Photo by brillianthues

Een overzicht van ontwikkelingen in Europa

In de lente van 2017 vroeg het Gentse stadsbestuur aan Michel Bauwens van de P2P Foundation om de commons in de stad te mappen (link hier) en onderzoek te doen naar de noden van de commonsgerichte burgerinitiatieven, om te zien hoe de stad zich kon aanpassen om een betere ‘commons-stad’ te worden. Met eigen middelen en de steun van het Timelab werd hier een internationaal vergelijkend overzicht aan toegevoegd, waarin de commons-initiatieven van meerdere steden worden vergeleken (Barcelona, Bologna, etc…). De studie werd uitgevoerd door Vasilis Niaros van het P2P Lab en die oorspronkelijk engelstalige tekst is nu vertaald. Let wel dat er zeer weinig overzichtsmateriaal aanwezig is , vandaar het belang van dit vergelijkend werk.

Naar een commons-georiënteerde stad

Een nieuwe auto: DebatMobiel

De stad staat vol geparkeerde auto’s, auto’s die veel ruimte innemen en het moeilijk of onaangenaam maken om op straat te verpozen, samen te komen met de buren, te spelen. De auto’s geven een blikkige en stenige aanblik. Geen wonder dat zoveel mensen in de wijk bij bewonersenquêtes vragen om meer groen… Ook ik verlang naar een groenere stad, waarom kan er niet wat meer ruimte zijn voor natuur, een beetje moestuinieren, groene dingen die het leven leuk maken en het verpozen op straat aangenamer? Na plannen om dit eens met de buren te bespreken werd ik op een morgen wakker met een beeld: ‘een kar met een parkje erop’. Wat als ik die kar voor de deur parkeer onder het motto ‘dit is mijn nieuwe auto’. Iedereen kan immers zonder overleg met de buren een auto kopen en neerzetten, dus dan kan ik ook wel iets anders neerzetten…. Toch?

Dit ideetje werkten we uit met het initiatief “Voedsel in het hart van de stad”. Eline Keus, Pauline van den Broeke en ik maakten concretere plannen en beelden bij het idee. Eline besprak het idee vervolgens op de Haagse Kracht 1000 bijeenkomst. Hier vond het idee weerklank en werd de naam DebatMobiel geboren. Een mobiele plek om het gesprek over onze straten te voeren.

Wat is jouw droomstraat?

Voorjaar 2016 was het zover. In de Fultonstraat werd in mei DebatMobiel nr. 1 gelanceerd. Heleen Weening van Duurzaam Den Haag opende de kar en samen met bewoners werd de kar beplant. Het werd meteen een heel gezellig feestje, de buren adopteerden de kar meteen en de hele zomer is er veel gebruik van gemaakt. In juni werd in de Buijs Ballotstraat DebatMobiel nr. 2 gelanceerd. Ook hier veel blije buren.

In beide straten is in een heel jaar tijd slechts sprake geweest van één boze buur die bang was zijn auto niet meer kwijt te kunnen. Deze mensen zijn uitgenodigd voor een gesprek maar wilden daar helaas niet op in gaan. Verder bleken de DebatMobielen in een behoefte te voorzien, de straten willen de karren niet meer missen. Daarom zijn we In Segbroek (Den Haag) in samenwerking met de gemeente Den Haag en het opbouwwerk nu met meerdere straten aan het werk. Stap voor stap realiseren we hier met bewoners hun eigen droomstraat.

Hierbij hanteren we de volgende denklijnen:

• hoe gaan we ruimte vrijmaken – bijvoorbeeld door auto’s te delen
• hoe gaan we samen besluiten in de straat?
• hoe gaan we in het gebruik met elkaar om?

Samenkomen

Het bijzondere van DebatMobiel is dat deze groene oase werkt als een magneet: gedachten die mensen hebben over de straat en de wijk (het mag wel wat meer samen, waar is het groen e.d.) werden door DebatMobiel versterkt. Mensen konden ervaren dat je wèl zelf invloed op je omgeving uit kan oefenen, dat we samen de stad kunnen veranderen. De groene plekken ‘van samen’ blijken zo kristallisatiepunten voor sociale activiteiten en groene structuren. Wij willen via verschillende middelen bouwen aan deze nieuwe sociale en groene structuren van, voor en door burgers. De DebatMobiel is het eerste middel dat we hebben gevonden, in 2017 werken we aan nieuwe mogelijkheden via het concept leefstraten en willen we samen met bewoners straatmodules ontwikkelen. Het idee is dat er ‘voor elk wat wils’ is en dat we beginnen bij de positieve energie van mensen zelf.

Via de experimenten hopen we dat er permanente groene en sociale plekken ontstaan in de stad. Tegelijkertijd neemt het aantal bewonerscommunities toe, met z’n impact op samen leven, zorg voor elkaar, verlagen van de eenzaamheid en onderlinge deeleconomie. Zo ontstaat een fijnmazige sociale infrastructuur voor zorg, cultuur en welzijn vanuit burgers zelf.

Facebook

P2P foundation (P2P) Waarom heeft u dit boek geschreven. In welke mate participeert het in een bredere en historische dialoog van emancipatorische bewegingen ?

