کشتی نوح

2010-01-06T09:45:00.002+03:30

استاد ِ فلسفه برای اینکه توضیح دهد چگونه تربیت و زیست اجتماعی ما، در خلق مفاهیم و تعیین نگاه ما به جهان تاثیر می‌گذارند، مثال اسکیموها را می‌زند که آنها لابد ده‌ها واژه برای یخ و برف دارند در حالیکه ما تنها همین دو واژه را داریم. بعد همان روز مشغول «صید قزل‌آلا در آمریکا»خوانی می‌شوم و می‌بینم که در صفحات آخرش به نقل از یک کتاب نوشته:

اسکیمو‌ها همه‌ی عمرشان را بین یخ‌ها سر می‌کنند اما یک واژه هم برای یخ ندارند.

2010-01-04T19:52:00.001+03:30

عمو فـــیلترباف! من به تو هشدار میدم. اگر "کشتی نوح" رو فــــیلتر کنی، من هم "طوفان نوح" رو راه میندازم!

دین، آزادی و حکومت

2010-01-03T17:21:00.001+03:30

سوال این است: چگونه حاکمان مدل قیام امام حسین را برای خود مصادره می‌کنند، در حالیکه از قضا حسین (ع) در مقام اعتراض و بدون دستگاه بود و دشمن او صاحب دستگاه حکومت و در مقام سرکوب بود؟ پاسخ اینجاست که آنها قیام امام حسین را نه مقابله‌ی جمعی معترض و آزاده در مقابل حاکمیت که مقابله‌ی حق و باطل، دیندار و ضددین می‌دانند و در این زمان خود را صاحب دین پنداشته و مخالفانشان را کسانی تصویر می‌کنند که دنبال توهین به دین، رهایی از شعایر دینی و جدا کردن دین از سیاست هستند. اما این تنها جنبه‌ی قیام حسین (ع) نبود. او کسانی را که در مقابلش صف‌آرایی کردند را ندا داد که «اگر دین ندارید، آزاده باشید.» چرا که حسین (ع) همزمان هم مظهر آزادگی و هم مظهر دینداری بود. نزد او دین و آزادگی از هم جدا نبود؛ دین به او آزادگی می‌بخشید و آزادگی‌ دینداری‌اش را تضمین می‌کرد. او خود را بین مرگ و ذلت مخیر ‌دید و ندای «هیهات من الذله» سر داد.

در دوران مدرن، آزادی و دین از هم جدا شد. در گذشته هیچ وقت این مسئله مطرح نبوده است. در گذشته تفکر اساسا دینی بوده است. همه جا صحبت از حق و ناحق بوده است، و هر کس به دنبال این بود که حرف خود را حق جلوه دهد. اما اندیشه‌ی آزادی و آزادی بیان به این معناست که انسان حق دارد هر چه می‌خواهد بگوید بدون دل‌نگرانی از اینکه حق است یا ناحق. در این چارچوب، صادر کردن گزاره‌ای مثل این که «حسینی باش، و گرنه یزیدی هستی» هم دیگر معنا نمی‌دهد. اما آزادی در اندیشه‌ی مدرن به این معنی دوم برمی‌گردد. در ایران مصادف با مشروطه بود که اندیشه‌های نو وارد جامعه شد و مناقشات تازه‌ای را برانگیخت. شیخ‌فضل‌الله نوری آزادی را کلمه‌ای خبیث خواند. او متوجه این معنا شده بود که بین تفکر سنتی و آزادی در جهان مدرن تضادی وجود دارد. شاید همین دلیل بود که او را به همراهی با محمدعلی‌شاه کشاند.

وقتی حسین (ع) می‌گوید: «اگر دین ندارید، آزاده باشید.» یعنی دینداری معنایی موسع‌تر از آزادگی است و آزادگی جزئی از دینداری است. کسی که آزاده نباشد دین ندارد و آزادگی خود محکی برای دینداری است، که اگر کسی ادعا می‌کند که دیندار است و سر به بندگی ذهنی و عینی دیگران سپرده است، این نشان می‌دهد که در واقع دین ندارد. مصادف با جدا شدن دین و آزادی، طرفدان حسین (ع) هم دو دسته می‌شوند، دسته‌ای که بر آزادی پای‌ می‌فشارند و دسته‌ی دیگر بر دین و هر دو دسته هم یکدیگر را به یزیدی بودن متهم می‌کنند. شاید تفاوت آزادی و آزادگی در عینی بودن و جمعی بودن اولی در مقابل ذهنی بودن و فردی بودن دومی باشد. از اینجاست که در برابر آزادی، استبداد قرار می‌گیرد. می‌توان گفت که آزادی راه رسیدن به آزادگی است. کسی نمی‌تواند خود را از جمع جدا کند، کنجی بنشیند و بگوید که من آزاده‌ام.

این جدایی و تضاد صحبت از رابطه‌ی دین و آزادی را به مقوله‌ای پیچیده‌تر در نظر و از آن مهم‌تر در عمل تبدیل می‌کند. احکامی مثل مجازات مرتدان به احکامی مناقشه‌برانگیز تبدیل شده است. دینداری در جهان امروز دیگر نه یک تکلیف بلکه یک حق است. هر کس حق دارد دین داشته باشد یا نه. در تفکر مدرن، آدمی حتی حق گناه کردن دارد به شرطی که زیانش به دیگران نرسد. امروزه در جامعه‌ی خودمان مناقشات پیرامون این معانی را شاهد هستیم. کسانی که در جامعه‌ی ما طرفداران و مروجان تفکر مدرن در کلیت آن هستند اساسا در کسب مشروعیت برای فکر و عمل خود دچار مشکل هستند چرا که حدودی که این نگاه به انسان و جامعه ممکن است به آن منجر شود، در نظر بسیاری از مردم غیرقابل‌قبول می‌نماید.

اما این پایان سخن نیست. بحث پیرامون رابطه‌ی دین و آزادی به یکی از بحث‌های اصلی مطالعات دینی تبدیل شده است و گاهی حوادثی (مثل حکم عدام برای آقاجری و...) پیش آمد که دوباره بحث این رابطه را به بحث اول جامعه تبدیل کرد. از یک طرف روشنفکران دینی که مدرنیته را پایگاه برای نقد دینی قرار داده‌اند، استدلال می‌کنند که پذیرش دین تنها وقتی ارزشمند است که در محیطی آزادی و بدون جبر و تحمیل باشد. «لا اکراه فی الدین». و حالا که دین محصول آزادی است، دین هرگز نمی‌تواند آزادی را محدود کند چرا که با این کار اعتبار خود را نیز از میان برمی‌دارد. بنابراین افراد باید از نهایت آزادی برخوردار شوند و احکام و قوانین دینی حق محدود کردن آزادی‌ها را ندارند. آیاتی از قرآن هم بر این مدعا دلالت دارند، از جمله «تو بر مردم سیطره و تسلط نداری -غاشیه، 22»، «ما تو را مسئول اعمال آنها قرار نداده‌ایم و تو وکیل مردم و نگهبان آنان نیستی -انعام، 107»، «پیامبر تنها باید پیام‌های خدا را به مردم برساند و نه چیز دیگر -مائده، 99 »، «هر که می‌خواهد بپذیرد و هر کس هم نخواست کفر بورزد -کهف، 29».

در مقابل این استدلال، کسانی از جمله آیت‌الله مصباح یزدی بر آیاتی دیگر پامی‌فشارند و قسمت دوم این استدلال را مغالطه می‌دانند. چرا که بعد از آنکه انسان آزادانه دین را انتخاب کرد، مجموعه دین اعم از امور اعتقادی و دستورات عملی را نیز پذیرفته است و به لوازم این پذیرش گردن نهاده است. و در قرآن آمده است که «هیچ مرد و زن مومنی را در کاری که خدا و رسول حکم کنند اراده و اختیاری نیست -احزاب، 36». به این ترتیب این دسته از افراد در مقابل این حرف جبهه می‌گیرند که هر موقع دین در مقابل آزادی قرار گرفته است، دین شکست خورده است و آن را فاقد پشتوانه‌ی قرآنی می‌دانند.

اما اینها خود مغالطه‌ای آشکار را اختیار کرده‌اند و آن اینجاست که آیه‌ای که درباره‌ی مومنان نازل شده است را به همه‌ی مردم تعمیم می‌دهند. این مشکل بزرگی است که بسیاری از کسانی که به دنبال برداشت قوانین اجتماعی جهان‌شمول از دین هستند مرتکب می‌شوند و آن فقدان نگاه جامعه‌شناختی در مسائلی است که اساسا اجتماعی می‌باشد. آنها از موجود موهوی به نام انسان حرف می‌زنند بدون آنکه به این توجه کنند که انسان موجودی اجتماعی است و انسان خارج از فرهنگ و جامعه وجود ندارد. پس هر حکم اجتماعی بدون توجه به فرهنگ و جامعه معنی پیدا نمی‌کند.

با این تفسیر است که دینداری، صاحب ماهیتی تهاجمی و خشونت‌آمیز می‌شود. با این تفسیر، مردمان به حال خود رها نیستند، وظیفه‌ی دینداران است که آنها را وادار به رعایت شعایر دینی کنند و اگر چه باطن‌شان نه، ولی ظاهرشان را دینی کنند. مغالطه‌ی دیگر یکسان انگاشتن کسانی که با دین عناد می‌ورزند با کسانی است که دین ندارند. آیت‌الله صانعی در سخنرانی مرداد 88 گفت :«تمام آيات قرآن راجع به نداشتن حق براي کفار است، کافر غير غيرمسلم است، کافر يعني کسي که مي‌داند اسلام حق است و عليه او تبليغ مي‌کند. تمام حقوقي که شما در رساله عمليه داريد، ارث نمي‌برد، دختر نمي‌شود به او داد و... همه‌اش مال کفار است و خلاف عقل هم نيست. کسي که مي‌خواهد از امنيت اسلام استفاده کند و مي‌داند اسلام حق است و در عين حال عليه او صحبت مي‌کند.»

