Het talent van gebakken lucht

Het talent van Nolan is een zeer bijzonder talent. Als geen ander verstaat hij de kunst van de illusie. Ik heb het hier niet over de illusie die men aantreft in het werk van Terry Gilliam of Tim Burton waarin een feeënrieke wereld overtuigend wordt weergegeven, maar ik heb het over het waanbeeld dat er sprake zou zijn van diepgang. Nolan suggereert voortdurend diepgang in zijn werk maar wie de moeite neemt om diep te graven, vindt er enkel lucht.

Memento faalt al in het concept

Memento wordt door vele fans haast vereerd. Wie naïef is om kritiek te uiten op de film, zal worden verweten de film niet te hebben begrepen. Enige reflectie op de film verraadt onmiddelijk de onmogelijkheid en de achterlijkheid van de film. Wie in de positie terecht komt waarin het onmogelijk wordt om nieuwe herinneringen aan te maken, kan simpelweg geen leven meer leiden. Het is daarom een groot raadsel hoe de hoofdpersoon aan al zijn tattoeages komt en in staat is om een missie te hebben. Een persoon zonder geheugen is een fascinerend concept, maar Nolan wil het tot een detective maken omdat hij actie en geweld nodig heeft om een interessant verhaal te vertellen.

Een oppervlakkige Batman

Niet veel beter is het gesteld met de door velen bejubelde Dark Knight Trilogie. Ik moet bekennen, de eerste keer dat ik The Dark Knight in de bioscoop zag, was ik zeer onder de indruk. Maar toen ik de film meerdere malen keek, begon ik me aan een aantal zaken te ergeren. Het overgrote gebruik van geweld en de voortdurend drammende muziek, die op zichzelf iets wegheeft van het geluid dat je hoort na het inademen van lachgas, doet het lijken alsof er iets majestueus of legendarisch gebeurt. De waarheid is dat het een zeer oppervlakkige en ondoordachte film is. De film zit vol met allerlei tegenstrijdigheden, onwaarschijnlijkheden en domweg achterlijkheden zoals de stem van Batman, de grote hoeveelheid schoolbussen die toevallig achter elkaar rijden, de radicale persoonlijkheidsverandering van Harvey Dent, het gezicht van Two-face of het voortdurend inzetten van allerlei overbodige personages die de film nodeloos een uur langer maken. Het meest verschrikkelijke is de pseudo-filosofische onzin die de personages over elkaar heen spuwen, maar eigenlijk niet veel meer dan hippe one-liners zijn. Zodra de Joker zich onthult, meent hij, ‘[...] whatever doesn’t kill you, simply makes you stranger.” Men hoeft geen historicus te zijn om de verwijziging naar Nietzsche te begrijpen, maar waar het aforisme van Nietzsche wellicht nog betekenis heeft, slaat deze uitspraak natuurlijk nergens op. Het is niets meer dan een uitspraak die hip of cool kan worden gevonden en die de jeugd tegen elkaar kan zeggen tijdens de pauzes op de middelbare school.

Inception is slechter dan Plan 9

De verdedigers van Nolan zullen het tergende Inception aandragen als het voorbeeld van zijn genialiteit. En ik ben het met hen eens. Geen andere film in de geschiedenis van de film dan Inception heeft ooit zo sterk en formidabel de suggestie gewekt dat er sprake is van diepgang. Sinds het uitkomen van de film waant elk mens zich een intellectueel of een filosoof omdat hij Inception heeft begrepen en wie het ook maar waagt om de film te ontleden, wordt verweten kortzichtig te zijn.  Er is helaas geen tijd om uiteen te zetten wat er allemaal mis is met deze miskleun van een film die Plan 9 from Outer Space begrijpelijk, overtuigend en diepgaand doet lijken. De meest pretentieuze regisseur – wellicht persoon -  ter aarde verraadt zijn oppervlakkigheid al aan het begin van de film als Leonardo DiCaprio, die voor het eerst in zijn leven slecht acteert, een analogie trekt tussen een idee en een parasiet. Dit is een verschrikkelijke metafoor die inderdaad ‘cool’ klinkt, maar kant noch wal raakt.

Lachwekkend en zonder humor

Het succes en de populariteit is Nolan gegund en een ding moet worden gezegd: of je zijn films nu verschrikkelijk of fantastisch vindt, je wilt ze nog een keer zien. Het dient tevens te worden gezegd dat de zogenaamde diepgang van de films voor de meer kritische kijker uitermate lachwekkend is en dat is, voor een regisseur zonder gevoel voor humor, op zijn minst opmerkelijk. Nolan heeft dus talent, maar geen artistiek talent.

Er wordt veel van je gevraagd. Je moet interessant mee kunnen praten over tal van onderwerpen, je moet je een intellectueel kapsel aanmeten en alsof dat nog niet genoeg is moet je ook van de huidige koersen op de hoogte zijn. Iedere dag opnieuw dien je stoffig en langdradig te zijn, want gewoontjes is maar zo gewoon. Het elitaire geblaat drukt op je trommelvlies en zet je overvolle hersenpannetje reeds verder onder spanning. De uitgekauwde discussies komen je de spreekwoordelijke neusgaten uit gespoten en je bent de wanhoop nabij. Ja, dit gaat over jou: een ongekunsteld type in een wereld waar onbelangrijke dingen heel belangrijk worden gemaakt. Maar niet getreurd, daar heb je nu ongeKUNSTeld voor.

In oplossingen denken

Je hebt het er vast druk mee, je een weg banen door dikdoenerij. Daarom heeft ongeKUNSTeld een oplossing, een ‘shoot and forget principe’. Het enige dat je hoeft te doen is je e-mailadres in te vullen en wij doen de rest. Wekelijks ontvang je een mail die niet meer van je vraagt dan de gemiddelde opwarmmaaltijd.