Dirk Holemans (DH) Ik heb dit boek geschreven vanuit de verwondering dat de toenemende kennis over klimaatontwrichting en stijgende sociale ongelijkheid niet leidt tot veel meer burgerinitiatief en politieke actie. Enkel informatie, mensen bereiken op het kennisniveau, volstaat dus niet. Om mens en samenleving in beweging te krijgen is er meer nodig, je moet mensen op een dieper niveau raken. Dat doen nu jammer genoeg vooral de vele evoluties die mensen onzeker maken over de toekomst, denk aan migratie, terrorisme, ecologische problemen en de welvaartstaat die onder toenemende druk staat. En onzekerheid kan leiden tot een zekere verlamming, het vooral willen behouden van wat er is (of wat men denkt dat er nog is) en het zich afsluiten voor de broodnodige sociaal-ecologische verandering. Daarom ben ik ervan overtuigd, dat net als de welvaartsstaat het grote maatschappelijke project van vrijheid én zekerheid was van de 20ste eeuw, we nu nood hebben aan een nieuw groot project dat mensen terug perspectief geeft. Enkel als we transitie naar een sociaal-ecologische project omschrijven als een project van nieuwe zekerheid, waar mensen in alle vrijheid hun toekomst in handen nemen, kunnen we aansluiten bij de reële bezorgdheid van mensen over de toekomst van hun kinderen.

Ik zie dit project als een duidelijke opvolger van eerdere emancipatorische bewegingen binnen de Verlichting. De eerste grote beweging was in de 17-18de eeuw het liberalisme: in tijden van godsdienstoorlogen was het leven geen cent waard. Vandaar het sociaal contract: mensen staan een stuk van hun vrijheid af aan de rechtsstaat als die in ruil bescherming van ‘life, liberty and estate’ biedt. Wat later uitgroeide tot de democratische natiestaten.

Daarop volgde tijdens de industriële revolutie, als antwoord op de erbarmelijke leef- en werksituatie van arbeiders en hun gezinnen, de sociale strijd van arbeiders, onder meer in het socialisme. Het leidde tot de welvaartstaat en algemeen stemrecht voor elke burger.

Nu in de 21ste eeuw is de grote uitdaging om een goed leven voor iedereen te realiseren binnen de grenzen van de planeet. Het ecologisme gebruik ik als term voor deze zoektocht, dat actief aandacht schenkt aan de toekomstige generaties en mondiale ecologische rechtvaardigheid.

Vrijheid

P2P Freek de Jonge zei laatst in een conference het volgende: „Onze vrijheid, dat kan helemaal niet. Het is: vrijheid, maar als die alleen van mij of van ons is, dan gaat vrijheid ten koste van die van anderen.” U heeft een specifieke visie op het begrip “vrijheid”, Kunt u dat toelichten?

DH Mijn visie op vrijheid bevat heel specifieke punten. Ten eerste bekritiseer ik de standaard invulling van vrijheid in onze samenleving, namelijk die stelt dat ‘mijn vrijheid stopt waar die van jou begint’. Dat is echter een schrale invulling die maar de helft van het verhaal vertelt. Uiteraard is deze zogenaamde ‘negatieve vrijheid’ belangrijk: ook als mijn deur open staat heeft niemand het recht om zomaar mijn huis binnen te gaan, laat staan er zaken uit te nemen. Maar als mijn vrijheid stopt bij die van jou, hebben we niets gemeenschappelijk! Zo komen we tot de andere helft van vrijheid, de positieve vrijheid om samen zaken te realiseren. Dat lukt niet zonder publieke goederen (denk aan onderwijs en een rechtssysteem) en sociale goederen (zonder vertrouwen draait geen enkele organisatie). De ecologische denkers van het eerste uur, denk aan Gorz en Illich, omschreven die positieve vrijheid als autonomie, het vreugdevol potentieel om samen de toekomst in handen te nemen.

Mijn tweede punt vertrekt vanuit het belang dat systeemdenken toekent aan interacties, aan relaties. We zijn wie zijn door wat we doen in interactie met anderen en onze omgeving. De idee dat we ons, alsof we eilanden op een grote zee zijn, kunnen afsluiten van de invloeden van die interacties is ondertussen wetenschappelijk helemaal onderuit gehaald. Nobelprijs winnaar Kahneman toont hoe bepaalde beelden, zelfs als we ze niet bewust zien, ons gedrag toch beïnvloeden. Daar spelen reclamebedrijven, die ondertussen ook neurobiologen in dienst hebben, maximaal op in. Dat leidt tot de volgende paradox: willen we echt onze vrijheid als individu hanteren, moeten we ons vooral inzetten om onze omgeving vorm te geven. Dat betekent bijvoorbeeld, zoals de stad Grenoble doet, reclame bannen uit de publieke ruimte.

P2P Waarom denkt u dat specifiek  progressieven schrik hebben om het wegvallen van zekerheid, veiligheid en geborgenheid te benoemen?

Ze vrezen om zo op het domein van conservatieven te komen, waar ze zekerheid toe rekenen. Dat is een kapitale vergissing, het grootste succes van de 20ste eeuw van de progressieven, de welvaartsstaat, is juist de realisatie van sociale zekerheid. Progressieven moeten pro-actief een nieuw project van sociaal-ecologische zekerheid voor de 21ste eeuw ontwikkelen en uitdragen.

Verantwoordelijkheid

P2P In uw boek haalt u het voorbeeld aan van de provo’s die in Amsterdam de eerste deelfiets, de witte fiets, introduceerden. Ook de Witkar kan als inspirerend voorbeeld worden genoemd van een van de allereerste vormen van de deeleconomie, ook een initiatief van de provo’s. Hoe zorgen we ervoor dat dit soort ontwikkelingen niet afhankelijk blijft van alleen maar activistische burgers, maar ook onderdeel wordt van de mainstream?

