کشتی نوح

از این روزها

2009-12-10T13:33:00.003+03:30

1
روز 17 آذر، یک روز بعد از روز دانشجو، خبر اول بخش اخبار نیمروزی سیما به نمایشگاه فناوری دانشگاه شریف اختصاص داشت. همین خبر در بخش خبری 20:30 پخش شد و گزارشگر عنوان کرد که دانشجویان شریف، مخ‌های کشور در بخش فنی هستند. این تصویر مورد علاقه‌ی حاکمان از دانشجوست: درس‌خوان و کوشا و سر به زیر و ماهر در فناوری و مخترع. این تصویری است که بزرگ می‌شود، تبلیغ می‌شود. ستایش و تقدیر می‌شود. جالب آنکه در گزارش‌های تلویزیون از اغتشاشگران! روز دانشجو، هیچگاه تصویری از اغتشاشات شریف پخش نشد. آنها بسیار تمایل دارند تا تصویر شریف را به همان صورتی که دوست دارند، حفظ کنند. در مقابل دانشگاه تهران که همیشه ناآرام بوده است، این تصویر از شریف بسیار به درد آنها می‌خورد. اما واقعیت این است که اگر نگوییم بهترین، اما یکی از بهترین اعتراضات دانشجویی روز دانشجو متعلق به دانشگاه شریف بود.
2
سیاست آنها مشخص است. آنها هر آنچه متعلق به سبزهاست را مصادره می‌کنند. رنگ‌شان را، سرودهایشان را، شعارهایشان را و حتی با قشون‌کشی می‌خواهند نشان دهند که سبزها اقلیتی بیش نیستند. جالب همین جاست که شعارهایی که می‌دهند از موضع انفعال و صرفا در پاسخ به شعارهای سبزها و با همان آهنگ و همان کلمات ادا می‌شود. شعارهایی مثل "مرگ بر دیکتاتور مخملی"، "دانشجوی باغیرت، بصیرت، بصیرت"، "آشوبگر دروغگو، کارت دانشجوییت کو؟". البته شاید گفته شود که این کاریست که خود سبزها هم انجام داده‌اند، مثلا شعارهایی مثل "ما اهل کوفه نیستیم، پول بگیریم بایستیم" و "خونی که در رگ ماست، هدیه به ملت ماست". سبزها برای ایجاد هویت و حرف‌های تازه‌ی خود و نشان دادن فاصله خود با آنها این کار را می‌کنند. ولی می‌توان پرسید بسیجی که همیشه با شعارهای اصولی خود پافشاری می‌کند را چه می‌شود که اینگونه منفعلانه تنها به تغییر شعارهای سبزها اقدام می‌کند. حتی آنقدر درایت نشان نمی‌دهند که پرچم‌های پرشمار و یک شکل به دست نگیرند تا بلکه شائبه‌ی سازماندهی‌شان از بین برود. جالب اینجاست که رجانیوز تعداد دانشجویان بسیجی را دقیقا (شریف 200 نفر، علم و صنعت 700 نفر) و تعداد طرفداران موسوی را تقریبا ذکر می‌کند.
3
لازم نیست از کلماتی مثل مزدور یا شعبان بی‌مخ برای توصیف بسیجیان استفاده کنیم. این کار به لوث کردن واقعیت موجود می‌انجامد. آنها در راستای اعتقاداتشان، رفتار می‌کنند. هر چند درست است که پول، امکانات، و سازمان به کمک آنها می‌آید. در واقع هیچ چیز از این بهتر نیست که تو هم در راستای اعتقاداتت عمل کنی و هم در این راه از پول و امکانات هم بهره‌مند شوی. پس باید بدانیم که هدف قرار دادن سوءاستفاده بسیجی‌ها از سازمان و امکانات مخصوص، متفاوت است از هدف قرار دادن جزم‌اندیشی و اعتقادات حذفی آنها. در مورد بسیجی‌ها باید این را هم بگوییم که بسیجیان دانشجو، معمولا با بسیج محلات که اتفاقا این دسته‌ی اخیر بیشتر به شعبان بی‌مخ می‌مانند متفاوت هستند.
4
همین‌ جا می‌توان این سوال را مطرح کرد که تلاش برای ایجاد و تثبیت دوگانه‌ی بسیجی‌ها-سبزها چقدر از نظر راهبردی درست است. از یک طرف تلاشی وجود دارد که بسیجی واقعی را معرفی کند و به بسیجیان بگوید که به هویت واقعی خود برگردید. بیانیه 15 میرحسین+ و شعارهایی مثل "بسیجی واقعی، همت بود و باکری" نظایری از این تلاش‌هاست. از طرف دیگر شعارهای تند و زننده‌ای هست که بسیجی را وحشی و مزدور می‌خواند.
یکی از هوشمندی‌های رهبر انقلاب اسلامی این بود که سعی در جذب ارتشیان و نیروهای شاه داشت. از سربازان خواست تا از پادگان‌ها فرار کنند و به مردم گفت که به سربازان گل هدیه دهند. آیا می‌توان از بسیجیان خواست که به جنبش سبز بپیوندند، به آنها گل هدیه داد یا شعار داد که "برادر بسیجی، چرا برادرکشی"؟ پیچیدگی این قضایا در این است که یک نیروی مردمی مثل بسیج، دقیقا یک نیروی حکومتی است و این چیزی است که شاه فاقد آن بود. به نظر می‌رسد که یک اسم قابلیت اطلاق به مدلول‌های مختلف را دارد، پس حمله به یک عقیده‌ و رفتار منحرف بهتر است تا حمله به یک اسم.
5
ترفندهای آنها این است که اولا این اغتشاشگران! را اقلیت معرفی کنند +. ثانیا آنها را مخالف اسلام و لامذهب بخوانند. تصاویر مورد علاقه ایشان، تصویر دختران بدحجاب است. اما با نشان دادن این تصاویر، دقیقا چه چیزی را منظور می‌دارند؟ آنها وقتی دختران بدحجاب را نشان می‌دهند، در واقع کسانی را معرفی می‌کنند که قوانین اسلام را زیر پا گذاشته‌اند و به دین بی‌توجه هستند، پس شایسته کرامت انسانی نبود و لایق هر گونه بی‌حرمتی و خشونت‌ورزی هستند.
حدود دو ماه پیش، شبکه‌ی قرآن سیما، سخنرانی پیش از خطبه‌‌های نماز جمعه مصباح یزدی را در سال 79 پخش کرد. سخنرانی راجع به اعلامیه جهانی حقوق بشر بود. ایراد می‌گرفت به اینکه وقتی در اعلامیه آمده مجازات نباید ظالمانه باشد، چه کسی تعیین می‌کند که چه چیزی ظالمانه است؟ می‌گفت اینکه در اعلامیه آمده کرامت انسانی باید حفظ شود، در قرآن هم هست. اما در همان قرآن داریم که بعضی انسان‌ها از هر حیوانی پست‌تر هستند. این دسته کسانی هستند که از حق روی برگردانده و با حق عناد می‌کنند، پس کرامت شامل حال اینها نمی‌شود. البته ایشان توضیح نداد که چه کسی تعیین می‌کند که چه کسانی بر حق هستند و چه کسانی از حق روی برگردانده‌اند. و توضیح نداد که چه شد حضرت علی در فرمان به مالک می‌گوید که مردم آن دیار یا برادر دینی تو هستند و یا در انسانیت با تو شریک هستند.