اما عجیب‌تر آنکه این تفسیر به تفسیری اصلی در حکومت دینی تبدیل می‌شود، و در مقابل این اصل حکومتی حضرت علی (ع) قرار می‌گیرد که به مالک اشتر می‌گوید: «مهربانی به رعیت و دوست داشتن آنها و لطف در حق ایشان را شعار دل خود ساز، زیرا آنان دو گروهند یا همکیشان تو هستند یا همانندان تو در آفرینش.» بنابراین جدا در تمام پیچیدگی‌هایی که بحث پیرامون دین و آزادی به دنبال دارد، اینقدر که مبارزه با استبداد را شعار خود سازیم حتی در دین ما هم هست. آن چیزی که به آن دموکراسی حداقلی می‌گویند، به معنای ایجاد ساز و کار دموکراتیک در امور سیاسی است و به هیچ وجه عبور از احکام شرعی را مد نظر ندارد.

حتی در این دنیای مجازی...

2010-01-01T15:23:00.001+03:30

شما چند خبرگزاری و وب‌سایت خبری فیلتر نشده می‌توانید پیدا کنید که متن کامل بیانیه میرحسین را آورده باشد؟
تقریبا هیچ. تنها مورد استثنا که من پیدا کردم فرارو بود. سفیر و حاشیه به انتشار بخش‌هایی از بیانیه بسنده کرده‌اند.

وبلاگ‌ نویس

2009-12-28T07:57:00.001+03:30

هر وبلاگ‌نویسی روزی در این موقعیت اگزیستانسیال قرار می‌گیرد که از وبلاگش و هر آنچه نوشته است بدش بیاید و تصمیم به حذف وبلاگش بگیرد. او در یک لحظه - یا هر لحظه - از خود می‌پرسد برای چه می‌نویسم؟ نوشتن من چه معنایی دارد؟ به خصوص اینکه حجم زیادی از نوشته‌های هر وبلاگ (و چرا نه همه‌ی آن؟) بیرون ریختن درونیات شخص وبلاگ‌نویس و آشکار کردن همه‌ی آن چیزهاییست که شاید در صورت عدم وجود وبلاگ، جزو پشت‌صحنه‌ی زندگی هر آدمی محسوب می‌شود. ویژگی‌ پشت‌صحنه آن است که در آنجا آماده می‌شوی و به روی صحنه می‌آیی، اما وقتی پشت‌صحنه را هم نمایان کنی، جایی جدا و امن برای حاضر شدن در زندگی روزمره را از دست می‌دهی. اینجاست که مجبور می‌شوی به قول یکی از دوستان (خباز) امیدوار باشی که وبلاگ یک thread جداگانه است و ربطی به mainstream زندگی ندارد. در شکل غلوشده، این بیان خباز به اینجا می‌انجامد که تو می‌توانی در وبلاگ به شخصی صراحتا فحش بدهی و فردا با او سلام و علیک گرمی راه بیندازی. چندان بی‌راه نیست؟ خودم تجربه‌ی تقریبا ناقصی از این تصویر را داشته‌ام.

هر چند در اینجا نکته امیدوار‌کننده‌ای وجود دارد، و آن اینکه هیچ‌کس آنقدر مهم نیست که بخواهد خیلی به این سوالات بیندیشد. در واقع وبلاگ‌نویس می‌تواند با این مطلب که چندان برای دیگران اهمیتی ندارد و چندان در کانون نگاه‌ها قرار ندارد، خود را دلداری دهد، از هر آنچه می‌هراسد خود را رها کند و به کارش ادامه دهد. هر چند این مطلبی صحیح است، اما هیچ‌کس نمی‌تواند همواره با این فکر زندگی کند که آدم مهمی نیست. کمااینکه اتفاقات کوچک و بزرگی می‌تواند این آرامش (دروغین یا راستین) را به هم زند، از یک کامنت گرفته، تا لینک و شیر و لایک و... . پس گاهی همه چیز (از واقعیت گرفته تا خیال) به اینجا می‌انجامد که تو در کانونی قرار بگیری که همان موقعیتی که در ابتدای این نوشته از آن گفتم را برایت خلق کند.

برگردیم به سوالات آغازین. در اینجا باید بین انگیزه‌هایی که آغازیدن یک وبلاگ را موجب می‌شود با علل و انگیزه‌هایی که به کار وبلاگ‌نویسی تداوم می‌بخشد تمایز قائل شویم. در مورد خودم، آغاز وبلاگ‌نویسی‌ام برای معرفی خودم بود به یک سری آدم. شاید یک جور خودی نشان دادن. (کاری نداریم که سرگنگبین صفرا فزود). حالا اگر بخواهم همه انگیزه‌های تداوم وبلاگ‌نویسی‌ام را بگویم، بدون اولویت ردیف می‌کنم که: تمرین تفکر و تمرین نوشتن، در معرض نقد و نظر قرار دادن افکار و احساسات، حرف‌ زدن غیرمستقیم با بعضی آدم‌های خاص، ارضای حس خودشیفتگی یا برانگیختن توجه دیگران، تامین نوعی سرمایه‌ی فرهنگی برای خودم، و احتمالا چیزهای دیگری که هنوز از ناخودآگاهی‌ام به خودآگاهی‌ام وارد نشده است.

چیزی دیگری که به ما کمک می‌کند کنکاش در مورد انگیزه کسانی است که بعد از مدتی وبلاگ‌نویسی آن را رها می‌کنند. حداقل در یکی از این موارد که یکی از دوستانم (نیما) بود، دلیلش را می‌دانم و آن این بود که برای او، از جایی به بعد مسئله این بود که حساب مخاطبانش از دستش در رفته و دیگر نمی‌تواند بداند که برای چه کسانی دارد می‌نویسد. حالا اگر من بخواهم به این فکر کنم که چرا این مسئله باعث نشده که من وبلاگ‌نویسی‌ام را کنار بگذارم، چه می‌توانم بگویم؟ جواب خودخواهانه این است که کسانی هستند که از وبلاگ ننوشتن من ناراحت می‌شوند! جواب خودشکنانه‌اش هم این است که ظاهرا من به توجه آنها نیاز دارم. پس این کار را نه برای آنها که برای خودم ادامه می‌دهم. اما این می‌شود جزو آن دلایلی که در پاراگراف بالا آوردم، هنوز جواب این سوال را نداده‌ام که با مخاطبان ناخوانده چه می‌کنم؟ هیچ. شخصی کمتر می‌نویسم، یا رمزی و گنگ می‌نویسم و نوشته‌های عمومی‌ام را بیشتر می‌کنم. (در فیدها و وبلاگ‌ها در این مورد گفته‌ام). پس مشکل آن دوست من این بوده که نوشته‌ی عمومی نداشته و همیشه شخصی می‌نوشته، و اینگونه با بحران مخاطب روبرو گشته است.

نقش مخاطب در وبلاگ‌نویسی بسیار مهم است. وبلاگ‌نویس در دوگانه‌ی خود-مخاطب همیشه گرفتار است. او از خود آغاز می‌کند و به مخاطب عرضه می‌کند، بعضی از مخاطبان بعضی از گرایش‌های او را تقویت می‌کنند و به او بازمی‌گردانند. مثلا اگر تعداد کسانی که نوشته‌های طنز یک وبلاگ‌نویس را دوست دارند، بیشتر برای او کامنت بگذارند و او را تشویق به طنزنویسی کنند، بسیار محتمل است که وبلاگ‌نویس در جهت طنزنویسی سویافته شود.

از آنجا که کرارا وبلاگ به عنوان رسانه‌ای نو معرفی می‌شود، پس می‌توان وبلاگ‌نویس را با روزنامه‌نگار مقایسه کرد. روزنامه‌نگار گرچه از پشت دیوار با مخاطبانش صحبت می‌کند، اما او در میان همکاران خود و سیاست‌های نشریه‌ی خود کار می‌کند و از این منظر تنها نیست. اما وبلاگ‌نویس از تنهایی رنج می‌برد، و می‌کوشد که از طریق کامنت و لینک و... خود را از تنهایی در بیاورد. به ندرت وبلاگ‌نویسی را می‌توان پیدا کرد که حتی اگر صراحتا می‌خواهد راجع به یک موضوع تخصصی یا موضوعات عمومی صحبت کند، گاهی شخصی ننویسد و از دلتنگی‌هایش و دردهایش نگوید. روزنامه‌نگار از شخص خود چیزی نمی‌گوید، چرا که او در شبکه‌ی همکاران خود وظیفه‌ای مخصوص دارد که باید به آن بپردازد. وبلاگ‌نویس تنهاست و تنهایی خودش، موضوعی برای وبلاگش می‌شود.