DH Er zijn meerdere manieren om veranderingen in gang te zetten. Bottom-up is erg lang een buzz woord geweest als het gaat om transities. Het gaat er uiteindelijk om wie de verantwoordelijkheid neemt voor de transitie, de bewoners, de staat of bijvoorbeeld een aantal bedrijven.

P2P Waar vindt u dat de verantwoordelijkheid hoort te liggen voor de overgang naar een sociaal-ecologische samenleving?

DH Ik ga uit van een gedeelde verantwoordelijkheid van burgers en de politici die ze verkiezen. Het beleid moet de samenleving inrichten met het oog op de toekomst. Cruciaal is hier onder meer een gepast en moedig fiscaal beleid, dat de belastingen op koolstof-intensieve activiteiten verhoogt en die op arbeid sterk verlaagt (en ook de moed heeft om een progressieve vermogensbelasting in te voeren). Daarnaast dient de overheid de nodige stimuli te voorzien voor transitie-initiatieven en burgers de ruimte geven om zelf de toekomst in handen te nemen. Deze visie kan je omschrijven als de partnerstaat. Die bekijkt bijvoorbeeld een gemeente niet als een grondgebied dat je moet beheren, wel als een levendige gemeenschap met tal van creatieve mensen en groepen waar je mee samenwerkt. Om mensen ruimte te geven om initiatief te nemen, werk ik in mijn boek een transitiemodel uit: de overgang naar een 30-uren week als norm in combinatie met een basisinkomen van 500 euro (wat voor laag- en middeninkomens het verlies aan salaris door de arbeidsduurvermindering compenseert). Zo kan iedereen die wil over stappan op een vierdagenweek en de vijfde dag zich richten op activiteiten die de autonomie verhogen.

Het is langs de andere kant aan burgers om niet te wachten dat de politiek alles voor hen doet, dat is voor mij een povere opvatting van burgerschap. Gelukkig is de realiteit nu dat meer en meer burgers in actie komen, zowel met commons als in de positie als sociaal ondernemer. Uit onderzoek dat we vanuit Denktank Oikos deden in samenwerking met de Universiteit Utrecht, blijkt dat er nu 10 keer meer burgerinitiatieven per jaar worden opgericht dan 10 jaar geleden. Dat is dus een structurele kentering.

Belangrijke ontwikkelingen, zoals duurzame energie, zijn al lang niet meer afhankelijk van activistische burgers. Duitsland, dat met de Energiewende voorop loopt qua energie-transitie, zijn de helft van alle duurzame energie-installaties in handen van burgers en hun coöperaties.

Economie

P2P U gelooft in een de mogelijkheid om behoeftes te kunnen vervullen zonder  gebruik te maken van geld of markttransacties. Kunt u hier een voorbeeld van geven?

DH Er bestaan hier al tal van voorbeelden van. Neem nu bloed, een van de belangrijkste goederen in onze samenleving, 70% van de mensen hebben het nodig tijdens hun leven. Je zou denken: zo’n levensnoodzakelijke dienst, die laten we over aan de overheid of aan de markt. De realiteit is dan zowel in België als in Nederland het een civiele organisatie is die bloed verzamelt. Want burgers zijn het meest bereid tot een gift als ze past in de sociale relatie die verbonden is met commons. In de VS hebben ze ooit het bloedgeven uit de handen van burgerorganisaties gehaald en geprivatiseerd, vanuit de redenering: als we mensen geld geven, gaan ze nog meer bereid zijn om bloed te geven. Het resultaat was net het omgekeerde: als je bloed geven reduceert tot bij wijze van spreken waspoeder verkopen, dan hoeft het voor veel burgers niet meer. Want de sociale relatie gesteund op empathie en burgerzin is veranderd in een markttransactie.

P2P Kent u de initiatieven “onsgeld” en “positive money” en wat is uw visie op het alternatief wat zij schetsen? Kan een overgang naar schuldvrije geldschepping een bijdrage leveren aan meer zekerheid en veiligheid?

DH Die initiatieven zijn mij zeker bekend, ‘ons geld’ bespreek ik in mijn boek.  De initiatiefnemers vinden dat het recht om geld te creëren exclusief bij de overheid thuishoort. In functie daarvan zou een specifiek publiek instituut moeten worden opgericht dat gecreëerd geld in omloop brengt door het te besteden of rentevrij uit te lenen. De winst die dit oplevert moet aan maatschappelijke doeleinden worden besteed. Dit systeem zal volgens de initiatiefnemers het banksysteem veiliger maken en de schulden bij gezinnen en bedrijven verminderen. Ik vind dit een belangrijk initiatief dat het debat ten gronde heeft gestimuleerd (tot in het Nederlandse parlement) en verder bestudeerd moet worden. Waar ik het zeker mee eens ben, is regeringen tot in zekere mate (bijvoorbeeld tot 60% van de staatsschuld) rentevrij moeten kunnen lenen bij de centrale bank. Het is absurd dat regeringen -en dus hun burgers- moeten betalen omdat ze bij via private banken bij een openbare instelling geld lenen. Zo maak je bankiers slapend rijk.

P2P In uw boek ontwikkelt u een bepaalde visie. Wat is nog de rol van politiek, van politieke partijen, en van ideologie in het veranderingsproces dat u voorstelt ?