دوستانمان را آزاد کنید

2009-12-08T19:46:00.000+03:30

جنبش سبز و اسلام گرایی

2009-12-05T12:56:00.003+03:30

پیش از تثبیت جمهوری اسلامی، اسلام در کلام رهبران و تئوریسین‌های نظام به عنوان راه‌ حل گرفتاری‌ها و مشکلات مردم معرفی می‌شد. از آنجا که مشروطیت و مدرنیزاسیون نتوانسته بود، مشکل عقب‌ماندگی و وابستگی ما را حل کند، این بار نوبت اسلام بود که آزمایش شود. پیامد منطقی این تدبیر واضح است، اگر چیزی راه حل باشد، باید به کار گرفته شود و در صورتی که توقعات را برآورده نکند کنار گذاشته شود. اما آیا آنها حاضر بودند که روزی اسلام را کنار بگذارند؟ آیا اصلا روزی خواهد آمد که همه متفق‌القول باشند که اسلام نتوانسته است ما را پیشرفت برساند و باید راهی تازه در پیش بگیریم؟

همه‌ی تلاش‌های پیشین برای مدرن کردن جامعه‌ ایرانی نتوانسته بود خود را چیزی بیشتر راه ‌حل نشان دهد، راه‌ حلی که آزمایش شد و چون جواب نداد، کنار گذاشته شد. اما چرا کنار گذاشته شد؟ به خاطر آنکه جامعه‌ ایرانی هویت مدرن خود را تعریف نکرده بود. بنابراین مدرنیزاسیون تنها می‌باید ما را به پیشرفت و رفاه می‌رساند و چون نتوانسته بود و از سوی دیگر در بطن جامعه ریشه ندوانده بود، به راحتی دفع شد. اما اسلام این مشکل را نداشت. گرچه راه حل بود، اما در واقع بازگشت به هویت فراموش‌ شده‌ای بود که همیشه بود. پس از تثبیت نظام، رهبران و تئوریسین‌ها دیگر نه فقط اسلام را وسیله‌ حل مشکلات، بلکه هدف حرکت جامعه معرفی کردند. بدین ترتیب همه چیز باید در خدمت اسلام باشد و این البته چیزی بود که قبول عام یافت. چرا که مردم در واقع همان چیزی بودند که بودند (مسلمان)، پس اگر این بودن‌شان نتوانسته بود، پیشرفت و رفاه را برایشان به ارمغان بیاورد، نمی‌توانستند که بودن خود را تغییر دهند.

اسلام‌گرایی (بنا به تعریف بابی سعید در هراس بنیادین) یک گفتمان سیاسی است که هویت اسلامی را در مرکز عمل سیاسی خود قرار می‌دهند. اسلام‌گرایان کسانی هستند که برای تفکر درباره سرنوشت سیاسی خویش، از تعابیر اسلامی استفاده می‌کنند و آینده سیاسی خود را در اسلام می‌بینند. البته واضح است که خود اسلام‌گرایی از تنوع برخوردار است و طیفی از رویدادها از پیدایش یک ذهنیت اسلامی گرفته تا تلاشی تمام عیار برای بازسازی جامعه مطابق با اصول اسلامی را در بر می‌گیرد.

پیچیدگی مواجهه با اسلام‌گرایان در واقع در همین نکته نهفته است که اسلام برای آنها هم وسیله و هم هدف است و به تناسب موقعیت با این مفاهیم بازی می‌کنند. آنها اسلام را برای خود اسلام می‌خواهند، تعریف خودشان را از اسلام می‌کنند و البته در این راه منابع عظیمی دارند که از آن انرژی می‌گیرند، و از طرف دیگر بر این ادعا پافشاری می‌کنند که این اسلام‌گرایی راه پیشرفت و رفاه را باز می‌کنند. باز به تعبیر بابی سعید، برای مسلمانان اسلام، دال برتر است. همان نقشی را که واژه ملت در برخی از جوامع اروپایی بازی می‌کند، اسلام نیز برای اجتماعی مسلمین ایفا می‌کند. اسلام به تامیت وحدت می‌دهد و نقطه‌ای مرکزی است که اجتماعات را با یکدیگر پیوند می‌دهد. برای مسلمین اسلام مظهر خوبی‌هاست. وقتی اسلام‌گرایان می‌گویند که بهترین حکومت، حکومت اسلامی است، واژه‌ی اسلامی به مظهر خوبی‌ها اطلاق می‌شود. این ادعا را نمی‌توان رد کرد مگر آنکه به رابطه‌ی بین اسلام و مظهر خوبی‌ها حمله برد، اما نکته اینجاست که اسلام قوی‌ترین است.

آنچه امروزه موضع اصلاح‌طلبان را تضعیف می‌کند این است که آنها هم می‌خواهند از موضع اسلام و با تکیه بر هویت اسلامی به مواضع اسلام‌گرایان حمله کنند. از یک سو در این ادعای خود صادق نیستند، چرا که اسلام در مرکز گفتمان اینها قرار ندارد (با اینکه مسلمان هستند و اسلام برایشان مهم است) و از طرف دیگر نمی‌توانند موضع خود را به خوبی تمهید و تثبیت کنند. البته قوت موضعی که اصلاح‌طلبان اتخاذ می‌کنند این است که آنها درک صحیحی از مناسبات دنیای جدید دارند و می‌دانند که پذیرفتن تکثر و مشروعیت بخشیدن به آن، راهی مناسب برای خروج از بن‌بستی است که گرفتارش آمده‌ایم. اما در این راه مشکل بزرگ، هویت‌یابی جامعه‌ای است که هنوز نتوانسته است در این دنیای مدرن، مدرن باشد.

2009-12-03T11:01:00.003+03:30

آرام و آرام
بر کناره‌ای که هموار نیست
ولی همواره هست
گذشتن را تمرین می‌کنم
بازگشتن را فراموش می‌کنم
و رسیدن را آرزو.

پنهان نمی‌توان کرد
اشکی که بر گونه جاریست
و دردی که به فریاد رسیده است
اشکی که به اشکی دیگر ختم می‌شود
و فریادی که به فریادی دیگر.

از همه چیز
این را خوب آموخته‌ایم
گریزِ از همه چیز
که همواره و هیچ
بودیم
و همیشه و هرگز
نخواستنمان.

آنها می‌گفتند و من می‌خندیدم
من می‌گفتم و آنها به نوبت خود می‌خندیدند
که لگدمال شوم
    به خنده‌های زهرشان.
بر من جز خاموشی نمی‌پسندیدند
و من بر خود
    جز طغیان.

آنها پنداشته بودند
    تنها گریز را آموخته‌ام
و من
    آموخته‌ها داشتم از خون.
و میدانستم
که سنگ‌ها نه آنچنان که می‌نمایند
سخت
و مردمان نه آنچنان که می‌خواهند
جاوید خواهند ماند.

بر شانه‌ام افکندند
ناگاه
بار محنت سالیان را
که سنگین‌ترش کنم و باز
    بر شانه‌ی غیر نهم
که هر روز زمزمه کنم
    ظلمی که بر من رواست بر دیگران هم باید.
آنها اما نمی‌دانستند
شکوه کدام قله
بلندی‌های نابگاه را به چشمم
ناچیز گردانده است.

بهترین آیینه‌ها هم گاه
باورناپذیرند
بهترین نغمه‌ها
گاه
گوش خراش.
حصاری نو
بر خود می‌تنم
که هر چه دیوار
به بلندایش شرمگین شود
و هر چه غم
به محنتش آزرده.

آه که چه دشوار یافته‌ام
حضور پنهانت را
در جای جای زندگی‌ام.
دیگر منتظر نمی‌مانم
که خود ِ انتظار می‌شوم
به هیئت سکوت
    به صدای بغض
        و به طعم گس ِ خاطره.

دیگر آرام نمی‌نشینم
آه ای دریغ هر روزه‌ی من
به وسعت تمام دردهایم
صدا می‌زنمت
می‌گویم و می‌گویم و می‌گویم:
برای ما که بی تو می‌میریم
برای ما
خاطره‌ای باش
اگرچه دور اما جاوید.
برای ما که ستاره از یادمان می‌رود
خورشید باش.
برای ما که از نبردهای کهنه خسته‌ایم
ایمانی تازه باش.