Drieluik

De voorstelling is ondanks alles volgens een klassieke structuur opgebouwd met inleiding, kern en slot. De inleiding is ijzersterk, met name doordat de grens tussen op weg zijn naar en midden in het theater zitten lange tijd vaag blijft. Verzonnen en echt lopen door elkaar. Hierdoor word je op ongeforceerde wijze uitgenodigd om mee te gaan in de fictie en te doen wat je wordt opgedragen. Sommige elementen zijn ronduit absurdistisch, maar de veiligheidsvoorschriften die je gastheer op een derde van de voorstelling uitspreekt die meent hij toch wel en is dat nodig dan en als dat nodig is o jee is er dan nog tijd om je op de een of andere manier te wapenen tegen… ja, wat eigenlijk? Je koortsachtige denken is tevergeefs.

Je bevindt je nu in een stadium waarin verschillende ikken samenvloeien of elkaar van hun plek stoten: de ik die je de meeste uren in je leven bent, de ik die haast slaafs gehoorzaamt aan de eisen van de interactieve voorstelling en de ik die de ouderwetse rol van toeschouwer aanneemt. In de inleiding wordt de spanningsboog ingezet waarvan het beginnetje al sluimerde in de dagen na de reservering, alleen al doordat de term spookhuis als titel wordt aangenomen. Door te kaderen met zo’n woord wordt de bezoeker al in een bepaalde richting geduwd, er wordt een heel verwachtingspatroon uitgestippeld door het gebruik van negen onschuldige letters.

De spanningsboog wordt in de kern voorgezet maar de akte lijkt geenszins op de vorige en is zelfs meer in de lijn der verwachting van de ((mis)leidende) titel. Binnen deze geleding begreep ik al vrij snel welke technische kunstjes er achter de schermen werden uitgevoerd om mij in het nauw te drijven, maar dit deed er niet aan af. Het is als bij een apparaat met een transparante behuizing: je ziet hoe de draadjes lopen, maar dit schroeft de magie enkel op. Het schrikmoment voldoet geenszins aan verwachtingen omdat de spanningsboog zich al vrij snel als een leeglopende ballon laat afzwakken om vervolgens zonder aankondiging hoogte terug te winnen. Heel even, dan is het echt voorbij.

Geen schijnwerpers voor jou

Het spookhuis wordt door oneseconds en PIPS:lab verkocht als een voorstelling met jezelf in de hoofdrol. Of je die rol ook vervult, hangt af vanuit welk perspectief je hiernaar kijkt. Enerzijds is er een heleboel aandacht voor jou alleen. Persoonlijke aandacht van mens tot mens, aandacht van de technici die ervoor zorgen dat je voorstelling loopt zoals die van tevoren was verzonnen, en dan nog een huichelachtige soort aandacht die we ook zien bij spammers en adverteerders die jouw naam gebruiken om het een persoonlijk tintje te geven. Ik voelde me achteraf echter eerder een figurant in een film waarvan ik het script niet kende. Ik voelde me een vervangbaar speeltje van de regisseur want er lopen meer mensen door dit interactieve labyrint.

Kies je angst

Ik was niet bang om te verdwalen of aan het schrikken gemaakt te worden, daar ga je namelijk mee akkoord als je een ruimte betreedt die zich expliciet verbindt met het woord ‘spookhuis’. Misschien duurde het niet lang genoeg om dat soort angsten te gaan voelen, maar het heeft met meer dan tijd alleen te maken. In deze sensatiemaatschappij zijn we een boel gewend. We stellen onszelf bloot aan de beelden van schokkende nieuwsfeiten en kruipen niet meer achter kussens bij de meest beruchte scènes in thrillers. We zijn niet meer bang voor dat soort prikkels. Het spookhuis belooft te raken aan angsten die nog wel bestaan. We zijn bang om alleen te zijn, om afgewezen te worden, om onbelangrijk te zijn. En voor onszelf, lijken de makers te willen zeggen. Maar dit komt eerder naar voren in de geschreven aankondigingen dan dat we dit daadwerkelijk in de voorstelling zien.

Eigenlijk word je net iets te vroeg teruggehaald naar het ‘gewone’ leven: aan het eind van de kern word je al gered. Het had langer mogen duren. Toch is het met de spanning nog niet gedaan wanneer de voorstelling gepiekt heeft. De grootste angst komt uit wanneer de technici je uit de illusie halen en mee laten kijken naar het gedraal van de volgende bezoeker. Dan blijkt dat je constant bekeken werd door vreemde ogen, terwijl je met hartkloppingen door het hart van het spookhuis manoeuvreerde. De zogenaamde eenpersoonservaring blijkt een leugen. Er zijn kijkers. Ze hebben je maskerloos gezien, uit je rol die je in het dagelijks leven zo graag speelt: stoer, voor niets en niemand bang. Daar stond je dan naakt te wezen als in een droom waarin je in je eentje op een podium staat te urineren.

Let op, dat is leuk. Ik zat niet te rillen van angst want rillingen liggen teveel aan de oppervlakte. Dit zat dieper en ging een verbinding aan met de tijd dat je niet in het spookhuis bent. Eerder dan met jezelf word je geconfronteerd met de priemende ogen van je medemens. Gek genoeg werkte deze spanning bij mij op de lachspieren, maar dan wel die lachspieren die ook gebruikt worden voor zenuwachtige stuipjes. Het lachen was een bewijs voor de nervositeit die door mijn lichaam gierde. Spoken heb ik niet gezien en toch is het zo gekomen dat ik met klamme handen uit de slotscène kwam lopen.

