Naud van der Ven

Woke en progressief

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Wed, 01 Apr 2026 08:36:00 +0000

Het woord ‘progressief’ in ‘Progressief Nederland’ (PRO) kan best goed gekozen zijn. Tot pakweg een jaar geleden stond progressief gelijk aan ‘woke’, dat wil zeggen aan anti-racisme, inclusiviteit, intersectionalisme, genderneutraliteit en pleidooien voor het opheffen van grenzen. Maar woke is op zijn retour. En ‘progressief’ kan zich daar redelijk makkelijk weer van losmaken door terug te keren naar oudere waarden die eerder met progressiviteit verbonden waren. Ik denk aan zaken als een rechtvaardige inkomens- en vermogensverdeling, solidariteit met de zwakkeren en zorg voor het milieu. En dat alles binnen een context van liefst Europese, en anders Nederlandse grenzen.

De afnemende aantrekkingskracht van woke kan ik wel begrijpen. Er zit een vorm van zelfkastijding in om (als voornamelijk witte mensen) voortdurend te reflecteren op de onderdrukking die jij en je bevolkingsgroep veroorzaken in verleden en heden. De absolute zuiverheid die daarmee beoogd wordt is voor de meeste mensen niet haalbaar. Er zit beslist iets aandoenlijks in het streven van woke naar het afleggen van totale verantwoording. Maar het heeft iets naïefs om, zoals Sarah Sluimer het formuleert in een NRC-column, van mensen te vragen om “je taal en gedragingen tot op de millimeter te deconstrueren en te transformeren, zonder ooit echt het gevoel te krijgen dat je op de juiste weg bent”. Dat kúnnen mensen helemaal niet.

Erger dan naïef, echt wrang wordt woke als je bedenkt met hoeveel enthousiasme in vooruitstrevende kringen open grenzen en kosmopolitisme werden verwelkomd. Ze zouden het tijdperk inluiden van universele broederschap en van de wereld een solidair dorp maken. De idealisten hadden niet door dat hun multiculti euforie de op winst beluste kapitalisten een fraaie dekmantel gaf voor het optuigen van hún kosmopolitisme. Bedrijven en techbro’s konden transnationale imperia vestigen die nog nauwelijks ergens belasting betalen, en goede sier maken met utopische formules als de ‘United colors of Benetton’ en het ‘universeel verbindende Internet’. Zo bekeken reflecteerde woke dus eigenlijk een beetje te weinig, of niet op de goede manier.

Hoe dan ook, woke is niet goed meer houdbaar, dat ben ik met Sluimer eens. Maar dat het kind van progressieve waarden met het badwater van woke wordt weggegooid, zoals zij zegt, dat klopt niet. Sluimer wist nog niet van de nieuwe naam van Groenlinks/PvdA toen ze haar column schreef, maar ik vat die op als een aanzet om zorgvuldig na te denken over progressieve waarden die langduriger houdbaar zijn, zoals gelijkheid en milieu. En dan zonder woke te worden.

Zie ook Woke avant la lettre.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Woke en progressief en scrol naar beneden door.

Sorry

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Wed, 11 Mar 2026 10:18:00 +0000

Laatst las ik over de vele manieren waarop het woord ‘sorry’ inhoudsloos wordt gebruikt. “Wij Britten zeggen vaak sorry terwijl we het niet menen”, zegt een leraar Engels in Trouw. Of het is een manier om emotionele reacties van een ander te sussen of te voorkomen. “Steeds vaker wordt sorry gebruikt voor het betuigen van spijt over kleine ongemakkelijkheden. Die afzwakking toont zich ook in het toenemende gebruik van versterkende bijwoorden om de intensiteit van sorry in bepaalde situaties juist te benadrukken: I am truly sorry. Of: I am extremely sorry.” En die tendens is niet beperkt tot Britten.

Net voor ik het artikel las had ik in een interview ‘sorry’ opgevoerd als een bij uitstek met betekenis geladen woord, gekoppeld aan denkschaamte. Denkschaamte is de realisatie dat je in je goedbedoelde enthousiasme iemand kwetst. Die ontdekking kan bijvoorbeeld gelden voor een ouder die soms te nadrukkelijk denkt te weten wat goed is voor zijn kind, of de manager die zich enthousiast opdringt aan haar medewerkers. “Als die denkschaamte optreedt, ontdek je in een split second dat je over de grens van een ander bent heengegaan: ‘Sorry’. Die verontschuldiging maakt nieuw contact mogelijk.”

Vernieuwing van het contact, door het simpele woordje sorry. Dat is nogal wat, en niet bepaald betekenisloos. Je kunt concluderen dat er twee soorten sorry’s zijn. Het Trouw-artikel maakt duidelijk dat een miniem verschil in de formulering al het verschil kan maken tussen betekenisloosheid en betekenisvolheid: “De zin ‘Sorry, als je je gekwetst voelt’ betekent iets heel anders dan: ‘Sorry dat ik je heb gekwetst’.” Als dat zo is wordt het zaak om de twee soorten goed van elkaar te onderscheiden.

Dat is nog niet zo eenvoudig. Wat is vereist voor de betekenisvolle variant? Het moet, voor degene die zich excuseert, duidelijk zijn dat hij met zijn gedrag of uitspraak de ander pijn heeft gedaan. Daarvoor moet verdriet of boosheid of gekwetstheid bij de ander zichtbaar zijn. Want anders krijg je het signaal van grensoverschrijding niet terug die het serieus maakt. Lastig genoeg moet de grensoverschrijding dus al plaatsgevonden hebben wil het uitspreken van ‘sorry’ inhoudsvol zijn, maar dan heb je ook wat. Als het alleen maar gebruikt wordt om ongemak te voorkomen wordt het snel betekenisloos.

Zie ook Verbinding, dat lijkt iedereen te willen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Sorry en scrol naar beneden door.

Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Wed, 04 Mar 2026 10:17:00 +0000

Zelf heb ik die ervaring nog niet, maar andere mensen zeggen: muziek door AI gecomponeerd heeft het nét niet. Nogmaals, ik heb het niet ervaren, maar als dat zo zou zijn dan staan we mentaal toch voor een grote omkering van waarden.

Je kunt zeggen dat, tot recent, het bereiken van perfectie het richtsnoer was/is waarop we ons oriënteren bij veel van onze activiteiten. In de meeste gevallen weten we heel goed dat perfectie onhaalbaar is, maar het diende voor het stellen van normen en meetcriteria. Toegepast op het gebied van de muziek: zowel de beoordeling van composities als uitvoeringen van muziek werden langs de lat van het volmaakte gelegd. Weliswaar konden luisteraars naar muziekopnames zich ergeren aan supergladde uitvoeringen waarin alle oneffenheden door opnametechnieken zijn weggeretoucheerd. Maar dat liet het streven naar perfectie als richtsnoer ongedeerd. Niemand is perfect, en toch probeert iedereen zijn tekortkomingen te verhelpen. En die wens is goed te begrijpen, die hangt samen met ons verlangen naar beheersing van onze omgeving en het uitschakelen van verrassingen en andersheid.

AI lijkt het nu voor elkaar te krijgen om dat (zeer menselijke) streven naar perfectie honderdtachtig graden te draaien en om te zetten in een waardering van oneffenheden, foutjes en ruis. We streven naar perfect en rimpelloos, maar als het eenmaal zover is vinden we het kennelijk saai. Zo kan er een trend ontstaan die voorkeur heeft voor ouderwetse langspeelplaten, eventueel met kras erop. Of voor opnames waar ruis te horen is, of onzuiverheden, of het nadrukkelijk aanslaan van toetsen.

Overigens is die trend van het toelaten van oneffenheden decennia ouder dan de opkomst van AI. Die was al zichtbaar in de mode van nieuwe spijkerbroeken met gaten en slijtageplekken sinds de jaren negentig. En in postmodernistische filosofische uitspraken uit die jaren, bijvoorbeeld van Françoise Dastur. Zij stelt dat gebrekkigheid ons in contact brengt met de grenzen van ons bestaan en juist daar wordt het leven kostbaar. Ik vroeg me destijds weleens af of het laten vieren van de beheersing, bijvoorbeeld van nette kleren of sluitende gedachten, een luxe-verschijnsel was. Ik associeerde dat met onze door welvaart en technologie geschraagde verzorgingsstaat, we zouden zo verwend zijn dat we ons voor de afleiding wat rafelranden konden permitteren.

Maar wat AI nu teweegbrengt gaat veel verder dan dat. AI lijkt, door zijn belofte van alwetendheid en alomvattendheid, de trend van weerzin tegen perfectie en verlangen naar het onvolmaakte een veel grotere, bijna existentiële reikwijdte te geven. Die weerzin heeft niets meer met verwendheid of luxe te maken, die raakt aan iets diep menselijks dat zich verzet tegen de totale controle. In de woorden van de filosoof Judith Butler: “Laten we eerlijk zijn, we worden door elkaar ontregeld. En als dat niet zo is, missen we iets”.

Zij doelt daarbij op meer dan wat afleiding van de verveling. Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en socialer. Met dat principe is AI onbekend.

Zie ook Het goede, het ware en het schone en Het totalitarisme is onder ons.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en scrol naar beneden door.

Tussen de grootmachten

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Sun, 25 Jan 2026 18:52:00 +0000

Nog geen twee weken geleden wachtten politici, pers en wij allen angstig af wat Trump zou gaan doen met Groenland. Hij zou het gebied koste wat het kost annexeren. Hij dreigde met militair ingrijpen en hogere importtarieven voor de landen die Denemarken bijvielen. Buitenlandanalist Rob de Wijk schreef toen een opbeurende column over de potentie van Europa. “Ik hoor voortdurend de mantra dat ‘we niet zonder Amerika kunnen’. Onzin. Het is een kwestie van willen. De Amerikaanse troepen zijn eenvoudig door Europese te vervangen. Franse en Britse kernwapens kunnen de nucleaire taak van de Amerikanen overnemen. Met behulp van het Oekraïense Delta-systeem gekoppeld aan Europese satellietsystemen kunnen we ook zelf grote militaire operaties uitvoeren. Geavanceerde langeafstandswapens kunnen we inmiddels samen met Oekraïne ontwikkelen. Het EU-programma ReArm Europe komt op stoom. Over een paar jaar zijn de belangrijkste gaten in de Europese defensie gedicht.”

Afgelopen vrijdag, na voelbare, al dan niet terechte, collectieve opluchting dat de zaak niet uit de hand gelopen is, schrijft hij een inktzwart commentaar. Onder de titel “De situatie in Europa is veel ernstiger dan velen denken” vraagt hij zich af of we in Europa ooit voorbij het stadium komen dat we denken te leven in een wereld die we wensen, in plaats van een wereld zoals die is. Trump liet Oekraïne aan zijn lot over en koos partij voor Rusland. Oekraïne interesseert hem geen zier. Dat geldt ook voor de verdediging van de bondgenoten tegen een steeds agressiever wordend Rusland.”

