Ode NL : Magazine

Clowns zonder grenzen

Fri, 03 Jul 2009 11:32:40 EST

Foto: Walter Astrada/AFP/Getty Images

Het woord ‘clown’ heeft een slechte reputatie. Dat wil Moshe Cohen graag meteen duidelijk maken. Cohen is oprichter van de Amerikaanse afdeling van CLOWNS ZONDER GRENZEN, een organisatie die vrijwilligers naar gebieden stuurt waar inwoners hun gemeenschap weer opbouwen na een gewelddadig conflict of een natuurramp. Hun doel is om de kinderen te vermaken. ‘Clownen is niet alleen maar iets doen dat grappig is,’ stelt Cohen, ‘maar alles wat opbeurend is en warmte geeft.’ Clowns Zonder Grenzen, met afdelingen in negen landen, probeert de mentale gezondheid te verbeteren van mensen die mogelijk trauma’s hebben opgelopen. ‘Ons werk laat mensen lachen, zodat ze de spanning even kunnen ontladen’, stelt Cohen.

De organisatie is opgericht door de Spanjaard Tortell Poltrona in 1993. De eerste voorstelling – in een vluchtelingenkamp in het voormalige Joegoslavië – trok maar liefst zevenhonderd kinderen. Al snel maakten andere clowns dergelijke reizen. Hoewel de voorstellingen zijn gericht op kinderen komen de volwassenen ook vaak kijken. Cohen: ‘Het is telkens een bijzondere ervaring als een hele gemeenschap samen lacht.’ Voor kinderen in vluchtelingenkampen is het zien van volwassenen die gek doen en achter elkaar aan rennen ‘volslagen absurd’, weet Cohen.

Cohen speelde in 1999 een keer met Spaanse clowns voor kinderen in Kosovo, een stad die veel had geleden onder het etnische conflict in de jaren negentig. Hij herinnert zich een oefening waarin de kinderen moesten doen alsof ze wolven waren die aan het huilen waren naar de maan. ‘Opeens zag ik overal volwassenen opduiken die wilden zien wat er aan de hand was’, vertelt Cohen. ‘Iedereen begon te lachen. Humor opent onze menselijkheid als die te lang onderdrukt is geweest.’

Issue: 118 juli/augustus 2009

De cover van deze Ode

Sat, 04 Jul 2009 11:32:40 EST

Foto: Koos Breukel

Tijdens het maken van dit speciale nummer voerden we lange gesprekken over het omslag. We overwogen vele opties, waaronder foto’s van stralend lachende baby’s en kinderen die gilden van het lachen. Uiteindelijk besloten we af te zien van die mooie beelden, omdat we vonden dat dat nou precies het punt is: baby’s stralen vaak en kinderen hebben geregeld – ja, soms zelfs tot vervelens toe – de slappe lach, maar wij, volwassenen: wij lachen te weinig.

Op de een of andere manier is de Westerse cultuur teveel doordrenkt geraakt met het ernstige protestantisme. Calvijn zal in de zestiende eeuw de beste bedoelingen hebben gehad, maar zijn erfenis hangt als een grauwsluier over Nederland en vele andere rijke landen. Hoeveel lachende mensen komt u tegen als u door de straat loopt? In ons dagelijkse leven moet alles zin hebben en tot resultaten leiden. In die doelgerichte wereld is zomaar een beetje lachen al gauw zonde van je tijd. Daarentegen zie je temidden van de grootste ellende in Afrika, Azië en Latijns-Amerika talrijke mensen met stralende gezichten. Vaak dachten we aan de foto op het omslag van Ode’s eerste editie (hiernaast). ‘Voorop staat de lach van Ode’, schreven we in 1995. ‘Voluit en ongeremd. Met die spontaniteit kijken we naar de wereld om ons heen.’

Toch was Eric Siry, onze creative director, niet op zoek naar een Afrikaanse lach toen hij de foto vond van de dame die u op het omslag tegemoet straalt. Hij besloot in de immense databanken van de fotobureaus te zoeken in de categorie ‘nieuws’. De Keniaanse vrouw op het omslag kwam lachend in het nieuws met een heel goede reden: haar kleinzoon was zojuist president van de Verenigde Staten geworden.

De bijdragen in dit speciale themanummer tonen het ongelijk van Calvijn: lachen is gezond, ontspannend, inspirerend en zelfs essentieel. Wij hopen dat dit nummer u zal inspireren om vaker te lachen – juist ook in deze tijd, waarin voor velen het dagelijkse materiële bestaan zwaarder en uitdagender is geworden. Moge een gulle lach hier en daar een beetje vaker uw zorgen verlichten. Want als het om zorgen gaat, hebben wij – vrij naar Mark Twain – maar één echt effectief wapen en dat is lachen.

Issue: 118 juli/augustus 2009

De helende werking van hilariteit

Fri, 03 Jul 2009 11:32:40 EST

Jordan Hollenderi

De docent verzamelt zijn lachyoga-leerlingen uit de hoeken van zijn kleine lesruimte op de tweede verdieping van een gebouw in Manhattan, in het hartje van New York, om zich heen. De meesten kennen hem niet en te oordelen naar de uitdrukking op sommige gezichten weten ze niet precies wat hun te wachten staat. ‘Ha-ha-ha’, begint de lachsensei, op het ritme meeklappend. ‘Ha-ha-ha’, reageren wij, ook klappend. ‘Hi-hi-hi’, vervolgt hij, en gehoorzaam doen wij hem na. Dan beginnen we al klappend door het lokaal te lopen, terwijl we variaties op ha-ha-ha en hi-hi-hi opdreunen. Als je tegenover iemand anders komt te staan, kun je met diegene even een klapspelletje doen.

De incidentele opmerkingen van Sebastien Gendry, onze leraar, leiden me een beetje af als ik de andere leerlingen probeer te peilen. Eén man doet erg hard zijn best en ik vermoed dat hij al eerder zo’n workshop heeft gevolgd. Hij weet hoe het werkt, maar zijn gedrag heeft iets geforceerds. Als hij zou ophouden met lachen, zou hij gaan huilen, lijkt het. Ik wil hem troosten. Terwijl ik hem probeer te doorgronden zonder al te veel te staren, begint juist een oudere vrouw te huilen. Ze heeft zich al snel weer in de hand, maar zegt dat door al dat lachen andere, minder gelukkige emoties loskomen. Emoties? Dat is nu juist het gekke van mijn eerste ervaringen met lachyoga. Ik voel me helemaal niet vrolijk. Moet dat eigenlijk wel? Ontgaat me iets? Of hoeven lachen en vrolijkheid bij lachyoga niet samen te gaan?

Lachyoga berust op het principe dat je los van je gemoedstoestand of humeur kunt – en waarschijnlijk zou moeten – lachen en dat lachen goed is voor je gezondheid. De aanhangers leggen graag uit dat lachyoga niet raar is, maar speels, en dat de deelnemers niet moeten proberen leuk te doen of te kijken. Je hoeft niet eens blij te zijn. Gendry, een Fransman die naar Amerika is verhuisd, schrijft op zijn website, www.laughter-yoga.us: ‘Yoga is een benadering van de lach door lichaam en geest, niet door geest en lichaam. Dat is een belangrijk verschil… Lachyoga nodigt je uit om net te doen alsof, totdat het echt wordt.’

Gendry en anderen die zich met lach-yoga bezighouden, raden juist af om er grappen en grollen in op te nemen, omdat die het alleen maar moeilijker maken om gewoon, domweg te lachen zonder de last van ego, machtsstrijd, conflicten en oordelen. Het verband met andere, bekendere vormen van yoga is dat bij lach-yoga de lach als ademhalingstechniek wordt gebruikt en dat het net als alle vormen van yoga harmonie en balans tot doel heeft. Lachyoga is voortgekomen uit onderzoek naar de gezondheidseffecten van de lach door de Indiase Madan Kataria, een huisarts in Mumbai, die deze techniek samen met zijn echtgenote Madhuri, een yogalerares, in 1995 heeft ontwikkeld.

Uit onzekerheid over mijn eerste ervaringen besloot ik de volgende dag lachyoga uit te proberen op een groep tieners die mijn schrijfcursus volgen. De jongens zijn nog niet helemaal wakker. We beginnen met klappen en ha-ha-ha zeggen. Langzaam ontwaken ze uit hun toestand van lijdzame slaperigheid, wakker geschrokken van de matineuze gekte van hun lerares. Het is leuk – veel leuker dan met onbekenden – en het is waarschijnlijk gezonder dan koffie. Is de bijbelse wijsheid uit Spreuken dan toch waar? ‘Een vrolijk hart bevordert de genezing, maar een verslagen geest doet het gebeente verdorren.’

Salomon – of wie het ook maar was die de Spreuken heeft geschreven – had gelijk. De afgelopen twintig jaar hebben wetenschappers gegevens verzameld over de verdiensten van de lach. De lach haalt de scherpe kantjes van stress en verdriet af; van welgemeend grinniken krijg je meer endorfinen, de ‘blij stemmende’ chemische stoffen in je hersenen. De lach houdt zwartgalligheid op afstand, die slecht kan zijn voor je hart en de kans op een hartaanval kan vergroten. Door de lach daalt de concentratie cortisol, het stresshormoon dat is gerelateerd aan allerlei gezondheidsrisico’s, waaronder vetafzetting in de buikstreek, de gevaarlijkste plaats voor vet. Lachen kan angststoornissen verminderen. De melk van moeders die veel -lachen bevatten meer melatonine, waardoor de kans op eczeem bij baby’s mogelijk afneemt. Lachen kan ook de schadelijke effecten tegengaan van het ontstekingsproces dat in verband wordt gebracht met hartaanvallen, artritis, allergie en andere aandoeningen. De ontwikkeling van door diabetes veroorzaakte nieraandoeningen kan door de lach tot stilstand worden gebracht, en de lach schijnt ook te kunnen leiden tot een betere ademhalingsfunctie bij mensen met chronische longaandoeningen. En het mooiste is dat je met lachen extra veel calorieën verbrandt. (Dit is misschien wel een goed moment om even te ontspannen. Toe maar – neem even de tijd voor een flinke neplach.)

‘Je leven verandert als je je humorquotiënt verbetert’, aldus Steven Sultanoff, hoogleraar psychologie aan de Graduate School of Education and Psychology van Pepperdine University in Malibu, Californië, en een expert op het gebied van de therapeutische waarde van humor. ‘Lachen is een lichamelijke reactie op humor’, stelt hij. ‘De spieren trekken samen, de doorbloeding verbetert, de ademhaling versnelt en de bloedsomloop wordt gestimuleerd.’ Het afwisselende aanspannen en ontspannen van spieren geeft de meeste mensen een prettig gevoel. Eigenlijk is aanspannen en ontspannen een standaardtechniek in veel ontspanningstherapieën – maar dan zonder te lachen. Lachen kan zelfs de pijndrempel verhogen. Sultanoff zegt zelf dat hij op weg naar de tandarts altijd naar bandjes van zijn favoriete stand-upcomedian luistert. Maar is de lach alleen maar een hulpmiddel in moeilijke momenten?

