym, odwiecznym) i ludzkim (upadłym, skażonym, mówiącym tysiącem słów i języków). Bohater Avatara wciela się w Na'vi - kierunek jest odwrotny, ale zasada podobna. Ostatecznie celem obu jest ocalanie, wybawianie. Avatar ocala Na'vi przed zagładą, a ludzi zbawia od skażenia, zaszczepiając im świadomość tego, że robią źle.

4. Wracając do wyjściowego zagadnienia: lud Natury nie potrafi stawiać oporu wrogowi nie dlatego, że jest za głupi, ale dlatego że, jak opisałem, znajduje się w stanie pierwotnej niewinności. Aby podjąć walkę, musi zacząć myśleć i komunikować się na innej płaszczyźnie. Do tego służy avatar: zbawiciel, a jednocześnie wąż w raju planety Pandora, który przekłada dwie kultury na siebie wzajemnie, ale też wyrywa lud Natury ze stanu niewinności do stanu świadomości. W pewnym sensie wprowadza metody Najeźdźców do ich świata. Jednocześnie Jake Scully, bohater-Mediator, jest wehikułem fabuły, której zasadniczym celem jest pokazanie naturalnego porządku - rozumianego jako tożsamy z tradycją i patriarchalnym porządkiem przodków - i uświadomienie, jak bardzo się od niego oddaliliśmy, co jest w oczywisty sposób złe. Oddalenie od Natury jako prawdy, a zarazem tradycji, nie może być bowiem dobre mocą całej logiki opisanego mitu. Wszystko to dzieje się oczywiście na podłożu konserwatywnych strachów o nacierającym złu zmiany, nowości, postępu, czyli tych rzeczy, które w polityce kojarzą się z (centro)lewicą. Co zabawne, głęboka warstwa strukturalna tych opowieści stoi w sprzeczności z wykreowanym sztafażem - wszystkimi dekoracjami i tym, co jawi się na pierwszy rzut oka: pułkownik z Avatara i wszyscy oficerowie tudzież politycy z pozostałych wymienionych filmów są ubrani w szaty rasowych prawicowców, kwadratoszczękowych i twardogłowych psów systemu.

5. Oczywiście to, co pisał mój kolega i co widać na pierwszy rzut oka, pozostaje jak najbardziej aktualne: oto Biały Człowiek w krainie dzikich niesie kaganek oświaty, jako że dzicy, zajęci zabawą na sześcionogich koniach i latających pterozaurach, sami nie potrafią się zająć polityką dużych chłopców. Ciężko znaleźć inną niż rasistowska odpowiedź na tego typu spektakl kolonizacyjnej świadomości. Może kolonizatorzy tęsknią do czasów, gdy tytułowano ich mianem sahibów i bwana, a wszystko było proste jak smagnięcie batem. Może dlatego swoje frustracje (i marzenia) przelewają na fikcyjne niebieskie ludki z Pandory. Wygląda na to, że to bardzo nośne sny i bardzo uniwersalne.

Moja recenzja z Avatara znajduje się na portalu IRS.

Postlapidarium 1

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Thu, 26 Nov 2009 15:12:00 +0000

By być jak Ryszard Kapuściński, postanowiłem kompilować lapidaria. Będę miał też więcej wejść, bo są tu słowa kluczowe "kapuściński" i "lapidarium". (A będę miał jeszcze więcej, jeśli dodam "darmowy", "e-book" i "download"). Tworzenie notek z rozsypanych fragmentów to działalność od tak dawna postmodernistyczna, że już klasyczna. "Dziś najśmielszą rewolucją jest napisanie solidnej XIX-wiecznej powieści" - mówi John Banville. I ma rację (Setterfield, Littel, Dukaj). Ja więc wybiegam jeszcze dalej i wracam do postklasycznego postmodernizmu fragmentów, przynajmniej na chwilę.

|||

Już dawno temu na Allegro pojawiły się aukcje ludzi proponujących swoje usługi jako wirtualnych przyjaciół. Taki przyjaciel na Naszej klasie lub Facebooku komentuje zdjęcia i wypisuje peany o swym mecenasie. Samemu prezentuje się jako np. super laska. Jeśli uznać, że supermarkety to takie dzisiejsze bazary, a bazary to portale społecznościowe w realu, wyobrażam sobie profesję przyjaciela w hipermarkecie albo galerii handlowej. Chodziłby razem z klientem, śmiał się z jego żartów, przymierzał ubrania (wyłącznie gustowne), doradzał i znakomicie się prezentował. Mógłby też spoglądać do koszyków innych ludzi i dyskretnie podśmiechiwać się z ich wyborów.