Het optreden van De Wijk heeft wel iets weg van de stijl van een Bijbelse profeet: als het publiek in zak en as zit gaat hij troostend rond, als mensen te luchtig doen over een gevaarlijke situatie heft hij waarschuwende woorden aan. Aan het begin van de zesde eeuw voor de gangbare jaartelling zat - zoals wel vaker - het kleine koninkrijk Juda en zijn hoofdstad Jeruzalem klem tussen de grootmachten Egypte en Babylonië. Concreet ging er voor Jeruzalem grote dreiging uit van de koning van Babylonië, Nebukadnezer. De profeten Ezechiël en Jeremia beschouwen het als hun taak om de mensen daarvoor te waarschuwen, regelmatig in scherpe bewoordingen. Maar als Jeruzalem eenmaal is ingenomen en de Tempel is verwoest wanhoopt de bevolking. De profeten slaan dan een andere, troostende en bemoedigende toon aan.

Een dergelijke rolverwisseling zie ik De Wijk ook regelmatig uitvoeren. Hij vervalt in zijn waarschuwende modus niet gauw in de vermanende toon van de profeten (“Het komt door jullie zonden!”), maar streng is hij wel als hij de vraag stelt of de Europese leiders weifelachtig zullen blijven hangen in de voorbije wereld. Gelukkig houdt hij God erbuiten.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Tussen de grootmachten en scrol naar beneden door.

Gebruikersongemak

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Thu, 15 Jan 2026 12:33:00 +0000

We kunnen er niet meer omheen: vanwege onze afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven en militaire macht zijn wij in Europa chantabel. En chanteren zullen ze ons, Trump en zijn regering, zoveel is zeker. Ik ben daarom mijn eigen kleine verzet gaan organiseren. Met de hulp van een buurman heb ik Europese software als LibreOffice en Thunderbird geïnstalleerd zodat ik op termijn Microsoft Office niet meer nodig heb. De volgende stap moet zijn dat ik me aansluit bij een Europese clouddienst, en ik moet natuurlijk nog een keer van Windows af zien te komen.

Het is waar, LibreOffice is niet zo gelikt en verslavend gebruiksvriendelijk als MS Office. In de Duitse deelstaat Sleeswijk Holstein is de overheid in zijn geheel overgegaan naar Europese software, en menige ambtenaar daar zal zijn Word en Excel wel eens missen. Maar dat weegt niet op tegen het strategische belang van een dergelijke overstap. En ik merk zelf dat ik, eventueel met behulp van vragen aan de Europese AI Le Chat Mistral, alles wat ik gewend was te kunnen doen, nu op LibreOffice ook voor elkaar krijg.

Ik vind het wel wat hebben dat ik als burger met relatief simpele keuzes zelf iets kan doen aan wat in feite een gigantisch probleem aan het worden is. Voor bedrijven en overheden zijn die keuzes misschien lastiger. Want de Amerikanen dreigen met strafmaatregelen zoals heffingen en opschorting van de dienstverlening als zij overgaan op Europese software of zich door Europa laten reguleren. Voor mij als burger, voor ons als burgers, staat er minder op het spel. Ik hoop daarom dat de keuze voor Europese waar een brede beweging wordt. Zeg maar: een Europese verzetsbeweging, geweldloos van aard, en gedragen door oplettende Europese burgers die wat gebruikersongemak voor lief nemen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Gebruikersongemak en scrol naar beneden door.

Interessant of niet

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Fri, 09 Jan 2026 10:41:00 +0000

“Alle gelukkige gezinnen zijn gelijk, maar elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier”. Met die iconische zin opent Leo Tolstoj zijn roman Anna Karenina. Die zin suggereert dat ongelukkige gezinnen interessant zijn voor een schrijver omdat de reden van het ongeluk per gezin uniek is. De oorzaak kan bijvoorbeeld liggen in communicatieproblemen, financiële zorgen, verslavingsproblematiek enz. Daar valt meer over te vertellen dan over gelukkige gezinnen die gemiddeld genomen dezelfde kenmerken met elkaar delen, namelijk van harmonie, communicatie, steun.

Voor mij geldt al een tijdje een omgekeerde slagzin: al het gekuip en gekonkel in de (geo)politiek lijkt op elkaar, maar constructieve gebeurtenissen zijn constructief op hun eigen manier. Die omkering leid ik af uit het feit dat ik steeds minder geïnteresseerd ben in artikelen over list en bedrog en brute macht; ik lees ze gewoon niet meer. Het is alleen maar meer van hetzelfde, of het nu over Poetin, Trump, Orban of Netanjahoe gaat. Terwijl ik wel nieuwsgierig ben naar de precieze voortgang en details van opbouwende gebeurtenissen zoals de inrichting van een eigen Europese big tech of de politieke prestatie van een algeheel vuurwerkverbod. Die wil ik volgen in hun uniciteit: hoe komen ze tot stand, wie werken daaraan, wat zijn de valkuilen.

Het betekent wel dat ik de krant wat eerder uit heb dan vroeger.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Interessant of niet en scrol naar beneden door.

We kunnen niet meer terug

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Fri, 02 Jan 2026 15:28:00 +0000

“Ik ga leven”, zegt Lale Gül. “Ik draag geen hoofddoek meer en kleed me zoals ik wil”, zegt de Iraanse Rahil Fallahfar. En Alain Verheij schrijft over een biseksuele vrouw op een streng reformatorische mbo-opleiding: “Op geen moment zou ze accepteren dat haar eigen identiteit en bestaansrecht ter discussie werden gesteld”.

Over het algemeen kunnen dit soort uitspraken in Nederland op instemming rekenen. We koesteren het recht op een eigen identiteit als een kostbare verworvenheid, en niet alleen voor het individuele belang dat we erbij hebben, het werkt ook sociaal gunstig uit. In de woorden van Verheij: “Dit waarborgde een vorm van gelijkwaardigheid die alle ontmoetingen potentieel wederzijds verrijkend maakte”. Het gevaar dat mogelijk uitgaat van AI wordt dan ook regelmatig uitgedrukt in termen van verlies van identiteit. Met de gelijkvormige collectieve Chinese ‘wij’- samenleving als schrikbeeld.

Maar hoe zit het dan met de even frequente omhelzingen van holistische perspectieven? In dezelfde krant, op dezelfde pagina als waar bovenstaande citaten vandaan komen tref ik groot uitgelicht citaten aan als: “Identiteit staat niet op zichzelf”. Dat is volgens de Kameroense filosoof Achille Mbembe wat Afrikaanse filosofieën ons leren, en wat bijvoorbeeld de Ubuntu filosofie op dit moment populair maakt. Zij benadrukken het wij-gevoel van het gemeenschapsdenken.

Voor zover die filosofieën verwijzen naar het gegeven dat ieder mens voor zijn vroege overleving en opvoeding afhankelijk is van anderen, stem ik daar wel mee in. Geen mens kan groot worden zonder een netwerk van zorgende en communicerende medemensen. It takes a village to raise a child, daarzonder kunnen hechting en een gezonde psychische ontwikkeling niet plaatsvinden.

Maar voor zover de holistische gemeenschapsfilosofieën voorschrijven dat je niet mag breken met bepaalde normen van je samenleving van herkomst, ligt mijn sympathie toch duidelijk aan de kant van de Lale Güls en Rahil Fallahfars. Hoe eenzaam hun individuele identiteitsbepaling en positiekeuze ook mag zijn, ik snap de waardering daarvoor beter dan de keuze voor onvoorwaardelijke eerbiediging van de collectiviteit waar je uit voortkomt.

In die sympathie ben ik ongetwijfeld beïnvloed door vier eeuwen van Europese cultuur en verlichting. Daarin wordt de keuzevrijheid van het individu tegenover knechtende religieuze en politieke systemen tot centrale waarde gemaakt. Daar kan ik niet achter terug. Dat dit eenzaamheid en sociale versnippering tot gevolg heeft is inderdaad een treurig feit. Maar wat mij betreft is dat eerder een aansporing tot het intensiveren van waarachtig contact dat de eigenheid van mensen respecteert, dan tot het opgeven van persoonlijke identiteit.

Wil je commentaar geven of zien: klik op We kunnen niet meer terug en scrol naar beneden door.

Verbinding is niet (meer) wat het lijkt

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Sun, 14 Dec 2025 13:01:00 +0000

Sommige actualiteiten zijn permanent. Dat geldt in ieder geval voor berichten over het toenemende beroep op de ggz en de lange wachtlijsten als gevolg daarvan. Onlangs verscheen het rapport Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving. Daarin waarschuwt de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving dat de groei aan mentale klachten voortkomt uit de constante versnelling en prestatiegerichtheid die de samenleving ons oplegt. Het rapport roept als remedie daartegen op tot vertraging, verbinding en menselijke maat. In reactie daarop in NRC stelt psychiater Damiaan Denys terecht dat achter dat appel een ongemakkelijke vraag schuilgaat die opvallend onbesproken blijft: waarom blijven we versnellen, presteren en individualiseren als we weten dat het ons ziek maakt? Zo kunnen de wachtlijsten eeuwig actueel blijven.

Denys legt wat mij betreft de vinger op de zere plek. Het beroep op vertraging, verbinding en menselijke maat klinkt beslist sympathiek, maar het werkt niet meer. Want we zitten met zijn allen vast in een systeem dat voor zijn voortbestaan afhankelijk is van versnelling en individualisering en die logica drijft de nervositeit aan. Mentale klachten, identiteitsvragen en existentiële leegte horen daar als vanzelf bij. Zolang als je die systeemdwang niet kritisch bevraagt blijft de ggz dweilen met de kraan open. Denys: “We missen een discipline — of op zijn minst een gedeelde taal — die culturele, maatschappelijke en existentiële dimensies van lijden kan verbinden met de individuele ervaring”. Blijkens eerdere publicaties denkt hij bij die verbinding aan leven “vanuit een gemeenschapsgevoel. Een ideologie, een religieuze traditie, een filosofie die je deelt.” Zonder zo’n verbindende taal “blijven burgers verdwalen in een systeem dat hun lijden niet herkent, blijven professionals zoeken naar oplossingen die buiten hun mandaat liggen, en blijven rapporten pleiten voor vertraging terwijl ze zelf gevangen zitten in dezelfde versnellingslogica”. We moeten dieper graven dan het Raadsrapport doet, aldus Denys, en hij zoekt het in de richting van meer verbindende collectiviteit.

Ik denk we nog dieper moeten graven. Want Denys stelt wel de oplossingen die de Raad aandraagt – vertraging, verbinding en menselijke maat – ter discussie omdat ze geen rekening houden met de maatschappelijke systeemdwang. Maar hij komt – uit gewoonte? uit ingesleten nostalgie? – deels met dezelfde oplossing: ook hij kent een hoofdrol toe aan ‘verbinding’.