Het beste bewijs voor het gezonde effect van de lach komt uit psychiatrisch onderzoek. In de loop der jaren is steeds duidelijker geworden dat mensen die aan chronische angst, woede en depressiviteit lijden, verscheidene fysiologische aandoeningen hebben. Woede en depressie hangen samen met hart- en vaatziekten, terwijl maag-darmproblemen zouden voortkomen uit onbeheerste angst. De American Heart Association (AHA) waarschuwt patiënten die een hartaanval hebben gehad, dat depressiviteit het herstel kan vertragen en dat de kans op nieuwe hartproblemen er groter door wordt. De AHA raadt cardiologen ook aan psychiatrische hulp in te schakelen voor hartpatiënten die symptomen van depressie vertonen. Wat heeft dat allemaal met lachen te maken? ‘We weten dat in het menselijk lichaam negatieve en positieve emoties niet samengaan’, legt Sultanoff uit. ‘Als je vrolijk bent, ervaar je geen depressie, angst of woede.’ Vrolijkheid remt de negatieve effecten van woede en andere ontwrichtende emoties af.

Gendry, de lachyogaleraar uit Manhattan die als eerste de techniek in de Verenigde Staten introduceerde, hield ons in wezen hetzelfde voor: ‘Je leven verandert er niet door. Van lachyoga word je nog niet constant blij. Ik ben zelf ook niet constant blij. Ik ben ook wel eens bezorgd of somber. Maar lachen helpt me om met stress om te gaan.’ Zijn presentaties van lachyoga voor bedrijven helpen de werknemers met stress om te gaan, hun productiviteit en creativiteit te verhogen en de communicatie en samenwerking te verbeteren, meent Gendry. (Zie: ‘Ken je die van die man die op kantoor komt?’, p. 60.)

In zijn klassieke werk uit de jaren zeventig, Anatomy of an Illness, heeft wijlen Norman Cousins beschreven hoe hij dankzij de Marx Brothers herstelde van een pijnlijke ziekte waar geen goede diagnose voor kon worden gesteld. Hun films bezorgden hem uren van pijnloze slaap en uiteindelijk werd hij weer beter. Een aantal reguliere artsen had kritiek op Cousins, maar op dit moment biedt ongeveer twintig procent van de door het National Cancer Institute opgerichte behandelcentra in de Verenigde Staten lach- of humortherapie aan, niet -omdat kanker erdoor wordt genezen, maar -omdat het de patiënten helpt ermee om te gaan. Maar zouden kankercellen ook gedood kunnen worden door te lachen?

Mary Payne Bennett, directeur van de Western Kentucky University School of Nursing, beschikt over bewijsmateriaal dat die mogelijkheid inderdaad bestaat, althans in de reageerbuis. Samen met collega’s heeft ze experimenten uitgevoerd om de activiteit van natuurlijke killercellen, of NK-cellen, te testen voor en na een zogeheten ‘humorstimulans’ (in lekentermen: iets grappigs), die vrijwilligers kregen te zien. Een van de taken van NK-cellen is het doden van kankercellen. De intensiteit van de reactie op kanker kan worden gemeten door NK-cellen en kankercellen samen in een buis te stoppen en te kijken hoeveel kankercellen er na vier uur dood zijn.

Voor Bennetts onderzoek werd er voor- en nadat vrijwilligers een komische speelfilm hadden bekeken bloed bij hen afgenomen. Bennett merkte dat sommige vrijwilligers hardop moesten lachen, terwijl andere alleen maar geamuseerd keken. De afweercellen van beide groepen werden bij kankercellen geplaatst. Beide groepen meldden een afname van psychische stress, maar alleen de afweercellen van de lachers waren na de komische film actiever tegen de kankercellen. ‘Het staat vast dat door vrolijk lachen de geconstateerde psychische stress afneemt, en dat dit samengaat met een lagere concentratie van het stresshormoon cortisol, wat wijst op een afname van de -fysiologische stress’, legt Bennett uit. ‘Lachen is goed en heeft voor zover we weten geen ernstige bijwerkingen. Het is een oude wijsheid van alle belangrijke geloofssystemen, maar nu is het ook bewezen.’

Het is een cliché dat humorloze, boze mensen eerder een hartaanval krijgen dan blije mensen. Dat is natuurlijk overdreven, want bijna iedereen kent wel een grappenmaker die in een hartaanval is gebleven of een verzuurd persoon die honderd is geworden. Toch hebben Michael Miller, directeur van het Center for Preventive Cardiology van het University of Maryland Medical Center in Baltimore, en zijn collega’s al in 2005 een mogelijk verband tussen humor en de gezondheidstoestand van het hart bestudeerd. Miller onderzocht daartoe driehonderd mensen, van wie er honderdvijftig een hartaanval hadden gehad of in aanmerking kwamen voor een bypass. De anderen waren gezonde mensen van dezelfde leeftijd en hetzelfde geslacht. Alle vrijwilligers moesten een humorenquête invullen met multiplechoicevragen, die aangaven hoe hard de personen in bepaalde situaties moesten lachen, en ja-nee-vragen, die bedoeld waren om woede en vijandigheid te bepalen (zie het kader op p. 57 voor voorbeeldvragen). Het was geen verrassing dat mensen met hartaandoeningen minder goed waren in het herkennen of erkennen van humor in dagelijkse situaties dan gezonde mensen. Ook in positieve situaties maakten mensen met een geschiedenis van hartkwalen eerder melding van woede of vijandigheid.

Miller meent dat mentale stress gerelateerd is aan schade aan het endotheel, de binnenwand van de bloedvaten. Uiteindelijk leidt die schade tot het ontstaan van plaques op het endotheel en tot ontstekingen, met als mogelijk gevolg dat een plaque loslaat bij een hartaanval, waardoor het bloedvat verstopt raakt en er geen bloed en zuurstof meer bij het hartweefsel kunnen komen. Als zo’n verstopping meer dan een paar tellen duurt, wat meestal het geval is, loopt het hartweefsel permanente schade op. ‘Uit ons wetenschappelijk onderzoek bleek een rechtstreeks effect van lachen op het -endotheel, en uit recent onderzoek in Athene bleek dat na een lachbui de elasticiteit van de bloedvaten is verbeterd’, meldt Miller. Het Griekse onderzoek, verricht door Charalambos Vlachopoulos en zijn collega’s van het Academisch centrum en Hippokration Ziekenhuis in Athene en in mei gepubliceerd in het vakblad , Psychosomatic Medicine, bevestigde de schadelijke effecten van stress en de heilzame werking van lachen op de elasticiteit van de bloedvaten bij een groep vrijwilligers die afwisselend naar onaangename en grappige speelfilms had gekeken. In tegenstelling tot gezonde, elastische vaten zorgen vaten met een verharde wand ervoor dat de linkerhartkamer te hard moet werken om het bloed door het vaatstelsel te pompen. Ook gaat de systolische bloeddruk erdoor omhoog, waardoor de kans op een hersen- of hartinfarct groter wordt. ‘Een kwartier of langer lachen per dag is misschien wel een prima therapeutische gewoonte om het hart in goede conditie te houden’, stelt Miller.

Ook ander onderzoek geeft intrigerende aanwijzingen voor de gezonde effecten van lachen. Japanse onderzoekers hebben ontdekt dat lachen diabetespatiënten kan helpen om hun bloedsuikerspiegel stabiel te houden, met name als het gaat om de pieken die meestal na een maaltijd optreden. De wetenschappers van de Stichting ter bevordering van de internationale wetenschap in Ibaraki en het Diabetescentrum van het Tenri Yorozu-sodansho Ziekenhuis in Nara hebben aangetoond dat aan NK-cellen (die mogelijk ook betrokken zijn bij de regulering van de bloedsuikerspiegel) gerelateerde genen in actie kwamen nadat patiënten met type-II-diabetes (de meest voorkomende soort) komische films hadden bekeken, maar niet nadat ze waren gedwongen te luisteren naar een lezing over diabetes. Bovendien was de bloedsuikerspiegel na het eten bij hen na de komische films aanmerkelijk verbeterd. Dit onderzoek bevestigt andere studies waaruit blijkt dat de bloedsuikerspiegel verbetert wanneer NK-cellen worden geïnjecteerd bij muizen die genetisch zijn geprogrammeerd op overgewicht en diabetes.

Ik bel het nummer om mee te doen aan een telefonische lachyogasessie, een dienst die door vrijwilligers wordt aangeboden om mensen die geen echte sessie kunnen bijwonen, in contact te brengen met een lachleider. Het is zaterdagochtend. Ik ben alleen thuis, ongehinderd door kinderen of echtgenoot. Ik zal me er helemaal aan overgeven. Na een paar minuten komt een vrouw, kennelijk de leidster, aan de lijn. Ze begint meteen te lachen. Geen inleiding, geen plichtplegingen: we storten ons er middenin.

Ze begint te grinniken en ik doe haar na. Al gauw zitten we allebei te gieren van het lachen. Ik merk dat ik buikpijn heb. Dat zou kunnen komen van de buikspieroefeningen op de sportschool, maar ik denk van niet. Na een minuut of tien komt er een andere stem bij, die mompelt: ‘Eh, hallo?’ We negeren haar en gaan door met lachen. Al gauw lacht zij ook.

Ik zit aan de telefoon voor mijn computer. Ik besluit om tijdens het telefoontje even online wat bestellingen te doen. Vreemd genoeg heeft het lachen, waar geen vrolijkheid of cognitief inzicht aan te pas komt, me in een staat van verhoogde concentratie, een flow, gebracht. Ik kan niets bestellen. Welke maat? Welke kleur? Ik moet te hard lachen om het te weten en ik sluit het programma af om te voorkomen dat ik iets bestel dat twee maten te groot is of twintig jaar te klein. Als een vroege aanhanger van digitaal winkelen heb ik met succes op internet boodschappen gedaan met een huilende baby op schoot of tijdens telefoongesprekken met klanten, maar kennelijk kan ik niet kopen en lachen tegelijkertijd.

Dan wordt de sessie net zo abrupt afgebroken als die begon. ‘Dank u wel’, zegt de leidster. ‘Nog een prettige dag.’ Klik. Ik voel me lekker, verfrist. Zal het later ook werken voor de middagdip? Ik loop die dag vanwege huishoudelijke rompslomp verscheidene andere sessies mis en dat irriteert me; ik wil het echt nog een keer meemaken.

Volgens conventionele psychologische theorieën vormen uitdrukkingen van woede en droefheid een gezonde reactie op verdriet, en is de uitdrukking van positieve emoties een teken van ontkenning, waardoor het verdriet juist langduriger en heviger wordt. In Born to Be Good: The Science of a Meaningful Life, beschrijft Dacher Keltner, hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Californië in Berkeley, een onderzoek dat hij samen met George Bonanno, hoogleraar opvoeding en psychologie aan de Columbia University in New York, heeft uitgevoerd om een antwoord te vinden op de vraag: hoe verwerkt iemand een ingrijpend trauma? Er werden 45 volwassenen ondervraagd, die een half jaar voordien hun man of vrouw hadden zien sterven. Kaltner en Bonanno wilden achterhalen welke emoties bij deze achterblijvers een indicatie vormden voor een gezonde verwerking van verlies. Ze registreerden angst, depressie en langdurige rouw in de maanden en jaren na het verlies.