|||

Pomysł na opowiadanie lub setting powieści:
Przez Wszechświat przebiegają tzw. fale ontologiczne. Mogą być mocniejsze lub słabsze jak pływy morskie, wyż i niż atmosferyczny albo biorytmy (jeśli kto w nie wierzy). Specjalne instytuty prognozują natężenie fal. Przy wysokim stanie świat jest zorganizowany, zwarty i gotowy, udają się wszystkie plany, ludzie mają energię i dokonują życiowych wyczynów. Z kolei przy niżu osłabia się zwartość struktury świata, narasta entropia. Ludzie zapominają imiona i fakty, podejmują spontaniczne, nieuzasadnione decyzje, nie da się zorganizować najprostszego spotkania ani nigdzie dodzwonić, psuje się jedzenie, umierają stare zwierzęta, walą się źle postawione budynki. Telewizja radzi pozostawać w domu i odłożyć ważne sprawy na okres wyżu.

|||

Posiadanie starszej siostry to coś, co się docenia dopiero z perspektywy lat. Wcześniej przeważnie stanowi pasmo nieustającej walki o Lebensraum, przynajmniej w wyobraźni młodszego dziecka (kto wie, może i obojga). Gdy ona miała 15 lat, ja 9. Ta przepaść sprawiała, że ona na moich oczach, co tu dużo mówić, po prostu czerpała z życia, gdy ja byłem uzależnionym od dorosłych berbeciem. Jedyną pociechą było dla mnie niejasne wyobrażenie, że kiedyś, jak dorosnę (znane dziecięce zaklęcie), będę od niej starszy i, kto wie, to ja będę mógł jej kazać sprzątać pokój itd. Wydaje się, że to zwykły logiczny błąd sfrustrowanego dziecka, mieszającego magiczny świat kilkulatka z realiami dorosłej rzeczywistości. Ale gdyby się w to wmyśleć, czy nie miałem racji? Czy nie przeczuwałem, nie obserwowałem w świecie dookoła, że to mężczyźni nadają ton biednej zacofanej polskiej rzeczywistości, że faktycznie to ja mam większą szansę zostać dyrektorem czy innym szefem kuchni, że faktycznie będę kiedyś starszy a ktoś taki jak ona zostanie moją sekretarką? Na szczęście w porę wyhamowałem, nie dorosłem i w moim świecie rządzą, jeśli ktoś, kobiety.

|||

Migawka z wiadomości o krajach arabskich: rozedrgana kamera, odległe strzały, przypadkowi ludzie w klapkach i białych koszulach, pył. Kadr zawsze beżowy, niekiedy są w nim białe samochody. Czasem ktoś strzela, ale większość ludzi przeważnie stoi zdezorientowana, wykrzykuje coś w niezrozumiałym (i nietłumaczonym) języku albo biega bez celu. Zdarzenia te dzieją się zawsze na zewnątrz, nigdy (lub bardzo rzadko) w gabinetach czy domach. Jeśli w gabinetach, są to gabinety władz ustanowionych przez Zachód. Z pozoru to odwrócenie w stosunku do wiadomości z Europy może dziwić, póki nie przypomnimy sobie, że Arabowie to przecież zwierzęta, a zwierzęta żyją na dworze - nie w mieszkaniach, w pyle, biegają, bełkocą (bełkotu nie ma sensu tłumaczyć), żrą się, nie noszą ubrań, walczą o jakieś tam swoje zasoby – dopóki ich życie nie zostanie zorganizowane przez kogoś stojącego wyżej na drabinie ewolucji. Wówczas trafiają do zoo, w którym malują się henną, palą fajki wodne i tańczą zmysłowy taniec brzucha, a fotografują je reporterzy z National Geographic.