اما این نوشته ناقص می‌ماند اگر به عوامل بیرونی موثر بر وبلاگ‌نویسی اشاره نشود. کازانوا در کتاب جمهوری جهانی ادبیات، با تلفیق نظره میدان بوردیو و نظریه نظام جهانی والرشتاین از این می‌گوید که ادبیات خود میدانی مستقل از سیاست و اقتصاد است که در آن سیستم‌های زبانی، نظم‌های زیبایی‌شناختی و ژانرها برای سلطه با هم می‌جنگند و مقبول شدن در سطح جهانی بستگی به فرهنگ و زبان مسلط دارد. در جهان مراکز ادبی وجود دارد که معروف شدن در آنجا به معنای معروف شدن در کل جهان است. پاریس مرکز ادبی جهان است. بسیاری از نویسندگان مثل ویلیام فالکنر و بورخس به محض اینکه در پاریس معروف شدند، در کل جهان معروف شدند. البته مراکز دیگری هم هست. برلین برای آلمانی‌زبان‌ها، لندن و نیویورک هم برای انگلیسی‌زبان‌ها مرکز به شمار می‌رود. البته شرط پذیرش در مرکز، نو بودن با معیارهای ادبی است، به همین دلیل تکیه بر سنت‌های ملی برای نویسندگان خارجی بسیار مهم است.

بدون اینکه بخواهم ادعا کنم هر چه کازانوا گفته را فهمیده‌ام اما هر چه از او فهمیده‌ام را برای گفتن حرف خود به کار می‌گیرم: وبلاگستان در یک کلام به محملی اساسی برای بازاندیشی تبدیل شده است، اما معنای دیگر این حرف آن است که در وبلاگستان، هر کس حرف تازه‌تری بزند، بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. خوراک‌شمار کمانگیر نشان میدهد که پربیننده‌ترین وبلاگ‌های فارسی، آنهایی هستند که اطلاعات تازه بدست می‌دهند. سایت‌هایی مثل یک پزشک، نارنجی، زنگوله، عصرونه، وب 2، عصر نوشتن. در واقع اینجا رقابتی وجود دارد که هر وبلاگ‌نویس چیزهای تازه‌تر و جدیدتر و نبوغ‌آمیزتر را ارائه دهد و به این ترتیب نقش مهمتری در وبلاگستان پیدا کند. البته تاکید زیاد بر این مطلب، گمراه‌کننده می‌شود از آنجا که خیل عظیمی از وبلاگ‌نویسان، هیچ علاقه‌ای به پررنگ شدن در فضای وبلاگستان را ندارند.

در مورد وبلاگستان هم می‌توان مراکزی را پیدا کرد که نقش مهمی در افزایش خوانندگان یک وبلاگ دارند. در مورد سیبستان و بر ساحل سلامت و بامدادی و از زندگی خودم امتحان کرده‌ام که وقتی به یکی از نوشته‌های من لینک می‌دهند، بازدیدکننده‌هایم به طرز محسوسی زیاد می‌شوند. همینطور بالاترین که یک سایت مرکزی به حساب می‌آید. سایت وبلاگ‌نیوز هم از این نظر قابل توجه است. بلاگ‌گردان رادیو زمانه در گذشته حداقل مهم بوده است. هر چند این مراکز را باید در میان شبکه‌های محلی و کوچک دوستی که در وبلاگستان شکل گرفته پیدا کرد. منظورم همین لینک‌هاییست که هر کس در کنار وبلاگ خود به دوستانش می‌دهد.

پ.ن: روز اول دی، یهو فهمیدم که مقاله‌های دو تا از درس‌ها رو باید تا بیست دی بدم، کار انقلابی لازمه و اونوقت هی می‌شینم اینجا را آپدیت می‌کنم.
پ.ن: اگر حال دارید، شمایی که وبلاگ‌نویس هستید یا قبلا بودید و حالا نمی‌نویسید، از انگیزه‌هاتون حرف بزنید و عوامل موثر بر نوشته‌هاتون رو بگید.

2009-12-27T10:31:00.001+03:30

و شهيد قلب تاريخ است، هم‌چنان‌كه قلب به رگهاي خشك اندام، خون، حيات و زندگي مي‌دهد. جامعه‌اي كه رو به مردن مي‌رود، جامعه‌اي كه فرزندانش ايمان خويش را به خويش از دست داده‌اند و جامعه‌اي كه به مرگ تدريجي گرفتار است، جامعه‌اي كه تسليم را تمكين كرده است، جامعه‌اي كه احساس مسؤوليت را از ياد برده است، و جامعه‌اي كه اعتقاد به انسان بودن را در خود باخته است، و تاريخي كه از حيات و جنبش و حركت و زايش بازمانده است، شهيد همچون قلبي، به اندام‌هاي خشك مرده بي‌رمق اين جامعه، خون خويش را مي‌رساند و بزرگ‌ترين معجزه شهادتش اين است كه به يك نسل،‌ ايمان جديد به خويشتن را مي‌بخشد.

ــ علی شریعتی +

2009-12-25T09:29:00.001+03:30

هر کس که بدید چشم او گفت
کو محتسبی که مست گیرد

آسیب شناسی جنبش سبز

2009-12-24T09:32:00.003+03:30

جنبش سبز قرار نیست، جنبشی کور و شلوغ و بی‌هدف و هیجانی و سرگرم‌کننده باشد. این جنبش قرار است نوید آینده‌ای روشن برای میهن و برای مردم میهن (از هر نوع و با هر عقیده‌ای) باشد. پس بهتر است بحث آسیب‌شناسی جنبش سبز را با کنکاش در مورد آنهایی شروع کنیم که سبز نیستند یا با سبزها مخالفت می‌کنند. همان‌هایی که گاه به گاه با تبلیغات رسمی حکومت به خیابان می‌ریزند و علیه سبزها شعار می‌دهند و تهدید می‌کنند. البته در این میان باید کسانی که منافع و رانت‌های مستقیم از وضع فعلی حکومت دارند را از مردمی که اسیر تبلیغات می‌شوند جدا کرد، و در اینجا صحبت از گروه دوم است.
ببینیم که از دید این دسته‌ی دوم، جنبش سبز چیست؟ چه خواسته‌ای دارد و به دنبال چیست؟ همان طور که در مورد نظریات علمی، هیچگاه با گزاره‌های منفرد روبرو نیستیم بلکه با یک ساختار مواجهیم، مطالبات یک جنبش هم هیچگاه محدود به چند گزاره نیست و ساختاری شبیه کوه یخ دارد. همین کوه یخ است که بسیاری را وامیدارد تا در برابر آن بایستند، چرا که آنها با کلیتی وهمی روبرو هستند که حدودش را نمی‌شناسند و از پیامدهای احتمالی‌اش هراسان می‌شوند. نگاه کنید که اقتدارگرایان، سعی دارند مردم را از چه چیزهایی بترسانند. آنها ادعا می‌کنند که حامیان جنبش سبز در خارج محافل منافقین، فمینیست‌ها، و همجنس‌باز‌ها هستند. (وزیر اطلاعات در همایش استانداران +) بنابراین اولین آسیب جنبش سبز در این است که خواسته‌های خود را تدوین نکرده است و از نیمه‌ی تاریک خود بیرون نیامده است، گاهی احساس می‌شود برای سبزها صرف مبارزه است که مهم است نه هدفی که از آن برآید.

آسیب دیگر جنبش سبز این است که تا به حال فکر به حال شکاف‌ها نکرده است. شکاف‌های مهمی مثل مرکز-پیرامون و سنت-تجدد. در برابر این ادعا نباید تنها به اعتراضات در شهرستان‌ها اشاره کرد و گفت که جنبش سبز همه جا را گرفته است. صحبت من دراینجا معطوف به پاسخ‌هایی است که یک جنبش باید برای سوال‌هایی که پیش رو دارد، داشته باشد. امروزه دیگر کیست که از تصویر کاریکاتورگونه‌ای که همه‌ی وقایع اخیر را به دوگانه‌ی حکومت-مردم تقلیل می‌دهند خشنود باشد؟ به تعبیر بوردیو حکومت جز با آنچه در ذهن مردم کار گذاشته نمی‌تواند حکومت کند. مسئله اصلا این نیست که حکومت را سرنگون کنیم، که در آن انتفاعی نیست. مسئله این است که چگونه در جهت تمهید و تثبیت دموکراسی بکوشیم.
فکر می‌کنم در میان سبزها و بر مبنای استراتژی‌هایی برای اعتراضات خود دارند می‌توان دو سر طیف را مشخص کرد. یک سر طیف بر آنند که همین که ما باشیم و اعلام حضور کنیم و مقاومت شبکه ای و شادمانه را در دستور کار قرار دهیم کافیست تا کم کم به همان چیزی که میخواهیم برسیم. این گروه اعتقاد دارند که هدف ما همین است که همین تکثر به رسمیت شناخته شود. همین که مثلا قبل از انتخاب در میتینگ های موسوی ، از چپ ها گرفته تا کمپینی‌ها تا دانشجوهای لیبرال همه حضور پیدا میکنند و در واقع برای اینها نه صرف موسوی که حضور خودشان مهم است. سر دیگر طیف می‌گوید که با صرف تلنبار کردن آجرها نمی‌شود خانه ساخت. کار نیکو کردن فقط از پر کردن حاصل نمی‌شود. فقط جنبیدن و فقط جنبده‌ها نمیتواند جنبش ایجاد کند. جنبش نیاز به متن داره، نیاز به میثاق، نیاز به ایمان.
به بیان دورکیم، «خود فرد می‌تواند به موضوع نوعی مذهب و اعتقاد مذهبی تبدیل شود. ما برای ستایش از حیثیت و مقام شخص، کیشی داریم که مانند هر کیش دیگر نهادهای روبنایی خویش را دارد. کیش فردی، یک ایمان مشترک است، اما موضوع آن اساسا فردی است. ایمان جدید گرچه همه‌ی نیرومندی‌اش را از جامعه می‌گیرد، ولی ما را به جامعه نمی‌پیوندد.» بنابراین ما هم باید به دنبال چنین ایمانی باشیم که همه‌ی اراده‌ها به سوی هدفی خاص برگرداند.
مهم اینجاست که هدف نه فقط پیروزی دموکراسی که تثبیت دموکراسی است. که ما در تاریخ خود، سابقه‌ی پیروزی دموکراسی را داشته‌ایم اما هر بار این پرنده از دستان ما فرار کرد. اینکه برای ما مشروطیت، نهضت نفت، انقلاب 57، دوم خرداد همه تجربیات تلخی از گذار به دموکراسی بوده، دلیلش این بوده که مردم همش منتظر بودند که به محض به وجود آمدن یک اتفاق بلافاصله تاثیر آن در زندگی روزمره خود ببینند، یعنی به دموکراسی و آزادی به عنوان یک راه حل نگاه می‌کردند که به محض اینکه جواب ندهد باید کنار گذاشت.