Gáán

Het Spookhuis speelde in de Pickupclub in de NDSM-werf en zal nog spelen op 22, 23, 24 en 25 mei in het Frascati Theater en op 16, 17 en 18 augustus op Lowlands. Reserveren kan via spookhuis@oneseconds.com

Verhaal

Drie mensen verliezen een dierbare en gaan daar elk op hun eigen manier mee om. Door de film heen ontdek je hoe de verbanden liggen en wat de overledene voor de afzonderlijke personen betekend heeft. Femke (Eva Boorsma) reageert vrij agressief en tegelijk heel teder. Haar vader Eduard (Robert Rosier) doet het in haar ogen allemaal verkeerd: het bericht geeft hij door via een voicemail, de kist had dicht moeten zijn en hij is niet te bereiken. Ook voor haar vriendin die ze niet kan bereiken heeft ze eigenlijk geen geduld. Intussen haalt ze wel herinneringen aan haar oma op met haar zusje, waardoor je een heel andere kant van haar leert kennen. Menno (Nick Golterman) was een oppaskind van de overledene en weet zich eigenlijk niet goed raad. Zijn ouders zijn in het buitenland, maar hij heeft wel behoefte aan troost. Uiteindelijk gaat zijn zus mee naar het afscheid, maar echt troostend voelt het niet, omdat alles maar haastig tussendoor moet gebeuren. Eduard heeft een afstandelijke en zakelijke houding, het lijkt amper tot hem door te dringen dat zijn moeder overleden is. Hij vertelt dat hij eigenlijk geen goede band met haar had, omdat ze altijd aan het werk was. Uiteindelijk slagen ze er alledrie toch in om het overlijden een plekje te geven, zoals dat uiteindelijk bij iedereen wel gebeurt.

Inspiratie en een race tegen de klok

Eva Knoet: “Het idee om de film te gaan maken is ontstaan toen ik van de zomer bij de Olympische Spelen was. Ik liep daar met de keepster van het Britse hockeyteam, die overigens dat jaar ook brons wonnen, en daar zei zij tegen mij: Het zijn dan wel de Olympische Spelen, maar uiteindelijk is het ook maar gewoon een wedstrijd.” Dat heeft Eva geïnspireerd om er toch aan te beginnen. Daarvóór leek het haar te groots, te veel werk. Toen Eva Boorsma meteen “ja” zei op de vraag of ze in de film wilde spelen, wist ze dat ze op moest schieten. Boorsma zou namelijk in december bevallen en voor die tijd moest de film opgenomen zijn. Zodoende is de hele film in een tijdsbestek van acht maanden gemaakt. Een drukke periode met wel 80 tot 100 uur per week aan de film werken volgde; inmiddels kan Knoet de film wel dromen.

Dat de jonge regisseur een harde werkster is, kunnen de meeste aanwezigen zeker beamen. “Als ze zich iets in haar hoofd haalt, krijg je dat er niet meer uit”, aldus haar tante. Het vergt zeker nogal wat moed en doorzettingsvermogen om zo’n project te beginnen, op gang te krijgen en voort te zetten. Toch heeft ze het voor elkaar gekregen en geniet ze van de première in Pathé Buitenhof. Dat ging natuurlijk niet zomaar. Knoet heeft dagen aan de telefoon gehangen met uitvaartmaatschappijen en beheerders van locaties. Dan hebben we het nog niet over het schrijfproces, het filmen en het bij elkaar krijgen van de mensen (deels uit eigen vriendengroep en deels via internet). Uiteindelijk moet ze het allemaal hebben van welwillende contacten die haar de mogelijkheden bieden die ze nodig heeft. Via Indiegogo is ze een crowd-funding campagne gestart om alles te financieren. Iedereen krijgt zo de kans een ‘stukje’ film te kopen en hiermee een bijdrage te leveren aan het tot stand komen. Er ontstaan steeds meer crowd-funding projecten, maar in de filmwereld is dit toch nog vrij ongebruikelijk.

Kijken?

Hoewel de dood wat mij betreft een heel zwaar onderwerp is voor een film, is  het Eva Knoet absoluut gelukt om een lichtmoedige film te maken. Het verhaal is in eerste instantie wat onduidelijk, maar stukje bij beetje valt de puzzel in elkaar. Met als achterliggende gedachte: voor iedereen anders. Iedereen rouwt op zijn eigen manier en er bestaat geen goede of foute manier.

Het is soms moeilijk om naar te kijken omdat ik mijzelf erg herkende in de reacties van de verschillende acteurs. Vooral de opmerking van Menno tegen zijn vader “Ja pap, iedereen zegt dat ze een mooi leven heeft gehad en dat 79 een mooie leeftijd is, maar want kan ik daar nou mee?” was heel erg raak. Het is absoluut geen tranentrekker en toch denk ik dat je niet kan kijken zonder een traantje te laten. De film is zeer de moeite waard maar draait helaas niet volgens een vast schema. De film kan worden aangevraagd en als er genoeg animo voor is, zal de voorstelling plaatsvinden. Zeker doen dus!

Voor meer informatie: www.pluckypenguinpictures.com

Tekst: Mirjam Zwennis en Anne Bergshoeff
Foto’s: Anne Bergshoeff

Zoals met bijna elke zangeres begon het ook voor Christel Martine Sundberg al op vroege leeftijd. Dat stuk slaan we voor het gemak maar even over en we beginnen bij de zaken die we overgeleverd hebben gekregen via het moderne medium CD. Laten we, voor de logica, dan maar beginnen met het eerste album Alkovi uit 2008 onder haar artiestennaam Chisu.