|||

Wegetarianie chcą powstrzymać zabijanie zwierząt, usiłując dowieść, że między cierpieniem zwierzęcia ludzkiego a zwierzęcego nie istnieje moralna różnica. Wadzą się jednak bezsilnie z niepokonywalnym ludzkim pożądaniem krwi i rzezi. Skoro różnicy nie ma, a przemóc tego pożądania nie idzie, może warto zadziałać w drugą stronę: lobbować za zastopowaniem zabijania zwierząt zwierzęcych, w zamian proklamując ubój zwierząt ludzkich. Byłyby wybierane metodą sądu skorupkowego albo z listy 500 najbogatszych, wegetarianizm bowiem łączy się z lewicą, która nie pozwoliłaby wywieźć do ubojni zwierząt słabych, bezdomnych albo chorych. Najbogatsze zwierzęta zaczęłyby się na gwałt pozbywać kapitału i doszłoby do bezprecedensowej w dziejach redystrybucji dóbr. Wkrótce pod presją opinii światowej trzeba by zaprzestać tych działań, ale wówczas żylibyśmy już w socjalistyczno-buddyjskiej utopii. [Zrąb pomysłu podsunął mi barbarzyński kolega Michał, który nie jest wegetarianinem i nie popiera socjalistycznych utopii].

|||

Pozostając w temacie: konserwatywni krytycy UE, w imię naturalnego obywatelskiego poczucia zdrowego rozsądku, wyśmiewają znaczki pojawiające się na fajkach, piwie etc., które informują o szkodliwości, żeby nie prowadzić, nie dla kobiet w ciąży, nie dla dzieci. Niedługo będą nam pisać, którędy się pije i jak oddychać, mówią. To dobrze znane prawo Eskalacji Zwyrodniałych a z Pozoru Niewinnych Zachowań Popieranych przez Eurolewicę Mającą Sekretny Inżynieryjny Plan Prania Mózgów. To prawo widać np. na przykładzie marihuany. Konserwatywni obserwatorzy trafnie zauważają, że ten, kto pali skręty, w rzeczywistości pędzi autostradą do heroinizmu. Mam mnóstwo znajomych, którzy palą marihuanę. Sam też palę. Dlatego pierwszy raz wstrzyknąłem sobie makiwarę po filmie o Róży Luksemburg, odtąd co rano walę szprycę, nucąc Międzynarodówkę lub dziewiątą Beethovena. To samo wszyscy moi znajomi, najpierw marihuaniści, dziś ciągnący kokę workami na zmianę z butaprenem. Wszyscy też popieramy kolejne znaczki zakazu i nakazu na opakowaniach, a gdy zbierze się ich dość, wprowadzimy ustawę, by rozmieszczać je na planie gwiazd i kłosów.

Myśli o piractwie

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Mon, 02 Nov 2009 19:20:00 +0000

... czyli święci kontra przestępcze hordy

1. Niedawno w necie zobaczyłem kilka nowych stron internetowych poświęconych piractwu oprogramowania. Reklamują się na różnych portalach. Można sobie tam np. przeliczyć specjalnym kalkulatorem, ile się zapłaci kary, jeśli się przypadkiem posiada programy. Zaznaczamy ptaszkiem np. Worda, Photoshopa i Corela, po czym pojawia się zastraszająca suma. W innym jest rodzaj przewrotnego FAQ-a: prowadzący portal jednym czy dwoma zdaniami, słusznymi jak tylko może być słuszny gniew uzasadniony prawami wolnego rynku, zbijają najczęściej pojawiające się uzasadnienia piracenia programów. (Za drogie? Nie używaj. Producent woła tyle, ile zechce).

2. W mieście można zobaczyć anarchistyczną wlepkę dotyczącą nielegalnego oprogramowania. Nie pamiętam hasła, ale szło mniej więcej: "Piractwo: wolny przepływ informacji między wolnymi ludźmi". Jako że mam anarchistów ogólnie rzecz biorąc za ludzi konserwatywnych, dostrzegam tu wygodne hasełko, które ma krótkim pojęciem powszechnej "wolności" klikanie myszką z fotela na Rapidsharze wmontować w system walki z kapitalizmem. A poza tym programy to nie są wolne dobra wolnych ludzi. Nie da się tu dobudować wizji (którą sam się lubię poić) reżysera walczącego o to, by jego głos mógł się nieskrępowanie rozchodzić, lecz wciąż tłumi go aparat produkcyjno-finansowy; no a wtedy ściągnąć film z netu to jak wręcz podać rękę Hanekemu albo Van Santowi (jakie by nie było ich własne zdanie o piractwie) ponad chciwymi gębami producenckich piranii. Ale tak nie jest.