Kaltner schrijft in zijn boek dat hij en Bonanno ontdekten dat de weduwen en weduwnaars die bij de eerste vraaggesprekken glimlachten en lachten als ze over hun overleden partner spraken, 6, 14 en 25 maanden later minder verdriet voelden. Vooral degenen die de Duchenne-lach vertoonden – het meest authentieke soort lachen, herkenbaar aan de rimpeltjes om de ogen – bij het ophalen van herinneringen aan hun partner, vertoonden minder angst en depressie en stonden beter in het dagelijks leven. Degenen die meer emoties van kwaadheid toonden, bleven daarentegen meer angst en depressie ervaren en hadden moeite de draad van hun leven weer op te pakken. Kaltner en Bonanno wisten financiële problemen, de onverwachtheid van het overlijden en persoonlijkheidsproblemen als oorzaak voor de verschillen tussen de groepen uit te sluiten.

Bij de gesprekken over de overleden partner keken Keltner en Bonanno ook naar verhoogde hartslag, een teken van emotionele opwinding, bij hun rouwende proefpersonen. Zowel de lachers als de niet-lachers hadden een verhoogde hartslag. Bij de niet-lachers ging die verhoging echter gepaard met toegenomen emotionele ontreddering. Bij de lachers was de verhoogde hartslag niet gerelateerd aan emotionele ontreddering, waaruit Kaltner en Bonanno concludeerden dat deze mensen door te lachen even ‘vrijaf’ hadden van hun verdriet, wat hen hielp de emotionele en fysiologische delen van hun verdriet van elkaar te scheiden. ‘Hieruit kunnen we opmaken,’ vertelt Keltner, ‘dat de lach de achterdeur is waardoor je aan de schadelijke stress kunt ontsnappen.’

Het is duidelijk dat er niets simpels is aan lachen: je mag niet leuk doen tijdens een sessie lachyoga, maar lachen om je overleden partner schijnt juist goed voor je te zijn... Is lachen zonder dat er iets grappigs is hetzelfde als lachen naar aanleiding van iets komisch?

‘Lachen valt moeilijk te onderscheiden van de andere twee therapeutische elementen die bij humor horen: vrolijkheid en de cognitieve reactie op vrolijkheid’, aldus Sultanoff van de Pepperdine University en tevens voormalig voorzitter van de Association for Applied and Therapeutic Humor. ‘Humor stimuleert ook tot vrolijkheid, wat de emotionele reactie is op een humoristische stimulans. Wie een mop hoort, krijgt een -vrolijk, opgewekt en plezierig gevoel van binnen. Het is een emotionele ervaring, geen fysieke.’ Je kunt volgens hem lachen zonder blijdschap en blij zijn zonder te lachen. Behalve lachen en vrolijkheid kent humor ook een cognitieve kant, die Sultanoff geestigheid noemt. ‘Je moet misschien niet hardop lachen, maar je snapt het wel met je verstand.’

Hij haalt een grap aan, opgepikt uit een programma van een stand-upcomedian. Hij gaat ongeveer als volgt: ‘Het huwelijk is zwaar. Zo zwaar dat zelfs Nelson Mandela scheiding heeft aangevraagd. Hij heeft 27 jaar van slaag, martelingen en zware arbeid in de bloedhitte in een Zuid-Afrikaanse gevangenis overleefd. Hij komt vrij, is een half jaar bij zijn vrouw en vraagt een scheiding aan. Het huwelijk is zwaar...’

Als je hierom moet lachen – al was het maar als een boer met kiespijn – heb je het cognitieve element van humor gesnapt. De grap zit ’m niet in wat hier letterlijk wordt gezegd, maar in dat wat het verhaal over het huwelijk zegt. Geestigheid is misschien wel een belangrijke bron van de psychische verdiensten van humor. ‘Humor leidt tot geestigheid en door geestigheid kunnen geloofsovertuigingen en denkpatronen verschuiven en mentaliteiten veranderen’, meent Sultanoff.

Onze zoon van twintig, die computerwetenschap studeert, volgt een stage van drie maanden, waarvoor hij nu bijna vijfduizend kilometer van huis is. We missen hem. De week na zijn vertrek zag ik op een ochtend een stripverhaaltje. Op het eerste plaatje maakt een astronaut met een laptop een ruimtewandeling rond de Hubbletelescoop en zegt: ‘Nieuwe software geïnstalleerd. Lukt nog steeds niet om foto’s op de computer te uploaden. Advies graag.’ Op het volgende plaatje zit een jongen thuis achter zijn computer en zegt in zijn mobieltje: ‘Kom op, pa, zo moeilijk is het niet.’ Ik schuif de pagina onder de neus van mijn echtgenoot. We zeggen niets, maar kijken elkaar aan en moeten lachen.

Sultanoff zou zeggen dat mijn perspectief over de situatie van mijn zoon door het lachen is veranderd. Het dringt tot me door dat hij ongelooflijk geluk heeft met de stage die hij heeft gekregen – vooral nu banen schaars zijn. Daarbij houd ik me tevreden voor dat hij veel knapper is dan de jongen in de strip. Ik ben opeens niet meer zo somber als voor het ontbijt; dit is de eerste stap op de weg omhoog!

Het positieve dat je uit de cognitieve aspecten van humor haalt, houdt wellicht verband met het feit dat het plezierig is om geestigheid met anderen te delen, zoals toen ik de strip aan mijn man liet zien. ‘Het is een bijkomend voordeel’, meent Sultanoff. ‘Mijn oorspronkelijke ervaring bij de strip wordt in mijn herinnering opnieuw opgewekt en daarbij komt het plezier in het contact met jou.’ De strip met de astronaut zou nog niet half zo leuk zijn geweest als mijn man er niet was geweest om hem aan te laten zien. Het is niet zo verwonderlijk dat mensen in contactadvertenties een goed gevoel voor humor in de toptien van eigenschappen noemen die ze in een partner zoeken.

Niet iedereen is overtuigd van de verdienste van de lach. ‘Er bestaat bij mijn weten geen wetenschappelijk bewijs voor dat lachen gezond is’, meent biologisch psychiater Ilona Papousek van de Karl-Franzens Universiteit in Graz in Oostenrijk. Papousek kan een zonnige benadering van het leven echter wel aanbevelen. ‘Opgewektheid als stabiel persoonlijkheidskenmerk en een positieve, serene benadering van het leven kunnen goed zijn voor de gezondheid’, meent ze. ‘Uit onderzoek blijkt dat dit gunstig is voor de preventie van hart- en vaatziekten en langere zelfstandigheid in de ouderdom.’ Eigenlijk zegt Papousek dat opgewektheid, sereniteit en een positieve houding hetzelfde beschermende effect hebben als het gaat om hart- en vaatziekten als afvallen, stoppen met roken en meer lichaamsbeweging.

Keltner, van de Universiteit van Californië in Berkeley, kan de schijnbare kloof tussen opgewektheid en lachen misschien dichten met zijn werk over glimlachen. Voor een groot project over het leven van vrouwen heeft hij correlaties gevonden tussen het ontbreken of voorkomen van Duchenne-lachen in het jaarboek van 110 vrouwen die in 1959 en 1960 zijn afgestudeerd aan Mills College in Oakland, Californië, en hun levensloop in de dertig jaar daarna. Vergeleken met vrouwen zonder Duchenne-lach maakten de vrouwen met een hartelijke, uitnodigende glimlach vaker melding van minder bezorgdheid, angst, wanhoop, somberheid en pijn in de hele periode van dertig jaar. Keltner stelt dat glimlachen van invloed is op ‘aan stress gerelateerde cardiovasculaire opwinding’. Verder meent hij dat een hartelijke glimlach vertrouwen en vertrouwelijkheid bij anderen opwekt, wat ook een positief gezondheidskenmerk is.

Sultanoff vertelt het verhaal van een depressieve patiënte die zich vastklampte aan haar depressie, hoewel ze volhield dat ze graag beter wilde worden. Na enkele jaren van therapie begon Sultanoff haar tijdens de sessies voorzichtig te plagen. De patiënte maakte bezwaar en vroeg hem ermee op te houden met de woorden: ‘Als u me aan het lachen maakt, voel ik me niet meer depressief.’ Ondanks haar protesten ging Sulta-noff er een tijdlang mee door en telkens vroeg ze hem ermee op te houden. Maar op een dag kwam ze voor haar wekelijkse sessie zijn spreekkamer binnen en kondigde aan: ‘Dat met die humor werkt echt.’ Ze zei dat ze na hun laatste sessie een film van Woody Allen had gehuurd en zich na het kijken beter dan ooit had gevoeld. De vrouw heeft nog steeds bij vlagen last van depressies, maar onlangs heeft ze tegen Sultanoff gezegd dat alleen haar geloof belangrijker voor haar is dan de humor. Mensen met ernstige angststoornissen ‘zijn vaak eerder bereid humor in hun therapie en hun leven in te zetten, omdat ze niet bang willen zijn en ze direct baat vinden bij humor’, meent Sultanoff.

De voordelen van humor zijn overduidelijk in het Gateway Café, een project van de Universiteit van Rhode Island voor volwassenen met traumatisch hersenletsel. Het Gateway heeft een opendeurbeleid voor mensen met traumatisch hersenletsel, die er worden uitgenodigd om sociale contacten te leggen met mensen in dezelfde situatie. ‘In het algemeen raken mensen met traumatische hersenbeschadiging in het jaar na het ontstaan ervan ongeveer negentig procent van hun vrienden kwijt’, vertelt Dana Kovarsky, die het programma uitvoert met hulp van andere leden van de faculteit en enkele doctoraalstudenten van het Department of Communicative Disorders. De patiënten raken geïsoleerd omdat ze door hun gebreken niet meer kunnen deelnemen aan de dingen die ze vroeger met hun vrienden deden. Het probleem is des te groter doordat ze moeilijk praten.

Kovarsky wil graag achterhalen hoe mensen met traumatische hersenbeschadiging de lach inzetten bij hun pogingen contact te leggen met anderen. Hij ontdekte dat de lach bevorderlijk is voor zowel een positief als een negatief publiek imago, of ‘gezicht’. Zowel je positieve als je negatieve gezicht is van belang, en niet alleen voor mensen met traumatisch hersenletsel. Het positieve gezicht is een maat voor iemands verlangen om door anderen te worden geaccepteerd, en het negatieve gezicht is een maat voor iemands verlangen om op zijn eigen voorwaarden te worden geaccepteerd. ‘Beide typen “gezicht” zijn van belang voor mensen met traumatische hersenbeschadiging’, vertelt Kovarsky. ‘En de lach helpt beide typen gezicht of publiek imago vormen doordat de lach het contact vergemakkelijkt. Mensen met traumatische hersenbeschadiging willen op gelijke voet door anderen worden geaccepteerd en zoveel mogelijk onafhankelijk blijven.’