DH Ik maak een onderscheid tussen ‘de politiek’ (het beheren van de huidige toestand) en ‘het politieke’: systeemveranderingen (incl. machtsverhoudingen)  nastreven om een duurzame samenleving te realiseren. Nu zit de politiek veel te veel vast in het eerste, hoe belangrijk dit ook is. Politieke partijen hebben nog een toekomst als ze terug het politieke omarmen, zich omvormen tot open organisaties die vertrekken vanuit burgerparticipatie.

P2P Heeft u het gevoel dat er in België en/of Nederland politieke partijen zijn die ver genoeg gaan in het vormgeven van de broodnodige alternatieven?

DH Ik ben zelf actief op lokaal vlak bij de groene partij, omdat zij het sterkst die nood aan systeemverandering aanvoelt (weg van de fossiele brandstoffen gestookte groei-economie die de voorbije decennia milieuvervuiling én groeiende ongelijkheid met zich meebracht). Als gemeenteraadslid in Gent kan ik getuigen dat we daar werk maken van systeemtransities: een doortastend mobiliteitsplan, duidelijke stappen richting een klimaatneutrale stad, een onderwijsbeleid dat actief inspeelt op de toenemende diversiteit bij de bevolking.

Commons

P2P Wat is de rol van de commons in uw visie op de samenleving?

DH Dat is daar een cruciaal onderdeel van. Meestal gaat men in het maatschappelijk debat ervan uit dat er maar twee manieren zijn om zaken te organiseren in de samenleving: de markt of de staat. De commons – samen zorgzaam beheren wat we belangrijk vinden als burgers – zijn echter een derde, op zichzelf staande organisatiewijze die haar deugdelijkheid de voorbije eeuwen heeft bewezen. De natiestaat is nog maar twee eeuwen oud, er zijn commons bekend (bijvoorbeeld weidegronden) die acht eeuwen hebben stand gehouden. En met de komst van internet is het nu veel eenvoudiger voor burgers om zich te organiseren door middel van commons, denk aan Wikipedia. Wat 20 jaar geleden of vroeger niet lukte – denk aan de witte fietsen in Amsterdam- gaat nu zonder veel transactiekosten: fietsen of auto’s delen in een straat, buurt of stad. Hetzelfde geldt voor korte keten landbouw: door internet kunnen de leden van een voedselteam moeiteloos voedsel bestellen bij een waaier aan lokale producenten. Organiseer dat maar een keer zonder internet.

P2P Vrijheid en gelijkheid waren maar 2 van de 3 moderne waarden die door de Franse Revolutie werden ingehuldigt. Maar wat is er gebeurt met de derde, broederlijkheid. Wat denkt u er zelf van ?

DH Die derde waarde stond in de voorbije neoliberale periode sterk onder druk, er werd ons verteld dat er maar twee zaken van belang zijn: jezelf en je koopkracht (en de reclame fluisterde in je oor: ‘want je bent het waard’). Het gevolg: de emanciperende vrijheidsgedachte van mei ‘68 werd gekaapt door het kapitalisme. Gelukkig zien we de laatste 15 jaar een duidelijke kentering: mensen herontdekken het collectieve, halen zingeving en plezier uit het samen op poten zetten van allerlei initiatieven. Doorheen deze nieuwe collectieve praktijken introduceren zij nieuwe vormen van broederlijkheid en solidariteit. Daar past ook de intrede van een nieuw mensbeeld: zowel de praktijk als wetenschappelijk onderzoek toont dat de egocentrische homo economicus een constructie is, een ons ons opgedrongen handelingswijze. Van nature is de mens empathisch, als homo cooperans is hij in de eerste plaats gericht op samenwerking. Het is nu aan ons om de samenleving in te richten dat deze gerichtheid alle kansen krijgt.

De weg vooruit

P2P Wat moet er nu op korte termijn gebeuren als eerste stap voorwaarts?

Ik hanteer in mijn boek als model van verandering het concept van revolutionair reformisme. Dat gaat over transitie-initiatieven die elkaar versterken en versnellen, zodat er virtueuze cirkels ontstaan: goede initiatieven die op doordachte wijze het gezelschap krijgen van andere, zodat het nog beter en sneller gaat. Dat is nu al mogelijk op niveau van steden waar het gonst van burgerinitiatieven. Die initiatieven zouden zich – net zoals de vakbonden in de 20ste eeuw de drijvende kracht waren- kunnen organiseren in nieuwe stadsbonden. Die kunnen in een innovatieve samenwerking tussen het bestaande middenveld en nieuwe burgerinitiatieven een toekomstproject voor hun stad uittekenen. Je hebt zo’n project nodig om de verschillende initiatieven gericht met elkaar te verbinden. Denk aan een project van stadslandbouw dat beroep doet op een een burgercoöperatie die transport verzekert met elektrische bakfietsen en dito bestelwagens. Waarbij ze hun stroom afnemen van de energiecoöperatie die windmolens heeft staan net buiten de stad. Als je daar nog een maatbedrijf (sociale werkplaats voor mensen die het moeilijk hebben op de arbeidsmarkt)  bij betrekt die met de stadsgroenten zaken bereidt voor de sociale restaurants in de stad, ben je al een heel eind op weg naar een echt duurzame stad in de 21ste eeuw.

Het boek kan je bestellen bij Oikos Denktank, alle info op Oikos.be

Dit jaar vieren we de 50ste verjaardag van “Witkar”, het eerste autodeel programma ter wereld. Dit plan was op meerdere manieren revolutionair en profetisch. Zijn tijd ruim vooruit werd de Witkar uiteindelijk gestopt. Niet alleen het idee van autodelen was inspirerend, ook de manier waarop Witkar werd georganiseerd was visionair: Witkar was, en is nog steeds, een coöperatie.