3. Ściągający filmy, zwłaszcza tacy jak ja, którzy naprawdę w 90% oglądają kino niedostępne inaczej, mogą się jeszcze tłumaczyć tą niedostępnością. Inni - że biją w amerykański hollywoodzki biznes, co też znajduje moralne uzasadnienia. Inny powód: że dobra kultury są uniwersalne i ograniczanie dostępu do nich jest haniebne. (Dziś jeszcze ci i owi poszczekują o trudzie pracy artystów, ale nasze dzieci będą się już z tego śmiać, muzyka i książki staną się w świetle prawa darmowe siłą rzeczy). (Podobnie jak haniebne jest przetrzymywanie przez kościół tylu świetnych zabytków w centrach miast, z których skandalem jest nie zrobić użytku i nie przeznaczyć na galerie, pracownie, puby, ale to inna bajka). Ale oprogramowanie? Czy oprogramowanie to narzędzia? Jeśli tak, w zasadzie nikt nie każe ci używać młotka firmy Stanley, możesz wbić gwóźdź choćby kamieniem. A czy to dobra symboliczne same w sobie? Innymi sł., czy używanie Photoshopa jest trendy i można nim podrywać laski w Kolorach na Kazku? Ale używanie Gimpa jest także na swój sposób trendy, a jeszcze idącego na Linuksie!

4. Sumując te wszystkie puzzle, szukam argumentów przeciw liberałom spod znaku za-drogo-nie-używaj, bo gdzieś w głębi mam przeczucie, że człowiek obrabiający zdjęcia w Photoshopie, a nawet, u licha, sprzedający je później, żeby się utrzymać na bazowym poziomie, nie jest przestępcą, jeśli nie kupił tego programu kosztującego ponad 20 tysięcy zł. Nie wiem, czy już to ktoś powiedział w dyskusji o piractwie (toczy się ona? bo w mediach raczej wszyscy święci, choć fakt, że nie mam telewizora), ale warto podnieść argument społecznej odpowiedzialności. Sprowadziłbym go do takiego mniej więcej stwierdzenia: jeśli bogactwo bierze się z działań milionów ludzi, bogacz zaczyna być odpowiedzialny. Nie za te miliony ludzi ani pokój na świecie, lecz takie kierowanie swoją działką, by mądrze, dobrze i prospołecznie dystrybuować dobra, dzięki którym jest bogaczem, czy też, jak się dziś mówi, liderem w branży. Można powiedzieć, że fundacja Billa Gatesa czy jakieś konkursy organizowane przez Adobe to przykład redystrybucji dóbr, dzielenia się dobrobytem. Nie są to akcje niepożyteczne, ale jednocześnie mydlą oczy, bo zasadniczą sprawą jest sprowadzenie produktu używanego przez miliony (w przypadku Windowsa - miliardy) do poziomu powszechnej dostępności, a konkretnie: obniżenie ceny. W ten sposób rozciągam społeczną odpowiedzialność biznesu - modne obecnie pojęcie, dla wielu liberałów pewnie raczej śmieszne - poza zagadnienie wyzysku pracowników na wyzysk klientów, którzy płacą za dużo za zbyt popularne (ocierające się o monopol) programy.

Dodam jeszcze, że istnieje pewna granica finansowa: powyżej niej zaczyna się piractwo, poniżej większość zainteresowanych woli pozostawać w zgodzie z prawem. Ta granica jest znana w świecie podatków, których zbyt wysoka wielkość powoduje gwałtowny wzrost szarej strefy. Nie jestem przeciwnikiem podatków - wskazuję na metody minimalizowania piractwa inne niż penalizacja wielkiej masy społecznej (która zawsze jest wyjściem złym), mianowicie obniżenie cen produktów używanych przez miliony. Liberał powie, że to sprawa firmy, czy będzie tej granicy poszukiwać. Ja odpowiem, że to obowiązek firmy w imię jej odpowiedzialności. Microsofcie, poszukuj jej w okolicy 100 zł.

Na jednym z tych portali antyreklamujących piractwo czytam: "95% plików z muzyką jest pobieranych nielegalnie". To ich zdaniem argument wspierający słuszność walki z piractwem. Jednak jeśli okazuje się, że większość obywateli łamie prawo, czy coś jest nie tak z większością obywateli, czy z prawem, które ma im służyć?

5. W filmie Upadek (tym z Douglasem) główny bohater wchodzi do spożywczaka i zaskoczony drożyzną, domaga się obniżenia cen do poziomu z bodaj 1970. Zarazem ma przy sobie broń, co dodaje filmowi uroku. Wyobrażam sobie Douglasa w sklepie z software'em. "Proszę Windowsa z pakietem Office, Adobe CS 4 i nowego Posera. Co? 35 tysięcy? Otóż nie zapłacę więcej niż dwa za to wszystko, a jak wam się nie podoba, zaraz ktoś zachoruje na ołowicę". Przeważnie nikt nie odwiedza sklepów komputerowych z bronią w ręku. Może trzeba zacząć?