Hoe dat werkt, wordt bijvoorbeeld duidelijk door de plagerijen op dit soort sessies. De patiënten met traumatisch hersenletsel in Kovarsky’s programma zijn merendeels mannen en veel van de doctoraalstudenten zijn vrouwen. Zoals in alle sociale situaties met mannen en vrouwen wordt er veel over en weer geplaagd. Voor mensen met hersenletsel is de bereidheid om te plagen en geplaagd te worden een teken dat ze net zo willen worden behandeld als ieder ander in die situatie. De grappen, het geflirt en het geplaag leiden tot gelach en gelach ‘stimuleert solidariteit en de vorming van een gezicht’, stelt Kovarsky.

Het is drie uur ’s nachts. Ik ben wakker en lig te piekeren over verschillende dingen, waaronder de deadline voor dit artikel. Ik moet stoppen met tobben en weer gaan slapen. Ik vraag me nog één ding af: is het echt waar dat je stemming verandert als je glimlacht? Ik ga het proberen. Ik houd op met woelen en begin in het donker te glimlachen. Een brede grijns. Ik slaap.

Issue: 118 juli/augustus 2009

Geestiger dan echte goeroes

Sat, 04 Jul 2009 11:32:40 EST

Puppetji verspreidt zijn wijsheid via korte filmpjes op YouTube

Swami Beyondananda heeft geen volgelingen. ‘Hij wordt altijd paranoïde als hij denkt dat hij wordt gevolgd’, zegt Steve Bhaerman, een rondreizende Amerikaanse komiek en auteur. Bhaerman kan het weten; hij ís de swami. Onder het pseudoniem van Swami Beyondananda schrijft hij columns over politiek en spiritualiteit en komt hij opdraven bij conferenties waar hij graag in gesprek gaat met het publiek (‘Ik zal uw vragen beantwoorden, en u zult mijn antwoorden bevragen’).

Bhaerman heeft ontdekt hoe geestig het kan zijn om spirituele goeroes te parodiëren. En hij is niet de enige. Meer mensen uit de kringen van meditatie en yoga steken de draak met moderne spiritualiteit, die vaak zo tergend serieus wordt genomen. Hun homepage is een ‘ohm’-page en ze maken gebruik van dezelfde beeldtaal vol verwijzingen naar Oosterse mystiek. Bhaerman: ‘Het is komedie vermomd als wijsheid, en wijsheid vermomd als komedie.’

Goeroe Mat Zo, een door geld geobsedeerde spirituele leider (‘Een fooi voor uw goeroe, alstublieft’), is een creatie van een meditatieleraar in Denver, Colorado, die weigert zijn echte naam prijs te geven. Hij realiseerde zich enkele jaren geleden dat sommigen van zijn studenten trekjes van verering begonnen te vertonen, waarop hij een wit gewaad aantrok, een baard omdeed en een zonnebril opzette – om vervolgens te constateren dat de helft van de leerlingen niet opmerkte dat het een grap was. Hij ging door met deze parodie ‘om de spirituele praktijken met al hun regels kritisch tegen het licht te houden’, zegt hij, ‘en om te laten zien dat je eigenlijk geen bemiddelaar nodig hebt tussen jou en God om verlichting te vinden’. In zijn boekje The Rascal’s Guide to Enlightenment spot Mat Zo met de schaamteloze zelfpromotie die hij soms tegenkomt bij goeroes: het is een collectie tips voor verlichting met een klein budget, terwijl de schrijvers schaamteloos onnodige producten en diensten aanprijzen voor zichzelf.

Ook James Murray had de nodige boeken van echte goeroes als Osho en Krishnamurti gelezen en heel wat workshops gevolgd, voordat hij afknapte op enkele aspecten uit de new-agegemeenschap: ‘Sommige mensen nemen spiritualiteit zo serieus’, verzucht hij. Al sinds vele jaren verzorgt Murray poppen en stemmetjes voor talrijke films, waaronder Being John Malkovich, en Men in Black, dus voor hem was het een kleine moeite om met wat schuim, vacht, pingpongballen en andere materialen een goeroe neer te zetten. Puppetji heet hij en met zijn zware Indiase accent, op de zachte tonen van een muziekdeuntje en geplaatst tegen een kleurrijke achtergrond heeft hij visueel een uiterst sterke presentatie gevonden.

Toen The Secret, een dvd en boek waarin het ‘geheim’ wordt onthuld dat toegang geeft tot alles wat je wilt, een razend succes werd in 2006, maakte Murray een kort filmpje, waarin Puppetji in een steeds onrustiger toon zei: ‘Je kunt alles hebben wat je wilt. Maar ik vraag u: wie wil? Wie is het die wil? Wie verlangt de noodzaak om te willen? Wie wil en verlangt de noodzaak om gewild te willen zijn, en het verlangen of de wil om iets te verlangen dat je niet nodig hebt en alleen denkt dat je wilt!’ Het filmpje werd een bescheiden succes op YouTube, waarop Puppetji nog steeds nieuwe videoboodschappen plaatst over onderwerpen als technologie, wereldvrede en roddelen. Zijn boodschap: ‘You take life too seriously… Enlighten-up!’

Vrees dat hun personage wordt gezien als een aanval op goeroes hebben ze niet. Bhaerman: ‘Als je kijkt naar echte swami’s, zie je dat ze een bepaald perspectief en een gevoel voor humor hebben. Ik kan me niet voorstellen dat ze zich aangevallen voelen door iets wat ik doe.’

Issue: 118 juli/augustus 2009

Grappig geld

Fri, 03 Jul 2009 11:32:40 EST

Mensen laten lachen als beroep is een bijzonder serieuze zaak

TV-opname van de Lama's

Hoeveel is een lach waard? Een avondje cabaret kost al gauw vijftien euro, en voor de helft vermaak je je in een bioscoop met een humoristische speelfilm. Een scheetkussen is weer een stuk goedkoper, maar ook wat platter. Voor een dvd-box van Van Kooten en De Bie – het vlaggenschip van de wat meer intelligente humor – leg je zon 150 euro neer. Misschien is dat het wel waard. Immers, lachen totdat de tranen over je wangen rollen, is eigenlijk onbetaalbaar.

Lachen is big business, ook ten tijde van een economische crisis. Cabaret, grappige verhalen, romantische comedies, feestartikelen grapp als het op de lachspieren werkt, is het kassa. Comedy Central, de betaalzender die met politieke satire als The Daily Show en cartoons als South Park diverse soorten humor biedt, is een gigantische hit in Amerika, met meer dan twintig miljoen abonnees en bijna een half miljard dollar aan reclame-inkomsten. (In Nederland, waar de zender sinds twee jaar te zien is, probeert Comedy Central nog steeds uit de marginale kijkcijfers te komen.) Succesvolle comedies als Sex and the City brengen wereldwijd meer dan driehonderd miljoen euro op. En, laten we eerlijk zijn: zolang er in ieder van ons een achtjarig jongetje schuilt, zullen bepaalde lolligheidjes altijd populair -blijven: de iFart, een digitale versie van het scheetkussen die je kunt downloaden voor je iPhone, is al meer dan 350 duizend keer gedownload en behoort daarmee tot de succesvolste add-ons van deze telefoon van Apple.

En toch is het nog niet zo makkelijk om zowel je publiek als je bankrekening blij te maken. Waarom de ene grap financieel goed uitpakt en de andere niet is een raadsel. Slechts twee Hollywoodregisseurs - Jay Roach (Meet the Fockers en twee Austin Powers-films) en Chris Columbus (Home Alone en Mrs. Doubtfire) zijn er ooit in geslaagd meer dan één grote blockbuster comedy te produceren. De digitale schetenlater Pull My Finger was eerder op de markt dan de iFart, maar werd nooit een hit.

Laurence Maslon, professor aan de Universiteit van New York en mede-auteur van het boek Make Em Laugh, over de geschiedenis van comedy in de Verenigde Staten, kan zelfs na het bestuderen van honderd jaar succes en falen in de comedy-industrie niet verklaren waarom het ene humorvolle concept wel aanslaat en het andere niet. 'Als ik dat wel kon, zou ik u nu vanuit Beverly Hills te woord hebben gestaan', zegt hij met de nodige zelfspot over de telefoon, vanuit zijn appartement in New York. Wel duidelijk is dat vernieuwing een onderdeel is van de succesformule van humorvolle concepten; en de voortdurende zoektocht naar die ene verrassende, actuele metafoor die de aandacht van het publiek kan trekken, leidt tot een onverzadigbare vraag naar nieuw materiaal. Voor aankomende humoristen betekent dit veel kansen; voor gevestigde komieken vooral veel druk en onzekerheid.

Mensen laten lachen kan een lucratieve bezigheid zijn, maar je brood verdienen met humor is niet iets om lacherig over te doen. De meeste grappenmakers beginnen uiteindelijk voor zichzelf, door kleine optredens in clubs bij elkaar te sprokkelen, freelance te schrijven of aan een script of show te werken totdat het contract afloopt.

Raoul Heertje kan erover meepraten. Toen hij in 1990 met zijn broer Eric stand-upcomedy in Nederland introduceerde, stuitte hij aanvankelijk op verzet in het gevestigde cabaretwereldje - en op een publiek dat aanvankelijk even moest wennen aan het feit dat de traditionele barrière tussen artiest en toeschouwers was geslecht. Toen de Nederlandse stand-upcomedians, verenigd in de Comedytrain, eenmaal ervaring hadden opgedaan in bars (in plaats van theaters), creëerden de gebroeders Heertje en consorten in 1995 een thuishonk, Toomler, gelegen naast het Hilton Hotel in Amsterdam-Zuid. Hier konden ervaren en minder ervaren grappenmakers hun talenten laten zien op een podium. 'De eerste jaren waren financieel een ramp', blikt Heertje terug. 'Pas de laatste jaren is Toomler winst gaan maken'.

Een belangrijke stap naar dat succes zijn wellicht de televisie-optredens geweest, van Heertje zelf en anderen, met name in Dit was het nieuws, waarin de actualiteit van satirisch commentaar wordt voorzien. Het zijn vooral de leden van de Comedytrain die schrijven voor dit TROS-programma, dat is uitgegroeid tot een van de kijkcijferkanonnen van de publieke omroep.

Toomler, dat wordt gerund door de leden van de Comedytrain, is tegenwoordig een bruisende club - iets wat door Heertje wordt toegeschreven aan de doorbraak van stand-upcomedy in Nederland. Buiten de grenzen wordt Nederland gezien als een vruchtbare bodem voor grensverleggend talent (Heertje: 'In Amerika kun je jarenlang op tournee met een grappige show van twintig minuten; Nederland is daarvoor te klein, dus moeten we steeds blijven schrijven') en een intelligent publiek dat wil worden uitgedaagd. Het jaarlijkse comedyfestival in Amsterdam wordt beschouwd als een van de betere wereldwijd.