توماس در جمله‌ای که به قضیه‌ی توماس معروف شده است می‌گوید: وقتی ما موقعیتی را واقعی تعریف می‌کنیم پس پیامدهای آن نیز واقعی خواهد بود. در ایام منتهی به انتخابات با کسی صحبت می‌کردم که اتفاقا می‌گفت می‌خواهد بعد از سال‌ها، فقط به خاطر میرحسین و به او رای بدهد. اما این را هم می‌گفت که دختر هاشمی سفارش دو میلیون مانتوی سبز داده که میان دختران شهر توزیع شود. گفتم دو میلیون یعنی تقریبا تمام دختران این شهر، پس همین حالا هم هر جا نگاه کنیم باید مانتوی سبز بر تن دختران باشد، که این طور نیست. گذشت و نوبت مناظره‌ی میرحسین و کروبی رسید که بیشتر مناظره به تعارف و حرف‌های نه چندان مهم گذشت و آخر هم هر دو تنگ همدیگر را در آغوش گرفتند. گذشت و روزهای آشوب به سر رسید و در میان صحبت‌های این و آن می‌شنیدم که می‌گفتند این جنگ قدرت هاشمی و احمدی‌نژاد است، که آقای هاشمی به هر چه می‌خواهد باید برسد و از این حرف‌ها. اینکه یک آسیب جنبش سبز هم اتفاقا همین است که در دید مردم این نه، جنبشی اصیل و در جهت منافع ملی و آبادی میهن و رفاه مردم و محترم بودن افراد این جامعه که ابزاری در دست افراد پشت پرده برای رسیدن به منافع خود باشد.

آسیب دیگر جنبش سبز بی‌سر بودن آن است. جنبش سبز نمی‌تواند تنها به حضور اجتماعی، تظاهرات و شعار دادن در سطح پایین محدود شود. جنبش فقط نمی‌تواند با پیاده‌نظام کار خود را ادامه دهد، نیاز است که در بالا فعال شود. جنبش سبز اکنون این قدرت را دارد که رخ به رخ با حاکمیت وارد گفتگو شود. وقت آن رسیده که میرحسین به وظیفه‌ی رهبری خود عمل کند، و فراتر از بیانیه دادن با شفافیت خواست خود و طرفدارانش را بر مبنای خواسته‌های واقعی و حداقلی بیان کند. به این ترتیب هم خواسته‌های او روشن می‌شود، هم حاکمیت دیگر نمی‌تواند ادعای آشوبگری و اغتشاش را به او نسبت دهد و هم طرفداران میرحسین مشخصا می‌دانند که روی چه چیزهایی تکیه کنند و هم غیرسبزها با واضح شدن خواسته‌های به حق و منطقی جنبش سبز متمایل به دفاع از آن می‌شوند و به این ترتیب راهی به سوی پایان درگیری‌ها باز می‌شود.

اما چه چیزهایی است که میرحسین می‌تواند به عنوان خواسته‌های جنبش سبز مطرح کند:
1- آزادمنشی سیاسی و تقویت ساز و کارهایی که در هر حکومتی برای مهار عوامل حکومتی وجود دارد و در ایران به درستی کار نمی‌کند؛ مواردی مثل تفکیک قوا، انتخاب بودن نقش‌های حکومتی، استقلال و قضا، مطبوعات مستقل و منتقد، انتخابات آزاد. در صورت لزوم تشکیل شورای عالی‌ای که روند اجرای صحیح قانون اساسی را نظارت کند.
2- ایران برای همه ایرانیان و ارجحیت بخشیدن به حقوق فردی و شهروندی به جای تاکید متوهمانه بر عقیده‌ی عمومی؛ به این معنی که هر قومیت و مذهب و فرهنگی حق حیات و مشارکت در امور اجتماعی و سیاسی را داشته باشد. تاکنون اینچنین بوده است که استقلال افراد جامعه به رسمیت شناخته نمی‌شده است و تنها کسانی که صاحب ویژگی‌های فرهنگی خاصی هستند، صاحب حق شناخته می‌شوند در صورتیکه هیچگاه نمی‌شود همه‌ی افراد یک جامعه را از نظر فرهنگی شبیه هم کرد. این مسئله جنبه‌ی دیگری هم به خود گرفته و آن اینکه در سال‌های اخیر دیده می‌شود که دولت طبقات پایین را بر علیه طبقات متوسط و بالا می‌شوراند و در جهت منافع خود از آنها بهره می‌گیرد.
3- تقویت نهادهای میانی جامعه و امکان ایجاد کانال‌های خصوصی تلویزیونی و رادیویی؛ چرا که امروزه نهادی مذهبی و سابقا مردمی مثل بسیج کاملا در خدمت حکومت قرار دارند و جلوی رشد دیگر نهادهای مدنی و تقویت آنها گرفته می‌شود. همواره فکر کجی از سوی اقتدارگرایان دنبال می‌شود و آن اینکه دموکراسی و آزادی را به بی‌بندوباری تقلیل دهند، در صورتی که رشد فرهنگ دینداری در جامعه در گروه دور شدن از فضای تبلیغی و تلقینی دین است.
4- در پیش گرفتن سیاست خارجی اعتمادسازی و تنش‌زدایی؛ سیاست خارجی امروزی کشور مبتنی بر تبلیغات ضد آمریکایی و نادیده‌ گرفتن هر چه بیشتر نهادها و سازمان‌های بین‌المللی است و علاوه بر منزوی کردن ایران، هزینه‌های سنگینی را بر کشور تحمیل کرده است. هر چند همه‌ی دولت‌های خارجی و سازمان‌های بین‌المللی قابل نقد هستند و لزوما همه‌ی کارهایشان صحیح نیست اما امروزه شرایط بین‌المللی به گونه‌ای است که فشار زیادی به حکومت‌های غیردموکراتیک وارد می‌کند.
5- دور شدن هر چه بیشتر نیروهای نظامی و امنیتی در مسائل سیاسی و اقتصادی؛ که این دخالت در سال‌های اخیر به حد نگران‌کننده‌ای رسیده است و مانع فرآیند توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی و رسیدن به اقتصاد رقابتی شده است. از طرف دیگر نهادهایی مثل بنیاد مستضعفان و کمیته‌ی امداد تبدیل به حیات خلوت‌هایی شده‌اند که نظارت را برنمی‌تابند و سایه‌ سنگین‌شان بر سر اقتصاد حکومتی کشور مانع رشد اقتصاد رقابتی شده است.

عدم رعایت موارد فوق است که مانع پیشرفت کشور شده است به طوریکه هم‌اکنون از نظر اقتصادی ایران از بسیاری از کشورهای هم‌تراز خود در گذشته عقب افتاده، رشد اقتصادی کشور هیچگاه به برنامه‌های تدوین شده نمی‌رسد، آمار فقر و بیکاری و اعتیاد بسیار بالاست، سرمایه‌های انسانی و مالی به خارج از کشور فرار می‌کند، بی‌اعتمادی و بی‌اخلاقی در سطح جامعه بالاست، زیرساخت اقتصادی با مشکلات عدیده روبروست، دولت به شدت با مشکل کارآیی روبروست و تحقق نظم و رفاه و آزادی و عدالت مختل شده است، حکومت تمام تلاش خود را در این جهت قرار داده است که تصمیمات و دستورات خود را به مردم القا کند و هیچ حقی را برای عموم مردم در جهت اعتراض متقابل قائل است، طنز تلخ اینجاست که هر بار تظاهراتی در مقابل حکومت انجام می‌شود در مقابل حکومت طرفداران خودش را به خیابان می‌ریزد بدون آنکه به حرف‌های مخالفان توجه کند، از نظر اقتصادی حکومت با پشتوانه‌ی نفت خود را از هر گونه وابستگی به مردم رها کرده و بدین ترتیب هیچ نگرانی از جهت تضییع حقوق فردی و خصوصی مردم ندارد.

2009-12-22T13:10:00.003+03:30

دلم فرو می‌ریزد وقتی می‌بینم و می‌شنوم که می‌گویند:

مظهر آزادگی
آزادی‌ات مبارک

2009-12-22T10:56:00.003+03:30

فکر می‌کنم دوباره اشتباه کرده‌ام، مثل همیشه. هر چند استفاده از "همیشه" در اینجا کمی گمراه‌کننده است، چرا که همیشه‌ای نبوده، مگر اینکه همیشه را نه در معنای کثرت که در معنای تداوم بگیریم. بگذریم. این روزها از این همه تشابه و تکرار شگفت‌زده شده‌ام. از این احساسات مشابه که می‌آید و می‌رود، از این دلتنگی‌ها، افسردگی‌ها، خشم‌ها، حسرت‌ها. ظاهرا زندگی‌‌ام تشکیل شده از تناوب‌های متشابه. گویی چیزی غیر از اراده در کار است، و اگر اینگونه باشد، دیگر چه جایی می‌ماند برای اینکه خودم، خودم را سرزنش کنم و بگویم که اشتباه کرده‌ام. اینها را می‌نویسم که این روزها یادم بماند، روزهایی که گویا پایانی ندارد. که هر چه فکر می‌کنم استحقاق این روزها، این نیست که هست.