Het album begint met ‘Huumaavaa’, wat in eerste instantie klinkt als een kinderliedje, maar na enkele seconden toch al wat serieuzer wordt. Datzelfde kinderlijke melodietje wordt het hele nummer herhaald. De stem van Chisu klinkt zwoel door de speakers. Het refrein heeft het ritme van een rapnummer, maar de zang blijft nog steeds zwoel. Het zwoele zet ze voort in ‘Muut’, maar ondanks dat is het geheel anders.

De bijzondere beats wisselen zich af tot het einde van het album, elke keer gecombineerd met weer een andere nog opvallendere grondtoon. Vooral ‘Amélie’ steekt af tegen de rest van het album vanwege het opvallende begin. De instrumenten zijn anders; het lijkt erop dat er een harp – of een synthesizer met een harpachtig geluid – is gebruikt. Ook is er geen sterke elektronische beat aanwezig. ‘Kädet Ilmassa’ beviel mij het meeste, vanwege het hogere tempo en de catchy ritmes. Als je vloeiend Fins zou spreken, zou je graag meezingen.

Afsluiter ‘En Enää Pelkää’ lijkt vooruit te wijzen naar de inleiding naar het volgende album. De sfeer is rustiger en wellicht wat troosteloos, maar Chisu lijkt haar stem wat afwisselender te gebruiken. Ze vreest in elk geval niet meer, zingt ze en dat lijkt me een mooi begin voor een nieuwe start met een nieuw album.

Met  haar volgende albums werd ze in een rap tempo steeds populairder. Vapaa ja Yksin uit 2009 kreeg al dubbel platina, waar Alkovi ‘maar’ goud kreeg. De harp uit ‘Amélie’ klinkt al in de eerste seconden en de zang is opgewaardeerd naar de eerste rang. Dit kabbelende beekje loopt echter over in een waterval met ‘Miehistä Viis!’. Een bijzonder nummer dat mijn huisgenote omschreef als een ‘kleuterliedje’. Hierin beschrijft ze zoetsappig dat ze twee voeten, longen en ogen heeft. Wat mijn huisgenote toen nog niet wist, was dat ze er achteraan toevoegt dat ze geen man nodig heeft in haar leven. Dat terwijl de boodschap van haar eerste album toch aardig lieflijk was. Vertelt dit haar liefdesverhaal of is het eigenlijk helemaal zo diep niet?

In ‘Kerrasta Poikki’ stuurt ze iemand weg, omdat ‘één keer teveel is’. Ondanks het feit dat alles zo lieflijk en vrolijk klinkt, wat geholpen wordt door Chisu’s meisjesachtige stem, is ze toch duidelijk droevig gestemd. In ‘Baden-Baden’ geeft ze dat een leuke wending. Ze wil haar tranen aan de Sahara verkopen en zelfs de president hoort van haar plan. Hij vindt dat best een goed idee, maar er is één probleem: export. Hoe exporteer je tranen? Dus ze stoppen ze in flessen en sturen ze naar Baden-Baden, waar toeristen erin baden. Het eindigt nogal ironisch, want door de tranen kreeg de economie weer een boost en de tranen van geluk konden de productie niet op niveau houden. Toen bedacht iemand in de regering dat dan maar de accijns op alcohol moest verdwijnen. De toestroom van tranen begon weer en zo is de cirkel rond.

Maar deze quasi-optimistische en ironische stemming zakt extra hard in met ‘Sama Nainen’ en ‘Oi, Muusa!’, die niet alleen qua tekst, maar ook muziek deprimerend zijn. Pas met ‘Saaliit’ wordt het wat beter. Ze gallopeert als een paard door het verhaal heen dat voor eens wél goed afloopt. Ze vindt iemand die bij haar wil blijven en dat lijkt positief. Ondanks de vele wendingen laat ze in het laatste nummer ‘Vapaa ja Yksin’ alles achter, om vrij en allen te zijn, zoals de titel ook verklaart. Het lijkt alsof alles nu in elkaar valt: was dat het hele doel van dit album? Welk verhaal wil ze vertellen?

Haar derde album Kun Valaistun kreeg zelfs dubbel platina. Hiermee lijkt ze haar volwassenheid bereikt te hebben. Chisu’s meisjesachtige stem is serieuzer, de beat is getemperd en haar stem is goed in verhouding met de rest van de muziek. De serieusheid blijkt nog niet zo sterk uit opener ‘Minä ja Mun Pää’, maar ‘Sabotage’ en ‘Ennustus’ zijn een stuk serener, soms bijna tegen het saaie aan, haar stem net wat te betoverend. Het wakkerschudden duurt nog even, maar met ‘Kriisit’ neemt ze ons bij de hand voor een zomerse dans op blote voeten in het gras. Het is opzwepend en lief tegelijk en het refrein rolt lekker vooruit als een fijn deuntje, zonder voorspelbaar te worden. Het heeft haast wat weg van de volksmuziek en is vrolijk en dansbaar. De algemene indruk die ze met deze cd achterlaat is toch sereen en rustgevend, afgezien van enkele uitschieters.

Nu is haar laatste single ‘Frankenstein’ alweer een tijdje uit. De beat is nog steeds aanwezig. Vrolijk en up-beat, zoals we van haar gewend zijn. Het volgt een mooi vervolg op Kun Valaistun als ze dit tot album uitbouwt. Wanneer we die mogen verwachten, is nog steeds niet duidelijk, want het is ijzingwekkend stil rondom Chisu. Wel zijn de verwachtingen hooggespannen en haar succes blijft maar groeien. Ik verwacht ook niet anders dan dat dat alleen maar verder gaat.