سیاست و دیانت

2009-12-02T09:20:00.001+03:30

این حکایت از مدرس را معلم تاریخ دبیرستان تعریف کرده بود، دیدم اینجا هم آمده:

هنگام استیضاح کابینه‌ی قوام‌السلطنه، موافقین و مخالفین دولت كاملاً مساوی بود و فقط بقا و فنای كابینه موقوف به یك رأی بود. به این معنی كه اگر مدرس و طرفداران كابینه مي‌توانستند یكی از مخالفین كابینه را جزو موافقین بكنند و یا اقلاً طوری كنند كه یكی از عده مخالفین در جلسه و یا در موقع رأی حاضر نشود كابینه سقوط نمي‌كرد و اكثریت داشت.
د‌ر آن دوره وكیل اراك «بیان‌الملك» بود. این وكیل ساده لوح و دست شكسته در تمام دوره مجلس فقط تسبیح مي‌گرداند و صلوات مي‌فرستاد و چون قوام‌السلطنه، به او اعتنائی نمي‌كرد در این موقع در صف مخالفین دولت با جدیت نام‌نویسی كرده بود.
وقت رأی گرفتن نزدیك شد. در این اثنا مدرس از جا برخاست و با اشاره به بیان‌الملك گفت كه مي‌خواهد برای ادای نماز عصر برود. مدرس همین كه فهمید بفاصله چند دقیقه دیگر رأی گرفته مي‌شود فوراً در اطاقی را كه بیان‌الملك در آن نماز مي‌خواند بدون آنكه وی متوجه شود قفل كرد و كلیدش را درجیب گذاشت. مدرس در مجلس برای شركت در رأی حاضر شد.
به این ترتیب رأی اعتماد گرفته و دولت با تفاوت یك رأی اكثریت داشت و باقی ماند ـ سپس مدرس به عجله بیرون آمد و طوری كه كسی متوجه نشود كه كلید در جیب او بوده در را به روی بیان‌الملك باز كرد و صورت او را بوسید و با لهجه‌ی اصفهانی گفت: «جونم، مرد سیاسی! آخر حالا چه وقت نماز بود؟!»

2009-12-01T19:27:00.001+03:30

نفسم در نمی‌آید
دروغ
می‌گویم
که خناق نیست

2009-11-27T13:11:00.002+03:30

بی‌کرانه است دریا
کوچیکه "کشتی" من

زیباتر از امروز

2009-11-26T10:58:00.002+03:30

زیاد شنیده‌ام از کسانی که بازداشت شده بودند، که بازجوها تلویحا بهشان پیشنهاد خروج از کشور و پناهندگی داده‌اند. آنها این خاک را برای خودشان می‌خواهند، برایشان ایده‌آل این است که مزاحمی نداشته باشند. از خروج فوج فوج جوانان وطن ناراحت نمی‌شوند که هیچ، خوشحال هم هستند. تا کسی نباشد که از تاراج وطن دم بر بیاورد، تا کسی نباشد که از ای ویرانی‌ها که بر تن و جان ما میرود سخن بگوید. یاد حکایتی می‌افتم که یکی از دوستان تعریف کرده بود:

هنگامی که طارق بن زیاد، سردار اموی و یاران نه چندان پرشمارش در اندلس یا اسپانیای امروزین از کشتی های خود پیاده شدند تا اندلس را فتح کنند، به یکبار با فوجی از شوالیه های اسپانیایی مواجه شدند که هم سوار بر اسب بودند و هم از نوک پا تا موی سر در زره های فلزی فرو رفته بودند. نیزه هایی در دست داشتند که گاه از قامت سربازان اموی بلندتر بود. پای سربازان سست شد و این زمزمه در میان آنان شنیده می شد که باید بر کشتی ها سوار شد و جان به در برد. همه منتظر فرمان بازگشت از سوی طارق بودند. اما در ذهن سردار چیز دیگری می گذشت. فرمان او همه را مبهوت کرد. آری، فرمان همین بود. کشتی‌ها را آتش بزنید. کشتی‌های خودمان را آتش بزنیم؟ آنگاه اگر در نبرد شکست بخوریم، این غول‌های آهنین همه‌مان را در اقیانوس خواهند ریخت. تصمیم اما تغییری نکرد. انگار تمامی ساحل آتش گرفته بود. این آتش برای دو طرف دو معنای متفاوت داشت. برای شوالیه‌ها یعنی آنها آمده‌اند تا اندلس را تصرف بکنند و شکست حتی یک لحظه بر ذهن‌شان نمی‌گذرد. آنها که انتظار داشتند امویان با دیدن ابزارهای جنگی‌شان وحشت کنند، اکنون خود بهت زده بر زمین میخکوب شده بودند و برای آن سوی نبرد نیز آتش کشتی‌ها یعنی یا مرگ یا پیروزی. در کوتاه زمانی شوالیه‌های حیرت زده یا کشته شده بودند و یا گریخته بودند و اندلس در دستان طارق بود.

ما هم باید کشتی‌هایمان را آتش بزنیم، که اینجا وطن ما هم هست. برای آنها بی‌نهایت سخت است که بپذیرند، جز خودشان کسان دیگری هم هستند که فرزند این آب و خاکند. از حرف‌های‌شان پیداست، از چهره‌هایشان، از خشم‌شان و از کینه‌هایی که از چشم و دهان‌ و سر و تن‌شان فوران زده ‌است، اما
«حتی آنانی که اینک رو در روی ما به خشونت متوسل می‌شوند در اخوت ما شریکند، زیرا ما به دنبال آینده‌ای هستیم که در آن همان کسی که خواهر و برادرمان را در خیابان‌ها کتک زده است، سعادتمندتر، معنوی‌تر، سالم‌تر و زیباتر از امروز زندگی کند.» +

2009-11-18T12:16:00.002+03:30

من نمیدونم چرا durkheim به انگلیسی یک جور نوشته میشه، اما به فارسی پنج جور: دورکیم، دورکم، دورکایم، دورکهایم، دورکهیم.
تازه مورد اول و دوم، هر کدوم دو جور تلفظ می‌شه.

جامعه‌شناسی اسلامی

2009-11-14T09:07:00.004+03:30

طرفداران جامعه‌شناسی اسلامی، غالبا کار خود را با اشاره به ”نقش علوم انسانی در زندگی انسان، تکامل و سعادت او و تحولات جامعه“ آغاز می‌کنند و ضمن اشاره به ”شکل گرفتن علوم اجتماعی در فضا و زیربنایی کاملا متفاوت و در بسیاری موارد متضاد با بینش‌های درست و مورد قبول اسلام و جامعه‌ی انقلابی-اسلامی ما“ که از جمله ویژگی‌های آن ”حاکمیت بینش مادی، برچسب غیر علمی زدن بر کلیه حقایق عقلی و دستاوردهای گرانبهای وحی، و نیز نظریه‌های قالبی شرقی-غربی“ است از لزوم تحول بنیادین در این حوزه سخن می‌گویند.

از نظر آنها ”محور سلطه‌ی استکبار بیش از هر چیز نظام دانشگاهی بوده است“ و ما باید از ”استعمار فرهنگی“ رها شده و به ”استقلال فرهنگی“ برسیم که این زمینه‌ساز ”استقلال در دیگر ابعاد جامعه“ نیز می‌باشد. آنها برای تحول بنیادین در علوم انسانی و اجتماعی بیش از هر چیز به ”نقش عظیم روحانیت“ تاکید می‌ورزند چرا که ”اسلام عمیق‌تر از همه جا و از همه مکتب‌ها راجع به امور انسانی و امور تربیتی مطلب دارد و متخصص این امر باید از حوزه‌های علمیه آورده شود“. در قرآن و روایات به صراحت ”دعوت به مطالعه‌ی جوامع، بیان سنت‌های الهی-اجتماعی، پرداختن به تاریخ جوامع، اهمیت دادن به زندگی در جامعه، وضع قوانین اجتماعی و مسائلی از این دست“ آورده شده است.