2009-12-19T08:36:00.002+03:30

اگر آزاده نباشید، دین ندارید.

آب به آسیاب دشمن نریزیم

2009-12-17T12:37:00.002+03:30

هر چند در جامعه‌ی به شدت گسسته و پارادوکسیکال ما، یافتن اندیشه‌هایی که رسوب کرده باشد و یک اقدام جمعی را منجر شود سخت است، اما به نظر می‌رسد که هنوز دو چیز هست که می‌توان حول آن به بسیج کردن مردم پرداخت: اهانت به مقدسات دینی و دخالت بیگانگان. و این همان چیزی است که اقتدارگرایان به آن متمسک می‌شوند تا بتوانند برای اقدامات سرکوبگرانه علیه سبزها به کار بگیرند. شعار نه چندان مهم و نه چندان پر دامنه‌ی "جمهوری ایرانی" در مقابل "جمهوری اسلامی" و حمایت‌های دولت‌های خارجی به خصوص اسرائیل از حرکت‌ سبزها، بزرگترین بهانه‌ی اقتدارگرایان برای کسب مشروعیت در سرکوب سبزها می‌باشد. همایش دادستان‌های کل کشور با سخنرانی لاریجانی، مصلحی و جلیلی و به عرصه‌ای برای تهدیدهای تازه علیه سبزها تبدیل شد (به علاوه سخنان تند احمد خاتمی و علم‌الهدی). هر چند ما می‌توانیم از بی‌انصافی آنها به شگفت ‌آییم که چگونه خواست بخش عظیمی از مردم را به چند نفر، چند شعار و چند پیام مقامات خارجی تقلیل می‌دهند، اما اگر از بیرون نگاه کنیم ‌می‌بینیم که در این بازی آنها سعی می‌کنند از هر بهانه برای سرکوب مخالف استفاده کنند و این سبزها هستند که باید بی‌اندازه مواظب باشند آب به آسیاب دشمن نریزند.
اگر محرم، عرصه‌ای دیگر برای حضور اجتماعی سبزها شود، حتی اگر منسجم و برنامه‌ریزی شده نباشد، (و با شعارهای مسخره‌ای مثل "یاحسین، میرحسین" همراه شود) حتما با بوق و کرنای صدا و سیما توهین به مقدسات تلقی و تحریکات احساسات مردم باز هم مشروعیت‌بخش اقدامات سرکوبگرانه‌ علیه سبزها مخصوصا موسوی و کروبی خواهد شد. اگر همه تهدیدات چند روز اخیر علیه موسوی و کروبی جامه‌ی عمل بپوشاند، آن وقت سبزها که خط قرمزشان دستگیری موسوی و کروبی است آرام نمی‌نشینند و از آن طرف هم اقتدارگرایان به بسیج طرفداران خود اقدام می‌کنند و به این ترتیب رویارویی بزرگ دو گروه منسجم (که البته یک طرف برخوردار از هر گونه تأمین است و دیگری آماج هر گونه تهدید) معلوم نیست چه نتایجی در پی خواهد داشت. هر چند آنهایی که امروز بر صفحه تلویزیون زیرنویس می‌کنند و مردم را به تظاهرات "خشم و نفرت و انزجار" دعوت می‌کنند، گویی هیچ باکی از درگیری‌های وسیع و احیانا خشونت‌آمیز مردمی ندارند و بقای خود را در گرو همین تفرقه‌ها می‌دانند.

2009-12-16T09:24:00.001+03:30

"اولین شب آرامش هر کس، اون شبه که دیگه رویا نبینه."

خداحافظ مهدی

2009-12-12T10:12:00.003+03:30

در فیس‌بوکم همین طوری نوشته بودم "رنگی کنار این شب بی مرز مرده است". این روزها همین طوری داشتم به این فکر می‌کردم که "مرگ از رگ گردن به آدم نزدیک‌تر است". داشتم روی شعری کار می‌کردم که آغازش اینچنین بود:

زندانی در زندان
زندان تن و زندان وطن
رهایی از کدام ناممکن‌تر است؟

هفته پیش دیدمش، مثل همیشه گفتم "سلام آقای طباطبایی". ولی او مثل همیشه نبود، بی‌رمق‌تر بود. این اواخر مدتی بود که ندیده بودمش و وقتی بعد از مدت‌ها دیدمش خوشحال شدم. باورم نمی‌شود که حالا نیست، که دیگر نیست. از زندان تن رها شد و روح بزرگش را نجات داد.

آخ اگه مرگ امون می‌داد
دوباره باغ می‌شدم
تو رگ یخ بسته‌ی شب
نبض چراغ می‌شدم
آخ که تو اقیانوس شب
سوختنمو کسی ندید
تو برزخ بیداد شب
هیشکی به دادم نرسید
تو اوج ویرون شدنم
تو شب دم کرده‌ی درد
کسی دعا نخوند برام
هیشکی برام گریه نکرد
+

هزاران یاد 15

2009-12-11T11:22:00.002+03:30

من از آن معلم دوم خردادی‌ خوشم نمیامد. در عقاید سیاسی سخت جزم‌اندیش و پر از کبر بود. با ما بچه‌های پانزده ساله بحث سیاسی می‌کرد و از منکوب کردن‌مان خوشحال می‌شد. می‌گفت من فقط نشاط و خرداد و صبح امروز می‌خوانم و من پیش خودم می‌گفتم پس عقیده مخالفان را کجا می‌خوانی؟
حالا فکر می‌کنم خیلی‌ها هستند که از دوم خردادی‌ها خوش‌شان نمیاید، و آنها را اصلا‌ح‌طلب که نه همان دوم خردادی خطاب می‌کنند. حالا فکر می‌کنم آن معلم باید با اخلاق و با منطق و با عشق ما را با اندیشه‌های نو که برای خودمان و آینده‌ی میهن‌مان مفید است، آشنا می‌کرد نه اینکه با جبهه گرفتن و با خشم و کینه سخن بگوید.
حالا فکر می‌کنم اخلاق و منطق و عشق لازم است، تا تقدیم همه آنها کنیم که سبز نیستند. که سبز رنگ آینده‌ی ماست، رنگ آینده‌ی همه‌ی ماست، رنگ همه‌ی آنها که کرامت انسانی را نه محدود که موسع می‌دانند، آنها که انسان بودن را -گرچه در مرز ناممکن- قابل وصول می‌دانند، آنها که زندگی خوب را می‌خواهند و هنوز تصورشان را از یک زندگی مطلوب از دست نداده‌اند.