Fries chauvinisme ten top

Baldrs Draumar was de opener van de avond. Met hun Fries chauvinistische metal weten ze deze zaal wel mee te krijgen. De muziek is vrij melodisch, met veel folkinvloeden. De zanger heeft een fijne stem. De heren drinken uiteraard allen uit hun drinkhoorns die aan hun leren riemen hangen en hebben strepen in het gezicht die ongetwijfeld helpen in de strijd. De strijd blijft gelukkig weg en het blijft gezellig in dit kleine zaaltje. Iedereen host en beukt mee, hoewel het publiek nog niet in grote mate is uitgerukt.

Stampende Romein

Het Estische Metsatöll verhoogt de strijdgevoelens met haar stampende muziek. Een prima band om je vuisten bij de lucht in te gooien en bij te stampen, want deze muziek werkt opzwepend. Iedereen doet dan ook mee en de zaal klinkt als een vol Paradiso in plaats van een volle Romein. De band blijkt veel vriendelijker te zijn dan ze overkomen en de zanger doet zelfs een goed geslaagde poging om Nederlands te praten. Hij draagt het nummer ‘Roju’ op aan alle mooie meisjes. Daarna brengt hij de dubieuze boodschap dat het nummer gaat over “jouw ex die alleen maar wil vrijen met jou met een kater”. Dit beschouwen we niet echt als een compliment, maar het is vast goed bedoeld.

De band combineert op een fijne manier de gangbare metalinstrumenten met traditionele Noordoost-Europese instrumenten, zoals de kannel en een type fluit dat af en toe wel klinkt als een tinwhistle. De doedelzak, ook oorspronkelijk een strijdinstrument, is volop aanwezig en het is ongelofelijk hoe zelfs daarmee gerockt kan worden. Deze heren zijn erg breed georiënteerd en dat maakt hun muziek afwisselend. Ze gebruiken veel verschillende tempo’s, ook binnen één nummer kan het elk moment weer een andere kant op gaan.

Langzaam op gang

Korpiklaani heeft het geluk dat de zaal al opgewarmd is, want anders was het publiek nooit zo enthousiast geweest van begin tot eind. Het komt maar langzaam op gang en kan zeker in het begin niet erg overtuigen. De hele zaal gaat los en bijna niemand durft stil te staan.

Voor de band geldt het tegenovergestelde; het duurt vrij lang voordat er een lachje af kan bij de violist Tuomas en er is amper beweging in te krijgen. Pas halverwege komt zanger Jonne goed los en hij weet de rest een beetje mee te trekken in zijn gekke spelletjes. Vooral de polka’s doen het goed bij de bandleden en zelfs de violist staat te hupsen op het podium. Ook in het publiek staat driekwart van de zaal te springen en bijna iedereen klapt mee.

Tegen het einde wordt het geheel energieker en de moshpit wordt steeds groter. Ze krijgen het zelfs voor elkaar om in deze kleine zaal te crowdsurfen, hoewel menigeen na enkele meters alweer met een doffe klap met beide benen (of beide billen) terug op de grond wordt gezet.

Bijzonder is het joik-intermezzo van Hittavainen en Jonne. De joik is een traditionele vorm van zang die door de Sami, ook wel “Lappen”, beoefend wordt. Jonne schijnt hier een ster in te zijn, hoewel veel vergelijking niet mogelijk is. Hij heeft ook voor bijvoorbeeld Finntroll  gejoiked op hun album Jaktens Tid en in de bands Shaman en Angelin Tytöt. Samen met de viool maakt hij er een betoverend spel van en je kunt niet anders zeggen dan dat hij zijn vak kent.

Het begint niet zo overtuigend, toch sluiten ze mooi af. Dat ze feestmuziek spelen, werkt zeker in hun voordeel. De sfeer is los en gezellig en de band wordt steeds joliger. Zo spelen ze tegen het einde ook ‘Ievan Polkka’ (de polka van Ieva), ook wel bekend van het meisje met de prei en folkband Loituma. De sfeer wordt er alleen maar beter op.

Alle drie de bands hebben de taal aan hun kant, zowel het Fries, Estisch als het Fins. De gemiddelde Nederlander zal die talen niet zo veel doen, maar deze echte metalheads maakt het allemaal niets uit. Het Fries beheersen de meesten vermoedelijk wel en het Estisch en Fins lijken bijna gemáákt voor dit soort muziek. Met de rollende ‘r’ en de rijm die de talen mogelijk maken, kun je elk verhaal gaaf laten klinken. Dat is ook wat zij doen; verhalen vertellen. Dat niemand die kan verstaan, maakt eigenlijk niets uit. Als het maar tof klinkt. En dat is gelukt!

Foto’s: Anne Bergshoeff en Rick Koene
Tekst: Anne Bergshoeff

Een optimistische toekomst

Science fiction uit de jaren ’60 was over het algemeen erg ‘clean’. Misschien had dat ook wel te maken omdat we midden in de Koude Oorlog zaten en op zoek waren naar iets positiefs in de toekomst. Star Trek kwam uit en de hele wereld kon dromen van een wereld waarin alle mensen samen de ruimte gingen ontdekken. Technologie zou ons gaan bevrijden van honger, oorlog en racisme. De serie wist bijna de interraciale kus op Amerikaanse televisie te krijgen (de eerste was trouwens tussen Nancy Sinatra en Sammy Davis Jr. in Movin’ with Nancy). Voor die tijd moet dit best baanbrekend zijn geweest, helemaal gezien de raciale segregatie in de Verenigde Staten.