Mijn stelling is dat die snelle, bijna vanzelfsprekende toevlucht tot ‘verbinding’, onderdeel is van het probleem. Verbinding is niet zo onschuldig als het Raadsrapport, maar dus ook Denys, veronderstellen in hun snelle omhelzing ervan. Verbinding is namelijk, via de kick van gezamenlijke acties en opwinding, gekoppeld (geraakt) aan versnelling. Dat toont zich in de van oudsher als verbindend beleefde kerstverlichting die tegenwoordig vooral knipperend en dynamisch moet zijn; en in de snelle turbotaal waarmee jongeren onderling spreken en zorgen dat ze erbij horen; en in de elkaar steeds sneller opvolgende hijgerige hypes van auto’s, kleding en muziek waarzonder je niet meetelt. Verbinding is onderdeel geworden van de versnelling waar we allemaal last van hebben.

Vanwege de sympathieke klank die verbinding heeft realiseren we ons dat te weinig. We beseffen dus ook te weinig dat, door de koppeling aan versnelling, verbinding zichzelf uitholt. Verbinding is zelf de valstrik geworden die ons in de versnelling gevangenhoudt, het is een instrument van de systeemdwang. Je kunt daarom verbinding niet meer ongeclausuleerd als oplossing inzetten. Om te doen wat Denys zoekt: een andere taal vinden, moeten we – tijdelijk – het woord verbinding niet gebruiken, anders dan hij doet.

Ik stel voor een ander concept te omarmen: dat van de scheiding. Daarmee bedoel ik: het besef dat mensen primair van elkaar gescheiden zijn door een kloof, en dat die kloof kan helpen om de eigenheid van andere mensen en jezelf te respecteren. Een dergelijk besef van scheiding kan beschermend werken tegen de collectieve roes en opjuttende consumptie die zorgen voor de rampzalige versnelling. Scheiding betekent niet dat er geen relaties mogelijk zijn tussen mensen, maar dat de relaties de eigenheid en andersheid van de deelnemende individuen respecteren. Als daar uiteindelijk verbinding uit voortkomt zal die rijker en geloofwaardiger zijn dan de vele – vaak commerciële – nep-verbindingen die voortdurend links en rechts aangeprezen worden.

Het is geen gemakkelijk voorstel wat ik doe, want scheiding is een lastig en niet bepaald sexy begrip. Het impliceert immers dat je ‘er’ misschien wel niet bijhoort, dat de volgende hype voor jou te veel gevraagd is. Maar ook dat je andere mensen niet zo vanzelfsprekend kunt kennen en ermee optrekken als romantische plaatjes ons voorstellen. Het impliceert, kort gezegd: eenzaamheid, er alleen voor staan.

Maar wat verliezen we, als dat misschien wel een heel adequate manier is om onze psychisch labiele situatie te beschrijven? En als alle appels op (oude) verbinding in toenemende mate hol klinken? Het concept van de scheiding matcht waarschijnlijk beter met de feitelijke existentiële situatie zoals veel mensen die beleven. Het doet waar Denys toe oproept: de culturele, maatschappelijke en existentiële dimensies van lijden koppelen aan de individuele ervaring. Het onder ogen zien van die feitelijke condition humaine zou wel eens veel constructiever kunnen zijn dan het najagen van een overleefd idee van verbinding.

Zie ook Verbinding.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Verbinding is niet (meer) wat het lijkt en scrol naar beneden door.

Bespreking van "Ik mag er zijn!"

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Fri, 05 Dec 2025 12:33:00 +0000

Een uitroepteken in de titel en uitspraken als: “We hebben altijd een keuze: we kunnen bij de pakken neerzitten of we kunnen vastberaden zijn en ons een weg naar succes banen” doen ‘zelfhulpboekerig’ aan. Laat ik daar nu enigszins allergisch voor zijn. Net als voor de stijl die bestaat uit een dialoog tussen de verteller Quintes en zijn innerlijke bron, aangeduid als ‘de priester’.

Maar, bij het gemiddelde zelfhulpboek wordt mijn allergie vooral getriggerd door gemakzuchtige peptalk. En daarvan is, laat dat duidelijk zijn, bij Ik mag er zijn! Leven in de tuin van Eden van Simon Cohen geen sprake. Cohen gaat diep op allerlei fronten, zodanig diep dat het mij nog lastig valt om de gecompliceerde en rijke inhoud ervan goed weer te geven. Dat lukt me nog het best door eigen persoonlijke ervaringen eraan te koppelen.

Namelijk mijn levenslange zoektocht naar en worsteling met het bespelen van de cello. Ook dat verhaal is, als je wilt, onder te brengen in de categorie zelfhulp. Als ik in het vervolg een aantal hoofdthema’s van het boek bespreek zal ik die, waar mogelijk, proberen te verhelderen door parallelle ervaringen van mezelf te beschrijven. Aan bod komen de thema’s synchroniciteit, visualisering en de Messiaanse tijd.

Synchroniciteit is, van het begin tot het einde van het boek, een terugkerend thema. Cohen beschrijft het als volgt: “Synchroniciteit is het concept dat suggereert dat er een verborgen orde is in gebeurtenissen die op het eerste gezicht geen directe oorzaak-gevolg relatie lijken te hebben. Het draait om het idee dat bepaalde gebeurtenissen op een dieper niveau met elkaar verbonden zijn en een betekenisvolle richting kunnen aangeven”. Deze samenloop van gebeurtenissen leidt tot het besef dat verleden, heden en toekomst tegelijkertijd plaatsvinden, namelijk in het nu. Van daaruit wordt het mogelijk om in het nu te leven en te handelen.

Voor het bereiken van dat geconcentreerde nu-moment is het belangrijk open te staan voor je eigen gevoel en daarnaar te luisteren. “Dit zorgt ervoor dat wat bij elkaar hoort, uiteindelijke samenkomt en dat je een glimp opvangt van een vervullend en volmaakt leven. Dat is waar synchroniciteit om draait.” Bijzonder is dat de termen goed en slecht hun relevantie verliezen: “Wat de ene persoon als slecht beschouwt, kan door een ander als goed worden gezien, en dat komt naar voren in het concept van synchroniciteit”.

Het boek maakt dus een koppeling tussen synchroniciteit en verbinding. In eerste instantie wekte dat bij mij enige weerstand: zo gemakkelijk over verbinding spreken, waar haal je dat vandaan? de titel van mijn eigen boek luidt niet voor niks Genoeg verbinding. Maar in tweede instantie dacht ik: ja dat klopt wel, het aanwijzen van een punt in de werkelijkheid waar alles samenkomt. Raar genoeg (vind ik zelf) heb ik bij het cello spelen zo’n punt gevonden: het uiteinde van mijn rechterpink, dus van de hand die de stok vasthoudt. Als ik me daarop concentreer, komt er op een vanzelfsprekende manier van alles bij elkaar waarover ik voorheen op afzonderlijke manieren moest nadenken: de kanteling van de stok, ontspanning van mijn rechterschouder, de accenten in de muziek.

Dat krijg je (of althans: ik) met afzonderlijke denkacties nooit bij elkaar, dat is frustrerend. Het was dus een verrassing dat coördinatie van links en rechts, ritme, verbinding van voorafgaande noten, huidige noten en nog komende noten door concentratie op één punt geholpen worden. Met behulp van deze parallel begrijp ik wat Cohen zegt over het ‘nu’ als zo’n punt. En via de ‘pink-ervaring’ kan ik instemmen met de woorden van de priester: “Blijf in het nu, Quintes. Het antwoord voor jouw volgende stap is vanzelf helder. En denk eraan dat verbinding tot in jouw tenen doorwerkt. Mensen zijn doorgaans alleen bekend met een soort buikgevoel en daar ontbreekt dan vaak de verstrekkende verbinding waar wij het over hebben”.

Quintes kiest voor een diepere verbinding met zichzelf. Dat is een helende ervaring, die terugkomt in de titel van het boek. De priester zegt verder dat je de concentratie op het verbindende punt makkelijk kunt verliezen. Maar dat is niet erg, je hebt altijd de keuze om daar weer naartoe terug te gaan. “Geef jezelf de ruimte om terug te vallen, volg een patroon: ga op vaste momenten van de dag bij jezelf na of je verbinding hebt met je gevoel”.

Een tweede belangrijk thema in het boek is visualisatie. De priester zegt daarover: “Bij visualisatie creëer je het beeld van jouw doel. Dit beeld hoeft niet kristalhelder te zijn”. Door visualiseren veroorzaken we veranderingen om ons heen. Belangrijk is dat visualisatie geen kwestie is van willen. Het innemen van een standpunt, het maken van een keuze, en dat laat zich het beste uitdrukken door uit te spreken waar je voor kiest. De priester geeft als voorbeeld het plan van Quintes om een beleggingsblad zonder advertenties uit te geven, vanuit de gedachte dat het niet integer is om beleggingsadviezen te geven over partijen waarvan je afhankelijk bent van advertentie-inkomsten. Quintes moest destijds van de priester uitspreken: “Ik kies voor beleggingsblad vrij van advertenties”.

Aanvankelijk was ook dit thema behoorlijk vreemd voor me. Totdat ik er iets van herkende uit de muziek: werkt willen in de muziek niet vaak averechts? Maakt dat mijn spel niet vaak krampachtig? Het helpt mij wel om me voorafgaand aan het spelen van een stuk de muziek voor te stellen, noem dat maar visualisatie. De priester: “Als we onze keuzes via visualisatie versterken, brengt dat veranderingen teweeg waardoor de toekomst zich gaat aanpassen”. Uit die laatste uitspraak blijkt dat visualisatie een rol speelt bij de samenballing van tijden, in dit geval het heden en de toekomst. De priester breidt dat ook uit naar het verleden, via het idee van voorbestemming die een rol speelt bij de keuzes die we maken.

Synchronisatie (het samenbrengen van de tijden) en visualisatie hebben dus veel met elkaar te maken. “Toen wist je al dat het proces verloopt via synchroniciteit, visualisatie en keuzes maken – keuzes in het belang van iedereen”. De laatste toevoeging toont dat de keuzes ook altijd met eerlijkheid en transparantie te maken hebben.

Een belangrijke rol speelt in het boek de regelmatige verwijzing naar een drie jaar durend visioen van Quintes in de jaren tachtig. Tijdens dat visioen beleefde hij synchroniciteit – ware verbinding – in de puurste vorm. In die periode had hij het gevoel “van in de stroom te zijn, in de flow, waar alles op natuurlijke wijze lijkt te gebeuren”. Het visioen schept ook een probleem: “Het is moeilijk voor mij om dat aan andere mensen over te brengen”. De paradox doet zich voor dat de beleving van opperste verbinding tegelijkertijd bijna niet-communiceerbaar is naar andere mensen. “Het blijkt bijna onmogelijk anderen uit te leggen wat hij heeft gezien, gehoord en ervaren”.

Dat creëert een situatie van grote eenzaamheid. Gelukkig heeft Quintes tijdens zijn reis een diepe spirituele verbinding ontwikkeld met zijn innerlijke bron, de priester, “die de complexe kennis kan vertalen naar begrijpelijke taal”. Dat moet ook gebeuren volgens de priester, want “de verantwoordelijkheid voor het vinden van die taal ligt bij degene die dieper gaat. Die moet terugkeren naar de ander. Als de verbinding verbroken wordt, gaat ieder zijn eigen weg”.