از این روزها

2009-12-10T13:33:00.003+03:30

1
روز 17 آذر، یک روز بعد از روز دانشجو، خبر اول بخش اخبار نیمروزی سیما به نمایشگاه فناوری دانشگاه شریف اختصاص داشت. همین خبر در بخش خبری 20:30 پخش شد و گزارشگر عنوان کرد که دانشجویان شریف، مخ‌های کشور در بخش فنی هستند. این تصویر مورد علاقه‌ی حاکمان از دانشجوست: درس‌خوان و کوشا و سر به زیر و ماهر در فناوری و مخترع. این تصویری است که بزرگ می‌شود، تبلیغ می‌شود. ستایش و تقدیر می‌شود. جالب آنکه در گزارش‌های تلویزیون از اغتشاشگران! روز دانشجو، هیچگاه تصویری از اغتشاشات شریف پخش نشد. آنها بسیار تمایل دارند تا تصویر شریف را به همان صورتی که دوست دارند، حفظ کنند. در مقابل دانشگاه تهران که همیشه ناآرام بوده است، این تصویر از شریف بسیار به درد آنها می‌خورد. اما واقعیت این است که اگر نگوییم بهترین، اما یکی از بهترین اعتراضات دانشجویی روز دانشجو متعلق به دانشگاه شریف بود.
2
سیاست آنها مشخص است. آنها هر آنچه متعلق به سبزهاست را مصادره می‌کنند. رنگ‌شان را، سرودهایشان را، شعارهایشان را و حتی با قشون‌کشی می‌خواهند نشان دهند که سبزها اقلیتی بیش نیستند. جالب همین جاست که شعارهایی که می‌دهند از موضع انفعال و صرفا در پاسخ به شعارهای سبزها و با همان آهنگ و همان کلمات ادا می‌شود. شعارهایی مثل "مرگ بر دیکتاتور مخملی"، "دانشجوی باغیرت، بصیرت، بصیرت"، "آشوبگر دروغگو، کارت دانشجوییت کو؟". البته شاید گفته شود که این کاریست که خود سبزها هم انجام داده‌اند، مثلا شعارهایی مثل "ما اهل کوفه نیستیم، پول بگیریم بایستیم" و "خونی که در رگ ماست، هدیه به ملت ماست". سبزها برای ایجاد هویت و حرف‌های تازه‌ی خود و نشان دادن فاصله خود با آنها این کار را می‌کنند. ولی می‌توان پرسید بسیجی که همیشه با شعارهای اصولی خود پافشاری می‌کند را چه می‌شود که اینگونه منفعلانه تنها به تغییر شعارهای سبزها اقدام می‌کند. حتی آنقدر درایت نشان نمی‌دهند که پرچم‌های پرشمار و یک شکل به دست نگیرند تا بلکه شائبه‌ی سازماندهی‌شان از بین برود. جالب اینجاست که رجانیوز تعداد دانشجویان بسیجی را دقیقا (شریف 200 نفر، علم و صنعت 700 نفر) و تعداد طرفداران موسوی را تقریبا ذکر می‌کند.
3
لازم نیست از کلماتی مثل مزدور یا شعبان بی‌مخ برای توصیف بسیجیان استفاده کنیم. این کار به لوث کردن واقعیت موجود می‌انجامد. آنها در راستای اعتقاداتشان، رفتار می‌کنند. هر چند درست است که پول، امکانات، و سازمان به کمک آنها می‌آید. در واقع هیچ چیز از این بهتر نیست که تو هم در راستای اعتقاداتت عمل کنی و هم در این راه از پول و امکانات هم بهره‌مند شوی. پس باید بدانیم که هدف قرار دادن سوءاستفاده بسیجی‌ها از سازمان و امکانات مخصوص، متفاوت است از هدف قرار دادن جزم‌اندیشی و اعتقادات حذفی آنها. در مورد بسیجی‌ها باید این را هم بگوییم که بسیجیان دانشجو، معمولا با بسیج محلات که اتفاقا این دسته‌ی اخیر بیشتر به شعبان بی‌مخ می‌مانند متفاوت هستند.
4
همین‌ جا می‌توان این سوال را مطرح کرد که تلاش برای ایجاد و تثبیت دوگانه‌ی بسیجی‌ها-سبزها چقدر از نظر راهبردی درست است. از یک طرف تلاشی وجود دارد که بسیجی واقعی را معرفی کند و به بسیجیان بگوید که به هویت واقعی خود برگردید. بیانیه 15 میرحسین+ و شعارهایی مثل "بسیجی واقعی، همت بود و باکری" نظایری از این تلاش‌هاست. از طرف دیگر شعارهای تند و زننده‌ای هست که بسیجی را وحشی و مزدور می‌خواند.
یکی از هوشمندی‌های رهبر انقلاب اسلامی این بود که سعی در جذب ارتشیان و نیروهای شاه داشت. از سربازان خواست تا از پادگان‌ها فرار کنند و به مردم گفت که به سربازان گل هدیه دهند. آیا می‌توان از بسیجیان خواست که به جنبش سبز بپیوندند، به آنها گل هدیه داد یا شعار داد که "برادر بسیجی، چرا برادرکشی"؟ پیچیدگی این قضایا در این است که یک نیروی مردمی مثل بسیج، دقیقا یک نیروی حکومتی است و این چیزی است که شاه فاقد آن بود. به نظر می‌رسد که یک اسم قابلیت اطلاق به مدلول‌های مختلف را دارد، پس حمله به یک عقیده‌ و رفتار منحرف بهتر است تا حمله به یک اسم.
5
ترفندهای آنها این است که اولا این اغتشاشگران! را اقلیت معرفی کنند +. ثانیا آنها را مخالف اسلام و لامذهب بخوانند. تصاویر مورد علاقه ایشان، تصویر دختران بدحجاب است. اما با نشان دادن این تصاویر، دقیقا چه چیزی را منظور می‌دارند؟ آنها وقتی دختران بدحجاب را نشان می‌دهند، در واقع کسانی را معرفی می‌کنند که قوانین اسلام را زیر پا گذاشته‌اند و به دین بی‌توجه هستند، پس شایسته کرامت انسانی نبود و لایق هر گونه بی‌حرمتی و خشونت‌ورزی هستند.
حدود دو ماه پیش، شبکه‌ی قرآن سیما، سخنرانی پیش از خطبه‌‌های نماز جمعه مصباح یزدی را در سال 79 پخش کرد. سخنرانی راجع به اعلامیه جهانی حقوق بشر بود. ایراد می‌گرفت به اینکه وقتی در اعلامیه آمده مجازات نباید ظالمانه باشد، چه کسی تعیین می‌کند که چه چیزی ظالمانه است؟ می‌گفت اینکه در اعلامیه آمده کرامت انسانی باید حفظ شود، در قرآن هم هست. اما در همان قرآن داریم که بعضی انسان‌ها از هر حیوانی پست‌تر هستند. این دسته کسانی هستند که از حق روی برگردانده و با حق عناد می‌کنند، پس کرامت شامل حال اینها نمی‌شود. البته ایشان توضیح نداد که چه کسی تعیین می‌کند که چه کسانی بر حق هستند و چه کسانی از حق روی برگردانده‌اند. و توضیح نداد که چه شد حضرت علی در فرمان به مالک می‌گوید که مردم آن دیار یا برادر دینی تو هستند و یا در انسانیت با تو شریک هستند.

دوستانمان را آزاد کنید

2009-12-08T19:46:00.000+03:30

جنبش سبز و اسلام گرایی

2009-12-05T12:56:00.003+03:30

پیش از تثبیت جمهوری اسلامی، اسلام در کلام رهبران و تئوریسین‌های نظام به عنوان راه‌ حل گرفتاری‌ها و مشکلات مردم معرفی می‌شد. از آنجا که مشروطیت و مدرنیزاسیون نتوانسته بود، مشکل عقب‌ماندگی و وابستگی ما را حل کند، این بار نوبت اسلام بود که آزمایش شود. پیامد منطقی این تدبیر واضح است، اگر چیزی راه حل باشد، باید به کار گرفته شود و در صورتی که توقعات را برآورده نکند کنار گذاشته شود. اما آیا آنها حاضر بودند که روزی اسلام را کنار بگذارند؟ آیا اصلا روزی خواهد آمد که همه متفق‌القول باشند که اسلام نتوانسته است ما را پیشرفت برساند و باید راهی تازه در پیش بگیریم؟

همه‌ی تلاش‌های پیشین برای مدرن کردن جامعه‌ ایرانی نتوانسته بود خود را چیزی بیشتر راه ‌حل نشان دهد، راه‌ حلی که آزمایش شد و چون جواب نداد، کنار گذاشته شد. اما چرا کنار گذاشته شد؟ به خاطر آنکه جامعه‌ ایرانی هویت مدرن خود را تعریف نکرده بود. بنابراین مدرنیزاسیون تنها می‌باید ما را به پیشرفت و رفاه می‌رساند و چون نتوانسته بود و از سوی دیگر در بطن جامعه ریشه ندوانده بود، به راحتی دفع شد. اما اسلام این مشکل را نداشت. گرچه راه حل بود، اما در واقع بازگشت به هویت فراموش‌ شده‌ای بود که همیشه بود. پس از تثبیت نظام، رهبران و تئوریسین‌ها دیگر نه فقط اسلام را وسیله‌ حل مشکلات، بلکه هدف حرکت جامعه معرفی کردند. بدین ترتیب همه چیز باید در خدمت اسلام باشد و این البته چیزی بود که قبول عام یافت. چرا که مردم در واقع همان چیزی بودند که بودند (مسلمان)، پس اگر این بودن‌شان نتوانسته بود، پیشرفت و رفاه را برایشان به ارمغان بیاورد، نمی‌توانستند که بودن خود را تغییر دهند.

اسلام‌گرایی (بنا به تعریف بابی سعید در هراس بنیادین) یک گفتمان سیاسی است که هویت اسلامی را در مرکز عمل سیاسی خود قرار می‌دهند. اسلام‌گرایان کسانی هستند که برای تفکر درباره سرنوشت سیاسی خویش، از تعابیر اسلامی استفاده می‌کنند و آینده سیاسی خود را در اسلام می‌بینند. البته واضح است که خود اسلام‌گرایی از تنوع برخوردار است و طیفی از رویدادها از پیدایش یک ذهنیت اسلامی گرفته تا تلاشی تمام عیار برای بازسازی جامعه مطابق با اصول اسلامی را در بر می‌گیرد.

پیچیدگی مواجهه با اسلام‌گرایان در واقع در همین نکته نهفته است که اسلام برای آنها هم وسیله و هم هدف است و به تناسب موقعیت با این مفاهیم بازی می‌کنند. آنها اسلام را برای خود اسلام می‌خواهند، تعریف خودشان را از اسلام می‌کنند و البته در این راه منابع عظیمی دارند که از آن انرژی می‌گیرند، و از طرف دیگر بر این ادعا پافشاری می‌کنند که این اسلام‌گرایی راه پیشرفت و رفاه را باز می‌کنند. باز به تعبیر بابی سعید، برای مسلمانان اسلام، دال برتر است. همان نقشی را که واژه ملت در برخی از جوامع اروپایی بازی می‌کند، اسلام نیز برای اجتماعی مسلمین ایفا می‌کند. اسلام به تامیت وحدت می‌دهد و نقطه‌ای مرکزی است که اجتماعات را با یکدیگر پیوند می‌دهد. برای مسلمین اسلام مظهر خوبی‌هاست. وقتی اسلام‌گرایان می‌گویند که بهترین حکومت، حکومت اسلامی است، واژه‌ی اسلامی به مظهر خوبی‌ها اطلاق می‌شود. این ادعا را نمی‌توان رد کرد مگر آنکه به رابطه‌ی بین اسلام و مظهر خوبی‌ها حمله برد، اما نکته اینجاست که اسلام قوی‌ترین است.