Maar de meeste zullen Star Trek hier herinneren om de samenkomst van verschillende etniciteiten. Star Trek draaide heel voornamelijk om het idee dat we met technologie de ruimte konden gaan ontdekken. Het was deze bijna utopische visie die velen heeft geïnspireerd. Veel van de technologie die we vandaag hebben, is uitgevonden omdat een jochie dat vroeger naar Star Trek zat te kijken ook zo’n gadget in z’n handen wilde hebben.

De dood van utopie

Vanaf de jaren ’70 begon dit beeld van een glimmende en utopische toekomst te vervagen. Toen Alien uitkwam wisten veel mensen niet wat ze zagen. Het was een verkrachtingsfilm, en het was niet een vrouw die verkracht werd, maar een man. Bovendien bracht het ons één van de eerste sterke vrouwelijke filmpersonages, één die niet bestond als een accessoire voor de mannelijke personages. De film en zijn sequels brachten een toekomstbeeld naar voren dat werd geregeerd door hebzucht. De mensen in de ruimte waren geen idealistische ontdekkers met mooie dromen, het waren gewone mensen die hun werk deden omdat ze ervoor betaald kregen. Sommigen gingen hierin nog verder en waren zelfs bereid de gehele menselijkheid in gevaar te brengen om meer geld te verdienen. De toekomst was grauw en grim, gevuld met personages die puur uit eigenbelang handelden.

Hiernaast is het ontwerp van de titelpersonage van de film, het buitenaardse wezen, baanbrekend. De Zwitserse kunstenaar H.R. Giger heeft een monster weten te creëren dat tot op de dag van vandaag niet meer geëvenaard is.

Alhoewel velen het hier niet met met mij eens zullen zijn, kan Alien hierdoor gezien worden als het begin van het hele cyberpunk subgenre. Het bracht ons een wereld waar staten zijn vervangen voor grote bedrijven, allerlei vormen van prachtige nieuwe technologie, en de kleine man onderaan de maatschappelijke ladder die erin probeert te overleven.

David Cronenberg is ook een prachtig voorbeeld van iemand die een erg lugubere visie van de toekomst wist neer te zetten. Met eXistenZ gaf hij ons een wereld waarin de game-industrie, door middel van biotechnologische controllers, de grens tussen werkelijkheid en fantasie zodanig heeft vervaagd dat het voor niemand echt wat uit lijkt te maken wat er gebeurd. Anke Mens liet in haar review over Videodrome de bizarre toekomstvisie van de Canadese regisseur zien, en hoe deze tegenwoordig lijkt te zijn uitgekomen.

Morgen lijkt op gisteren

Het lijkt ons steeds moeilijker te worden om de toekomst voor te stellen. In ieder geval een toekomstvisie die werkelijk anders is van onze realiteit. Veel science fiction van vandaag lijkt op een kopie of een variant van een al bestaand iets. Films zoals Avatar en Prometheus lijken voort te borduren op het toekomstbeeld dat in Alien al is neergezet. Oké, Prometheus was dan ook een prequel voor die film (hoe hard Ridley Scott dat ook heeft proberen te ontkennen), maar is het niet een beetje raar dat in het jaar 2089 mensen nog steeds erbij lopen alsof het soort van 2012 is, technologie gebruiken die uit dit decennium lijkt te komen, en dat zo’n groot en machtig bedrijf IKEA-stoelen gebruikt die waarschijnlijk zo’n 90 jaar oud zijn? 

Avatar gaat hierin nog verder. James Cameron heeft films zoals Pocahontas en Dances with Wolves naar het jaar 2154 verplaatst. Deze verre toekomst spreekt echter niet heel erg tot de verbeelding, ondanks het feit dat de film visueel echt prachtig is. Mensen kunnen inpluggen in kunstmatige buitenaardse wezens die Avatars heten, een concept dat me een beetje doet denken aan de manier waarop mensen gamen in eXistenz, maar dan zonder de diepere vraag over wat deze technologie voor invloed heeft op de manier waarop men dan naar de werkelijkheid kijkt. In het jaar 2154 lijken militaire doctrines te zijn teruggekeerd naar de jaren ’60 en ’70 van de twintigste eeuw, alsof we naar de Vietnam Oorlog kijken, maar dan met technologie die er een klein beetje anders uitziet. Tenzij er tussen nu en 2154 de hele ontwikkeling van drones en onbemande militaire luchtvaartuigen is stopgezet en ze maar besloten te hebben een paar stappen terug te doen.

Ik vraag me dan ook erg af of films zoals Avatar of Prometheus werkelijk (‘een’ vervangen voor ‘zoveel’) impact zullen hebben op science fiction als Star Trek heeft gehad. Wat het lijkt te missen is een toekomstbeeld dat overtuigend is. Op zijn blog schrijf Canadese computerwetenschapper Daniel Lemire dat science fiction schrijvers van vandaag niet in staat zijn om zich de toekomst voor te stellen. Het gevolg hiervan, beargumenteert hij, is dat men werkelijk gaat geloven dat wat ze dan ook doen in 10 tot 20 jaar nog steeds relevant zal zijn. Lemire gaat hier voornamelijk in op de gedachte dat men uit angst limitaties gaat opleggen op nieuwe technologische ontwikkelingen; in ieder geval in de manier hoe we er mee omgaan.

Ik zou dit zelf nog wat verder willen doortrekken. Science fiction lijkt tegenwoordig enkel in staat te zijn een toekomstbeeld te creëren dat een kopie is van het verleden. Kijk naar de manier van oorlogvoeren in Avatar, of de gebruikelijke cliché in science fiction, dat het leven op een ruimteschip erg lijkt op dat op een onderzeeër. Maar waarom eigenlijk? Is het zo dat we enkel naar het verleden kunnen kijken omdat alle verhalen al zijn verteld? Of is de toekomst zo eng dat we het ons niet durven voor te stellen? Of is het misschien wel dat het minder goed verkoopt?