هدف آنها ”شناسایی نگرش‌ها و برداشت‌های جدید نسبت به انسان و جامعه است تا شاید در پرتو آنها راه‌هایی برای تکمیل جامعه‌شناسی موجود یا جایگزین کردن جامعه‌شناسی دیگری میسر شود“. چرا که ”گرچه در آغاز رنسانس تصور می‌شد که علوم تجربی باید از هر نوع متافیزیکی جدا باشند، اما امروز می‌دانیم که این کار نه منطقا مطلوب است و نه عملا ممکن“. ”جامعه‌شناسی هم خود صاحب پیشینه‌ای است که به صورت اصول موضوعه یا مفروضات زمینه‌ای و حوزه‌ای مطرح شده است“ و فقط“دقتی که در این ارتباط باید رعایت شود داشتن متافیزیک صحیح و مناسب با تحقیق علمی و به کارگیری یا استخراج ارزش‌های سازگار و هماهنگ با جریان و نتایج تحقیق است. این تاثیرپذیری هیچ ربطی به علمی بودن یا علمی نبودن ندارد، یعنی ما می‌توانیم دو نوع جامعه‌شناسی کاملا متفاوت با مفروضات مختلف داشته باشیم که علمی باشند“. برای رسیدن به این منظور ”ادیان الهی و ادیان به طور کل، می‌توانند منبعی معرفتی درباره انسان و جامعه در نظر گرفته شوند“ زیرا ”انبیای الهی از آن نظر که هدایت انسان‌ها را به عهده داشته‌اند به یقین ملاحظات نظری خاصی درباره انسان و زندگی اجتماعی او داشته‌اند“.

اما این مفروضات زمینه‌ای متفاوت چیست؟ به عبارت دیگر این مبادی تازه که می‌توان جامعه‌شناسی تازه‌ای را بر مبنای آن برقرار کرد کدام است؟ یکی از آنها قائل شدن به ارتباط پدیده‌های اجتماعی با عوامل ماوراء طبیعی است. ”آنچه در جهان طبیعت به طور عام و در جهان اجتماعی به طور خاص می‌گذرد با پدیده‌ها و عوامل غیراجتماعی و غیرطبیعی ارتباط داشته و از آنها تاثیر می‌پذیرند“. شاهد این قضیه، اغلب داستان‌های مثنوی مولوی است که در آن ضمن پذیرفتن نظام اسباب و مسببات، همیشه خاطرنشان می‌شود که این نظام اسباب و مسببات به عنوان علل قریب عمل می‌کنند و تحت تاثیر عوامل غیرمادی قرار دارند.

مورد دوم در نظر گرفتن عقلانیت کل‌گرایانه است. ”رفتار اکثریت مردم رفتاری عقلانی است؛ بدین معنا که حسابگرانه و به دنبال منفعت مادی و در کنترل عقل جزوی است. از این رو و به این معنا می‌توان رفتار انسانی را رفتاری عقلانی نامید. عقل جزوی منطق خاص خود و قابلیت پیش‌بینی دارد؛ لیکن حد و مرز آن امور دنیایی است. عقل جزوی با این فرض که دیگر عقول نیز مانند او عمل می‌نمایند با تعمیم منطق خاص خویش می‌تواند پیش‌بینی کند که عملکرد دیگر عقول در وضعیتی خاص چگونه خواهد بود“. اما ”حوزه اختیار انسان محدود است“. عقلانیت حاکم بر جهان، عقل کلی است و از دریچه عقل جزوی نمی‌توان آن را پیدا کرد.

در رابطه با این تلاش‌های برای رسیدن به جامعه‌شناسی اسلامی ذکر سه مطلب مهم است. اول اینکه به نظر می‌رسد عرصه‌ای که آنها مایل به مطالعه‌اش هستند، نه عرصه‌ای محدود که کل جهان هستی است. ”در اینجا حیرت بعد از حیرت است و همه‌ی ذرات عالم در یک طرح عظیم هدفدار نقش خود را ایفا می‌کنند“ و در میان تمام سبب‌های مختلف در نظام هستی ”بعضی محرم عقل بشر عادی و بعضی محرم انبیا هستند“. از نظر آنها ”روابط علی محدود بیانگر بخشی از واقعیت است، لیکن اصل واقعیت فراتر از اینهاست“ و ”مثله نمودن واقعیت ما را از درک صحیح حقایق محروم می‌سازد“. اما سوال مهم اینجاست که حال که تجربه حسی نوعی جزءنگری مخرب است و باید دید کل‌گرایانه به جهان هستی داشت -جهانی که در آن حیرت و رازآلودگی حرف اول را می‌زند- پس حاصل این معرفت‌شناسی چه خواهد بود؟ کدام تحقیق و پژوهش را می‌توان با این معرفت‌شناسی سامان داد؟ ابزار تحقیق در این نگاه عام‌گرایانه و لاهوتی چه خواهد بود؟ درک واقعیت‌های زندگی اجتماعی چگونه ممکن می‌شود؟

دوم اینکه نسبت این برداشت‌ها با جامعه‌شناسی علمی و تجربی متعارف چه خواهد بود؟ هر چند استفاده از واژه‌های عقل کلی و عقل جزوی، شاید نشان‌دهنده این باشد که این نسبت، نسبت جزء و کل است؛ یعنی دستاوردهای جامعه‌شناسی متعارف می‌تواند جنبه‌های زیادی از زندگی روزمره را نشان‌ دهد اما نگاه تقلیل‌گرای تجربی و عینی آن، از درک کلیت زندگی انسان عاجز است و برای درک این کلیت باید نگاهی معنوی و خداشناسانه به زندگی انسانی داشت. اما به سان قصه‌ی ”فیل در تاریکی“ مثنوی، عقل جزوی به علت همین جزئی‌نگری خود می‌تواند کاملا گمراه باشد و به بیراهه برود، پس این نسبت به طور کلی نسبت تباین و تخالف خواهد بود. هرچند طرفداران جامعه‌شناسی اسلامی، روش‌شناسی جامعه‌شناسی غربی را زیر سوال نمی‌برند؛ اما جامعه‌شناسی را در جایی که بخواهد برای پاسخ‌های موجود برآمده تعلیمات اسلامی، پاسخ تازه‌ای بیابد محکوم می‌دانند.

سوم اینکه منتقدان غربی جامعه‌شناسی در طول یک قرن گذشته، هرچند کار خود را با حمله به جامعه‌شناسی مرسوم آغاز کردند، اما نهایتا خود، نظریه‌ای جامعه‌شناسی ارائه داده‌اند به طوریکه در کتاب‌هایی که تحت عنوان کلی نظریه‌های جامعه‌شناسی به چاپ می‌رسد از این نظریات (مثل مکتب فرانکفورت و جامعه‌شناسی انتقادی) هم نام برده می‌شود. اما انتقادهایی که در ایران، تحت عنوان جامعه‌شناسی اسلامی به جریان رایج جامعه‌‌شناسی جهان (به تعبیر آنها جامعه‌شناسی غربی) صورت گرفته است، اساسا توان آن را که جامعه‌شناسی جایگزینی ارائه بدهد نداشته و تماما بیرون از جامعه‌شناسی مانده ولی نسبت به آن منتقد است. پس شاید بهتر باشد که آنها از عنوان جامعه‌شناسی دست بردارند و دانش خود را تحت نامی دیگر عرضه کنند.

توضیح: قسمت‌های داخل گیومه از کتاب ”درآمدی به جامعه‌شناسی اسلامی 1 (دفتر همکاری حوزه و دانشگاه)“ برداشت شده است.