Het visioen verschaft Quintes een aantal idealen waaraan hij wil werken. Het prominentst daarvan zijn het ideaal van transparant, eerlijk zakendoen (hoewel dat ook vóór zijn visioen al een expliciet streven was) en het bij elkaar brengen van verschillende religies. Zeker dat laatste doel betekent een uitbreiding van de beleefde flow: niet alleen wil Quintes zélf zoveel mogelijk in het nu leven, hij heeft gekozen, in de woorden van de priester, voor verlangen naar “de tijd dat iedereen in het nu is. Jouw persoonlijk verlangen naar de Messiaanse tijd!” Dat laatste is niks te veel gezegd, als we de uitdrukking Messiaanse tijd opvatten als een tijd waarin niet alleen iedereen in het nu is, maar ook verbonden is met elkaar via een eeuwigdurende universele kracht. Priester: “Verhalen in heilige boeken zijn verschillend, maar daaronder ligt dezelfde boodschap: het draait om liefde, om verbinding met de medemens”.

Het eerste ideaal is vervlochten met Quintes’ drukke werk als financieel vermogensadviseur, maar de priester herinnert hem regelmatig aan zijn voornemen om het bij elkaar brengen van religies. Quintes wordt actief in allerlei initiatieven voor dialoog tussen religies in zijn stad. Heel vaak blijkt dit werk neer te komen op het subtiel respecteren van gevoeligheden in het interreligieuze gesprek, net zo goed als in het gesprek tussen dogmatici en vrijdenkers binnen zijn eigen Joodse religie. Voor dat laatste grijpt hij mede terug op interpretaties van Hebreeuwse teksten die zijn verloren gegaan in de vertalingen van Tenach. Dit alles gaat hem goed af, en opnieuw blijken hier zijn beleving van synchroniciteit en de beoefening van visualisering cruciale instrumenten te zijn. Zozeer dat hij zijn ideaal van het samenbrengen van religies kan omschrijven als inspanningen “om het geheel heel te maken”.

Afgezet tegen wat er in zijn stad mede door Quintes’ inbreng aan dialoog tot stand was gekomen, neemt het boek tegen het einde een tragische wending. Na vijftien jaar hoopvolle ontwikkelingen neemt de animo voor interreligieuze dialoog vrij plotseling af en storten de opgebouwde overlegstructuren in elkaar. Daarbovenop komen de pogrom van 7 oktober 2023 van Hamas, de vernietigende reacties van Israël daarop en de polarisering van religieuze groeperingen wereldwijd en in de stad. Het verdriet hierover komt voor Quintes tot een ontlading als hij bij een recent sjoelbezoek opgeroepen wordt voor de Torah en de beracha uitspreekt: “Tijdens de zegenspreuk visualiseerde ik vrede die gelovigen de Messiaanse tijd noemen. Toen zag ik de ellende die zich van climax naar climax ontvouwt waar wijzelf de hand in hebben. Tot het moment dat het zo erg is dat wij het niet meer verdragen en door het overlevingsmechanisme in het nu, het ‘moment van zijn’, schieten”.

Toch eindigt het boek niet tragisch. Want, zegt Quintes, de feitelijke situatie in zijn stad en in de wereld mag dan dramatisch zijn, de tijd zal leren hoe we met ons allen worden gedwongen om steeds meer in het nu te leven. Zelf heeft hij in ieder geval de kracht leren kennen van leven in het nu en visualisering. Met behulp daarvan zal de Messiaanse tijd ooit werkelijkheid worden, aldus dit Messiaanse zelfhulpboek ofwel: Messiashulpboek.

Zie ook De Vrijdagavond.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Bespreking van “Ik mag er zijn” en scrol naar beneden door.

Lang leve de onzekere arts

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Tue, 11 Nov 2025 15:29:00 +0000

Het staat er echt in de bespreking van een artikel op online tijdschrift Aeon. Hoe raar is dat? Als je naar de dokter gaat heb je toch liever niet dat hij staat te stuntelen met de bloeddrukmeter of de stikstofpomp. Ik ben altijd blij als mijn kwaaltjes zich laten behandelen met een paar technische ingrepen die soepel worden uitgevoerd. De dokter is voor mijn lijf als de automonteur voor de APK-beurt.

Toch is dat de teneur van het artikel: er is niks mis met onzekere artsen, niet voor de artsen zelf en niet voor hun patiënten. Integendeel, de drang naar zekerheid schaadt artsen én patiënten. Zo worden klachten soms genegeerd omdat tests niets uitwezen. “Vrouwen kregen te horen dat hun vermoeidheid of pijn ‘psychisch’ was - een gevolg van medische zelfoverschatting en structureel gebrek aan tijd en empathie.” En dat heeft weer te maken met de instructies aan artsen in opleiding om zelfverzekerd over te komen. Terwijl, volgens het artikel, erkenning van eigen onzekerheid kan leiden tot echte gesprekken met patiënten. Die versterken de vertrouwensband tussen arts en patiënt en dat leidt in veel gevallen tot betere oplossingen.

Deze redenering is wel in lijn met uitkomsten van mijn onderzoek op het vlak van de ggz. Daar blijken patiënten het cruciaal te vinden dat ze serieus genomen worden. Maar ook flink wat psychiaters en psychotherapeuten vinden de persoonlijke ontmoeting met de patiënt van groot belang, ook als dat betekent dat zij hun eigen onzekerheden in het spel brengen. Dat zal ermee te maken hebben dat – nog meer dan in de somatische geneeskunde – authentiek persoonlijk contact het instrument is dat in de ggz genezing of heling kan bewerkstelligen. Een dergelijk contact gedijt niet echt in een technisch-medische omgeving met de behandelaar als alwetende fikser aan de top van een straffe kennishiërarchie.

Psychiater Bram de Ridder zegt daarover bijvoorbeeld: “Naarmate mij meer autoriteit wordt toegedicht en het appèl groter wordt om ‘de’ oplossing te zijn gaat het contact eigenlijk vaker mis. Op twee manieren gaat het mis: enerzijds krijgt de patiënt geen ruimte, en anderzijds verloochen ik mezelf want ik ben de expert aan het spelen terwijl ik me zo helemaal niet voel. Het is waar, het loslaten van de expertrol kan pijnlijk zijn want het impliceert dat ik moet toegeven dat ik een heleboel niet weet. Maar toch, bij de therapievormen waarin dat mag bestaan voel ik me het meeste thuis. Dus als ik ook de mist in kan gaan, en communicatie een waagstuk is. Voor mij is bijvoorbeeld Mentalization Based Treatment (MBT) een prettige therapievorm, omdat die ervan uitgaat dat de ander, in ieder geval in eerste instantie, niet gekend wordt en uiteindelijk misschien ook wel helemaal niet of in elk geval: nooit helemaal. Dus als ik in een MBT-sessie iets zei wat duidelijk de plank missloeg en dat vervolgens kon erkennen, dan gebeurde er iets, niet alleen met de patiënt, maar ook met mij. Dus eigenlijk tussen de patiënt en mij, en dat gebeuren kon op ongeëvenaarde manier dingen in beweging zetten. Zonder dat je het instrumenteel kunt maken, daarvoor is het teveel een waagstuk.”

Nieuw voor mij is dat in de somatische artsenij onzekerheid ook als pluspunt wordt genoemd. En wel om dezelfde reden: onzekerheid maakt echt contact en vertrouwen mogelijk. Kennelijk ook op dat terrein een onmisbaar medicijn.

Zie ook Verbinding.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Lang leve de onzekere arts en scrol naar beneden door.

Levinas en Gadamer

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Tue, 04 Nov 2025 10:19:00 +0000

Hans-Georg Gadamer (1900 - 2002) staat bekend als de filosoof van de hermeneutiek. Dat wil zeggen: hij wil weten wat er gebeurt als mensen teksten interpreteren, want hermeneutiek is de leer van het uitleggen of interpreteren. Nu mag je van Gadamer teksten heel ruim opvatten, poëzie en andere culturele uitingen ziet hij als zodanig, maar ook een mensenleven is te benaderen als een tekst die je wilt verhelderen. De centrale vraag is steeds: waar is het in die tekst – of in dat schilderij of in dat mensenleven – om te doen? Als Gadamer gevraagd werd om zijn hermeneutische filosofie in één kernzin te karakteriseren antwoordde hij: “Het zou kunnen dat de ander gelijk heeft”. Het komt erop aan, aldus Gadamer, om “vooraf de mogelijke correctheid, zelfs de superioriteit van je gesprekspartner te erkennen”. Of die gesprekspartner nu een mens, een kunstwerk of een tekst is.

Deze nadruk op de ander doet veel mensen denken aan Levinas, omdat in diens filosofie de ander voortdurend centraal staat. Dat wekt de suggestie dat Gadamer en Levinas misschien verwante denkers zijn. En inderdaad, de ander hakt er bij Gadamer, net zoals bij Levinas, beslist behoorlijk in, je leven kan door dialoog ingrijpend veranderen. Kenners van het werk van Gadamer stellen dat voor hem het begrijpen van de ander altijd een kritische vraag naar verandering (in onszelf) met zich mee brengt. De filosoof Bruns legt Gadamer bijvoorbeeld als volgt uit: “We worden altijd blootgesteld aan wat we willen begrijpen. Dat wil zeggen dat we bij het begrijpen van wat dan ook – of het nu gaat om een tekst, de wereld of andere mensen – altijd te maken krijgen met een claim”. Vooral door de woorden ‘blootgesteld’ en ‘claim’ lijken Gadamer en Levinas elkaar wel heel dicht te naderen. Omdat Levinas die woorden gebruikt als hij spreekt over het gezag dat kan uitgaan van het gelaat van de ander.

Toch blijven de posities van Gadamer en Levinas wezenlijk van elkaar verschillen. Een belangrijk verschil bestaat erin, wat mij betreft, dat Gadamer niet echt geïnteresseerd is in de andersheid van de ander, terwijl het Levinas daar juist om te doen is. Gadamer wil de andersheid eigenlijk omzeilen, of inpalmen. Levinas denkt dat dat niet kan.

Van het omzeilen van verschillen of andersheid is bij Gadamer sprake wanneer hij een gemeenschappelijke traditie of taal neerzet als bemiddelende instantie voor interpretatie. Wat daar gebeurt, verheldert de filosoof Bernasconi, is dat “men zich plaatst in de situatie van een ander door zich te verheffen tot een hoger universeel niveau, waardoor men niet alleen zijn eigen particulariteit overwint, maar ook die van de ander. Maar deze onttrekking aan de particulariteit door een beroep op taal en traditie is een manier om begrip mogelijk te maken zonder zich rekenschap te geven van een alteriteit.” Gadamer gaat liever voor verbinding dan voor alteriteit. Inpalming van de ander is aan de orde, aldus Bernasconi, in de wijze waarop Gadamer openheid van de gesprekspartners presenteert. Er is wel openheid, maar altijd bedoeld om wat de ander zegt in te passen in het eigen betekenissysteem. Via de tussenkomst van taal en traditie assimileer ik de ander aan mezelf. Het gaat, aldus commentator King om “the reduction of otherness into familiarity” en zo is de dialoog in feite een monoloog.