De nieuwe uitdaging

Dus hoe nu verder? De uitdaging voor de makers van science fiction ligt denk ik bij het vooruit kunnen denken. Ontwikkelingen in technologie lijken zo snel te gaan dat de meesten van ons het niet kunnen bijbenen. Je koopt de nieuwste telefoon en volgende week is deze al verouderd. De hoeveelheid data dat we creëren verdubbeld elke twee jaar, dat zeiden ze in ieder geval in 2011, misschien loopt dat ook al achter. Maar geen paniek, het universum groeit voor eeuwig door, net als de menselijke creativiteit. Laten we onszelf geen beperkingen opleggen omdat we net als wetenschapsjournalist John Horgan denken dat de wetenschap alles uitgevogeld heeft, dat dachten ze aan het eind van de 19de eeuw ook!

Wat zal de toekomst ons brengen? Een manier om hier een beeld van te creëren is om verder te kijken dan hoe de nieuwe technologie eruit zal zien. Wat zijn de consequenties van deze nieuwe ontwikkelingen? Probeer dit tot het uiterste door te trekken; de toekomst is geen kopie van het heden, het is een totaal vreemde wereld waar wij waarschijnlijk helemaal niets van zullen snappen.

Een paradijselijk oord

In Paradies: Liebe gaat een dikke, alleenstaande moeder op vakantie naar Kenia. Haar mollige dochter blijft achter bij een onberispelijk ogende tante. Zelf vertrekt ze naar de witte stranden en de azuurblauwe zee. Als zij aankomt wordt zij opgevangen door een vriendin, die haar onder het genot van een cocktail niet schroomt te vertellen over de mooie zwarte mannen en in het bijzonder over haar ‘toyboy’, die haar niet alleen maar op zijn scooter rondrijdt. De alleenstaande moeder reageert in eerste instantie met verlegenheid.

De eerste oneffenheid in het ideale vakantieplaatje zien we als de vriendinnen liggen te zonnen op een stuk strand, dat eenvoudig is afgezet met touw en paaltjes. Achter het touw, zover het zich strekt, staan een tiental mannen in de lengte verspreidt, te wachten. Het is een vreemd gezicht. Iedereen doet alsof ze er niet zijn, de vakantiegangers liggen ongestoord te bakken in hun ligstoelen. Wie zich echter achter het touw waagt wordt overspoeld met vragen en aanbiedingen; armbandjes, kettinkjes, zonnebrillen et cetera. Het zijn koopmannen.

Wanneer de vrouw zich op aanmoedigen van haar vriendin laat meenemen door een Afrikaan, die haar vleit met lieve woordjes en gebaren, begint de film zijn ware aard te tonen. Hij haalt haar over in een klein kamertje seks te hebben. Maar op het moment suprême – ze ligt al half naakt op het bed – krijgt ze bedenkingen, het is niet wat ze wil en na veel gedoe verlaat ze de kamer.  Het is slechts het begin. Wat volgt is een visueel statement tegen het wijdverspreid sekstoerisme. Het is lelijk en zonder gêne.

De trilogie

De ironie van de filmtitel is je dan wel duidelijk. Met liefde heeft de seks niets te maken. Eigenlijk doen de mannen het alleen met de westerse vrouwen voor hun geld. Naïef genoeg blijft de vijftigjarige vrouw, de niets verhullende rol die door Margarete Tiese wordt vertolkt, geloven dat ze genegenheid kan vinden, want het enige wat ze wenst is gewoon een klein beetje liefde. Het is een triest gezicht. De droom van dit paradijs wordt geraffineerd doorgeprikt door regisseur Ulrich Seidl.

En voor wie dan nog niet genoeg heeft: Paradies: Liebe maakt deel uit van een drieluik. Het is de eerste in een reeks van drie verhalen, over drie vrouwen die familie zijn van elkaar. In 2012 is Paradies: Glaube (geloof) uitgekomen, waar de tante uit deel 1 de hoofdrol in speelt en vrij recent verscheen Paradies: Hoffnung (hoop). Nu ik mij aan de eerste film heb gewaagd voel ik mij genoodzaakt de hele trilogie te zien. De aantrekkingskracht schuilt naar mijn idee in de onthulling; in de beelden die eerst een zorgvuldig geconstrueerde droom of ideaal tonen, om hetgeen vervolgens meedogenloos uiteen te zien spatten. Wat dat precies is… Cynisme? Sadisme? Ik weet het niet.

Oordeel zelf.

Trailer:

21 april krijgt een avond vol folk metal die de oorlogsgoden goed zal stemmen. Korpiklaani, vooral bekend om zijn drankliederen en echte vikingmannen uit het Hoge Noorden zal ingeleid worden door Metsatöll en Baldrs Draumar. Laatstgenoemde is een typische voor dit Friese podium, want het Fries chauvinisme ontbreekt hen niet. Het sluit mooi aan bij de rest met hun voorliefde voor vikingen, sterke drank en ruige, ongerepte bossen en meren. Wij verwachten een interessante fotoreportage te kunnen maken, want zulke mannen zie je niet vaak.

Op 21 en 22 juni 2013 organiseert Romein het festival Dokk’em Open Air: een klein festival van grote ambities. Die maken ze ook meer dan waar. .  Al jaren staan de grootste namen van de metalwereld op het Friese grasland. Ook dit jaar maken ze er een ruige boel van met onder andere Testament, Iced Earth, Amorphis, en Symphony X, evenals enkele Nederlandse namen zoals Delain en Peter Pan Speedrock. Lekker breed, als het maar ruig is. Een festival dat elke metalliefhebber een keer bezocht moet hebben. En het liefst elk jaar! 