2009-11-12T13:24:00.004+03:30

پایان قصه‌ی ما نیز می‌رسد کم کم
فکر بهاری و پاییز می‌رسد کم کم

گل‌های تازه‌ی این باغ سبز روییده
آوخ که فصل بلاخیز می‌رسد کم کم

آن روزهای گرم و پر از آرزو گذشت
ایام سرد و غم‌انگیز می‌رسد کم کم

رویای صبح شکست و غروب می‌آید
کابوس‌های وحشت ِ شب‌خیز می‌رسد کم کم

تدبیر چاره کن که نگاه وطن به توست
سلطان تو خوابی و چنگیز می‌رسد کم کم

رحمی نمی‌کند به دل چاک چاک ِ ما
شمشیر و تیغ و سنان... تیز می‌رسد کم کم

آواره کنج قونیه ماندم به بوی او
آن شمس حق که ز تبریز می‌رسد کم کم

چشمان او سرآغاز هر خرابی بود
پایان قصه‌ی من نیز می‌رسد کم کم

2009-11-11T11:31:00.002+03:30

ما تنها یک بار خود را کنار آزادی یافتیم و آن هم روز خاکسپاری‌اش بود...

ــ مارکس

تأملاتی در جامعه‌شناسی 9

2009-11-07T11:30:00.001+03:30

دورکیم گرایش مشخصی داشت که از جامعه به عنوان یک هستی همگن سخن بگوید. به عنوان مثال، دورکیم در جامعه‌شناسی دین خود در هیچ جا به این امکان نپرداخت که عقاید دینی، ایدئولوژی‌هایی هستند که به توجیه تسلط بعضی از گروه‌ها بر گروه‌های دیگر کمک می‌کنند. از این رو، برداشتی که در آثار ماکس وبر درباره جامعه‌شناسی دین کاملا به چشم می‌خورد و بنا بر آن عقاید دینی منافع مختلف گروهی را حقانیت می‌بخشند، کلا از نظریه دین دورکیم غایب است. این انتقادی است که هم گیدنز و هم آرون به دورکیم وارد کرده‌اند.
آرون می‌گوید: دورکیم جامعه را به یک معنا به عنوان محیط اجتماعی موجود تعریف می‌کند که عامل تعیین‌کننده دیگر نمودها در نظر گرفته می‌شود. ولی چه چیزی محیط را تعیین می‌کند؟ دورکیم به حق تاکید می‌کند که نهادهای گوناگون همه مشروط به سازمان جامعه‌اند. هر نوع اجتماعی دارای نوع خانوادگی، نوع تربیتی، نوع دولت، نوع اخلاق خاص خویش است. لکن گرایش دورکیم این است که محیط اجتماعی را یک واقعیت تام بپندارد، در حالیکه محیط اجتماعی یک مقوله تحلیلی است نه یک علت نهایی. محیط اجتماعی، که نسبت به یک نهاد خاص در حکم علت است، از لحاظ دیگر، چیزی جز مجموعه خود نهادهایی که محیط اجتماعی قرار است آنها را تبیین کند نیست. دورکیم غالبا چنان سخن می‌گوید که گویی جامعه یک واحد مسدود، بسته در خود، و دقیقا تعریف شده است. باید به جای مفهوم جامعه، به عنوان وحدت کامل و تام، مفهوم گروه‌های اجتماعی را که در داخل هر جامعه‌ی پیچیده‌ای با هم به سر می‌برند قرار داد.
گیدنز هم در این مورد می‌گوید: هرچند دورکیم به مسئله تعارض می‌پردازد اما همواره گرایش داشت که تعارض‌ها را در قالب تقابل‌های فرد و جمع در ذهن تصور کند نه تقابل‌های گروه‌های ذی‌نفع در نظام سلطه و انقیاد. این برداشت که جامعه را می‌توان به صورت نظام گروه‌هایی تصور کرد که پیوسته با هم در تنش هستند با دیدگاه وی که جوامع را کل‌های یگانه‌ای می‌پنداشت، بیگانه بود. تعارض یا تقسیم منافع میان گروه‌ها، تنها به صورت پدیده‌ای در مراحل گذار در تحول اجتماعی تلقی می‌شود که در آنها سمت‌گیری عملکرد‌ها به طور موقت از تعادل خارج شده است. در آثار دورکیم از دستورات دینی و به طور کلی‌تر از هنجارهای اخلاقی چنان بحث شده است که گویی تنهای نوعی تفسیر از سوی اعضای جامعه برای آنها میسر است. ولی مجموعه‌ای از نمادها و قواعد واحد، نظیر آنچه در جزمیات مسیحیت وجود دارد، می‌تواند موضوع تفاسیر گوناگون و متضادی قرار گیرد. تفسیرهایی که احتمالا به مبارزات گروه‌های ذی‌نفع متفاوتی گره خورده‌اند.
اگر بخواهیم از اندیشه‌ی دورکیم به اندیشه‌ی مارکس پل بزنیم، این دقیقا نقطه‌ای که می‌توانیم کارمان را از آنجا شروع کنیم. مارکس جامعه را نه در وفاق که در تضاد می‌دید.

انتظار

2009-11-06T09:47:00.001+03:30

باید تمام آمدنت را قدم زنم
پشت سکوت از غم دیوانه دم زنم

باید میان قصه‌ی "افسوس" و "ناگهان"
یک یک لغت بکارم و شعری رقم زنم

رنگین کمان ِ جعلی اگر آسمان گرفت
سنگی میان شیشه‌ی رنگین غم زنم

باید که ریتم تازه بگیرم ز شوق تو
دام دام دارام بگیرم و دیم دیم دیرم زنم

مَن مَن نمی‌کنم که در این راه بایدم
از لوح سینه‌ واژه‌ی "مَن" را قلم زنم

حال تمام اهل زمین و زمانه را
باید ز بس که نام "تو" گویم، به هم زنم!

سخت است انتظار و نشستن به راه تو
باید تمام آمدنت را قدم زنم

سعادت

2009-11-06T08:48:00.001+03:30

ما اکنون در معرض بسیاری از دردها قرار داریم که انسان‌ها در گذشته نمی‌شناختند و هیچ معلوم نیست که تعادل خوشی‌ها و دردها به نفع ما بوده باشد. گرچه انسان وحشی هنوز خوشی‌هایی را که زاییده‌ی یک زندگانی بسیار فعال‌اند نمی‌شناسد، اما در عوض در معرض اندوه و ملالی هم که بسیاری از جان‌های فرهیخته‌ی ما گرفتار آنند نیست؛ زندگی او آرام و بی‌دغدغه می‌گذرد بی‌آنکه وی نیاز داشته باشد که لحظه‌های بسیار کوتاه آن را هر دم با انواع و اقسام واقعیاتی که پیاپی رخ می‌دهند پر کند.
تمدن همراه با تحرک بیشتر، همسانی و هم‌شکلی بیشتری نیز به بار می‌آورد؛ زیرا همین تمدن است که کار یکنواخت و پیوسته را بر بشر تحمیل کرده است. زندگی ما در برابر عناصر تازه و پیش‌بینی نشده آمادگی کمتری دارد، ضمن آنکه در عین حال، به علت ناپایداری بیشترش، بخشی از امنیت لازم برای شادمانی‌های ما را نیز از آنها می‌گیرد.
دستگاه عصبی ما لطیف‌تر شده، بسیاری از عوامل برانگیزاننده که در گذشته مطبوع بودند دیگر از حد طاقت ما درگذشته‌اند. امروز ما اگرچه در برابر خوشی‌های بیشتری حساس شده‌ایم اما به همان نسبت دردهای بیشتری را هم حس می‌کنیم. حساسیت بیشتر ما در شرایط کنونی عامل مساعدی برای سعادت ما نیست و نقطه‌ی مقابل آن است.