MaaS vs MaaC

Mobiliteit is een basisbehoefte geworden voor mensen. De kwaliteit van leven voor mensen is sterk gerelateerd aan de toegang tot mobiliteit. De vraag dringt zich op of mobiliteit niet als zodanig zou moeten worden benaderd, als een publiek goed, als commons. Gedeeltelijk is dat al zo, wegen en OV systemen worden voor een groot gedeelte met publiek geld gefinancierd. De inspraak van burgers en dus gebruikers is echter minimaal, we zijn afhankelijk van de keuzes van verschillende bestuurlijke lagen. Deze keuzes zijn soms slecht onderbouwd en er worden voorstellen uitgevoerd die aantoonbaar onverstandig en zinloos zijn. Denk aan de voortellen voor meer asfalt waar al decennia van bekend is dat dit geen duurzame oplossing biedt voor de problemen op de Nederlandse wegen. Ook het besluit om 130 km/u te gaan rijden is moeilijk uit te leggen als we de uiteindelijke gevolgen bekijken. Deze plannen worden echter wel doorgevoerd om politieke winst te kunnen behalen.
Ik wil graag voorstellen om nog een stap verder te gaan en onze mobiliteit en de benodigde ruimte als commons te behandelen. Dit betekent dat besluitvorming over de voertuigen, de benodigde infrastructuur en het onderhoud samen met de gebruikers plaatsvindt. Mobility as a Commons, in plaats van Mobility as a Service.
Twee ontwikkelingen sturen de transitie naar MaaC:

• De overgang van bezit naar gebruik
• Automatisering

Beide ontwikkelingen zijn veel belovend en de meeste technische mogelijkheden zijn vandaag de dag reeds beschikbaar om nieuwe concepten uit te rollen. In dit artikel wil ik uitleggen wat dat betekent in een utopische toekomst visie en welke stappen we vandaag kunnen zetten om MaaC mogelijk te maken.

De utopie

De Natuurlijke Stad is een laboratorium voor utopisch denken. Voor de transporttransitie werk ik aan een transitie die is gebaseerd op een utopie. Een bestemming die we nooit bereiken, want de utopie is per definitie onbereikbaar. In het onbereikbare van deze utopie zit tevens haar kracht. Omdat de utopie niet het doel is, kunnen we niet falen en kan zij dienen als inspiratie. Omdat de utopie gebaseerd is op concepten die technisch en sociaal mogelijk zijn kunnen we bij nieuwe inzichten deze utopie steeds aanpassen en tevens de transitie vormgeven. De utopie en de transitie zijn daardoor flexibele ontwerpen die voortdurend in beweging zijn.

De transitie

De transitie bevindt zich in de onbepaalde tijd tussen vandaag en de utopie. Deze periode zal ook moeten worden ontworpen, zeker als het over complexe vraagstukken als stedelijke mobiliteit gaat. Het ontwerpen gebeurd van achter naar voren, dus vanuit de utopie terug redenerend naar vandaag.

Mobiliteit

Zoals hierboven omschreven spelen de ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit spelen zich af op twee hoofd thema’s: de overgang van bezit naar gebruik en automatisering.
Op beide thema’s zal er niet van de ene op de andere dag een volledig nieuw paradigma ontstaan. Technologische ontwikkelingen zorgen voor steeds meer mogelijkheden en maatschappelijke ontwikkelingen kunnen zorgen voor een gedragsverandering. Om te waarborgen dat er een houdbaar alternatief wordt ontwikkeld is het van belang om een visie te ontwikkelen waarmee deze ontwikkelingen kunnen worden gestuurd.

De Verbeelding

Als we niet samen verbeelden wat we voor de toekomst van onze mobiliteit willen zullen andere, meestal commerciële partijen, onze toekomst vormgeven. Een self-fulfilling prophecy, niet gebaseerd op visie, maar op voorspellingen en commerciële belangen.

De utopie: MaaC

Een stad waarin geen fossiele brandstoffen nodig zijn voor de mobiliteit behoefte van haar bewoners en bezoekers. In deze stad is elke plek verbonden door middel van een hoogwaardig netwerk van voertuigen. Dit netwerk bestaat uit vacuüm buizen met een doorsnede van 1,5 meter. De capsules die door deze buizen bewegen worden met behulp van magnetische levitatie en supergeleiding voortbewogen. De maat van de voertuigen is gebaseerd op een ruime auto en geoptimaliseerd om ervoor te zorgen dat nagenoeg alle goederen die over de wereld worden versleept hierin passen. Ook voor mensen hebben de capsules een geoptimaliseerde maatvoering om comfortabel te reizen.

Het systeem is volledig geautomatiseerd en het netwerk is zo fijnmazig als ons huidige wegennetwerk. Elk deel van het netwerk heeft een eigen snelheid. Van 60km/u in de binnensteden, 300km/u op regionaal niveau, 1500km/u op landelijk niveau en tot 3000km/u voor continentaal vervoer. Door een maximale snelheid van 6500 km/u voor intercontinentaal vervoer wordt elke plek op de wereld voor iedereen bereikbaar. De kosten van de aanleg en het onderhoud van dit systeem zijn zo laag dat iedere bewoner van de aarde onbeperkte mobiliteit kan afnemen. Het gehele systeem is in handen van een wereldwijde coöperatie met lokale afdelingen. Besluitvorming over de ontwikkeling van het systeem gebeurt aan de hand van een coöperatief platform waarmee netwerken alle belanghebbenden met elkaar verbinden. Via deze netwerken komen de vragen bij de juiste betrokken leden terecht. Hoe meer invloed een besluit heeft op het leven van een lid, hoe zwaarder zijn mening telt. Iedere bewoner van de aarde heeft toegang tot onbeperkte mobiliteit voor een laag maandbedrag. Of je nu van Amsterdam naar Haarlem gaat, of van Parijs naar Peking, door het extreem lage energiegebruik zijn de kosten nagenoeg gelijk. Alleen optrekken en afremmen kost energie, de rest van de reis is nagenoeg energie neutraal.