Poppodium Romein is een grote in de metalwereld, maar kent ook andere genres. Kijk hier voor de volledige agenda.

Wie weet er tegenwoordig nou niet wat cookies zijn. Ook deze site serveert netjes een melding dat ze gebruik maakt van cookies, want dat moet. Een doorsnee verjaardag gaat vandaag de dag niet voorbij zonder een oom of tante die erover spreekt, meestal in verwijtende zin. In cookies zouden virussen zitten en de vakantiefoto’s van vorig jaar waren gewist door de cookies. Onzin uiteraard, maar leg dat maar eens uit. Die cookies zijn er met een heel andere reden. Onze wensen op het internet maken het noodzakelijk dat we ons identificeren, zoals een vingerafdruk. Wanneer je ergens inlogt maak je een cookie aan, zodat de website weet wie je bent. Ook een online winkelmandje is een cookie, er is werkelijk niet veel mis mee. Toch heeft de cookie het internet drastisch veranderd. De bekende websites zoals Facebook bijvoorbeeld zouden niets zijn zonder die cookies. Want door cookies kunnen  jou de juiste advertenties voorgeschoteld worden. Cookies volgen je namelijk overal waar je surft, en ze onthouden alles. Het is dan ook niet gek dat er zorgen zijn over de privacy, want het is een eng idee dat al die bedrijven zo veel over je weten.

Cookie bij de koffie

Maar privacy, en onze zorgen daarover, isniet zo zwart-wit als de meeste mensen denken. De kunstenaar Kyle Mc Donald bijvoorbeeld, publiceerde iedere 140 tekens die hij aansloeg op zijn toetsenbord op Twitter. Een enorme inbreuk op de privacy, iedereen die zich abonneerde op zijn account kon meelezen met alles wat hij schreef. Mc Donald zelf kijkt er heel anders naar; hij moest bewust omgaan met wat hij schreef en hij ging zelfs beter letten op zijn grammatica.  Als iedereen mee kan lezen moet je uitkijken met wat je zegt, en dat is eigenlijk helemaal niet zo verkeerd. Het inleveren van je privacy kan dus betekenen dat je er een beter mens van wordt. En dat verbaast me eigenlijk niets. Want los van vergelijkingen met lang vervlogen tijden waar de sociale controle veel centraler stond, en we dus veel beter op onze tellen moesten passen, waarom is privacy plotseling zo schaars? Dat heeft te maken met de grote internet-bedrijven. Jouw privacy is geld waard. Wat je liked op Facebook, wat je zoekt op Google, het wordt verkocht. Bedenk bij die ‘gratis’ diensten dat jij het product bent, niet de klant. De klant, dat is de adverteerder. Een discussie over privacy komt de internet-giganten goed uit, dat maakt jouw privacy alleen maar schaarser, en wat schaars is betaalt goed.

Gelukkig is het internet er niet alleen om ons uit te melken. Kunstliefhebbers worden sinds het post-modernisme getrakteerd op kunst die gebruik maakt van reeds bestaande producten en sinds enkele jaren hoort het internet daar ook bij. Deze kunst gaat als Net Art over het web, want daarbuiten is het zelden te vinden. Het medium zelf wordt onderzocht en ingezet. Sebastian Schmieg gebruikte de zoekfunctie van Google waarbij naar gerelateerde afbeeldingen gezocht kan worden. Jimpunk heeft een pagina waarop iedereen op zijn twitteraccount kan posten in onleesbare tekens. En op bram.org kun je een online narratief besturen zonder dat je weet waar je nu eigenlijk mee bezig bent, en aan het einde krijg je daar een overzicht van. 

Search by Image, Recursively, Transparent PNG, #1 from Sebastian Schmieg on Vimeo.

We geloven graag dat het internet de wereld weer wat kleiner heeft gemaakt en de mensen dichter bij elkaar. Psychologen adviseren hun cliënten, die moeilijk contacten leggen, om een Facebook-account aan te maken en zo wat vrienden te sprokkelen. Want dat is makkelijk. Nooit eerder waren studenten zo snel klaar met hun essays sinds de komst van Wikipedia en Google, en hypochonders kunnen hun geluk niet op met al die keuze. Maar al die functionaliteit komt met een prijs. De personalisering van het internet tot een enkel individu betekent dat jij en ik een ander internet te zien krijgen. Niet alleen krijg ik advertenties van Zalando schoenen te zien en jij iets anders, ook de zoekresultaten in Google verschillen. Omdat ik eerder zocht naar recepten voor witlof uit de oven, en later naar crème brulé wordt mijn profiel gekenmerkt als een lekkerbek. Als ik nu zoek naar artikelen over hedendaagse kunst krijg ik als eerst resultaten voor een heerlijke stoofpot, want dat past beter bij mijn  profiel. Sociale media doen daar nog een schepje bovenop door mij te koppelen aan de interesses van mijn vrienden, en hun vrienden. Het is bewezen dat gebruikers die op Facebook overwegend liberale uitingen hebben, of liken, ook vooral vriend-suggesties krijgen die binnen dat profiel passen. Zouden deze gebruikers Googelen naar artikelen over politiek, worden ook die resultaten aangepast. Met andere woorden, mijn internet is anders als dat van jou. Dat kan nog een probleem worden voor al die studenten die dagelijks naar porno surfen en een stuk moeten schrijven over emancipatie. Toch maar weer de boeken in?