ــ دورکیم، تقسیم‌ کار

بازی خوب

2009-11-05T09:04:00.001+03:30

بازی‌های مقدماتی جام جهانی فوتبال 2006 بود و تیم ملی ایران خوب بازی نمی‌کرد، اما نتیجه می‌گرفت و بالاخره صعود کرد. سرمربی وقت تیم ملی (برانکو) هم همیشه استدلال می‌کرد که بازی خوب مهم نیست، مهم این است که نتیجه بگیریم. اما بعد از آن هم خوب بازی نکرد تا رسید به جام جهانی و این بار شانس نیاورد که نتیجه بگیرد و یکی از ضعیف‌ترین تیم‌های حاضر در جام لقب گرفت. یکی از کارشناسان فوتبال بعد از آن می‌گفت: "ما خودمان را کشتیم تا به سرمربی تیم بفهمانیم که خوب بازی کردن مساوی است با خوب نتیجه گرفتن، با رضایت تماشاگر، با موفقیت. این دو از هم جدا نیست."
جنبش سبز هم باید خودش را بکشد تا به همه حالی کند که دموکراسی و ناسیونالیسم مدنی به نفع همه است. که هر کس حتی اگر فقط به فکر آب و نان هم هست، راهش این است. جنبش باید نشان دهد که فقط برای اهالی بالای پارک‌وی نیست +، برای یک اقلیت اشرافی نیست +، برای همه است. که "ما به دنبال آینده‌ای هستیم که در آن همان کسی که خواهر و برادرمان را خیابان کتک زده است، سعادت‌مندتر، معنوی‌تر، سالم‌تر و زیباتر از امروز زندگی کند."+
اگر نتیجه در فوتبال یک شاخص عینی است، معادل این شاخص در حکومت‌داری هم پیشرفت و رفاه است. تمام ادعای حاکمان این است که هم دین می‌دهند و هم دنیا به ما. هیچ کس نمی‌تواند بگوید که دنیا را رها کنید و دین را بچسبید که حتی خدا هم به پستی و حقارت رضا نیست. اما حاکمان باید بدانند که نمی‌شود همیشه بد بازی کرد و نتیجه را خوب نشان داد. راه خوب نتیجه گرفتن، خوب بازی کردن است. جنبش سبز باید نشان دهد که دنبال بازی خوب است، دنبال نتیجه‌ی خوب.

هزاران یاد 14

2009-11-04T10:20:00.001+03:30

دیروز از روی پل چوبی که رد می‌شدیم، یک آن به پایین نگاه کردم... یادم افتاد که وقتی کوچک بودم، چقدر از اینکه از روی پل رد بشویم، ذوق می‌کردم. می‌گفتم از لبه‌ی پل رد شویم که از آنجا سرک بکشم و پایین را با زاویه‌‌ای نادر، نگاه کنم. یادم افتاد هر وقت از نزدیک یک پل می‌شدیم به بابا می‌گفتم که از روی پل رد شویم و وقتی می‌شنیدم راه‌مان از کنار پل است، ناراحت می‌شدم. یادم افتاد که مدت‌ها بود از روی پل رفتن، لذت نبرده بودم. یاد ِ "از یاد رفته‌ها" افتادم.

سریال‌های تازه

2009-11-03T18:03:00.001+03:30

در راستای پخش سریال‌هایی چون صاحبدلان، بی‌گناهان، رستگاران، دلنوازان و خسته‌دلان
پیشنهاد ساخت سریال‌های زیر داده می‌شود:
آشوبگران، بازداشت‌شدگان، کشته‌شدگان، احیاشدگان، و البته جامعه‌شناسان.

جفت طاق آید گهی، گه طاق جفت

2009-11-01T18:17:00.002+03:30

هر روز خبر تازه می‌آید. از بازداشت، احضار، تعلیق، حکم، اخراج و... . آرامش دانشکده در خطر است و شاهد قربانی شدن دانشجو در سکوت استاد هستیم. همه‌ی این محکومین را دور یا نزدیک می‌شناسم. وجه مشترک همه‌شان نجابت است و دلسوزی برای وطن. میدانم که جای نصیحت و هشدار نیست که گوشی شنوا نیست. اما کج می‌روید آقایان. اهل کعبه نیستید و ره ترکستان گرفته‌اید. راه‌ را گم کرده‌اید و چاه می‌جویید.

یاد آن قصه‌ی مثنوی می‌افتم. داستان شیر و نخجیران که هر روز به قرعه، قسم هر روز شیر را تعیین می‌کردند تا شیر دیگر از پی صید نیاید. تعجب نمی‌کنم اگر روزی بر در و دیوار دانشگاه اطلاعیه زدند که به قرعه نفر بعدی را انتخاب کنید و برای ما بفرستید، وگرنه روزگارتان سیاه می‌شود از ناامنی و ترس.

چاه مُظلِم گشت ظلم ظالمان
این چنین گفتند جملهی عالمان
هر که ظالم‌تر چهش با هول‌تر
عدل فرمودست بتّر را بتر
ای که تو از ظلم چاهی می‌کَنی
از برای خویش دامی می‌کُنی
گرد خود چون کرم پیله برمتن
بهر خود چه می‌کنی اندازه کن
مر ضعیفان را تو بی‌خصمی مدان
از نبی ذا جاء نصرالله خوان
گر تو پیلی خصم تو از تو رمید
نک جزا طیراْ ابابیلت رسید
گر ضعیفی در زمین خواهد امان
غلغل افتد در سپاه آسمان
گر بدندانش گَزی پر خون کُنی
درد دندانت بگیرد چون کنی
...
ای بسا ظلمی که بینی در کسان
خوی تو باشد دریشان ای فلان
اندریشان تافته هستی تو
از نفاق و ظلم و بد مستی تو
آن توی و آن زخم بر خود می‌زنی
بر خود آن دم تار لعنت می‌تنی
در خود آن بد را نمی‌بینی عیان
ورنه دشمن بودیی خود را بجان
حمله بر خود می‌کنی ای ساده مرد
همچو آن شیری که بر خود حمله کرد
چون به قعر خوی خود اندر رسی
پس بدانی کز تو بود آن ناکسی

پایان هزاره

2009-10-11T19:13:00.000+03:30

من این وبلاگ را دوست داشتم. با همه پستی و بلندی‌هایش. چه آنگاه که نوشته‌ام تحسین دوستی را برانگیخت چه آنگاه که آنقدر بی‌مایه نوشتم که لایق یک کامنت هم نبود.
من این وبلاگ را دوست داشتم. چه آن وقتی که خلوت‌کده‌ای بود و یکی دو خواننده بیشتر نداشت، چه حالا که شلوغ‌تر شده و دیگر مثل سابق محرم نیست.
من این وبلاگ را دوست داشتم. هر کلامی که بر آن نگاشتم برایم دریایی از حس و خاطره می‌آورد. من در این وبلاگ جاری بودم. من بودم که شکلش دادم. نزدیک‌ترین بود به احساساتم. غم من غمگینش می کرد و نشاطم شادش. من که بر می‌آشفتم او می آشوبید و من که آرام بودم او آرام می‌گرفت.