Fotografie za sxc.hu

O fantastyce skarlałej

noreply@blogger.com (dariusz żukowski) — Thu, 17 Sep 2009 12:12:00 +0000

[1] Ten tekst umieściłem kilka dni temu na portalu Intergalactic Radio Station. Współtworzę go i zapraszam do poczytania wielu ciekawych materiałów nie tylko o RPG i SF.

[2] Uprzedzam, że artykuł ten zawiera informacje o treści i zakończeniu filmów Raport mniejszości, Equilibrium i Gattaca, choć zapewniam, że zakończenia te są z góry przewidywalne.

iteracja zero

Fantastyka to gatunek, który tylko z pozoru lubuje się w stawianiu trudnych pytań, wybiega w przyszłość, rozważa śmiałe projekty i pokazuje nieznane przyszłe światy. Mam tu rzecz jasna na myśli amerykańską fantastykę filmową, która stanowi pewnie 90% współcześnie konsumowanej fantastyki na świecie. A fantastyka umasowiona milionowymi budżetami siłą rzeczy musi obniżać poprzeczkę. Z drugiej strony fantastyka jest gatunkiem popularnym z definicji i nie ma sensu zrzędzić nad jej pauperyzacją, bo masowość to jej stan naturalny, a raczej warto chwalić kierunek odwrotny, ku gustom bardziej wymagającym, który tu i ówdzie obiera. Zamiast narzekać na Hulka, lepiej cieszyć się, że jest również A.I. Istnieje jednak także pewne "pogranicze mistyfikacji", grupa filmów, które nie tylko udają coś, czym nie są - one szkodzą, sprowadzają problem do banału, ale przede wszystkim są stworzone przez ludzi wychodzących z założeń, po przyjęciu których fantastyka karleje i zamienia się we własne przeciwieństwo – festiwal konserwatyzmu.

iteracja jeden - brak zaufania

Gdzie leży problem? W świecie wartości, a konkretnie w wartościach politycznych, czyli politycznej poprawności. Jednak przeważnie PC rozumie się jako pewien dodatek, śmiesznostkę, drobną modyfikację. Umieszczenie Murzyna i inwalidy jako pobocznych i mało ważnych bohaterów w drużynie. Taki stempelek cenzury. Lecz PC to nie tylko kwiatek u ciepłego i praktycznego kożucha. Impotencja w przekraczaniu barier zamienia się w bojaźń nowego, niemożliwość stworzenia szerszej wizji, zwłaszcza społecznej, a to już przestaje być zabawne i zaczyna mieć bardzo dużo wspólnego z nędzą fantastyki.

Najpierw zmielę Raport mniejszości, film stary, ale ważny i duży. Został bardzo dobrze przyjęty przez widzów i krytyków, uznany za wreszcie znakomitą realizację historii Philipa Dicka po wielu wcześniejszych niewypałach. Podnoszono, że w realizacji brał udział zespół futurologów i innych logów od przewidywania trendów technicznych, urbanistycznych etc. Rozbieżności filmu z tekstem opowiadania wyjaśniono inwencją scenarzysty i regułami adaptacji – co jest oczywiste, film ma swoje prawa. W ich imię przemontowano jednak końcówkę w taki sposób, że z fantastyki robi się zaduszkowata polityka.

Otóż i u Dicka, i u Spielberga tytułowy system „raportu mniejszości” leżący u podstaw prewencji policyjnej – aresztowania przestępców przed popełnieniem zbrodni – działa niezwykle skutecznie, tworząc społeczeństwo niemal pozbawione przestępstw. Nie wdając się w szczegóły, mamy z jednej strony system chroniący miliony obywateli, z drugiej – polityka chroniącego ten system z wielką patriotyczną gorliwością, a z trzeciej – policjanta, który dostał się w tryby maszyny i walcząc o uniewinnienie spod fałszywych zarzutów, jednocześnie postanowił wywalić całą prewencję w cholerę. W wąskim kadrze kamery widzimy konstelację paru ludzi i ich postaw; w szerokim świecie za kamerą, jak nam się sugeruje, żyje wielomilionowe supernowoczesne społeczeństwo przyszłości.