Levinas vindt, als je het over waarheid hebt (en dat is Gadamers onderwerp, zeker in zijn grote werk Wahrheit und Methode), dan is respect voor de eigenheid en andersheid van de ander cruciaal en voorafgaand aan iedere dialoog. Dialoog en interpretatie kunnen niet zonder, want “waarheid is de beweging naar het absoluut andere”, of het nu tekst is of een andere mens. Voorafgaand aan alle taal is er voor Levinas een fundamentele scheiding tussen mensen, tussen mij en de ander, en die scheiding, zegt King, “is wat taal mogelijk maakt. Taal als relatie ontkent of overwint deze scheiding niet”. Als Gadamer daaraan voorbij gaat is hij, naar de maatstaven van Levinas, te optimistisch over interpretatie, communicatie en dialoog. Hij stelt communicatie dan te makkelijk en maakbaar voor, en zo werkt het niet, aldus Levinas. Let wel, Levinas is ook voor dialoog en interpretatie, maar je kunt volgens hem geen goede dialoog of interpretatie hebben zonder respect voor andersheid.

Het verschil in interesse voor andersheid verraadt een tweede verschil tussen Gadamer en Levinas. Dat verschil gaat over de inzet van hun filosofie. Uiteindelijk gaat het Levinas om ethiek en verantwoordelijkheid, en Gadamer om een vermogen tot kennis en waarheid. Behalve een kwestie van effectiviteit (werkt het of werkt het niet voor het begrijpen) is respect voor andersheid, aldus Levinas, ook een ethische kwestie. Want wat gebeurt er als je niet volledig recht doet aan andersheid? Dan pleeg je geweld. Het is voor Levinas een serieuze vraag of het niet gewelddadig is om, in de woorden van Bernasconi, “verschil of anders-zijn voor te stellen als een probleem dat opgelost moet worden”.

Respect voor als onophefbaar beschouwde andersheid maakt mij op een bijzondere manier verantwoordelijk voor de ander. Bernasconi schrijft: “Als er een gepaste reactie is op de persoon die mij uitdaagt door mij de mogelijkheid tot begrip te ontzeggen, dan ligt die in het feit dat ik mezelf beoordeeld weet en mezelf in dit oordeel bevind, ook al houd ik het misschien geen moment vol in deze houding”. De gepaste reactie is, met andere woorden, niet om te begrijpen dat ik het niet begrijp, maar om ethisch betrokken te zijn bij de beschuldiging in mijn richting. Per slot van rekening vindt Levinas dát het belangrijkste van alles; kennen vindt hij – ondanks zijn waardering voor dialoog en interpretatie – minder interessant dan verantwoordelijk zijn voor elkaar.

Gadamer zegt: dat werkt juist niet. Levinas gaat met zijn verantwoordelijkheidsrelatie zo ver dat er geen kenrelatie meer is en ook geen handelingsperspectief meer. Een directe reactie van Gadamer op Levinas is niet bekend, maar King kan zich iets voorstellen bij zijn hypothetische reactie op Levinas: “Gadamers kritiek zou zijn dat Levinas, door het zelf als onvoorwaardelijk verantwoordelijk te beschouwen, het zelf feitelijk berooft van de mogelijkheid om de ander in dialoog te begrijpen. Hij zou vinden dat het zelf geen authentieke relatie met anderen kan hebben als het zelf de enige verantwoordelijke partij is en als de concrete ander niet aan de dialoog deelneemt.”

Je kunt dit een onbesliste controverse noemen, met verschillende antwoorden op de vraag of radicale andersheid een plek moet hebben in waarheidszoekende hermeneutiek. Wel wijzen sommige commentatoren erop dat Gadamer aan het eind van zijn bijzonder lange leven blijkens een aantal uitspraken is opgeschoven naar de positie van Levinas: hij ging meer ruimte maken voor andersheid. In zijn Selbstdarstellung uit 1975 ontbreken die uitspraken, maar een tekst uit 1989 wijst in die richting: “Er zit nog iets anders in de dialogische ervaring, namelijk de mogelijkheid om anders te zijn, die verder gaat dan het bereiken van overeenstemming over wat gemeenschappelijk is”. Evenals de vraag die Gadamer zich in 1985 stelde: “In hoeverre ben ik erin geslaagd de hermeneutische dimensie te presenteren als voorbij het zelfbewustzijn, dat wil zeggen, de Andersheid van de Ander in het begrijpen te behouden en niet simpelweg teniet te doen?”

Bernasconi is geneigd die vraag ontkennend te beantwoorden want ruimte laten voor andersheid staat haaks op Gadamers theorie. Maar, concludeert Bernasconi, “ook al lijkt Gadamer in zijn theorie het moment van alteriteit te bagatelliseren, dan komt dit mogelijk doordat de praktische (nvdv) hermeneutische ervaring waarvan hij uitgaat en waarvan hij veelvuldig getuigt, die van alteriteit is”. Dat te veranderen in de theorie zou wel eens te moeilijk geweest kunnen zijn. Dus heeft Gadamer het maar gelaten bij losse uitspraken aan het eind van zijn lange leven.

Zie ook Werk en Reflectie over Gadamer.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Levinas en Gadamer en scrol naar beneden door.

Religieus analfabetisme

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Sun, 26 Oct 2025 18:17:00 +0000

Beatrice de Graaf, hoogleraar geschiedenis in Utrecht, heeft groot gelijk als ze zegt dat het Westen theologisch en spiritueel ongeletterd is. Ze bedoelt daarmee dat in het Westen, zeker bij de progressieve elite, het geloof in een liberaal-rationele orde zo overheersend is geworden dat hier het contact met mysterieus-religieuze onderstromen in het menselijk bestaan verloren is gegaan. Terwijl die stromen in de rest van de wereld, en tot niet zo lang geleden ook in het Westen zelf, een grote rol spelen in het maatschappelijke en politieke leven.

Ik moest daaraan denken tijdens een recente bijeenkomst in De Balie van Joden en Moslims over de schurende vraag of die groepen zich nog thuis voelen in Amsterdam. Het bleek dat 7 oktober, de Gaza-bombardementen en de Maccabi-rellen er diep ingehakt hebben. Bij beide groepen, maar voor iedere groep op een andere manier. Moslims worden regelmatig weggezet als aanhangers van Hamas en voelen zich in het verdomhoekje geplaatst. Joden worden aangesproken op de misdaden van Israël in Gaza. Bij woordvoerders van beide groepen sloeg regelmatig de twijfel toe: voel ik me nog wel veilig hier, is Amsterdam nog wel mijn stad?

Opmerkelijk was dat de genoemde schurende polariserende kwesties allemaal van politieke, samenlevingstechnische aard waren. Er kwam zo goed als geen religieuze of levensbeschouwelijke bron van schuring aan de orde, bijvoorbeeld opvattingen over de waarden van de Verlichting, of van de sharia of van een Derde Tempel in Jeruzalem. Het is waar, het schuurde zo al genoeg, met ‘Er zijn geen scholen meer in Gaza’ en ‘Wij gaan op Jodenjacht’. Maar als je beseft dat er op wereldschaal – dus niet alleen in het Midden-Oosten – ideeën leven over theocratie en overwinning van de eigen ideologie of geloofsrichting, dan weet je dat in De Balie nog slechts een heel klein deel van de problematiek is aangeraakt. Het gemiddelde Baliepubliek is, net als volgens De Graaf de gemiddelde geseculariseerde Europeaan, totaal onbekend met die geesteswereld en begrippen. Het is, zeg maar, spiritueel analfabeet.

Overigens denk ik dat De Graaf ook haar eigen blinde vlek heeft. Ze heeft goed oog voor de collectieve spirituele ideologieën die, vooral buiten Europa, gekoppeld zijn aan Islam, Jodendom en Christendom. Maar ze lijkt een nieuw soort, meer individuele spiritualiteit over het hoofd te zien, die volgens universitair docent Joost Vervoort in het Westen opduikt. Hij stemt in met De Graafs opvatting van spiritualiteit als een onderschatte emotionele kracht, maar hij voegt daaraan toe dat spirituele ervaringen ook zonder de collectieve dimensie kunnen bestaan. Hij wil die ontluikende individuele spiritualiteit bevorderen en pleit voor ruimte voor diversiteit van persoonlijke ervaringen op dat vlak.

Maar als Vervoort gelijk heeft in zijn waarneming van die trend in onze samenleving, dan kunnen spiritualiteit en een liberaal-rationele ordening van de samenleving elkaar wel eens hard nodig hebben. Immers, als de persoonlijke spirituele ideologieën mogen botsen, en niet meer van hogerhand collectief gemaakt worden, dan is de liberaal-democratische rechtsstaat het raamwerk waarin die vrijheid het beste kan gedijen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Religieus analfabetisme en scrol naar beneden door.

Het kan verkeren

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Tue, 14 Oct 2025 16:06:00 +0000

Nooit gedacht dat ik nog eens mijn hoop zou stellen op Donald Trump. Ik vind de man en zijn ideeën weerzinwekkend. En het perspectief dat zijn initiatieven in het Midden-Oosten opleveren is dubieus, om twee redenen. Allereerst vergt het een jarenlang commitment van Trump aan de deals die nu gesloten worden. Je zult moeten reageren op alle pogingen van betrokken partijen om onder de verplichtingen uit te komen en de vraag is of Trump en zijn regering daarin geïnteresseerd is. Per slot van rekening wilde hij juist een meer isolationistische koers varen en zo min mogelijk betrokken zijn bij conflicten buiten de VS.

Verder doemt het beeld op van een Midden-Oosters verband van autocratische staten waar Israël deel van uit zal gaan maken. Dat belooft weinig goeds voor de interne Israëlische democratie die door Netanjahoe’s regeringen toch al aan uitholling onderhevig was. De theocratische neigingen van de religieuze nationalisten kunnen erdoor versterkt worden. De vraag is of de rechtsstaat in Israël kan overleven, of dat Israël zich naar de koers van de omringende landen voegt.

Waarom hoop ik dan toch dat dit initiatief het gaat redden? Omdat alles beter is dan het geweldsniveau dat we nu zien in het Israëlisch-Palestijnse conflict. Voortzetting of herhaling daarvan moét voorkomen worden, en daarvoor is orde en stabiliteit vereist. Als die alleen gerealiseerd kunnen worden door een verband van autocratische landen dan moet dat maar.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Het kan verkeren en scrol naar beneden door.