ET3 is een vorm Evacuated Tube Transport (ETT) wat vandaag al klaar is voor productie en is de inspiratie voor dit nieuwe netwerk.

Ditzelfde netwerk kan tevens als energie opslag dienen. Gezien het nagenoeg energie neutrale karakter van het systeem kan hernieuwbare energie als kinetische energie worden opgeslagen door de capsules te versnellen.

ECN heeft dit principe van energie opslag in 2015 gepresenteerd in de vorm van een energietrein.

Dit netwerk is de nieuwe basis infrastructuur. Daarnaast zullen mensen vrij zijn om met fietsen, e-bikes of elektrische voertuigen gebruik te maken van de open en bovengrondse infrastructuur. Er zijn veel minder wegen nodig dan vandaag gezien het feit dat al het goederen vervoer en het grootste gedeelte van de noodzakelijke verplaatsingen van mensen in het nieuwe netwerk worden verwerkt. Er is een stad ontworpen met zeer weinig infrastructuur en waar geen vraag meer is naar parkeerplaatsen. Een stad waar de openbare ruimte wordt gebruikt voor hoogwaardig leven. Een stad waar de overheersende geluiden en geuren van verkeer definitief tot het verleden horen. Een stad waar kinderen nagenoeg overal zonder gevaar buiten kunnen spelen.

Deze visie is gebaseerd op een volledige automatisering van de vervoerssystemen en een wereld waarin voertuigen geen persoonlijk bezit meer zijn maar onderdeel van de wereldwijde commons.

De transitie

De uitrol van het ETT systeem

Voordat stadsbewoners bereid zijn om in een voertuig te stappen zal dit systeem uitgebreid moeten worden getest. Daarnaast is het slecht voorstelbaar dat we direct met een aanleg in de stad kunnen beginnen. De eerste stap in de overgang naar een nieuw vervoerssysteem zal kunne
n bestaan uit het overnemen van de goederen en afval stromen op regionaal niveau. Voordat er op regio niveau een netwerk wordt uitgerold kunnen er overbelaste verbindingen worden ontlast. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de Rotterdamse haven en een verbinding tussen Schiphol en Aalsmeer. Gezien de maatvoering van het systeem is het erg eenvoudig naast snelwegen aan te leggen. Wanneer de technische en economische haalbaarheid is bewezen kan er worden gewerkt aan de aanleg in stedelijke gebieden om vervolgens langzaam elk adres te verbinden.

Autonome voertuigen

Als voorloper op een volledig geautomatiseerd vervoerssysteem in een afgesloten en geconditioneerde omgeving kan de transitie naar autonome voertuigen op onze reeds bestaande infrastructuur plaatsvinden. Specifieke rijbanen op onze snelwegen kunnen vrij eenvoudig autonome (vracht)auto’s accommoderen. De ontwikkeling van nieuwe, kleinere autonome voertuigen kan de capaciteit van onze huidige infrastructuur enorm vergroten. Als we zien hoeveel lege ruimte er in onze huidige voertuigen wordt vervoerd is hier de komende tijd nog veel winst te behalen. Hierbij kan tevens worden gedacht aan koppelbare kleine voertuigen. Hier worden op dit moment prototypes voor gemaakt.

Wat is het resultaat van de bovenstaande ontwikkelingen? Hoe kan een stad als Amsterdam er uit zien als we gebruik maken van autonome voertuigen en e-bikes? Deze vraag hebben we samen met THNK School for creative leadership in 2016 gesteld in opdracht van de gemeente Amsterdam. Aan de hand van de resultaten van een workshop tijdens een Urban Mobility Lab waarin we met de participanten een ideale situatie hebben omschreven. Uitgangspunt was een nieuw netwerk van e-bike snelwegen en specifieke verbindingsassen voor autonome voertuigen.

Deze autonome voertuigen kunnen ook met de hand worden bestuurd wat nieuwe vormen van openbaar vervoer kan opleveren. Voor het stukje vanaf de voordeur naar de rijbanen voor autonoom vervoer kunnen chauffeurs worden ingezet. Deze chauffeur kan vervolgens bij de autonome rijbaan uitstappen en de rijziger vervolgt zijn reis in een autonoom voertuig tot het moment dat het voertuig weer op een gewone straat verder moet. Daar stapt vervolgens de volgende chauffeur in. Kortom een deur tot deur aanbod van OV voor in de stad. Autobezit is in steden zinloos geworden wat nagenoeg alle parkeerstroken overbodig maakt. Naast de autonome voertuigen blijven een aantal drukke en efficiënte metro en tramlijnen in de stad bestaan. Aan de hand van de bovenstaande uitgangspunten hebben we drie knooppunten in Amsterdam her-ontworpen. De uitgangspunten en de ontwerpen zijn met behulp van een verkeerskundig adviseur tot stand gekomen.