We współczesności metoda na zlikwidowanie przestępstw byłaby jednym z największych osiągnięć cywilizacyjnych. Jak wiele luk i błędów musiałaby zawierać, by z niej zrezygnować na korzyść powrotu do epoki tradycyjnej policji? Jak prymitywny i nieoświecony musiałby być kraj, by nie być w stanie odsunąć skorumpowanych politykierów i wytworzyć mechanizmów korygujących taki system, różnych podwójnie ślepych prób czy zabezpieczeń? Czy w ogóle możliwy jest cywilizacyjny krok w tył, powrót od karabinu do muszkietu, z monarchii do starszyzny plemiennej? U Dicka cała przygoda agenta Andertona w świecie, w którym wyrósł i w który siłą rzeczy wrósł, służy korekcie rzeczywistości i naprawieniu narzędzi systemu. I to się udaje. Spielberg natomiast nie wytrzymuje presji fantastyki. Tworzenie efektownych obrazków latających samochodów i kolorowej akcji w dekoracjach SF idzie mu dobrze, ale pokazywanie, że alternatywne społeczeństwo może być jedną z opcji, a nie dewiacją, zalatuje lewicą, którą Hollywood zwalcza już od pół wieku. Dlatego w filmie od początku czuć spiskowy klimat, agent jest podejrzliwym typkiem, a cała rzeczywistość sprawia wrażenie smutnej, zimnej, nieprawdziwej maski nałożonej na głęboko ukryty trwały rdzeń. System prewencji nie może być strukturalną, immanentną częścią społeczeństwa i jego aparatów – jest liszajem na zdrowym ciele uśpionej chwilowo i czekającej na powtórne przebudzenie demokracji.

Wyjście twórcy (Dicka) z założeń, nazwijmy je, fantastycznych prowadzi do zupełnie innego finału niż start (Spielberga) z pozycji konserwatywnych. W pierwszym przypadku, poprzez zaufanie do pomysłu, że być może istnieją równorzędne, a przynajmniej warte rozpatrywania alternatywne wizje świata, prawa i relacji społecznych, stajemy wobec czegoś rzeczywiście nowego, co otwiera się jako trudny, fascynujący, czekający na zadanie właściwych pytań problem. W drugim, w efekcie apriorycznego odrzucenia każdej alternatywy wobec konserwatywnego status quo, skończymy zawsze pod tą samą spłowiałą łopoczącą amerykańską flagą. Będziemy z góry nieustannie postrzegać wszelkie niewzmacniające zastanego systemu pomysły jako wypaczenia, a całą wizję fantastyczną sprowadzimy do moralnego kwakrowsko-mormońsko-purytańskiego ostrzeżenia przed diabłem nowości. W przypadku Raportu wszystko to jest o tyle paradoksalne, że Dick także był konserwatystą (wypisującym nierzadko polityczne dyrdymały), ale bardziej fantastą.

iteracja dwa - dobry i zły korzeń

W Raporcie mniejszości skraplają się zasadnicze cechy fantastyki podcinającej gardło samej sobie. Inne uwypukla Equilibrium. Ten film został z kolei obwołany nowym Rokiem 1984. Strukturalny wzorzec bajki jest taki sam: siepacz utopijnego systemu doznaje przebudzenia i uderza w splot słoneczny Zła, rozwalając wszystko w drabiazgi i uwalniając ludzi z narzuconego im zaślepienia.