آنچه امروزه موضع اصلاح‌طلبان را تضعیف می‌کند این است که آنها هم می‌خواهند از موضع اسلام و با تکیه بر هویت اسلامی به مواضع اسلام‌گرایان حمله کنند. از یک سو در این ادعای خود صادق نیستند، چرا که اسلام در مرکز گفتمان اینها قرار ندارد (با اینکه مسلمان هستند و اسلام برایشان مهم است) و از طرف دیگر نمی‌توانند موضع خود را به خوبی تمهید و تثبیت کنند. البته قوت موضعی که اصلاح‌طلبان اتخاذ می‌کنند این است که آنها درک صحیحی از مناسبات دنیای جدید دارند و می‌دانند که پذیرفتن تکثر و مشروعیت بخشیدن به آن، راهی مناسب برای خروج از بن‌بستی است که گرفتارش آمده‌ایم. اما در این راه مشکل بزرگ، هویت‌یابی جامعه‌ای است که هنوز نتوانسته است در این دنیای مدرن، مدرن باشد.

2009-12-03T11:01:00.003+03:30

آرام و آرام
بر کناره‌ای که هموار نیست
ولی همواره هست
گذشتن را تمرین می‌کنم
بازگشتن را فراموش می‌کنم
و رسیدن را آرزو.

پنهان نمی‌توان کرد
اشکی که بر گونه جاریست
و دردی که به فریاد رسیده است
اشکی که به اشکی دیگر ختم می‌شود
و فریادی که به فریادی دیگر.

از همه چیز
این را خوب آموخته‌ایم
گریزِ از همه چیز
که همواره و هیچ
بودیم
و همیشه و هرگز
نخواستنمان.

آنها می‌گفتند و من می‌خندیدم
من می‌گفتم و آنها به نوبت خود می‌خندیدند
که لگدمال شوم
    به خنده‌های زهرشان.
بر من جز خاموشی نمی‌پسندیدند
و من بر خود
    جز طغیان.

آنها پنداشته بودند
    تنها گریز را آموخته‌ام
و من
    آموخته‌ها داشتم از خون.
و میدانستم
که سنگ‌ها نه آنچنان که می‌نمایند
سخت
و مردمان نه آنچنان که می‌خواهند
جاوید خواهند ماند.

بر شانه‌ام افکندند
ناگاه
بار محنت سالیان را
که سنگین‌ترش کنم و باز
    بر شانه‌ی غیر نهم
که هر روز زمزمه کنم
    ظلمی که بر من رواست بر دیگران هم باید.
آنها اما نمی‌دانستند
شکوه کدام قله
بلندی‌های نابگاه را به چشمم
ناچیز گردانده است.

بهترین آیینه‌ها هم گاه
باورناپذیرند
بهترین نغمه‌ها
گاه
گوش خراش.
حصاری نو
بر خود می‌تنم
که هر چه دیوار
به بلندایش شرمگین شود
و هر چه غم
به محنتش آزرده.

آه که چه دشوار یافته‌ام
حضور پنهانت را
در جای جای زندگی‌ام.
دیگر منتظر نمی‌مانم
که خود ِ انتظار می‌شوم
به هیئت سکوت
    به صدای بغض
        و به طعم گس ِ خاطره.

دیگر آرام نمی‌نشینم
آه ای دریغ هر روزه‌ی من
به وسعت تمام دردهایم
صدا می‌زنمت
می‌گویم و می‌گویم و می‌گویم:
برای ما که بی تو می‌میریم
برای ما
خاطره‌ای باش
اگرچه دور اما جاوید.
برای ما که ستاره از یادمان می‌رود
خورشید باش.
برای ما که از نبردهای کهنه خسته‌ایم
ایمانی تازه باش.

سیاست و دیانت

2009-12-02T09:20:00.001+03:30

این حکایت از مدرس را معلم تاریخ دبیرستان تعریف کرده بود، دیدم اینجا هم آمده:

هنگام استیضاح کابینه‌ی قوام‌السلطنه، موافقین و مخالفین دولت كاملاً مساوی بود و فقط بقا و فنای كابینه موقوف به یك رأی بود. به این معنی كه اگر مدرس و طرفداران كابینه مي‌توانستند یكی از مخالفین كابینه را جزو موافقین بكنند و یا اقلاً طوری كنند كه یكی از عده مخالفین در جلسه و یا در موقع رأی حاضر نشود كابینه سقوط نمي‌كرد و اكثریت داشت.
د‌ر آن دوره وكیل اراك «بیان‌الملك» بود. این وكیل ساده لوح و دست شكسته در تمام دوره مجلس فقط تسبیح مي‌گرداند و صلوات مي‌فرستاد و چون قوام‌السلطنه، به او اعتنائی نمي‌كرد در این موقع در صف مخالفین دولت با جدیت نام‌نویسی كرده بود.
وقت رأی گرفتن نزدیك شد. در این اثنا مدرس از جا برخاست و با اشاره به بیان‌الملك گفت كه مي‌خواهد برای ادای نماز عصر برود. مدرس همین كه فهمید بفاصله چند دقیقه دیگر رأی گرفته مي‌شود فوراً در اطاقی را كه بیان‌الملك در آن نماز مي‌خواند بدون آنكه وی متوجه شود قفل كرد و كلیدش را درجیب گذاشت. مدرس در مجلس برای شركت در رأی حاضر شد.
به این ترتیب رأی اعتماد گرفته و دولت با تفاوت یك رأی اكثریت داشت و باقی ماند ـ سپس مدرس به عجله بیرون آمد و طوری كه كسی متوجه نشود كه كلید در جیب او بوده در را به روی بیان‌الملك باز كرد و صورت او را بوسید و با لهجه‌ی اصفهانی گفت: «جونم، مرد سیاسی! آخر حالا چه وقت نماز بود؟!»

2009-12-01T19:27:00.001+03:30

نفسم در نمی‌آید
دروغ
می‌گویم
که خناق نیست

2009-11-27T13:11:00.002+03:30

بی‌کرانه است دریا
کوچیکه "کشتی" من

زیباتر از امروز

2009-11-26T10:58:00.002+03:30

زیاد شنیده‌ام از کسانی که بازداشت شده بودند، که بازجوها تلویحا بهشان پیشنهاد خروج از کشور و پناهندگی داده‌اند. آنها این خاک را برای خودشان می‌خواهند، برایشان ایده‌آل این است که مزاحمی نداشته باشند. از خروج فوج فوج جوانان وطن ناراحت نمی‌شوند که هیچ، خوشحال هم هستند. تا کسی نباشد که از تاراج وطن دم بر بیاورد، تا کسی نباشد که از ای ویرانی‌ها که بر تن و جان ما میرود سخن بگوید. یاد حکایتی می‌افتم که یکی از دوستان تعریف کرده بود:

هنگامی که طارق بن زیاد، سردار اموی و یاران نه چندان پرشمارش در اندلس یا اسپانیای امروزین از کشتی های خود پیاده شدند تا اندلس را فتح کنند، به یکبار با فوجی از شوالیه های اسپانیایی مواجه شدند که هم سوار بر اسب بودند و هم از نوک پا تا موی سر در زره های فلزی فرو رفته بودند. نیزه هایی در دست داشتند که گاه از قامت سربازان اموی بلندتر بود. پای سربازان سست شد و این زمزمه در میان آنان شنیده می شد که باید بر کشتی ها سوار شد و جان به در برد. همه منتظر فرمان بازگشت از سوی طارق بودند. اما در ذهن سردار چیز دیگری می گذشت. فرمان او همه را مبهوت کرد. آری، فرمان همین بود. کشتی‌ها را آتش بزنید. کشتی‌های خودمان را آتش بزنیم؟ آنگاه اگر در نبرد شکست بخوریم، این غول‌های آهنین همه‌مان را در اقیانوس خواهند ریخت. تصمیم اما تغییری نکرد. انگار تمامی ساحل آتش گرفته بود. این آتش برای دو طرف دو معنای متفاوت داشت. برای شوالیه‌ها یعنی آنها آمده‌اند تا اندلس را تصرف بکنند و شکست حتی یک لحظه بر ذهن‌شان نمی‌گذرد. آنها که انتظار داشتند امویان با دیدن ابزارهای جنگی‌شان وحشت کنند، اکنون خود بهت زده بر زمین میخکوب شده بودند و برای آن سوی نبرد نیز آتش کشتی‌ها یعنی یا مرگ یا پیروزی. در کوتاه زمانی شوالیه‌های حیرت زده یا کشته شده بودند و یا گریخته بودند و اندلس در دستان طارق بود.

ما هم باید کشتی‌هایمان را آتش بزنیم، که اینجا وطن ما هم هست. برای آنها بی‌نهایت سخت است که بپذیرند، جز خودشان کسان دیگری هم هستند که فرزند این آب و خاکند. از حرف‌های‌شان پیداست، از چهره‌هایشان، از خشم‌شان و از کینه‌هایی که از چشم و دهان‌ و سر و تن‌شان فوران زده ‌است، اما
«حتی آنانی که اینک رو در روی ما به خشونت متوسل می‌شوند در اخوت ما شریکند، زیرا ما به دنبال آینده‌ای هستیم که در آن همان کسی که خواهر و برادرمان را در خیابان‌ها کتک زده است، سعادتمندتر، معنوی‌تر، سالم‌تر و زیباتر از امروز زندگی کند.» +

2009-11-18T12:16:00.002+03:30

من نمیدونم چرا durkheim به انگلیسی یک جور نوشته میشه، اما به فارسی پنج جور: دورکیم، دورکم، دورکایم، دورکهایم، دورکهیم.
تازه مورد اول و دوم، هر کدوم دو جور تلفظ می‌شه.