“Wij zijn met meer”

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Tue, 07 Oct 2025 13:24:00 +0000

“Wij zijn met meer”, dat was één van de vaak opduikende leuzen tijdens de Rode Lijn demonstratie van afgelopen zondag. Ik vind dat een dubieuze slogan. Hij zal bedoeld zijn om te zeggen dat het kabinet Schoof in zijn Israël-politiek niet hét Nederlandse volk vertegenwoordigt, maar slechts een minderheidsdeel daarvan. Maar de kreet kan ook uitgelegd worden als: wíj zijn de meerderheid en de minderheid moet zijn bek houden. Die gedachte hoor je vaker tegenwoordig en die vind ik gevaarlijk. Hij druist in tegen wat we decennialang als cruciaal onderdeel van de democratie hebben beschouwd. Namelijk dat van de meerderheid afwijkende meningen gehoord moeten kunnen worden.

Nu roept de slogan niet op tot het onderdrukken van iedereen die er anders over denkt. Maar hij kan makkelijk gekoppeld worden aan de gedachte dat democratie gelijkstaat aan de wil van de meerderheid en dat minderheden vogelvrij zijn. Zelfs maar de schijn dat je die gedachte deelt moet je tijdens zo’n demonstratie vermijden.

Wil je commentaar geven of zien: klik op “Wij zijn met meer” en scrol naar beneden door.

Levinas en AI

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Mon, 22 Sep 2025 10:02:00 +0000

Het filosofische proza van Levinas heeft geen beste reputatie qua leesbaarheid. Eén van de bezwaren is dat hij overvloedig strooit met onbegrijpelijke termen en lastige concepten. Een voorbeeld daarvan is het onderscheid dat Levinas maakt tussen wat hij noemt ‘Zeggen’ en ‘Gezegde’ (in het Engels: tussen ‘saying’ en ‘said’).

Zeggen is een werkwoordsvorm en daarmee duidt Levinas aan dat het om een activiteit gaat. Door iets te zeggen doe je iets, je maakt een begin, je handelt in een ambigue situatie, je creëert in expressie iets wat er daarvoor nog niet was – wat Levinas betreft altijd ten overstaan van een ander mens. Het Gezegde is daar het product van, het is iets, en dat heeft dus de vorm van een zelfstandig naamwoord. Levinas benadrukt het dinglijke, stellige karakter van het Gezegde: zodra het gezegd is zijn de woorden de band met hun vloeibare oorsprong kwijt, ze stollen in valse eenduidigheid. Maar wat erger is, het Gezegde heeft de neiging om het Zeggen te absorberen, dat wil zeggen: zijn eigen oorsprong in de expressie van het Zeggen te vergeten en zichzelf op de voorgrond te plaatsen.

Nu is het, aldus Levinas, ook heel moeilijk om het moment van het Zeggen te bewaren of te achterhalen, of beter: dat kán helemaal niet. Want ten eerste is dat moment voor altijd voorbij, en ten tweede omvat dat ambigue moment altijd meer dan in het Gezegde kon worden uitgedrukt. Wat wél kan: ontzeggen wat er Gezegd is, om daarmee de onterechte, stellige pretenties van al het Gezegde dat in omloop is kritisch onder de loep te houden. Dat laatste ziet Levinas als de taak van de filosofie.

Moeilijk dus, deze concepten. Maar dankzij de opkomst van AI denk ik dat ze iets gemakkelijker te illustreren zijn. Om te beginnen: het Gezegde, opgevat als alle (geschreven) tekst die over de hele wereld in omloop is, dat is letterlijk (!) het materiaal waar AI mee werkt. Het laat daarop rekenkracht en statistiek los en voegt daarmee per definitie niks nieuws toe. Peter Kuipers Munnike legt uit waarom een AI model zoals ChatGPT nooit in staat zal zijn om een creatieve tekst of een origineel idee voort te brengen. “In de kern zoekt het model naar het meest waarschijnlijke woord dat volgt op de woorden die al geschreven zijn. Je kunt de werking daarvan mooi zien in chatapps op je telefoon. Als je zelf „van harte” intoetst, geeft je telefoon als vervolgsuggesties „gefeliciteerd”, „proficiat”, of een emoji met een feestmuts. Daarmee heb je hoogstwaarschijnlijk het juiste vervolg van die zin wel te pakken – die ene keer dat je van harte een condoleance per tekstbericht afdoet daargelaten.”

Het Zeggen, vervolgens, is op te vatten als precies datgene wat AI niet kan: zich uitdrukken, origineel zijn, op een idee komen. Kuipers Munneke stelt vast dat door AI geproduceerde muziek zielloos, saai en mainstream is. “Hier schittert het onvermogen om iets creatiefs te maken, omdat AI nu eenmaal ontworpen is om het meest waarschijnlijke vervolg te geven aan een melodie of akkoordenschema. AI zal daarom ook nooit de volgende Beethoven, Stravinsky, Queen of Radiohead worden.” Zo is het ook met goed schrijven, een vermogen dat Kuipers Munnike zijn studenten in het academisch onderwijs wil bijbrengen. “AI is prima in staat om teksten te schrijven die in het verlengde liggen van wat er al geschreven is. Maar om nieuwe ideeën te formuleren en ze helder op papier te krijgen, zul je zelf aan het werk moeten. Schrijven gaat niet over na-apen of reproduceren. Schrijven is een scheppend proces waarvan originaliteit en verrassing de kern zijn.” Vervang ‘schrijven’ door ‘Zeggen’ en je bent bij Levinas.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Levinas en AI en scrol naar beneden door.

Opgelegde schaamte

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Thu, 28 Aug 2025 16:37:00 +0000

De staat Israël heeft misschien een wending genomen waar we niet dol op zijn, “maar ja, dat doen staten nou eenmaal. Als Nederlander die in het buitenland woont zou je toch ook gek opkijken als je opeens bevraagd wordt over de toeslagenaffaire”. Het fatalisme in deze uitspraak van rabbijn Marianne van Praag in Trouw riep begrijpelijkerwijs verontwaardigde reacties op. “Ja, dat doen staten nu eenmaal!”, reageert een lezer, maar zo luchtig kun je niet praten over staten die een misdadige afslag nemen. Alsof dat bijvoorbeeld in het geval van Duitsland niet rampzalig is geweest.

Maar als je iets breder kijkt is het ook weer niet zo gek wat Van Praag zei. Het verleden van de meeste staten kent inktzwarte periodes van staatsgeweld. Denk aan het geweld in de VS tegen Indianen (vele miljoenen doden), van de Turken tegen de Armeniërs (800.000 slachtoffers), van Frankrijk tijdens de Algerijnse opstand (330.000 doden) – om maar een paar gevallen te noemen van een heel veel langere lugubere lijst. Voor mij is die lange lijst een reden om waakzaam te zijn voor staatsgeweld, en naar ik inschat voor Marianne van Praag net zo goed. Staten moeten aangesproken worden op het geweld dat ze uitoefenen. Maar dat is geen reden om Amerikaanse, Turkse of Franse burgers te discrimineren of voortdurend te bevragen over het verleden van hun land. Daar is – en dat is het gelijk van de rabbijn – geen beginnen aan.

Je kunt zeggen: bij andere landen zijn dat zaken uit het verleden, Israëlische misdaden spelen zich nu af. Maar hoe zit het dan met bijvoorbeeld het huidige MAGA beleid van Trump? We zouden het absurd vinden om een gemiddelde Amerikaan aan te spreken op de deportaties of verkrachting van de rechtsstaat door Trump. Dat is, denk ik, wat Van Praag bedoelt met de tweede zin van haar uitspraak, maar ik ben het met critici eens dat de toeslagenaffaire ongelukkig gekozen is als voorbeeld. Het vermoorden van burgers in Gaza is toch van een andere orde van grootte dan de ellende van de toeslagenaffaire – hoezeer ook daardoor levens verwoest zijn.

Maar het is niet moeilijk om een Nederlands voorbeeld te vinden van soortgelijke grootte als de verwoesting in Gaza. In Indonesië hebben wij tijdens de Politionele Acties 100.000 mensen vermoord. Nog niet eens omdat we door ze bedreigd werden met raketten maar omdat wij zo nodig een kolonie ver over zee moesten handhaven en economisch uitbuiten. En wij hebben er meer dan 70 jaar (!) over gedaan voordat we in 2020 excuses over onze lippen kregen daarvoor. Dat duurde zo lang “uit respect voor de veteranen die daar het vaderland verdedigden”. Daar kan ik me beschaamd over voelen.

Maar ik vind het vrij zinloos om die schaamte te vragen van, laat staan op te leggen aan mijn mede-Nederlanders. Dus ja, Marianne van Praag heeft – helaas – meer gelijk dan haar critici haar gunnen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Opgelegde schaamte en scrol naar beneden door.

Kan Jesaja mij troosten?

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Mon, 18 Aug 2025 14:55:00 +0000

De Joodse datum van 9 Av (Tisja b’Av) – die altijd ergens in augustus valt – is zwaar beladen. Dan herdenken we volgens de Joodse kalender de verwoesting van de Tempel in Jerusalem. Of eigenlijk twee verwoestingen: die van 586 vóór de gewone jaartelling door de Babyloniërs, en die van 70 van de gewone jaartelling door de Romeinen. In de weken na de treurnis van Tisja b’Av lezen we in sjoel, ter compensatie, de serie zogenoemde troostlezingen. Die zijn merendeels afkomstig van de profeet Jesaja en zo lazen we afgelopen week zijn hoofdstukken 49 en 50. Een beetje troost kan ik wel gebruiken in deze tijden, dus ik heb mezelf de vraag gesteld: in hoeverre word ik getroost door deze teksten?

Dat blijkt af te hangen van de boodschap die Jesaja brengt, en dat kunnen afhankelijk van welk stuk je leest, verschillende boodschappen zijn. In de hoofdstukken 49 en 50 kom ik er grofweg drie tegen en die verschillen onderling nogal. Ik noem het de registers waarin Jesaja spreekt.

Allereerst het optimistische register van de heropbouw van het verwoeste land. Er is een ramp gebeurd, maar het komt, dankzij Gods steun, weer goed met het land. Er zal weer welvaart zijn, bevolkingsgroei en veiligheid. “Je puinhopen, je verwoeste en vernielde land – weldra zal het te klein zijn voor al je bewoners, en je aartsvijand zal in de verte verdwijnen.” Aan deze woorden ontleen ik wel troost, ik associeer ze met het gevoel van geborgenheid en veiligheid dat de Israëlische democratie en het Israëlische leger in goeden doen te bieden hebben.

Maar dat werkt zó goed dat Jesaja in zijn enthousiasme wel erg ver doorschiet. Dan komt hij in het tweede register, van het machtsdronken triomfalisme. Jesaja voorspelt de wrede manieren waarop Israël zich op zijn vijanden zal wreken. “Ik laat je onderdrukkers hun eigen vlees eten, hun eigen bloed is de wijn die hen dronken maakt.” Dit soort zinnen doen mij denken aan de fanatieke religieus-zionisten in Israël. Ik ontleen daar geen troost aan, integendeel.