Televisie is in Nederland een belangrijk podium voor grappenmakers. Het is uniek dat nieuws- en actualiteitenprogrammas zo vaak worden verluchtigd door de aanwezigheid van gasten als Freek de Jonge, Marc-Marie Huijbregts en Jan Mulder, die een lichte noot komen brengen, meent Giselinde Kuipers, cultuursociologe aan de Universiteit van Amsterdam. 'Er is een toenemende behoefte aan opleuking', stelt Kuipers vast. 'Dat heeft te maken met onze wens om machtsverschillen kleiner te maken. Een manier om dit te doen, is door humor te introduceren - iets wat je onder meer ziet in de media en het onderwijs. Alles wordt licht verteerbaar gemaakt vanuit de gedachte dat we een egalitaire samenleving moeten nastreven. Als je iets gewichtigs of ingewikkelds te melden hebt, zet je er een cabaretier bij, zodat de sociale afstand weer wordt verkleind'. Dat heeft ertoe geleid dat iedere programmamaker in Hilversum een flink aantal grappenmakers in het adressenboek heeft staan.

Decennialang was The Aristocrats dé insidersgrap van de komische sector. Op het eerste gezicht lijkt het niet zo leuk. Een man gaat een talentenbureau binnen en legt zijn act uit. Het is een schunnige act, waarbij zijn familieleden bepaalde handelingen uitvoeren die we hier maar liever voor u verzwijgen. Als de theateragent vraagt hoe de act heet, zegt de man: 'De aristocraten'. Tsja, dat is de hele grap. Volstrekt niet leuk, maar het gaat dan ook niet om de clou, maar om de wijze waarop het verhaal wordt verteld: ranziger, nog ranziger, of misschien slimmer dan ooit tevoren. Onder komieken ontwikkelde de setting zich tot het ultieme vehikel voor competitieve aandikking. Tot voor kort hadden nog maar weinig mensen buiten de entertainmentindustrie ervan gehoord - en als ze het wel hadden, vonden ze het waarschijnlijk niet eens grappig.

Zo rond de eeuwwisseling begonnen twee komieken, Paul Provenza en Penn Jillette, aan bekenden te vragen de grap voor de camera te vertellen. 'We dachten zo een leuke homevideo voor vrienden te kunnen maken', zegt Provenza. Vijf jaar later hadden ze echter een documentaire van anderhalf uur - getiteld, jawel, The Aristocrats - met talrijke beroemdheden, onder wie Robin Williams en Whoopi Goldberg, die genomineerd werd voor de juryprijs op het Sundance Film Festival voor onafhankelijke films. Bovendien werd het de eerste documentaire die voor meer dan een miljoen dollar werd verkocht aan een distributiemaatschappij. De film bracht uiteindelijk dertig miljoen euro in het laatje. Hij was een laaiend succes. Toch zegt Provenza: 'Ik heb vijfenhalf jaar aan die film gewerkt. Een groot deel van die periode had ik geen andere betaalde baan. Als je berekent hoeveel ik er uiteindelijk per uur mee heb verdiend, had ik net zo goed koffie kunnen serveren - en dan had ik tenminste nog een ziektekostenverzekering gehad'.

Dat is een veelgehoorde klacht onder creatievelingen. En humoristen, of ze nou op het podium of voor de camera optreden of mensen laten lachen met een grappig verhaal of een komische strip, zien zichzelf graag als artiesten die humor gebruiken om mensen aan het denken te zetten. Hierdoor ontstaat de gebruikelijke spanning tussen de visie van een artiest en zijn wens om brood op de plank te krijgen. De humoristen die u van naam kent, hebben een manier gevonden om er hun dagtaak van te maken: ze hebben een vast optreden, op televisie of daarbuiten, of ze schrijven boeken en columns, zoals Bert Wagendorp van de Volkskrant en dichter Nico Dijkshoorn - of u ze nu leuk vindt of niet. Achter de schermen zijn ze ook te vinden: mensen die werken als grappenschrijver - vast werk, met ziektekostenverzekering en secundaire arbeidsvoorwaarden, maar anoniem, achter de schermen.

Maar momenteel is de komische sector radicaal aan het veranderen. De stuwende motor: internet, hoe kan het ook anders? Die veranderingen zijn bepaald niet in het nadeel van de anonieme lolbroeken die geen podium krijgen op televisie of in de schouwburgen. Dankzij e-mail en sociale netwerken als Hyves en Facebook deelt iedereen de nieuwsberichten en fotos die hen aan het lachen maken, maar ook filmpjes en cartoons, al dan niet zelfgemaakt. (Bekijk Odes favoriete grappige internetfilmpjes op ode.nl/grappigefilmpjes.) Dit betekent dat comedians een publiek kunnen vinden zonder veel traditionele marketing te hoeven doen. Websites met grappig materiaal (en soms minder grappig materiaal), zoals Dumpert.nl en Retecool.com, zijn hits geworden.

De zwarte humor is dat de verwoeste economie voor humoristen wellicht meer een zegen dan een vloek is. 'Er is zeker een groep mensen die meer op zoek gaat naar humor', meent cultuursociologe Kuipers, maar ze benadrukt dat het eigenlijk ondoenlijk is algemene uitspraken te doen. Toch zal het niet voor het eerst zijn dat een crisis in de samenleving grappig genoeg goed uitpakt voor komieken. 'In Amerika waren de acht lange jaren van de regering-Bush een geschenk voor komieken', merkt Provenza op. In die tijd werden de carrières gelanceerd van satirici als Jon Stewart van The Daily Show en Stephen Colbert van The Colbert Report, programmas die in de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen vorig jaar ook in Nederland veel media-aandacht hebben gekregen.

En net zoals humor een uitlaatklep bood voor mensen die zwaar verontwaardigd waren over het politieke klimaat in Amerika, zo biedt humor nu een tijdelijke ontsnapping uit de economische recessie. Het verschil? De recessie kent geen grenzen - geografisch, noch politiek. 'Iedereen wordt erdoor geraakt', zegt Provenza. 'En dat is iets wat het publiek verenigt, waardoor een artiest een betere verbinding tot stand kan brengen'.

In ieder geval is een beetje vermaak nog altijd betaalbaar. Een avondje cabaret is goedkoper dan een popconcert en internet maakt het eenvoudig voor grappige mensen hun materiaal te produceren en te verspreiden. Iedereen heeft momenteel behoefte aan een lolletje.

Issue: 118 juli/augustus 2009

Related Reading

Lachen is de kern van het leven
Ik lach, dus ik besta
Lachen is bevrijdend
Lachen met Allah

In den beginne was de grap

Sat, 04 Jul 2009 11:32:40 EST

In de bijbel staat een raadselachtige -passage: ‘in den beginne was het Woord en het Woord was bij God en het Woord was God.’ Deze passage heeft onmiskenbaar een aura van waarheid, maar het gekke is dat de woorden tegelijkertijd klinken als betekenisloze kromtaal. Tenminste, op het eerste gezicht.

Het woord ‘Woord’ is in deze context de vertaling van het Griekse logos, dat inderdaad ‘woord’ betekent, maar dan in de specifieke betekenis van ‘de uiting van een innerlijke gedachte’. De zin kan dus worden hervertaald met: ‘In den beginne was de Gedachte en de Gedachte was bij God en de Gedachte was God.’ Nu wordt het interessant, want in alle grote Oosterse godsdiensten wordt het bewustzijn beschouwd als de basis voor dat wat is, dat wat voorafgaat aan de gebrekkige, lastige materiële dingen.

Logos betekent ook ‘gesproken woord’ of ‘gesprek’. Een andere vertaling is dus: ‘In den beginne was het Gesproken Woord…’ Dat klopt met Genesis, waarin de eerste gebeurtenis is het moment waarop God zegt: ‘Er zij licht.’ Volgens deze interpretatie is het gesproken woord ouder dan de wetten van de natuurkunde, en het is misschien niet zo wetenschappelijk, maar wel heel boeiend.

Als logos overgaat naar het Latijn, krijgt het woord een betekenis erbij, een betekenis waarin volgens mij een verloren, oorspronkelijk Grieks gebruik bewaard is gebleven dat de woordenboeken nooit heeft gehaald. Dat is de betekenis ‘grap’: ‘In den beginne was de Grap en de Grap was bij God en de Grap was God.’ En kijk aan, sinds ik die vertaling heb gevonden, ben ik een stuk vrolijker. Als je de kosmos als een ongelooflijk ingewikkelde grap beschouwt, valt alles op zijn plaats. Bovendien geeft deze interpretatie een hoopvolle aanwijzing voor hoe je je moet gedragen. Als het leven noch een betekenisloze genenmachine is, noch een ellendig tranendal, maar een verdomd goeie mop, is -lachen de enige logische oplossing – en dat komt goed uit, want daar verdien ik mijn brood mee.

In een goede grap moet net als in een goed spiritueel geschrift een verborgen waarheid zitten. Neem maar eens deze tekst van de Amerikaanse comédienne Phyllis Diller, waarin de paradoxale houding van de samenleving ten opzichte van de opvoeding perfect tot uitdrukking komt: ‘De eerste twaalf maanden van het leven van een kind leren we het lopen en praten en de volgende twaalf jaar moet het stil zitten en zijn mond houden.’ Of zoals de achttiende-eeuwse Amerikaanse moralist en politicus Benjamin Franklin het formuleerde: ‘Ieder mens wordt onwetend geboren, maar je moet hard werken om stom te worden.’

De beste grappen zijn ook wijs. Wijsheid is iets anders dan intelligentie, omdat een intelligent mens heel slecht kan zijn, maar je kunt niet wijs zijn zonder goed te zijn. Zelfs de flauwste mop heeft de impliciete boodschap dat de wereld niet zo is als ze zou moeten zijn, en dat je er eigenlijk iets aan zou moeten doen, zoals in de geestige uitspraak van de Engelse dichter W.H. Auden: ‘We zijn op aarde om anderen te helpen. Waar anderen voor op aarde zijn weet ik niet.’ Wijsheid is niet alleen iets voor de engelen, wijsheid is tijdloos.

In mijn optiek zijn slechts twee vragen de moeite van het stellen waard: ‘waarom zijn we hier?’ en ‘wat doen we eraan?’ Het heeft een tijd geduurd voordat ik tot deze conclusie kwam, eigenlijk meer dan veertig jaar. Maar op zowat driekwart van die periode stuitte ik op een uitspraak van de Boeddha die ik destijds onthutsend vond: ‘Bij het zoeken naar waarheid zijn bepaalde vragen onbelangrijk. Wat zijn de bouwstenen van het heelal? Is het heelal eeuwig? Zijn er grenzen aan het heelal? Wat is de ideale organisatievorm voor de menselijke samenleving? Wie zijn zoektocht naar verlichting zou uitstellen tot die vragen zijn beantwoord, zou sterven voordat hij de weg had gevonden.’ Deze uitspraak draagt het verontrustende waarmerk van een voorheen onopgemerkte waarheid. Ook van belang is dat de wereld erin op zijn kop wordt gezet, net als in een mop. Moppen zijn de motor van de verrassing: ze dwingen je anders naar de wereld te kijken.