جامعه‌شناسی اسلامی

2009-11-14T09:07:00.004+03:30

طرفداران جامعه‌شناسی اسلامی، غالبا کار خود را با اشاره به ”نقش علوم انسانی در زندگی انسان، تکامل و سعادت او و تحولات جامعه“ آغاز می‌کنند و ضمن اشاره به ”شکل گرفتن علوم اجتماعی در فضا و زیربنایی کاملا متفاوت و در بسیاری موارد متضاد با بینش‌های درست و مورد قبول اسلام و جامعه‌ی انقلابی-اسلامی ما“ که از جمله ویژگی‌های آن ”حاکمیت بینش مادی، برچسب غیر علمی زدن بر کلیه حقایق عقلی و دستاوردهای گرانبهای وحی، و نیز نظریه‌های قالبی شرقی-غربی“ است از لزوم تحول بنیادین در این حوزه سخن می‌گویند.

از نظر آنها ”محور سلطه‌ی استکبار بیش از هر چیز نظام دانشگاهی بوده است“ و ما باید از ”استعمار فرهنگی“ رها شده و به ”استقلال فرهنگی“ برسیم که این زمینه‌ساز ”استقلال در دیگر ابعاد جامعه“ نیز می‌باشد. آنها برای تحول بنیادین در علوم انسانی و اجتماعی بیش از هر چیز به ”نقش عظیم روحانیت“ تاکید می‌ورزند چرا که ”اسلام عمیق‌تر از همه جا و از همه مکتب‌ها راجع به امور انسانی و امور تربیتی مطلب دارد و متخصص این امر باید از حوزه‌های علمیه آورده شود“. در قرآن و روایات به صراحت ”دعوت به مطالعه‌ی جوامع، بیان سنت‌های الهی-اجتماعی، پرداختن به تاریخ جوامع، اهمیت دادن به زندگی در جامعه، وضع قوانین اجتماعی و مسائلی از این دست“ آورده شده است.

هدف آنها ”شناسایی نگرش‌ها و برداشت‌های جدید نسبت به انسان و جامعه است تا شاید در پرتو آنها راه‌هایی برای تکمیل جامعه‌شناسی موجود یا جایگزین کردن جامعه‌شناسی دیگری میسر شود“. چرا که ”گرچه در آغاز رنسانس تصور می‌شد که علوم تجربی باید از هر نوع متافیزیکی جدا باشند، اما امروز می‌دانیم که این کار نه منطقا مطلوب است و نه عملا ممکن“. ”جامعه‌شناسی هم خود صاحب پیشینه‌ای است که به صورت اصول موضوعه یا مفروضات زمینه‌ای و حوزه‌ای مطرح شده است“ و فقط“دقتی که در این ارتباط باید رعایت شود داشتن متافیزیک صحیح و مناسب با تحقیق علمی و به کارگیری یا استخراج ارزش‌های سازگار و هماهنگ با جریان و نتایج تحقیق است. این تاثیرپذیری هیچ ربطی به علمی بودن یا علمی نبودن ندارد، یعنی ما می‌توانیم دو نوع جامعه‌شناسی کاملا متفاوت با مفروضات مختلف داشته باشیم که علمی باشند“. برای رسیدن به این منظور ”ادیان الهی و ادیان به طور کل، می‌توانند منبعی معرفتی درباره انسان و جامعه در نظر گرفته شوند“ زیرا ”انبیای الهی از آن نظر که هدایت انسان‌ها را به عهده داشته‌اند به یقین ملاحظات نظری خاصی درباره انسان و زندگی اجتماعی او داشته‌اند“.

اما این مفروضات زمینه‌ای متفاوت چیست؟ به عبارت دیگر این مبادی تازه که می‌توان جامعه‌شناسی تازه‌ای را بر مبنای آن برقرار کرد کدام است؟ یکی از آنها قائل شدن به ارتباط پدیده‌های اجتماعی با عوامل ماوراء طبیعی است. ”آنچه در جهان طبیعت به طور عام و در جهان اجتماعی به طور خاص می‌گذرد با پدیده‌ها و عوامل غیراجتماعی و غیرطبیعی ارتباط داشته و از آنها تاثیر می‌پذیرند“. شاهد این قضیه، اغلب داستان‌های مثنوی مولوی است که در آن ضمن پذیرفتن نظام اسباب و مسببات، همیشه خاطرنشان می‌شود که این نظام اسباب و مسببات به عنوان علل قریب عمل می‌کنند و تحت تاثیر عوامل غیرمادی قرار دارند.

مورد دوم در نظر گرفتن عقلانیت کل‌گرایانه است. ”رفتار اکثریت مردم رفتاری عقلانی است؛ بدین معنا که حسابگرانه و به دنبال منفعت مادی و در کنترل عقل جزوی است. از این رو و به این معنا می‌توان رفتار انسانی را رفتاری عقلانی نامید. عقل جزوی منطق خاص خود و قابلیت پیش‌بینی دارد؛ لیکن حد و مرز آن امور دنیایی است. عقل جزوی با این فرض که دیگر عقول نیز مانند او عمل می‌نمایند با تعمیم منطق خاص خویش می‌تواند پیش‌بینی کند که عملکرد دیگر عقول در وضعیتی خاص چگونه خواهد بود“. اما ”حوزه اختیار انسان محدود است“. عقلانیت حاکم بر جهان، عقل کلی است و از دریچه عقل جزوی نمی‌توان آن را پیدا کرد.

در رابطه با این تلاش‌های برای رسیدن به جامعه‌شناسی اسلامی ذکر سه مطلب مهم است. اول اینکه به نظر می‌رسد عرصه‌ای که آنها مایل به مطالعه‌اش هستند، نه عرصه‌ای محدود که کل جهان هستی است. ”در اینجا حیرت بعد از حیرت است و همه‌ی ذرات عالم در یک طرح عظیم هدفدار نقش خود را ایفا می‌کنند“ و در میان تمام سبب‌های مختلف در نظام هستی ”بعضی محرم عقل بشر عادی و بعضی محرم انبیا هستند“. از نظر آنها ”روابط علی محدود بیانگر بخشی از واقعیت است، لیکن اصل واقعیت فراتر از اینهاست“ و ”مثله نمودن واقعیت ما را از درک صحیح حقایق محروم می‌سازد“. اما سوال مهم اینجاست که حال که تجربه حسی نوعی جزءنگری مخرب است و باید دید کل‌گرایانه به جهان هستی داشت -جهانی که در آن حیرت و رازآلودگی حرف اول را می‌زند- پس حاصل این معرفت‌شناسی چه خواهد بود؟ کدام تحقیق و پژوهش را می‌توان با این معرفت‌شناسی سامان داد؟ ابزار تحقیق در این نگاه عام‌گرایانه و لاهوتی چه خواهد بود؟ درک واقعیت‌های زندگی اجتماعی چگونه ممکن می‌شود؟

دوم اینکه نسبت این برداشت‌ها با جامعه‌شناسی علمی و تجربی متعارف چه خواهد بود؟ هر چند استفاده از واژه‌های عقل کلی و عقل جزوی، شاید نشان‌دهنده این باشد که این نسبت، نسبت جزء و کل است؛ یعنی دستاوردهای جامعه‌شناسی متعارف می‌تواند جنبه‌های زیادی از زندگی روزمره را نشان‌ دهد اما نگاه تقلیل‌گرای تجربی و عینی آن، از درک کلیت زندگی انسان عاجز است و برای درک این کلیت باید نگاهی معنوی و خداشناسانه به زندگی انسانی داشت. اما به سان قصه‌ی ”فیل در تاریکی“ مثنوی، عقل جزوی به علت همین جزئی‌نگری خود می‌تواند کاملا گمراه باشد و به بیراهه برود، پس این نسبت به طور کلی نسبت تباین و تخالف خواهد بود. هرچند طرفداران جامعه‌شناسی اسلامی، روش‌شناسی جامعه‌شناسی غربی را زیر سوال نمی‌برند؛ اما جامعه‌شناسی را در جایی که بخواهد برای پاسخ‌های موجود برآمده تعلیمات اسلامی، پاسخ تازه‌ای بیابد محکوم می‌دانند.

سوم اینکه منتقدان غربی جامعه‌شناسی در طول یک قرن گذشته، هرچند کار خود را با حمله به جامعه‌شناسی مرسوم آغاز کردند، اما نهایتا خود، نظریه‌ای جامعه‌شناسی ارائه داده‌اند به طوریکه در کتاب‌هایی که تحت عنوان کلی نظریه‌های جامعه‌شناسی به چاپ می‌رسد از این نظریات (مثل مکتب فرانکفورت و جامعه‌شناسی انتقادی) هم نام برده می‌شود. اما انتقادهایی که در ایران، تحت عنوان جامعه‌شناسی اسلامی به جریان رایج جامعه‌‌شناسی جهان (به تعبیر آنها جامعه‌شناسی غربی) صورت گرفته است، اساسا توان آن را که جامعه‌شناسی جایگزینی ارائه بدهد نداشته و تماما بیرون از جامعه‌شناسی مانده ولی نسبت به آن منتقد است. پس شاید بهتر باشد که آنها از عنوان جامعه‌شناسی دست بردارند و دانش خود را تحت نامی دیگر عرضه کنند.

توضیح: قسمت‌های داخل گیومه از کتاب ”درآمدی به جامعه‌شناسی اسلامی 1 (دفتر همکاری حوزه و دانشگاه)“ برداشت شده است.