Mimo podobieństw, na czoło wychodzą tu inne elementy niż w Raporcie. Po pierwsze, wizja marazmu czy ślepoty ludzi przypomina sen opisywany przez religie gnostyczne, a idzie to tak: ludzie przybyli z nieba, lecz o tym zapomnieli. Dali się spętać w krainie doczesności i teraz bezwładnie wegetują, a ich dusze na wpół śnią. W Equilibrium motyw ten uwypukla element tłumiących emocje leków, które każdy obowiązkowo zażywa. Przejście na stronę ruchu oporu wiąże się z przebudzeniem, nagłym olśnieniem, tak samo jak w Matriksie. To oznacza, że rzeczywistość nie jest, powiedzmy, trochę skrzywiona i trzeba stopniowo rozsupłać węzły korupcji czy zbrodni jak w kryminałach – takie przebudzenie (pomijając chorobę psychiczną) możliwe jest tylko w przypadku świata do cna sztucznego, stanowiącego jakiś nienaturalny konstrukt nałożony na… właśnie, na co? Skoro można się przebudzić z fałszu, co jest tą podskórną, prawdziwą rzeczywistością? Albo inaczej – jeśli w ogóle istnieje coś takiego jak przebudzenie, to znaczy, że jest coś, co ma status jedynoprawdy: unikalnego, dobrego dla człowieka świata. Po pokonaniu kolejnych stopni wtajemniczenia – dokładnie jak u gnostyków – bohater ściera się z Wielkim Bratem i go zabija. W ostatniej scenie widać rebeliantów wybiegających z radosnym rewolucyjnym krzykiem na ulice. „Hura, znowu można zabijać!” – podsumował ją Max Smirnov. Otóż gdy założymy, że istnieje zdrowy korzeń (a konkretnie atlantycka demokracja oparta na prawie przemocy), wszystko inne będzie ułomne, a każdy projekt społeczny podejrzany – im śmielszy i odleglejszy, tym bardziej. Nawet, a może zwłaszcza taki, gdzie nie ma wojen, gdzie wyeliminowano przemoc ze wszystkimi tego gigantycznymi konsekwencjami, którym tu poświęcono może dziesięć sekund refleksji. Przy przyjęciu strategii podejrzewania, każda fantastyka społeczna, czyli ta najciekawsza, zamienia się w fantastykę demaskującą i wskazującą palcem Zło jak w osiemnastowiecznych moralitetach amerykańskich protestantów.

To z pozoru niewinne wskazanie palcem Złego jest kolejnym pętającym myśl elementem. I Equilibrium, i Raport go zawierają. Ponieważ aby dowieść sztuczności projektu społecznego, trzeba pokazać, że powstał on za sprawą knowań. W ortodoksyjnym chrześcijaństwie za całe zło w świecie, a nawet dopiero w głowie, odpowiada jeden Kusiciel, Niszczyciel, Pan Much. I tak jest też tutaj: zagadka wydaje się zawikłana, póki bohater, po przebudzeniu, nie dojrzy prawdy, a prawda, jak to prawda konserwatystów, musi być prosta jak cios noża. I skrapla się w jednym wskazaniu: to on zawinił. Tu jest Stary Rogalec. Oto sworzeń i splot Zła. W końcowych sekwencjach słyszymy jeszcze przeważnie ostatnią przemowę Kusiciela, który w fabule filmu jest VIP-em, trzyma całą władzę lub przynajmniej jej istotną część. Są jakieś wyjaśnienia, próby obrony, lecz niezłomny bohater bez wahania rozcina węzeł, maska opada, świat się uwalnia i wraca do naturalnego stanu zdrowego korzenia.

Skomplikowane sploty zależności, zawikłane interesy, relatywne wartości, elastyczne postawy, wszystko to, co tworzy naprawdę ciekawe historie, w „fantastyce udającej” nie ma miejsca. Oświetlanie odcieni czy odkrywanie, że prawd może być wiele, to sedno wartościowego i śmiałego projektu społecznego, a więc dobrej fantastyki. To zarazem jakości niemożliwe, jeśli jakakolwiek alternatywa z góry budzi nieufność twórcy, który chce ukazać jasno zdefiniowanego Wroga. Co więcej, ubliżające intelektowi prostactwo systemów wartości takich światów jest śmieszne w zestawieniu z próbą pokazania ich jako skądinąd bardzo skomplikowanych – to błąd proporcji. Zatrudniamy setkę futurologów, żeby przewidzieć przyszłe ekrany komputerów, transport i meble, jednocześnie prezentując cały układ polityczny i wspierający go system wartości jako możliwy do roztrzaskania jednym szybkim ruchem! Jeśli chcemy mieć idącą w detal wiarygodność, pokażmy obok gadżetów relatywizm moralny i złożone powiązania między mającymi różne interesy ludźmi. Jeśli uznajemy, że mówimy umownymi symbolami rodem z baśni Andersena, zróbmy film tak, jak Lars Von Trier zrobił Manderley – kredą na drewnianych deskach.

iteracja trzy - granica fantastyczna

Gattaca popełnia kolejne wykroczenie przeciw fantastyce. Tu zmagać się będę z największym gigantem, bo o ile Raport mniejszości i – zwłaszcza – Equilibrium to mimo wszystko fantastyka akcji, o tyle Gattaca uchodzi za dzieło stricte intelektualne i głębokie. Nie ma tu strzelanin, nie ma pościgów (to zresztą dość emblematyczne, że wystarczy nie zawrzeć w filmie SF wybuchów, by przyciągał uwagę jako inny, głębszy). Jest za to usztywnione społeczeństwo zimnych doskonałych urzędników, przypominające Brazil Gilliama, z których prawie wszyscy, poza m.in. głównym bohaterem, zostali genetycznie udoskonaleni.