این هزارمین پست این وبلاگ است. هزار پست در 1960 روز.
همه‌ی نوشته‌ها را جمع می‌کنم در یک فایل و می‌دهم به یک نرم‌افزار تا ببینم کدام کلمه‌ها را بیشتر به کار گرفته‌ام (با حذف کلمات بی‌معنی و کم‌معنی):

	تعداد		تعداد		تعداد
مرد	105	یعنی	162	است	2096
وطن	104	توان	162	با	1632
نظام	104	کم	160	من	1164
حکومت	103	بودم	159	هر	1050
نشان	103	شما	159	همه	1006
غم	102	دوم	154	بود	993
زیر	102	مثلا	150	ما	973
حق	102	میان	148	اما	827
برنامه	102	بین	148	تو	810
علم	101	کس	148	نه	664
نوشته	101	جا	147	اگر	628
آزادی	100	خدا	145	نیست	568
جهان	100	بي	144	باید	565
ایرانی	100	جای	144	جامعه	492
گفتم	100	البته	143	او	408
تاریخ	99	اصلا	140	دست	378
شوند	99	هنوز	139	حرف	341
جان	99	تمام	137	هیچ	339
انجام	98	دولت	135	دارد	338
آمد	97	ولی	135	کار	318
جنگ	97	احساس	135	فکر	306
دین	97	پیدا	134	روز	304
معنی	97	سیاسی	134	آدم	303
بهتر	96	دارند	133	مثل	302
شروع	95	جز	132	دل	299
نیز	95	دور	132	راه	297
جمله	95	دنبال	132	مردم	296
رمان	94	یاد	131	خیلی	296
دسته	94	بزرگ	130	گفت	287
زیاد	94	تعریف	129	انسان	278
بد	94	بقیه	129	چرا	278
مرا	94	آخر	129	حالا	276
کلی	94	بچه	127	دوست	274
پا	94	کسانی	126	فقط	263
باد	94	زمان	125	وقت	260
انتخاب	93	امروز	123	زندگی	259
گفته	93	دنیا	123	کسی	254
درد	93	نيست	122	سال	253
وبلاگ	93	عنوان	122	نظر	251
کدام	92	نبود	122	چون	248
هنر	92	کاری	121	تنها	247
گوید	91	نژاد	119	بیشتر	247
هيچ	91	دیگران	119	شاید	246
بالا	91	بودند	118	وجود	245
جدید	91	گل	118	ایران	241
رفت	90	آب	118	اول	239
زمین	90	خاطر	117	حتی	239
طور	89	چشم	117	مورد	232
انقلاب	89	گروه	117	پیش	227
کشور	89	احمدی	116	بار	224
استفاده	89	تواند	116	بودن	223
نباید	89	داشت	115	شدن	215
خوش	89	اصلاح	115	هست	214
طرف	88	مرگ	114	باز	213
چنین	88	مهم	114	خوب	211
داری	88	جمع	114	باشه	209
پشت	87	نگاه	114	قرار	205
بعضی	87	ندارد	113	دارم	204
هزار	86	خواهد	113	هستند	204
لحظه	86	سوال	113	بازی	191
فیلم	86	قدرت	111	همیشه	189
شکل	85	راجع	111	عشق	185
مقابل	85	درست	109	پس	184
فرهنگ	84	موقع	109	حال	180
گم	84	سه	109	نفر	174
نام	83	چقدر	107	شناسی	174
غیر	83	اگه	107	کتاب	173
سیاست	83	صحبت	107	انتخابات	170
اندیشه	83	آید	106	شب	170
فاصله	83	شعر	105	اجتماعی	165

پیشرفت یا بومی‌گرایی، عقب‌ماندگی یا غرب‌زدگی؟

2009-10-10T18:32:00.000+03:30

در رشته جامعه‌شناسی درسی با عنوان اندیشه متفکران مسلمان داریم. استاد، در این کلاس کرارا از عبارت تمدن اسلامی استفاده می‌کند. اما مفهوم تمدن تا آنجا که من می‌دانم در حیطه‌ی فلسفه‌ی تاریخ مطرح شده است و نه جامعه‌شناسی. حتی هانتینگتون آن را به سمت سیاست سوق داد. و همیشه نسبت به استفاده‌ی از این مفهوم انتقادات فراوانی وجود داشته است چرا که اولا هیچ تعریف دقیقی ندارد و ثانیا استفاده از این مفهوم کمکی به درک تفاوت‌ها و ماجراها نمی‌کند.
اما نکته اینجاست که اساسا ارائه‌ی یک چنین درسی، چاره‌ای برای استاد نمی‌گذارد جز توسل به چنین مفهومی. چرا که مثلا من و ابن‌خلدون هیچ ربطی به هم نداریم، جز اینکه او مسلمان بوده است و من نیز (حتی این مهم نیست که ایرانی نبوده و اتفاقا ضدشیعه بوده است). و اینکه این مفهوم خود به خود ما را به جایی که می‌خواهد می‌رساند. خیلی طبیعی است که وقتی ما مدام از تمدن اسلامی سخن می‌گوییم، نتیجه‌اش این بشود که باید برویم و احیایش کنیم و آن را در مقابل تمدن غرب قرار دهیم. بنابراین استفاده از این مفهوم بیشتر ما را به سیاست سوق می‌دهد تا علم.

ادوارد سعید با استفاده از نظریه فوکو تولد شرق به مثابه‌ی دیگری غرب را در آثار شرق‌شناسان نشان می‌دهد که این دیگری بیش از آنکه واقعیتی طبیعی و عینی باشد محصول تخیل شرق‌شناسان ِ غربی بود و در واقع غرب در تضاد با این هستی برساخته توانست هویت خود را به وجود آورد و آن را حفظ کند. اما آنچه در جوامع شرقی در اواخر قرن نوزدهم پا گرفت نوعی شرق‌شناسی وارونه (غرب‌شناسی) در پاسخ به شرق‌شناسی بود؛ گفتمانی که روشنفکران شرقی با آرزوی پردازش هویتی حقیقی و اصیل برای خود به کار بردند البته با وام‌گیری همان اصول هستی‌شناسانه و شناخت‌شناسانه غربی یعنی با پذیرش بی‌ چون و چرای تفاوت هستی‌شناختی ذاتی شرق و غرب و جدا کردن غرب و شرق به عنوان کلیت‌ها، قلمروهای مشخص، شعورمند و یکپارچه.
از آنجا که شرق‌شناسی وارونه به تفاوت‌سازی گرایش دارد به پرورش احساسات بومی‌گرایانه و ناسیونالیستی کمک می‌کند. بومی‌گرایی در پاسخ به استعمار و امپریالیسم غربی به کنار گذاشتن الگوهای غربی حکم می‌کند و جهان‌شمولی نظریه‌های علوم اجتماعی غربی را هم زیر سوال می‌برد. مهرزاد بروجردی (در کتاب روشنفکران ایرانی و غرب) با استفاده از این زمینه می‌گوید که در پنجاه سال اخیر، نه عقب‌ماندگی که غربزدگی مسئله‌ی اصلی روشنفکران ایرانی می‌شود و به تبع آن راه حلی که پیش رو می‌نهید بازگشت به خویشتن ذیل گفتمان بومی‌گرایی-اسلام‌گرایی و ترک غرب بوده است.

درگیری‌های اخیر در ایران را در یک سطحی از انتزاع می‌توانیم به درگیری میان دو اندیشه پیشرفت یا بومی‌گرایی تعبیر کنیم. دقیق‌تر بگوییم، میان دو اندیشه که اولی به تعریف پیشرفت ذیل بومی‌گرایی و دومی به تعریف بومی‌گرایی ذیل پیشرفت می‌پردازد. جنبش سبز به اندیشه‌ی دوم تعلق دارد. کسانی که بیشترین انتقادشان این است که ادامه روند کنونی (انزوا و ماجراجویی در عرصه بین‌المللی، بی‌درایتی و بی‌توجهی به تخصص و شایسته‌سالاری و...) جز عقب‌ماندگی بیشتر برای کشور، نتیجه‌ای نخواهد داشت. البته اینها به حفظ سنت‌ها و آیین‌ها و نمادهای ملی و مذهبی هم اهمیت می‌دهند اما اصالت را به پیشرفت می‌دهند. در مقابل کسانی هستند که اگر ما عقب‌مانده‌ایم تنها به این دلیل است که در مقابل دشمنان عقب‌ نشستیم و پیشرفت در گروه مقابله با دشمن و بومی شدن است.