Van bezit naar gebruik

Voordat de bovenstaande mogelijkheden volledig beschikbaar zijn zullen we zijn aangewezen op onze huidige vervoersmiddelen. Op dit moment hebben we als maatschappij een enorm wagenpark voor onze auto mobiliteit. De meeste mensen bezitten een eigen, of vaak zelfs meerdere, auto’s. Onderzoeken wijzen uit dat we voor onze auto mobiliteit behoefte veel minder auto’s nodig hebben. Auto’s staan verreweg het grootste gedeelte van de tijd stil. Zelfs op de piek momenten van een dag wordt slechts een klein gedeelte van ons wagenpark gebruikt. Zoals Jeremy Rifkin schrijft in “Zero Marginal Cost Society” “Incredibly, Burns (the corporate vice president of research, development, and planning at General Motors until 2009 and currently professor of engineering at the University of Michigan) admits that “about 80% fewer shared, coordinated vehicles would be needed than personally owned vehicles to provide the same level of mobility, with less investment” De eerste stap op weg naar de utopie is dan ook het op veel grotere schaal implementeren van deelauto’s. Dit vraagt nieuwe vormen van samenwerking waar op dit moment in de gemeente Den Haag aan wordt gewerkt. Om deze vormen van samenwerken te promoten hebben we een animatie gemaakt van de potentie van autodelen in een Haagse straat.

Om de gedragsverandering van bewoners in een of meerdere straten direct zichtbaar te maken is er een samenwerking vormgegeven met de gemeente en een aantal andere lokale initiatiefnemers. Er wordt gewerkt aan een proces waarin mensen worden gestimuleerd en geholpen om hun eigen auto elders te parkeren en gebruik te maken van deelauto’s. De groep deelauto’s kan door de bewoners zelf worden samengesteld. Hoeveelheid en type zijn uiteraard erg afhankelijk van de gebruiksprofielen van de participanten. In eerste instantie gebeurt dit in de vorm van een pilot. Tijdens deze pilot zullen de participanten geld besparen (de eigen auto zal elders worden geparkeerd waardoor verzekeringen en belastingen kunnen worden stopgezet) en kunnen ervaren hoe het is om een groep auto’s naar keuze te kunnen gebruiken. Daarnaast zullen de vrijgekomen parkeerplekken kunnen worden gebruikt voor andere functies. De invulling wordt samen met de bewoners, op basis van een soort menukaart van de gemeente, vormgegeven. Als dit experiment bevalt kunnen de participanten ervoor kiezen deze situatie definitief te maken. De auto’s zijn bezit van de MobCoop, een Mobiliteit Coöperatie. De coöperatie heeft lokale teams die hun eigen aanbod samenstellen en onderhouden. Het overkoepelende coöperatieve platform zorgt ervoor dat je in de hele stad gebruik kan maken van mobiliteit wat in bezit is van de coöperatie. Dit is de voorloper van de wereldwijde coöperatie waarmee we de hele wereld willen verbinden. Door het coöperatieve karakter van deze oplossing biedt het de hoogste kwaliteit voor de laagste prijs. Binnen dit concept kunnen ride-sharing, bakfietsen, e-bikes etc. worden toegevoegd zodat er een aanbod op maat ontstaat voor het lokale team van de coöperatie.

Conclusie

Voor de transitie naar MaaC is visie en ontwerptalent nodig. Ik heb met dit project geprobeerd een aanzet te doen waarmee andere denkers en ontwerpers kunnen worden geïnspireerd om hun eigen visie te ontwikkelen en vooral het bovenstaande project te bekritiseren. In 2017 zullen we een platform coöperatie bouwen wat de eerste stap is van de transitie. Dit platform zal in Den Haag starten maar heeft lokale versies nodig in andere steden. Om de impact te hebben die nodig is voor deze transitie zullen mobiliteit experts zich moeten verenigen en samen moeten werken met de stadsbewoners in plaats van met de politiek gemotiveerde organisaties waar vandaag de dag vaak mee wordt samengewerkt. Laten we samen Mobility as a Commons mogelijk maken.

Op 10 december 2016 verschijnt het boek Material Matters van Thomas Rau en Sabine Oberhuber. Material Matters is een spannende ontdekkingstocht naar het nadenken over onze rol op aarde. Een revolutionair boek, dat de wereld zoals wij die kennen volledig op zijn kop kan zetten.

In negen hoofdstukken vol aansprekende voorbeelden werken Thomas Rau en Sabine Oberhuber stapsgewijs toe naar een nieuw economisch model. Een wereld waarin de consument niet langer ‘eigenaar’ maar ’gebruiker’ is, materialen rechten krijgen en afval verleden tijd is.

Een utopie? Daar lijkt het niet op: Material Matters schetst het model dat deze revolutie mogelijk maakt. Met diverse cases tonen Rau en Oberhuber aan dat een toekomstbestendige wereld weleens dichtbij zou kunnen liggen.

Met het bovenstaande persbericht werd Material Matters vorig jaar aangekondigd. We zijn nu een paar maanden verder en we kunnen concluderen dat de boodschap van Thomas Rau en Sabine Oberhuber aanslaat. Met het bedrijf “Turntoo” proberen ze bedrijven te helpen om op een verantwoordelijke manier om te gaan met grondstoffen.

Ik sprak Sabine Oberhuber uitgebreid over het boek, de ideeën erachter en de overlappen met de visie van de P2P foundation. Het onderstaande artikel is een verslag van ons gesprek.

Walter Dresscher (WD) Het bedrijf wat jullie opgezet hebben, naast jullie architectenbureau, heet “Turntoo”, zou je daar iets meer over kunnen vertellen? 