Wracam tu do błędu proporcji: jeśli chcemy pokazać coś umownie, metaforycznie, to pokażmy za pomocą metaforycznych środków. W Brazil ewidentnie widać tę umowę z widzem – to fantastyka kreślona grubymi krechami rodem z teatru, malowana przesadą, parodią, sprajem na murze i złomem udającym hi-techowe gadżety. A Gattaca nie. Tu wszystko dzieje się na serio. Wnętrza, auta, zachowania ludzi, nawet ich ubrania są drobiazgowo zaprojektowane i podane w poważnej tonacji, podczas gdy cały projekt społeczny stojący za przedstawionym światem genetycznej idealności roi się od bzdur i uproszczeń. To tak, jakby w celu nakreślenia na kawiarnianej serwetce trasy z dworca do hotelu, zacząć cyzelować wszystkie mijane ławki, znaki i kosze na śmieci. Jeśli chodzi o prosty – prostacki – morał związany z dyskryminowaniem bliźniego, nie ma sensu ubierać go w skrupulatnie zaprojektowaną retroarchitekturę i efekty specjalne. Inaczej zrobi się z tego kicz: formalna przesada niosąca treściowy banał.

Co to za banał? Refren pojawiający się od zarania literatury amerykańskiej, mianowicie historia o tym, że każdy zasługuje na swoją szansę niezależnie od „koloru skóry”. Kolor skóry piszę w cudzysłowie, można tu wrzucić cokolwiek. Bo i fabuła jest jakakolwiek – wcale nie potrzeba do niej fantastyki, żeby sprawnie działała. Wystarczy wrzucić Żyda ukrywającego się w nazistowskich Niemczech pod fałszywą tożsamością, który zdobywa kolejne laury (kojarzycie film?, ksiażkę?). Poza tym mamy tu amerykański mit self-made-mana rozwijany od XVIII wieku: jeśli będziesz bardzo, bardzo chciał, wszystko ci się uda, nawet jeśli jesteś Murzynem, Żydem czy genetycznym niedorozwojem. I tyle. W tym filmie nie ma nic więcej. Na tych kilku wytartych do przezroczystości kliszach kończy się jego horyzont intelektualny, zademonstrowany projekt społeczny jest równie prymitywny.

I znów polityczna poprawność nie pozwala zadać autentycznych pytań, ponieważ tchórzliwy reżyser nie podołał zadaniu przekroczenia „granicy fantastycznej” (oto powołuję ten termin i oddaję w używanie), to jest wyobrażeniu sobie świata opartego na innym systemie wartości, który może być rozpatrywany jako równorzędny naszemu, z szacunkiem lub przynajmniej zaufaniem. Świat Gattaki jest z góry założony jako zły, pisany i filmowany z tezą. Nikt nie zadaje na przykład pytania o moralne prawo rodziców dziecka do genetycznego niemodyfikowania go przeciw chorobom, jeśli taka technologia jest dostępna. To przypomina toczącą się (na szczęście nie w Polsce) walkę z przeciwnikami przetaczania krwi lub szczepienia dzieci. Z wielu punktów widzenia nieprzyjęcie oferty medycznej na niekorzyść własnego dziecka to poważny problem moralny (w filmie poświęcono mu ze dwa zdania), a decydujących się na to (w imię dziwacznej „religii” naturalnego poczęcia) rodziców z wielu punktów widzenia można by nazwać sfanatyzowanymi zwyrodnialcami. I to pierwszy z mnóstwa problemów, które rodzi świat Gattaki, lecz które nigdy nie zostaną należycie przerobione, ponieważ zamiast rozwijania fantastycznej wizji, stworzono XVIII-wieczną historię self-made-mana w nowych dekoracjach; w niefantastycznych przepadłby zresztą z kretesem. No dobra, powiecie, to po prostu biedny film. To prawda – ale właśnie on uchodzi za dzieło intelektualne, głębokie i ważkie dla gatunku. Właśnie takie zamaskowane, udające coś, czym nie są, pompatyczne gnioty pracują, i słusznie, na antyrenomę współczesnego kina SF.

iteracja cztery

I ciszej nad tą trumną!

(Do zobaczenia w kinie i na portalu Intergalactic Radio Station).