امسالیا

2009-10-08T11:09:00.001+03:30

پارسالیا

محسن حاجیلو (آلبرتا)، هدی وزیری (تگزاس)، بهار قراباغی (بوستون)، سیاوش رشیدی (USC)، عباس محرابیان (واترلو)، مهشید یاسایی (مک‌گیل)، فائزه ملکوتی (بوستون)، مرتضی زادی‌مقدم (MIT)، فرزاد انوشه‌پور (؟)، نیما هزار (UBC)، امین یزدانی (SFU)، مینا درود (یوسی‌دیویس)، امین دهش (LSE)

پ.ن: کسی جا مونده؟ این پایین بنویسید.

شیخ هایدگر قمی!

2009-10-07T10:07:00.000+03:30

بیانیه تحلیلی دفتر فرهنگستان علوم انسانی قم پیرامون تحول در علوم انسانی را بخوانید. اولین چیزی که در این بیانیه با آن مواجه می‌شویم، تکرار روایت هایدگری از غرب است که همیشه دست‌مایه غرب‌ستیزان وطنی بوده است. اما آنها حتی هایدگر را هم درست نفهمیده‌اند و بیشتر به تکرار بعضی حرف‌های او آنچنان که خودشان بخواهند بسنده می‌کنند.

یوسف اباذری می‌گوید +: هایدگر عصر جدید را عصر بی‌خدا قلمداد می‌کند. البته این به معنی از بین رفتن دین نیست بلکه صحبت بر سر تبدیل آن به یک تجربه دینی است. متاسفانه برخی از هایدگری‌های ما از بحث اومانیسم استفاده کردند و آن را به بی‌خدا شدن انسان جدید ربط دادند و این مفاهیم ضربه‌های زیادی به ما زد که می‌گویند بشر جای خدا نشسته است. این تعبیر غلطی است.

هایدگری‌های وطنی به نکته‌ی مهمی توجه نکرده‌اند، اینکه بی‌خدا شدن که هایدگر از آن می‌گوید با بی‌دین شدن متفاوت است. هایدگر می‌گوید عصر جدید، عصر بی‌خداست و نمی‌گوید که انسان جای خدا نشسته است. اما هایدگری‌های وطنی، علوم انسانی و علوم اجتماعی را حاصل نشستن انسان جای خدا می‌دانند و به همین خاطر آن را تحقیر می‌کنند و با آن به عناد برمی‌خیزند.

ریچارد رورتی در مقاله‌ی هایدگر و کوندرا و دیکنز (مجله‌ی ارغنون) می‌نویسد که فلاسفه همیشه مایل به ماهیت‌گرایی بوده‌اند، اینکه نظریه را جایگزین روایت کنند. این موضوع مخصوصا هنگام مقایسه بین فرهنگ‌های مختلف خود را نشان می‌دهد. جایی که غرب تحت تاثیر نیچه و هایدگر به عنوان ساختار و نه ماجرا تعریف می‌شود. رورتی می‌گوید که آثار هایدگر پیام نهایی غرب به جهان نیست. او از تفکر مابعدهایدگر سخن می‌گوید که غرب را به صورت ماجرایی پیوسته مطرح نمی‌کند.

اما این غرب‌ستیزان وطنی را تفکر هایدگری خوشتر آیو...

اشک‌ها و لبخندها

2009-10-05T12:14:00.000+03:30

خیلی وقت‌ها یاد این جمله می‌افتم که کسی که خود را بشناسد، خدای خود را خواهد شناخت. هایدگر یه حرفی زده تو این مایه‌ها که به جای پیدا کردن مرزهای وجود، دنبال پیدا کردن مرزهای عدم باید باشیم. هر کسی هم واسه شناخت خودش شاید خیلی نباید دنبال این باشه که چیکار کرده، می‌تونه دنبال کارهایی که نکرده رو ردیف کنه، جاهایی که نبوده، و همینجوری بره تا برسه به اون حسرت‌های کوچیک زندگیش. حسرت‌های کوچیکی که اونقدر کوچیک هستند که روت نمیشه واسه کسی تعریف کنی که طرف بگه ای بابا ولمون کن مردم نون ندارن بخورن تو فکر این جنگولک بازیهایی، روت نمیشه بگی همین‌ها هم گاهی اشک آدم رو در میاره، همین‌هاست که آدم رو می‌سازه (و خراب می‌کنه)، همین‌هاست که آدم رو بلند می‌کنه (و میزنه زمین)، شاید هم بشه از این بازی‌ها راه انداخت که هر کی حسرت‌های کوچیکش رو بگه.
و آنتی‌تز حسرت‌های کوچیک، دلخوشی‌های کوچیکه. همین دلخوشی‌ها اگه از بین بره، حسرت میشه و آن حسرت‌ها اگه برآورده شه دلخوشی میشه. همون آقای هایدگر میگه تنها وقتی چکش می‌شکند ما به چکش فکر می‌کنیم. ما هم فقط وقتی دلخوشی‌هامون رو از دست میدیم، می‌فهمیم که چی رو از دست دادیم. هرچند حسرت و دلخوشی لزوما برمبنای غیر تعریف نمیشه، اما اگر اینطور باشه رفتن از سمت دلخوشی به سمت حسرت، البته حلقه‌ی مفقوده‌ای داره که شاید غرور باشه. مثلا اینکه اونقدر مغروری که هیچ‌وقت به یکی نمیگی که همین لبخند کوچیک مسخره‌ی تو دلخوشی بزرگی واسه منه. بعد طرف همین دلخوشی رو ازت دریغ می‌کنه و تو هنوز مغروری. چکش شکسته و تو داری بهش فکر می‌کنی.

دین مدنی

2009-10-04T20:29:00.001+03:30

در مطلب حکومت‌نمادها، حکومت نهادها به اینجا رسیدیم که آیا جنبش سبز تنها به صورت جدلی و سلبی قصد مقابله با نمادهای حاکم و برپایی نمادهای جدید را دارد یا اینکه اساسا طرحی ایجابی برای برپایی نهادها و ساختارهای پایدار هم دارد. در وبلاگ فریاد گمشده از نهیلیسم مثبتی صحبت شده است که جنبش سبز با آن گره خورده است. ویژگی‌های جنبشی این‌چنینی حرکت به سوی عمل‌گرایی، مخالفت با ایدئولوژی، مخالفت با خشونت و انقلاب برای آزادی در عین گریز از عقلانیت و اخلاق است. همین فاصله‌گرفتن از گفتمانی مبتنی بر عقلانیت و اخلاق به احساسی‌گری غیراخلاقی منجر می‌شود و توانایی برساختن کلیتی نو را از جنبش می‌گیرد و انقلاب برای آزادی را به ترکیبی پارادوکسیکال تبدیل می‌کند.
جنبش سبز بیش از هر چیز به ایجاد ظرفیت‌های اخلاقی نیاز دارد و اینکه از این طریق قابلیت برای ثبات را به وجود آورد. همانطور که دورکیم در رد ادعای اسپنسر و فلسفه‌ی فایده‌گرایانه، اشاره می‌کند که اینچنین نیست که اگر هر فردی منافع خود را در مبادله تعقیب کند همبستگی اجتماعی به طور خودکار پدید آید؛ هر مبادله‌ی بر قرارداد مبتنی است و قرارداد مستلزم چارچوبی اخلاقی و پیشینی است. ما هم می‌توانیم بگوییم که اگرچه آزادی به معنی رهایی از قید و بند است، اما کسانی که خواست رسیدن به آزادی را دارند باید به آزادی ایمان داشته باشند، به اخلاق آن پایبند باشند. از اینجاست که خواست آزادی نه دیگر خواستی خودخواهانه و منفعت‌طلبانه بلکه آرمانی اخلاقی و اجتماعی می‌شود. به بیان دیگر در جامعه‌ی جدید، ما نیازمند به نگهداشت و بازتولید همان جنبه‌های آرمانی و اخلاقی (متفاوت از جنبه‌های شناختی) دین هستیم.