Maar waarom zijn we nou op aarde? De moderne neodarwinist weet het precies: nergens om. Daar kan ik niets mee. Het helpt niets in ons dagelijks leven. Ik heb liever de omschrijving van de componist Aaron Copland (vervang het woord ‘muziek’ maar even door het woord ‘leven’): ‘Het hele probleem kan simpel worden geformuleerd met de vraag: ‘heeft muziek zin?’ Mijn antwoord zou luiden: ‘ja.’ En ‘kunt u in het kort zeggen wat die zin is?’ Mijn antwoord daarop zou zijn: ‘nee.’’

Ik weet net zo min wat de zin van alles is als Copland wist wat de zin van muziek is. Maar het is in elk geval leuk om over te filosoferen. De grap en de lach verrijken en vergemakkelijken de reis – en beuren je altijd op. Dit citaat van Oliver Edwards, aangehaald in James Boswells biografie Life of Johnson, geeft het mooi weer: ‘In mijn tijd heb ik ook geprobeerd een filosoof te zijn, en ik weet niet hoe het kwam, maar altijd kwam er iets vrolijks tussenbeide.’

Issue: 118 juli/augustus 2009

Lachen is de kern van het leven

Fri, 03 Jul 2009 11:32:40 EST

Op zoek naar uw innerlijke giechelaar? Probeer de lachmeditatie van Dhyan Sutorius.

Foto: Wanakhavi Wakhisi

Lachen moet je samen doen. Dat geeft een gevoel van verbondenheid, heeft Dhyan Sutorius me al door te telefoon verteld. Daarom vroeg hij me ook of we, wanneer hij langskwam op de redactie van Ode, aan een korte lachmeditatie wilden meedoen met alle aanwezigen. Alle aanwezigen: dat zijn er vandaag drie, dus het wordt intiem. Dat maakt Sutorius niet uit. Het gaat om het beleven van de oefening, weet hij, het ervaren van het samen lachen. Lachen is zeer gunstig voor de samenwerking, lazen we al op de website van Sutorius- -(www.lach-meditatie.info). Daar moesten we met zijn drieen toen al om gniffelen.

Opvallend kwiek komt de zeventig-jarige oprichter van het Centrum ter Bevordering van het Lachen een paar dagen later de drie trappen van Ode's kantoor aan de Rotterdamse Veerhaven opgeklommen. Meteen na zijn entree wil hij aan de slag, want het gesprek dat we zullen voeren, kan pas echt beginnen als we eerst zijn oefening hebben gedaan. Zijn de blazen leeg, dames?, krijgen mijn collega's te horen. Dat is echt een voorwaarde voor een goede meditatie!(Een lege maag is aanbevelenswaardig.) Terwijl de dames giechelend naar de wc snellen, schuift Sutorius vier stoelen in een kleine kring en drinkt nog even snel een glas water: Wie goed lacht, raakt vocht kwijt?? Dan vraagt hij onze aandacht voor waar hij zich in de afgelopen dertig jaar in heeft gespecialiseerd: de lachmeditatie.

Net als een gewone meditatie heeft een lachmeditatie een ontspannend effect op de beoefenaar. Het lachen voegt een extra dimensie toe: het haalt naast innerlijke rust ook levensvreugde naar boven. Tijdens het lachen maken de hersenen endorfine aan, het gelukshormoon.

Tegelijkertijd zorgt lachen ervoor dat je lichaam cortisol opruimt, een stresshormoon. Diverse wetenschappelijke studies hebben aangetoond dat lachen de gezondheid bevordert (zie ook De helende werking van hilariteit, p. 50). Omdat deze lachmeditatiesessies vaak in groepen plaats hebben, zit er ook nog een sociaal aspect aan vast, want lachen doe je inderdaad het best samen.

Het promoten en begeleiden van lachmeditaties is zijn levensmissie geworden. Intern joggen noemt Sutorius het en hij is overtuigd van het nut ervan. Je voelt je ontegenzeggelijk beter als je veel en goed lacht, vertelt hij. Er gebeurt iets bijzonders met je. Je hart gaat sneller kloppen, je krijgt het warm. Het is geweldig gezond voor je. Twee boeken schreef hij erover. Het eerste, Schaterend naar het paradijs in je buik, kwam uit in 1996; het tweede, Lachen maakt gelukkig, is een bewerking van het eerste en verscheen tien jaar later. Sutorius geeft lezingen en lachmeditatieworkshops (van 75 tot 120 minuten) die hij lachshops noemt. Verder is hij de organisator van de jaarlijkse lachdag, op de laatste zondag van september.

Met mijn twee collega's zit ik in de kring, klaar voor een lachmeditatie van een kwartier. De deuren zijn gesloten, de telefoon is uitgeschakeld: niemand kan ons storen. We kijken afwachtend naar Sutorius. Er ligt een uitdaging voor hem, want we beginnen er niet geheel zonder gene aan: hoever moeten we gaan in het blootgeven van onszelf? Sutorius geeft ons nauwelijks tijd om te talmen. Hij eist licht dominant doch charmant onze aandacht op. Met een mengsel van nieuwsgierigheid en schroom luisteren we naar de instructies van deze grote, bebaarde leider van onze meditatiesessie.

Elke sessie, zegt Sutorius, is altijd weer nieuw en fris. Dat vindt hij essentieel voor de ervaring, en dat vertelt hij altijd weer aan alle mensen die met hem komen lachen. Voor ons drieÃ«n is het Ã©cht de eerste keer. Als je schroom voelt, lach dan met je schroom, legt Sutorius uit. En respecteer je grenzen. Er hoeft helemaal niets bereikt te worden.

Rustig maar gedecideerd voert hij ons mee. Eerst de voorbereiding. We zetten onze beide benen stevig naast elkaar op de grond en beginnen met rekken en strekken. Met de rechterarm trekken we de linker over het oor, en vice versa. Daarna worden alle vingers losgemaakt, zonder te knakken en rekken we ons hele lijf uit. Tot slot trekken we gekke bekken om al die gezichtspieren klaar te maken. We mogen er nog niet bij lachen en dat blijkt nog best lastig.

Richt iedere seconde al je aandacht op datgene wat er is voor jou op dat moment, wat dat dan ook moge zijn: lach of huil ermee, of wees stil, doceert Sutorius. De essentie is accepteren, loslaten en bewust zijn. Op het moment dat je de situatie, de ander, of jezelf totaal accepteert, kun je er ook mee lachen.

Zijn eerste lachmeditatie beleefde Sutorius in India. Hij kwam daar terecht in 1976, in een periode dat hij rust zocht. Na zijn afstuderen in de geneeskunde had hij gekozen voor een leven als huisartsen en maakte een paar reizen als scheepsarts. Daarna specialiseerde hij zich tot dermatoloog, maar voordat hij voor zijn gevoel vast kwam te zitten in een praktijk, wilde hij nog een mooie reis maken. De bestemming werd India. Ik heb zes maanden in dat land gereisd en gezocht naar rust en richting, herinnert Sutorius zich. Ik vond het uiteindelijk in de lachmeditaties van Osho. Dankzij die vorm van mediteren zag ik in dat je voor geluk de deur niet uit hoeft. Dat haalde een hoop onrust bij me weg. Ik ontdekte dat mijn geluk hier zit. Hij wijst op zijn buik: een stevige buik van waaruit zijn lachen telkens begint, van -hinnikend wat hij bijna routineus doet zodra hij aan een anekdote begint naar bulderend wanneer hij vol in zijn lachmeditatie zit en je hem ongevraagd ziet uitbeelden wat wordt bedoeld met de uitdrukking niet meer bijkomen.

Zijn inspirator Osho opereerde in die jaren nog onder de naam Bhagwan Shri Rajneesh, de oprichter van de naar hem vernoemde Bhagwanbeweging. Sutorius werd Bhagwani, kleedde zich in oranje en kreeg er zijn huidige voornaam. De lessen uit India nam hij in mee terug naar Nederland, waar hij eind jaren zeventig zijn eerste lachmeditaties ging geven op congressen en andere bijeenkomsten.

In 1985 richtte hij het Centrum ter Bevordering van het Lachen op. Een hele mond vol het centrum is Sutorius zelf en dat is tekenend voor de tomeloze ambitie die hij had en 24 jaar later nog steeds heeft. Lachmeditaties hebben een transformerende kracht en zouden een volstrekt normaal onderdeel van onze dagbesteding moeten wordenâ??, beweert Sutorius al jaren. Het zou veel meer gelukkige en ontspannen mensen opleveren. En na drie decennia als praktiserend lachspecialist stelt hij nog altijd even vurig: Op scholen, universiteiten, bij bedrijven en ministeries: overal moet er een lachmeditatie zijn, elke dag, voor wie dat wil.

Bij Ode heeft hij vandaag in ieder geval beet. Sutorius vraagt of we de ogen willen sluiten. We maken een toptien van onze favoriete problemen. Concentreer je daar even opâ??, zegt hij. Maak je eigen lijstje maar. Zet je allervervelendste probleem bovenaan... De concentratie-oefening werkt. We glijden langzaam weg en we ontspannen nog iets meer als we de schouders laten hangen. Wanneer we ook de kin â??lekker laten hangen kunnen de kaakspieren zich ontspannen. En zo ontstaat er, heel zachtjes, vanuit een glimlach, het begin van een lach. Het is begonnen. We giechelen en grinniken alle drie om elkaars gegiechel en gegrinnik en om dat van onze leraar. Niets forceren, heeft hij op ons op het hart gedrukt. Laat het maar gebeuren. Je mag je tranen lachen, je mag ook huilen, of met je tranen lachenâ??, praat hij kalm op ons in.

We lachen nog rustig en ontspannen. Dan komen we lekker op stoom dankzij een paar grappige opmerkingen van Sutorius. Standaardgrappen, vermoedelijk, uit de sessies die hij ontelbare keren heeft gedaan, maar ze werken prima. En de lach van Sutorius werkt aanstekelijk.

Maar het echte lachen ontstaat pas wanneer Sutorius die al snel een professionele voorsprong heeft genomen op de groep ons op licht opgewonden toon vraagt om even aan ons favoriete probleem te denken. Pak het er maar even bij!Dat werkt op de lachspieren van ons alle drie, al wil bij geen van ons het schateren definitief doorbreken. Maar de schroom is verdwenen en dan is daar het begin van een slappe lach die opwoelt vanuit de buik. Daar begint de lach: in de buik. â??In Rusland,â?? zo zal Sutorius later vertellen, â??is buik zhivot. Dat woord betekent in oud-Russisch â??levenâ?. Mooi, hÃ¨? Lachen is de kern van het leven. De Russen weten dat dus al heel lang!