En dan is er nog het derde register van Jesaja: niet optimistisch, niet triomfalistisch, maar vermanend. “Jullie allen ontsteken vuur en wapenen je met brandpijlen. Ga door de gloed van dat vuur, brand je aan je eigen pijlen! Luister naar mij, jullie die gerechtigheid najagen.” Troost dit laatste register mij? Nou, niet echt. Ik word fors toegesproken. Het is vooral een oproep om je te bezinnen op je gedrag, Jesaja stelt een gewetensvraag: zijn we wel goed bezig? Het troost me wel dat er in Israël, en trouwens in de hele Joodse wereld, mensen zijn die de oproep tot bezinning à la Jesaja voor de huidige situatie serieus willen nemen. Ik denk aan Jesaja’s naamgenoot Jesjajahoe Leibowitz en de schrijver David Grossman. Leibowitz deed dat door, toen Israël na de Zesdaagse oorlog in een overwinningsroes verkeerde, te waarschuwen voor triomfalisme. Hij pleitte ervoor om de veroverde gebieden op de Westelijke Jordaanoever onmiddellijk te verlaten. Grossman doet dat al decennialang door steeds opnieuw te formuleren wat Israëls morele dilemma’s zijn. Hij wil geen meeloper zijn en is bereid voor die kritische houding de prijs te betalen.

Per saldo biedt deze lezing mij dus gedeeltelijke troost. Misschien troost mij nog het meest het feit dat we beschikken over deze bijna drieduizend jaar oude tekst. Die kan ons helpen om te praten en na te denken over vrede, oorlog en ons gedrag.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Kan Jesaja mij troosten? en scrol naar beneden door.

Trumps moraal

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Wed, 13 Aug 2025 09:42:00 +0000

Regelmatig verbaas ik me, als Trump het televisiescherm teistert, over zijn kwistig strooien met de termen ‘slecht’ en ‘goed’. Bijvoorbeeld over journalisten: “Het zijn slechte mensen, de pers, de media, het zijn slechte mensen, en niemand, niemand liegt zoals zij”. Of over de MAGA-aanhangers die Trumps connecties met Epstein verder uitgezocht willen zien: dat zijn “slechte mensen”. Naar aanleiding van de gewelddadigheden in Charlottesville in 2017 zei hij dat “you also had people that were very fine people, on both sides.”

Het klinkt zo raar uit zijn mond. Je zou bijna verheugd vaststellen dat hij bekend is met de categorieën goed en kwaad. Dat is verrassend als je ooit ook gelezen hebt over zijn belastingontduiking, misogyne praktijken, meedogenloze omgang met medewerkers, of de gewelddadige bestorming van het Capitool nog op je netvlies hebt staan.

Als Trump inderdaad weet heeft van goed en kwaad dan zouden veel van zijn statements en acties, zoals het uitleveren van de Gazastrook aan projectontwikkelaars of het oppakken van daklozen, niet voortkomen uit kwaadaardigheid, maar uit gebrekkig inzicht en onnozelheid. Misschien. Het zou ook kunnen dat Trump zeer eigenzinnige opvattingen heeft over goed en kwaad.

Hoe dan ook, moraliteit vereist een zekere eenduidigheid en begrijpelijkheid, en daar lijkt het bij Trumps variant ten enenmale aan te ontbreken. De basis voor onderling vertrouwen, zowel in de VS als daarbuiten, krijgt daarmee een flinke knauw.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Trumps moraal en scrol naar beneden door.

Machtsdronken

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Thu, 17 Jul 2025 17:19:00 +0000

Wat mij betreft is Israël in zijn machtsroes nu compleet de weg kwijt. Dat je wat moest met Hamas en de raketten die daar decennia lang vandaan kwamen kon ik begrijpen. Al vind ik de manier waarop Israël dat nu aanpakt onacceptabel. Dat je geen raketten van Hezbollah vanuit Libanon meer accepteert snap ik ook. Maar als je om vergezochte redenen Damascus en het Syrische presidentiële paleis bombardeert zonder dat daar enige dreiging vanuit gaat, dan is de eigen militaire macht je naar het hoofd gestegen. Niet alleen heeft Israël daar niets te zoeken, het frustreert een delicaat staatsvormings- en wederopbouwproces en verkleint de kansen op de stabilisering van Syrië. Hoe was het ook al weer? Power corrupts and absolute power corrupts absolutely.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Machtsdronken en scrol naar beneden door.

Verbinding

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Fri, 11 Jul 2025 14:37:00 +0000

Is ‘verbinding’ een jeukwoord geworden? Ik vind van wel. Het wordt te pas en te onpas gebruikt in vacatureteksten, in de politiek en als hartenkreet voor een maatschappelijk gemis. Dat laatste snap ik wel maar het helpt niet om als reactie op dat gemis alleen maar heel hard “verbinding!” te roepen. Wat bedoelen we daar dan mee?

Daar heb ik over nagedacht en het resultaat komt nu in boekvorm uit onder de titel Genoeg verbinding. Waarom scheiding zo gek nog niet is. Voor meer informatie kun je kijken op de site van de uitgever.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Verbinding en scrol naar beneden door.

Europa als nieuwe nationale staat

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Fri, 04 Jul 2025 08:30:00 +0000

De creatie van de democratische welvaartsstaat beschouw ik als een kunststukje van de Europese natiestaten sinds de 19e eeuw. Daar moet bij gezegd worden – en dat is meer dan zomaar een kanttekening – dat in alle gevallen met het nationalisme van die staten verderfelijke schaduwkanten gepaard gingen. De neiging tot glorieuze nationale zelfverheerlijking, tot het toekennen van een historische, heroïsche roeping aan het eigen volk of tot verheerlijking van strijd hebben in belangrijke mate bijgedragen aan het ontstaan van de twee wereldoorlogen.

Zo bezien valt het toe te juichen dat, althans in Europa, de tendens bestaat om meer in internationaal dan in nationaal verband te organiseren. Een toenemend aantal mensen onderkent dat de schaal van afzonderlijke landen in Europa niet toereikend meer is om onze democratieën en welvaartsarrangementen veilig te stellen. Door de groeiende internationale afhankelijkheid en militaire dreigingen moeten we in grotere eenheden denken. Wat de natiestaten in de loop van de 19e en 20e eeuw voor elkaar hebben gekregen – voor Nederland bijvoorbeeld: één leger en één centrale democratische regering voor alle provincies samen, in plaats van geregeld per provincie – zou op de schaal van Europa moeten worden voortgezet. Dat houdt wat mij betreft in: invoering van Euro-bonds, een Europees leger en een versterkte rol voor het Europese parlement.

Europa dus als de nieuwe natiestaat. Dat roept de vraag op of alle genoemde kwalijke kenmerken daarvan – glorieuze zelfverheerlijking, het gevoel van een historische, superieure missie of verheerlijking van strijd – nu op de nieuwe, Europese schaal gaan terugkomen. Ondenkbaar is dat niet. Bewapening en militarisering bijvoorbeeld, zoals nu in Europa in gang gezet, gaan vaak gepaard met verheerlijking van strijd en oorlog. En het gevoel van de witte, verlichte Europeaan een missie te hebben voor de hele wereld is nooit ver weg. Laten we hopen dat we geleerd hebben van de geschiedenis. Hoe dan ook, als we nog eens uit willen komen bij een verenigde wereldomvattende orde zullen tussenstappen van vereniging van verschillende landen noodzakelijk zijn.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Europa als nieuwe nationale staat en scrol naar beneden door.

Nationalismes

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Tue, 24 Jun 2025 10:26:00 +0000

In zijn artikel De mogelijkheid bestaat dat Israël zichzelf van de kaart veegt zegt Stevo Akkerman terecht dat voor staten het hebben van een gewelddadige oorsprong niks bijzonders is. Zo’n ‘nationale erfzonde’ is eerder de regel dan de uitzondering. Het Romeinse rijk was gebaseerd op militaire veroveringen, de Verenigde Staten namen het grondgebied in van de Indianen, Australië dat van de Aboriginals. En Israël is bezig datzelfde te doen met de Palestijnse gebieden. Waarom, vraagt hij zich af, wordt het bestaansrecht van Amerika of Australië dan nooit betwist, terwijl dat met Israël wel het geval is?

“Het punt is: de ontstaansgeschiedenis van deze staat, die gepaard ging met de verdrijving van 700.000 Palestijnen, is nooit geschiedenis geworden. Het is niet dat Israëls erfzonde ernstiger is dan de erfzonde van andere landen, het is dat het onrecht nog steeds gaande is.” Maar, zeg ik dan, de lengte van die strijd is evenmin uitzonderlijk: de VS hadden de hele negentiende eeuw nodig om af te rekenen met de Indianen, de Australiërs richtten nog in 1928 een slachting aan onder Aboriginals.

Wel uitzonderlijk is dat, toen Israël hiermee begon, de dominante beweging wereldwijd de andere kant op ging. Het nationalisme dat in de 19e eeuw een enorme stuwkracht had gehad, was na de twee wereldoorlogen in een kwade reuk komen te staan. Er ontstond juist belangstelling voor supranationale instanties zoals de VN, de WHO, de EU. De vestiging van Israël in 1948 ging tegen de tijdsstroom in, reden voor de historicus Isaac Deutscher om de stichting van de staat problematisch en anachronistisch te noemen.

Overigens lijkt de wereldwijde trend op dit moment weer de andere kant op te gaan, naar meer nationalisme. Historicus Rob de Wijk vindt dat logisch: de oorspronkelijke bedoeling van de natiestaat is om burgers te beschermen. “Door Trump, Poetin, Netanyahu en Xi worden we gedwongen terug te gaan naar deze kerntaak.” Ik snap wat hij bedoelt, maar ik vind het geen geruststellende gedachte. Nationalisme in de traditionele, enge zin kan veel fanatisme en bekrompenheid met zich meebrengen.

Dus ja, het is misschien normaal dat volkeren en culturen hun grondgebied afbakenen en met militaire middelen beschermen. Maar ik betwijfel of dat in deze tijd langs de lijnen van de traditionele nationale identiteiten, bijvoorbeeld de Nederlandse, Belgische of Griekse, moet gebeuren. Niet alleen omdat die militair nooit iets voor zullen stellen, maar ook omdat wij te kosmopolitisch zijn geworden om ons op te sluiten in kneuterige nationaliteitjes. We zullen daarvoor eerder de schaal van Europa moeten opzoeken, toewerken naar een soort van ‘Europees nationalisme’. Dat biedt de grootste kans op een adequate militaire machtsvorming, en bovendien is Europa te verbinden met stevige waarden, stammend uit de Europese Verlichting, die de toevallige nationale folklore te boven gaan.

Zie ook Willekeur.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Nationalismes en scrol naar beneden door.

Waar historische belangstelling goed voor is

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Sun, 08 Jun 2025 09:33:00 +0000

Het ‘Menasseh ben Israël Instituut voor Joodse sociaal-wetenschappelijke en cultuurhistorische studies’ (Mbii) is een academisch samenwerkingsverband tussen het Joods Cultureel Kwartier met de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit. Het instituut organiseert dit half jaar paneldiscussies onder de titel Scheuren in de naoorlogse ethiek, met als thema’s bijvoorbeeld ‘Israël, garantie of risico?’. Het doet daarmee precies wat op dit moment nodig is: het monster in de bek kijken.