We zijn nog aan het lachen als we de ogen weer moeten sluiten. Een minuut later roept Sutorius plotseling stop. Het lachen verstomt. â??Adem zonder geluid te maken, zegt Sutorius. En iedere keer als je merkt dat je aan iets denkt, voel dan een tot ziens voor die gedachte en ga met alle aandacht naar je lichaam, naar je voeten op de grond en naar het gevoel dat je op dat moment hebt. Sutorius praat kalm en trekt ons van het lachen naar de stilte van de ontspanning. En wat je nu ook voelt, voel daar een ja! voor.

Na een minuut of vijf mogen de ogen open. We kijken elkaar om beurten recht in de ogen, ook weer zonder te lachen. Dan zoeken we op zijn verzoek naar een woord dat in ons opkomt voor het omschrijven van ons gevoel. Ontspanning, zegt iemand. Opgelucht en uniek zijn twee andere omschrijvingen die opkomen. Een oordeel vraagt hij verder niet. Dat stellen we uit tot we dit drie weken lang dagelijks hebben gedaan. Schrijf je ervaringen in een dagboek en doe deze meditatie elke keer alsof het de eerste keer is, raadt Sutorius aan. Wij zijn alle drie aangenaam verrast en ontspannen. Onze eerste keer is absoluut een frisse ervaring geweest, concluderen we. Glimlachend zien we uit naar de volgende lachmeditatie. Nog een keer of dertig en dan vellen we ons oordeel over Dhyan Sutorius, laten we hem quasidreigend weten.

Van nature, vertelt Sutorius na afloop van de sessie, is hij een piekeraar, iemand die zich zorgen maakt. Misschien is dat ook wel de reden dat hij dit werk is gaan doen: zijn eigen therapie uitventen, met het lachen als medicijn. Lachmeditatie is geen therapie, maar het kan wel therapeutisch werkenâ??, meent hij. Als arts specialiseerde hij zich ooit, net als zijn vader, als dermatoloog. De huid beweert Sutorius, is een van de spiegels van de ziel. Dat ontdekte hij toen hij als jonge arts ook massages gaf. Meteen voelde hij hoe iemand ervoor stond en of iemand zich wel kon ontspannen als hij werd gemasseerd. Toen hij in India de werking van lachmeditaties ontdekte, realiseerde Sutorius zich dat lachen net zo ontspannend is als een massage.

Hij pakt een velletje uit een map vol krantenknipsels die hij heeft meegenomen. Het is een kopie van een artikel in de Britse Evening Standard van 25 mei 1990. Lachen is echt het beste medicijn, staat erboven. Het is een verslag van het veertiende Festival for Mind, Body and Spirit in Londen, waar Sutorius zijn medicinal laughing trick had gepresenteerd en de hit van het festival werd. He nearly brought the house down with his full-blooded belly laugh into the microphone, lees ik. Zelf moet Sutorius er weer even om lachen. Ik heb daar onder meer verteld dat een diepe buiklach een aanzienlijk effect heeft op chronische pijn bij mensen.Het leverde hem nog een mooie bijnaam op in het artikel: de ho-ho-holistische medicijnman.

Met zijn ho-ho-ho-lach heeft bij vlagen iets van de Kerstman. Maar als ik hem dat zeg, is hij resoluut: hij lacht nooit â??ho-ho-hoâ??, het is altijd â??ha-ha-haâ??. Dat is volgens Sutorius een essentieel verschil. En daar moeten we na een korte stilte beiden hartelijk om lachen. Inderdaad: met een a.

Probeer het ook

Deze lachmeditatie is een oefening van 15 minuten die bestaat uit drie onderdelen.

Strekken en rekken . Rek uw spieren tijdens het uitademen, stop even met strekken tijdens het inademen, en strek dan weer verder en adem uit. Herhaal dit een paar keer, terwijl u uw armen over uw hoofd strekt en rekt. In de laatste minuut van dit eerste stadium strekt u uw vingers naar achteren met de andere hand en gelijktijdig rekt u uw gezichtspieren, door – zonder te lachen – het maken van gekke, vreemde gezichten en grimassen.

Lachen. Glimlach en ga langzaam – zonder forceren – met een ontspannen keel lachen: eerst zachtjes, daarna steeds harder, tot u werkelijk hartelijk buldert vanuit uw buik. Forceer niets. Laat het gebeuren. In de laatste minuut van dit stadium doet u uw ogen dicht en blijft u doorlachen.

Stilte. Met gesloten ogen houdt u plotseling op met lachen en ademt u zonder geluid te maken. Iedere keer wanneer u merkt dat u ergens aan denkt, laat die gedachte dan gaan, en ga met alle aandacht terug naar uw lichaam, naar de voeten op de grond en naar het gevoel dat u op dat moment heeft. En wat u dan ook voelt, accepteer dat.

Issue: 118 juli/augustus 2009

Related Reading

Grappig geld
Ik lach, dus ik besta
Lachen is bevrijdend
Alles verandert

Lachen met Allah

Fri, 03 Jul 2009 11:32:40 EST

Foto: Wanakhavi Wakhisi

Een moslim, een christen en een hindoe staan samen op het podium. Het klinkt als het begin van een mop, maar het is echt waar: ze staan op het programma van een rondreizende, avondvullende stand-upcomedyshow, Make Chai, Not War. ‘We willen de wereld laten zien dat we het goed met elkaar kunnen vinden’, zegt Azhar Usman, moslim en professioneel grappenmaker. Usman is nooit te beroerd is om zijn eigen geloof op de hak te nemen: sprekend over moslims die voortdurend zieltjes proberen te winnen, zegt hij dat een vriend eens aangaf niet geïnteresseerd te zijn in georganiseerde religie. ‘Dus ik zei: ‘Geweldig, word een moslim! We zijn de meest ongeorganiseerde mensen op de wereld!’’

De samenwerking met een Indiase hindoe (Rajiv Satyal) en een Indiase christen (Paul Varghese) is niet de enige curieuze alliantie die Usman is aangegaan: hij toert eveneens met rabbi Bob Alper (met de voorstelling Laugh in Peace) en met twee andere moslims, Preacher Moss en Mohammed Amer ( Allah Made Me Funny). De motivatie voor Usman? ‘Stand-up-comedy is persoonlijk, en een van de zaken waar ik veel om geef, is de noodzaak van een beter begrip van moslims. Met deze jongens deel ik een passie voor humor en voor het voeren van vrede.’

Die passie dreef hem in april ook in Nederland, waar hij een aantal optredens gaf. Het publiek vond hij ‘fantastisch’ en ‘intelligent’. Usman: ‘Omdat een deel van mijn voorstelling internationale politiek en cultuur behandelt, vind ik het heel fijn om te spelen voor Europeanen, die vrijwel zonder uitzondering meer geïnformeerd zijn over wat er in de wereld speelt dan Amerikanen. En in Nederland is mijn show misschien wel zo goed aangeslagen, omdat het land al zo lang een vrij grote groep Turken en Marokkanen in de samenleving heeft opgenomen.’

Usman, geboren en getogen in Chicago, was advocaat en eigenaar van een internetbedrijfje, toen hij begin 2001 probeerde of hij een publiek aan het lachen kon krijgen. Hij dacht altijd dat een Arabische of islamitische komiek hetzelfde effect kon hebben op de maatschappelijke acceptatie van moslims als Bill Cosby en Richard Pryor dat hadden op zwarten. Zo besloot hij zelf thuis grappen te schrijven. Maanden later, na 9/11, had Usman voldoende stof voor een omvangrijk programma. Sinds 2004 is hij voltijds komiek, met een divers publiek, dat goed reageert op zijn zelfspot en kritiek. Een fragment: ‘Een zwarte man zegt dat hij niet eens een eerlijk proces kan krijgen in Amerika. Maar Arabieren en moslims kúnnen niet eens een proces krijgen.’

Usman meent dat moslims altijd een onzichtbare minderheid zijn geweest. ‘Omdat er zoveel over moslims wordt gesproken, door experts en commentatoren, moeten we nodig van henzelf horen’, vindt hij. ‘Ik denk dat er een rol is weggelegd voor islamitische artiesten, schrijvers, muzikanten en komieken om de verhalen van gewone moslims te vertellen en hen zo sympathieker te maken.’

Toch wil hij die wens niet ten koste laten gaan van de reden waarom mensen naar hem komen kijken. ‘Het is comedy’, zegt Usman. ‘Ik wil mensen aan het lachen maken. Als me dat is gelukt, heb ik m’n werk goed gedaan.’

Issue: 118 juli/augustus 2009

Related Reading

Lachen is de kern van het leven
Grappig geld
Ik lach, dus ik besta
Lachen is bevrijdend

Ode's favoriete lachfilms!

Sat, 04 Jul 2009 11:32:40 EST

Airplane! Na hevige turbulentie zegt de stewardess tegen de passagiers: ‘Er is geen reden voor ongerustheid, en wij hopen dat u verder een prettige vlucht zult hebben. Tussen haakjes, is er iemand aan boord die weet hoe je een vliegtuig bestuurt?’ http://www.youtube.com/watch?v=qaXvFT_UyI8

Bridget Jones’s Diary Mark Darcy’s liefdesverklaring: ‘Ik vind je helemaal geen idioot. Ik bedoel, er is een zekere mate van belachelijkheid aan je. En je moeder is behoorlijk interessant. En zoals je in het openbaar spreekt, is echt schrikbarend. En, eh, je bent geneigd alles wat er in je hoofd opkomt er zomaar uit te gooien en niet bepaald stil te staan bij de consequenties... Maar ‘t is wel zo, eh, wat ik probeer te zeggen, nogal onsamenhangend, is dat, eh, eigenlijk, al doet de schijn misschien anders vermoeden, dat ik je aardig vind, heel erg. Precies zoals je bent.’ http://www.youtube.com/watch?v=XHl879EIURo

Music & Lyrics Alex en Sophie proberen een afspraak te maken voor morgen. Alex Fletcher: ‘Theoretisch zou ik je kunnen oppikken want ik neem een taxi.’ Sophie Fisher: ‘Ik zou rond half tien voor mijn huis op straat kunnen gaan staan in oranje kleren, zodat je me niet kunt missen…’ Alex Fletcher: ‘Oh, prima, in die kleren laten ze je vast nog wel wat wegwerkzaamheden doen terwijl je staat te wachten…’ http://wwws.nl.warnerbros.com/musicandlyrics/index.html

Notting Hill Ware liefde bestaat! ‘Je weet toch wat ze zeggen over mannen met grote voeten?’ ‘Nee, eerlijk gezegd niet. Wat dan?’ ‘Grote voeten ... grote schoenen.’

Ocean’s Eleven Danny en Rusty presenteren hun plan voor de beroving van een casino in Las Vegas aan hun potentiële ‘investeerder’ Reuben die zegt: ‘Jullie zijn profs. Topklasse. Ik weet zeker dat jullie heelhuids dat casino uitkomen. Natuurlijk sta je wel – dat we dat even niet vergeten – zodra je die voordeur uit bent nog steeds midden in die klotewoestijn!’