Dat vind ik best opmerkelijk. Tot enige tijd geleden kende ik het instituut vooral als een enigszins belegen instelling die publicaties en lezingen verzorgde over de Nederlands-Joodse geschiedenis vanaf de zestiende eeuw. Het ging bijvoorbeeld over de eerste Joodse student medicijnen in Leiden in de vroege zeventiende eeuw, het Jiddisch in moderniserend Oost-Europa en over de bijzondere inwoners van de Amsterdams Joodse wijk Vlooienburg. Daarmee trok en trekt het een beschaafd publiek van in Joodse historische wetenswaardigheden geïnteresseerd publiek waartoe ik regelmatig mezelf rekende.

Maar naast cultuur-historische onderwerpen programmeert het Mbii de laatste jaren symposia over actuele, zo niet brandende kwesties betreffende de positie van Joden in onze samenlevingen. Zo ging het onlangs over ‘Joods en links’, rondom de vraag of de linkse politieke beweging en Joden, van oudsher een sterke verbinding, van elkaar vervreemd zijn geraakt. En deze week gaat het over ‘De politisering van de strijd tegen antisemitisme’.

De organisatie schrikt er niet voor terug om in die netelige kwesties verdedigers van zeer uiteenlopende standpunten – in dit laatste geval bijvoorbeeld Uri Rosenthal en Leo Lucassen – bij elkaar te zetten. De enige criteria om sprekers uit te nodigen lijken te zijn: gedegen feitenkennis en een zindelijke debatstijl. Voor schreeuwerige slogans en lobbyisten is geen ruimte. Een verademing.

Misschien staat deze degelijkheid wel in verband met de brede en diepgaande belangstelling voor de geschiedenis die van meet af aan het handelsmerk was van het Mbii. Het oog voor de gelaagdheid en veelomvattendheid van begrippen als antisemitisme, angst, veiligheid en identiteit zou wel eens te maken kunnen hebben met de dieptewerking die van historische perspectieven uitgaat.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Waar historische belangstelling goed voor is en scrol naar beneden door.

IJsbergen en blinde vlekken

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Wed, 14 May 2025 09:27:00 +0000

Filosoof en psycholoog Lieke Asma schreef een verfrissend boek over vooroordelen. In Blinde vlekken. Hoe impliciete vooroordelen je (mis)leiden relativeert ze een van de claims van de gangbare psychologie, namelijk de pretentie dat zij licht kan werpen op het duistere gebied van onbedoelde intenties en vooroordelen. Dat gebied, aangeduid als het onbewuste, stuurt in deze voorstelling van zaken grotendeels ons gedrag aan. Deels is ons gedrag ook bewust gestuurd, maar dat is naar verhouding zo’n klein deel, zegt Asma, dat je kunt spreken van een ijsbergmodel: de bewuste aansturing steekt boven het water uit, maar valt in het niet bij de verborgen dynamieken achter ons gedrag die zich onder water bevinden. De mainstream psychologie richt zich dan ook op het vinden van verklaringen voor ons gedrag in het onbewuste, liefst zo eenduidig mogelijk.

Dat doen psychologen bijvoorbeeld als het gaat om de bestrijding van sociale vooroordelen. Uitgangspunt is dus dat die grotendeels onbewust zijn, en zo leiden tot impliciete discriminatie: niet gewild of bedoeld, maar wel optredend. Denk aan vrouwen of mensen met een buitenlandse achternaam die bij sollicitaties vaker afgewezen worden dan witte mannen. Een al oud, maar hardnekkig voortwoekerend probleem. De bestrijding daarvan is een prijzenswaardig streven, waar Asma zich van harte bij aansluit.

Maar de manier waarop men in veel gevallen te werk gaat wijst zij af. De psychologie ziet namelijk de inhoud van individuele ijsbergen als het centrale probleem. Dat wordt vooral duidelijk uit de prominente rol die de Impliciete Associatietest, kortweg IAT, speelt in het onderzoek naar impliciete vooroordelen. “Die onderzoekt bijvoorbeeld hoe sterk de associatie is bij proefpersonen tussen negatieve of positieve woorden enerzijds, en gezichten van Afro-Amerikaanse of Europees-Amerikaanse mensen anderzijds. Onderzoek met de IAT suggereert dat impliciete vooroordelen over Afro-Amerikaanse mensen wijdverbreid zijn (of in elk geval waren).”

Asma’s bezwaar tegen deze redenatie is dat die er vanuit gaat dat de echte bron van de problemen zich in het onbewuste deel van onze geest schuil houdt. Opheldering van de verborgen bron zou dan een kwestie zijn van het zo zuiver mogelijk meten van iemands persoonlijke eigenschap met behulp van IAT, los van allerlei andere invloeden. Alsof er één echte oorzaak is van impliciete vooroordelen, gelocaliseerd in het hoofd. Dat is Asma te simplistisch gedacht: “Het zou handig zijn als het probleem op één enkele oorzaak terug te voeren was: hét impliciete vooroordeel, dat door middel van impliciete meetmethoden gemeten kan worden”.

In werkelijkheid, zegt Asma, lopen allerlei factoren, van buitenaf en van binnenin, bewust en onbewust door elkaar heen. Zij wil daarom de IAT meetmethode ter discussie stellen, maar dat niet alleen, ze probeert weg te komen bij de concentratie op het individuele zelf met zijn ijsberg überhaupt. Want IAT is daar maar één manifestatie van, diezelfde focus doet zich ook voor door een overvloedige nadruk op psychologisch zelfonderzoek en zelfreflectie. Daar klopt iets niet, volgens Asma, want uiteindelijk doen al dan niet bewuste intenties er niet zo toe. “Bewustwording en herkenning van het probleem van onbedoelde en onbewuste discriminatie, én onze eigen rol daarin, begint dus niet bij psychologisch zelfonderzoek.” Het gaat om zicht op de daadwerkelijke effecten van ons handelen.

En om die te ‘meten’ moet je niet bij jezelf zijn, maar bij de ander, dat wil zeggen: bij de gediscrimineerde personen zelf. Het is namelijk heel goed mogelijk “dat mensen die gediscrimineerd worden gedragingen als microagressies en patronen, maar ook wetten en normen, eerder als discriminerend herkennen dan de mensen die discrimineren. Het probleem zit in onze relatie met de feiten, in hoe we ons verhouden tot wat we doen, zeggen, denken of voelen.” Dat moeten we ophelderen.

En dan blijken zich ineens allerlei andersoortige, moeilijker te meten hindernissen op te werpen. Een probleem is dat we vaak geen goede feedback krijgen. Veel goedbedoelende, tegen discriminatie gerichte, progressieve mensen in dominante posities kunnen oprecht geloven in de gedachte dat ze absoluut niet discrimineren terwijl ze dat onbedoeld en onbewust toch doen. “Een studie laat bijvoorbeeld zien dat als proefpersonen dachten dat genderdiscriminatie geen probleem meer was in hun veld, ze een mannelijke medewerker als competenter inschatten dan een identieke vrouwelijke medewerker.” De gediscrimineerde, vaak in een afhankelijke positie, kijkt wel uit om te expliciete feedback te geven.

Maar het echte probleem is waarschijnlijk dat als die feedback op een discriminerende beslissing wél komt, de beslisser allerlei redenen kan hebben om die niet serieus te nemen. “Niet omdat je onbewust (lees: in je ijsberg) toch wel een racist of seksist bent, maar bijvoorbeeld omdat je geen reden hebt om te twijfelen aan je beslissing, of omdat het niet zo eenvoudig is om een problematisch patroon in je eigen oordelen of dat van anderen op te merken”. De beslisser kan zich gewoon niet voorstellen dat de gediscrimineerde zich gediscrimineerd voelt. Voor die situaties heeft Asma een duidelijk antwoord: “We zullen toch echt soms de ander op diens woord moeten geloven. Wij kunnen niet altijd zelf voelen wat een ander voelt.”

Waarom gebeurt dat zo weinig? “Kunnen we ons dan zo slecht voorstellen dat een ander ervaringen kan hebben die wij zelf niet hebben gehad? Of geloven we pas dat er sprake is van discriminatie als het neutraal en objectief meetbaar gemaakt hebben, als wetenschappers zich over het probleem gebogen hebben?” Wie ben ik om mijn gevoel van niks-aan-de-hand naar anderen te generaliseren? Het is om dit soort wezenlijke vragen dat ik Asma’s boek verfrissend vind.

Jammer vind ik dat ze, tegen het eind van het boek, wegdraait van de ander en opnieuw de hoofdrol en het inititatief bij het individuele zelf legt. Nadat ze samenvattend nog eens stelt dat impliciete vooroordelen geen objecten zijn die we ergens in onze individuele geest aantreffen en die door middel van een interventie doelbewust geëlimineerd kunnen worden, zegt ze: “Om onbedoelde en onbewuste discriminatie te verminderen, moeten we kritische vragen blijven stellen”. Weer ligt hier, eigenlijk op dezelfde manier als bij de oproep tot zelfreflectie op je eigen ijsberg, de nadruk op ‘je best doen’. Daar wil ik niet per se iets vanaf doen, want dat blijft belangrijk. Maar er kan de suggestie vanuit gaan, dat de effecten van je handelen dan, dankzij jouw inspanningen, vanzelf duidelijk worden. En dat je dus alsnog een instrument in handen hebt tegen ongewilde en onbedoelde discriminatie.

Het lastige is dat dat – opnieuw – te instrumenteel, rechtlijnig en maakbaar gedacht is. Want ja, je spant je, middels kritisch onderzoek, tot het uiterste in om de ervaring van de ander zo serieus mogelijk te nemen. En dan blijkt de ander de zaak nog nét of juist héél anders te ervaren dan jij via ‘kritische vragen’ hebt kunnen achterhalen. Asma lijkt die confrontatie uit eigen beleving wel te kennen, blijkens zinnen als “Het wordt mij nog regelmatig duidelijk hoe blind ik kan zijn”. Op die momenten heeft het beslissende initiatief tot ontdekking van werkelijkheid even bij de ander gelegen. Maar toch jammer dat ze desondanks ter afsluiting het initiatief weer helemaal bij het ik legt.

Zie ook Zelfreflectie door de ander.

Wil je commentaar geven of zien: klik op IJsbergen en blinde vlekken en scrol naar beneden door.

Cliché

noreply@blogger.com (Naud van der Ven) — Thu, 01 May 2025 08:37:00 +0000

Zo bondig zie je een cliché zelden bevestigd. Volgens mijn krant betitelde het Witte Huis (lees: Trump) de ontmoeting tussen Zelensky en Trump in het Vaticaan als ‘zeer productief’. Zelensky noemde de ontmoeting ‘zeer symbolisch’ met de ‘potentie om historisch te worden’. Eéndimensionale gerichtheid op de opbrengst aan Amerikaanse kant, verbeeldingsrijke en historische gelaagdheid aan Europese kant. Hopelijk is het meer dan een clichématige tegenstelling en gaan al die dimensies met elkaar de verbinding aan.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Cliché en scrol naar beneden door.