The Pink Panther Strikes Again Hoofdinspecteur Clouseau tegen de hotelreceptionist: ‘Bijt uw hond?’ Receptionist: ‘Nee.’ Clouseau aait de hond, die hem vervolgens bijt. ‘Ik dacht dat u zei dat uw hond niet bijt!’ Receptionist: ‘Dat is mijn hond niet.’

Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl Jack Sparrow, nadat Will zijn zwaard heeft getrokken: ‘Doe maar weg, jochie. ‘t Zou zonde zijn als je weer werd verslagen.’ Will Turner: ‘U hebt me niet verslagen. U hebt de gevechtsregels genegeerd. In een eerlijk duel zou ik u doden.’ Sparrow: ‘Da’s voor mij niet bepaald een stimulans om eerlijk te vechten, vind je wel?’

Shrek Shrek bereidt zich voor op een gevecht met de draak. Ezel: ‘Niet dood gaan, Shrek. En mocht je in een hele lange tunnel komen te zitten, blijf dan weg van het licht.’

The Simpsons Movie Homer Simpson, terwijl hij als een razende de bijbel doorbladert: ‘In dit boek staan helemaal geen antwoorden!’

Issue: 118 juli/augustus 2009

Optimisme is een morele plicht

Sat, 04 Jul 2009 11:32:40 EST

Wat heeft lachen te maken met het verbeteren van de wereld? Bij een eerste verkenning van de vraag kom je uit bij allerlei initiatieven die een glimlach veroorzaken, zoals het Blijbedrijf. Deze organisatie van de Amsterdamse ‘maatschappelijk uitvinder’ Elena Simons ontplooit activiteiten vanuit de gedachte dat meer vrolijke mensen een betere wereld betekent. Die gedachte – hoe eenvoudig ook – blijkt wetenschappelijk bewezen te zijn. Iemand aan het lachen maken is een goede daad. Immers, het is geen geheim dat lachen ook goed is voor de gezondheid. Lachen geeft een signaal aan de hersenen om endorfine aan te maken, wat een kalmerend en pijnstillend effect heeft. Het lichaam ontspant, wat goed is tegen stress, en er worden antistoffen aangemaakt tegen virussen. Een wereld met meer gezonde mensen is ook een betere wereld.

Van lachen is het een kleine stap naar optimisme, wat een ander verband onthult met het streven de wereld te verbeteren. Niet zozeer omdat optimisme gezond is – al schijnen optimisten ongeveer zevenenhalf jaar langer te leven dan pessimisten, stelde psycholoog Martin Seligman – maar omdat het cruciaal is voor de vooruitgang in de wereld. Het is de basis voor gedachten over een betere wereld. Optimisme is de noodzakelijke voorwaarde om te geloven dat het anders kan. Yes we can! De twintigste-eeuwse wetenschapsfilosoof Karl Popper stelde zelfs dat optimisme een morele plicht is. De mens móet geloven dat de wereld zoals die vandaag is, niet de beste aller werelden is, stelde Popper, en dat er altijd ruimte is om zaken te verbeteren.

Veel mensen zijn het overigens snel eens over het belang van optimisme. Sterker, optimisme is feitelijk de norm, want mensen die het niet kennen en aan depressies leiden, hebben een stoornis. Uit allerlei onderzoek blijkt ook dat de meeste mensen optimisten zijn. Waarom moet optimisme dan tot een ‘morele plicht’ worden verheven, terwijl het ons al zo natuurlijk voorkomt? Ook ik behoor tot het optimistische soort. Ik ben altijd vrolijk, lach veel en hard en roep voordurend dat we deze wereld anders -kunnen maken. Maar nu ik in mijn diepste wezen heb ervaren hoe waardevol het leven is en besef hoe belangrijk het is om te strijden voor een beter leven – omdat ik met de plotselinge dood van ons zoontje een groot verlies heb geleden – is de ironie dat ik me niet meer zo vol optimisme voel.

De morele plicht van Popper begint me helder te worden. Popper wist allang dat het voor de meeste mensen geen enkel -probleem is om optimistisch te zijn. Het zit in hun aard. Hij wilde juist mensen overtuigen die deze aard níet hebben. Ook al voel je je vandaag niet goed, al ben je chagrijnig of verdrietig; er is geen alternatief dan te geloven dat het anders kan en dus een optimistisch gemoed te hebben. ‘We have a duty, instead of predicting something bad, to support the things that may lead to a better future.’ Pessimisme bevestigt de status quo en die is vaak juist de reden van ons ongeluk. Als we niet meer geloven dat we in staat zijn om onze ellende te keren, waarom zou je dan nog verder willen leven. Hij wilde het optimisme, het geloof in een betere wereld, losmaken van de toevallige gevoelens van geluk of blijheid.

Optimisme als morele plicht betekent dat mensen ondanks dat ze bang zijn voor verandering, ondanks hun persoonlijke humeur, ondanks hun kennis over de risico’s van bepaalde keuzes, deze toch maken. En dat doen ze omdat ze willen geloven dat de kans om een goede uitkomst groter is dan de kans dat het mislukt. Daarom worden mensen verliefd, daarom willen mensen kinderen maken, daarom worden er prachtige uitvindingen gedaan. En daarom blijf ik ondanks mijn vreselijke humeur van de laatste tijd toch een onverbeterlijke optimist.

Issue: 118 juli/augustus 2009

Wat me aan het lachen maakt

Fri, 03 Jul 2009 11:32:40 EST

Foto: Wanakhavi Wakhisi

Het was ons gepresenteerd als een ‘unieke kans’: wij, jonge redacteuren van de krant, mochten – ergens begin jaren negentig – de Oostenrijkse minister van Transport Viktor Klima interviewen. De hoofdredacteur had hem op een conferentie horen spreken over een uniek pan-Europees infrastructuurplan en meteen geregeld dat we hem ‘exclusief’ konden spreken. We zouden elkaar treffen in de hal van het Haagse Congresgebouw, waar de woordvoerder van ‘Herr Dr. Klima’ ons zou opvangen. Ik had een pak aangetrokken en een das aangedaan. Collega Karel had lak aan dergelijke tradities en had een smoezelig ribfluwelen jasje uit de kast getrokken, waarover hij een windjack droeg waarvan de rits kapot was.

Toen we de hal van het Congresgebouw binnenwandelden, kwam ons een iets te zonnebankbruine man tegemoet. Ik was ervan overtuigd dat dit de woordvoerder was, maar toen ik zijn naam hoorde, bleek dat we meteen met de minister te maken hadden: ‘Klima, herzlich wilkommen.’ Hij stelde voor een paar meter verder op een bank te gaan zitten voor het interview. Ik liep met hem mee. Karel, die zich nog niet had voorgesteld, volgde, friemelend aan de rits van zijn jas die maar niet open wilde. Wij zaten al toen Karel voor de neus van de minister zijn jas over zijn hoofd uittrok. Het ongestreken overhemd en het jasje schoten bij die manoeuvre mee omhoog, waardoor Herr Dr. Klima recht in de blote navel van Karel keek. Karel herschikte zijn kleding enigszins, ging naast de Oostenrijker zitten en stelde deze toen de vraag die mij een eindeloos lange slappe lach bezorgde: ‘So, and what is actually your function?’

Na het antwoord dat volgde (‘Ich bin Klima’), keek Karel me glazig aan: ‘Dit is de woordvoerder helemaal niet, dit is de minister!’ Ik kon het hinnikend van de lach bevestigen. Wat volgde, was een van de slechtste interviews die ik ooit heb afgenomen.

Issue: 118 juli/augustus 2009

Wat me aan het lachen maakt

Fri, 03 Jul 2009 11:32:40 EST

Foto: Wanakhavi Wakhisi

Na ons afstuderen hadden mijn huis- en studiegenootje Angelica en ik geen enkel idee waar we heen wilden, wat voor baan we wilden, of we de huur moesten doorbetalen of verhuizen, en áls we gingen verhuizen, waar we dan heen zouden. We waren verlamd door alle keuzemogelijkheden. We zaten op een avond heel wat uren in onze eetkamer goedkoop Mexicaans bier te drinken met citroensap en zout, terwijl we onze toekomst probeerden te schetsen. Terwijl we er niet uitkwamen, bleek inmiddels op televisie ‘prominent reisexpert’ Judy Grimes te zijn verschenen als gastcommentator van Saturday Night Live. Als tv-gast is ze een wandelend rampgebied. Alles wat ze zegt, spreekt ze onmiddellijk tegen met: ‘Geintje!’

Vraag: ‘Wat is het eerste waar mensen aan moeten denken als ze van plan zijn op reis te gaan?’ Judy: ‘Eh, weet ik niet. Geintje. Ik weet het wel, hoor! Maar ik kan het jullie niet vertellen. Geintje!’ En dat gaat nog even zo door. Het mondt uit in een doodnerveus crescendo van absurditeiten: ‘Oh, mijn tong doet gewoon pijn van het praten. Geintje! Ik heb hem gebrand aan hete kaas. Geintje! Het was hete kaassoep. Geintje! Ik heb geen tong. Geintje! Jawel hoor. Ik heb er voor deze gelegenheid eentje geleend. Geintje!’

Geintje. Dat was het! Ons leven, ons totale onvermogen om een coherente antwoord te formuleren op de vraag wat onze plannen waren... We barstten in lachen uit. We gilden van het lachen. Nou ja, ik dan. Angelica’s bruine ogen produceerden een waterval. Het bleef maar overlopen. Er verschenen rode randjes. Mijn stem werd schor van de hyena-achtige geluiden die ik maakte en ik moest bukken om mijn pijnlijke buikspieren te kalmeren. Een derde huisgenoot die ons zo aantrof toen ze thuiskwam, dacht dat we een of ander soort zenuwinzinking hadden. Maar dat was niet zo. We voelden ons prima – voor het eerst in weken. Bedankt, Judy Grimes, voor je neuroses. Bedankt dat je ons uitgerekend hebt laten voelen wat wij voelden. Geen geintje.

Issue: 118 juli/augustus 2009

Wereld-lachdag

Sat, 04 Jul 2009 11:32:40 EST

Foto: Wanakhavi Wakhisi

Het doel van de jaarlijkse Wereldlachdag is niets minder dan het creeren van wereldvrede. Sinds het idee begon in 1998 in Mumbai in India en daarna is verspreid naar vele landen, inclusief Nederland, op alle continenten is de eerste zondag in mei een festival van vrolijke mensen geworden. Lachen is een positieve en krachtige emotie die alle ingredienten heeft die nodig zijn om jezelf en de wereld te veranderen op een vredige en positieve manier, zo ronkt de website van de organisatie. Dus noteer alvast in uw agenda voor volgend jaar: 2 mei, en kijk op -de website www.worldlaughterday.org, om te zien hoe u zich kunt aansluiten bij al die lachende vredesdemonstranten.

Issue: 118 juli/augustus 2009