Sabine Oberhuber (SO) Turntoo is opgericht in 2010, en waar het zich op richt is de transitie naar een andere economie. Wij zijn er van overtuigd dat de manier waarop we nu omgaan met grondstoffen onhoudbaar is in de toekomst. Het allergrootste aandeel van afval in de Europese Unie komt bijvoorbeeld van de bouwsector. Als je daarnaast ziet hoe ongelofelijk hard dat groeit is dat rede tot zorg. China heeft bijvoorbeeld in de afgelopen drie jaar meer cement verbruikt dan de VS in hun hele geschiedenis. Dat is exponentiële groei, en daar is onze economie op gestoeld. Dit is natuurlijk ongelooflijk! Met de hoeveelheid elektronisch afval wat we jaarlijks produceren kunnen we een rij van 23 000 km van 4 ton vrachtwagens vullen! Dat is de afstand van New York naar Tokio en terug… Dit is gewoon niet houdbaar.

(WD) Turntoo is dan een soort strategie? 

(SO) We zijn met Turntoo begonnen omdat we ons kantoor op een andere manier wilden inrichten. We zijn begonnen met het uitgangspunt dat we pertinent wilden voorkomen dat datgene wat wij nu gebruiken in de toekomst op de afvalberg belandt. We hebben een afspraak met Philips gemaakt: jullie mogen ons licht leveren en wij willen geen eigenaar worden van alle apparatuur. Philips is verantwoordelijk voor de performance en voor het terugnemen van alle spullen om het een tweede leven te geven. Philips moest dus zelf gaan nadenken over de hoeveelheid lichtpunten die ze nodig hebben en wat de allerbeste apparatuur is om het energieverbruik zo laag mogelijk te houden enzovoort. Je ziet dus dat als je de vraag omdraait, bedrijven totaal anders gaan nadenken over hun propositie. En dat is wat we willen bereiken met Turntoo. Samen met bedrijven kijken we op een andere manier tegen hun verdienmodel aan en dan zie je dat je met een andere propositie net zo veel geld kunt verdienen en een betere relatie kan hebben met je klanten. Niet ten kosten van grondstoffen, milieu en uiteindelijk ook je klanten, maar ten gunste.

Nieuw is nog net niet stuk

Momenteel als je een product koopt heb je het risico dat het kapot gaat, en heel snel ook. Het  model waarop we producten maken is in de twintigste eeuw langzaam verworden tot een “nieuw is nog net niet stuk” model. Dat is begonnen met de lampen fabrikanten (Philips, Osram, General Electric…) in de jaren 20, die hebben geconstateerd dat hun toenmalige model ervoor zou zorgen dat ze allemaal failliet zouden gaan omdat ze lampen maakten die zo lang mee gingen dat de markt volledig verzadigd zou raken. Dat wilden ze niet en ze hebben toen met elkaar afgesproken dat een lamp niet langer mee mag gaan dan 1000 uur. Daarmee ontstond er een nieuwe manier van denken in de productie wereld. Om de fabrieken draaiende te houden werden er geen producten meer gemaakt met een maximale levensduur, maar met een levensduur die de business modellen overeind konden houden. Het resultaat is een gigantische verspilling van grondstoffen.

Waar we voor pleiten is dat  producenten grip blijven houden op hun grondstoffen. Tijdens de productie moet je er als producent dus voor zorgen dat je grondstoffen weer terug gehaald kunnen worden on weer kunnen worden hergebruikt. Dat kan bijvoorbeeld via een service contract, dan is het voor producenten ook ineens wel interessant dat producten lang  mee gaan.

(WD) Kende je de P2P Foundation? 

(SO) Nee, eigenlijk niet. Maar ik heb met veel fascinatie naar jullie website gekeken en naar wat jullie proberen te bereiken en dat vind ik erg mooi. Ik ben eigenlijk heel blij dat je me hebt benaderd en dat ik mag kennismaken met jullie gedachtegoed. Uiteindelijk willen we hetzelfde! Die nieuwe economie heeft heel veel facetten nodig en we moeten als anders denkenden kijken waar we elkaar kunnen aanvullen.

Als je de belangrijkste boodschap van jullie boek in een paar zinnen zou moeten samenvatten, hoe zou die samenvatting dan zijn?

(SO) Wij willen mensen bewust maken van de context waarin we opereren. De aarde is een gesloten systeem en alles wat we doen heeft vergaande consequenties voorbij je eigen leven en je eigen behoeftes. En dat moeten we op een verantwoordelijke manier organiseren. Ten tweede is het belangrijk dat mensen de business modellen herkennen. Er zijn meerdere manieren waarop producten worden gemaakt, die ertoe leiden dat je een product snel moet vervangen. 1: “design to fail” of nieuw is nog net niet stuk; en 2: nieuw is nog net niet outdated waarmee je door continue updates gedwongen wordt om snel iets nieuws aan te schaffen. Wij vinden het heel belangrijk dat mensen de patronen herkennen in het huidige systeem. En daarnaast moet het voor mensen duidelijk worden dat dit alles is gebaseerd op een aantal impliciete of expliciete afspraken die je kan veranderen. We zijn geen slachtoffer van de werkelijkheid waarin we leven, maar kunnen deze mede vormgeven. En dat is eigenlijk de hoofdboodschap van het boek.

(WD) Het is dus voornamelijk bewustwording, niet alleen van de problematiek van het actuele systeem, maar ook van het feit dat we als consument de macht hebben om het te veranderen, dat we dus niet afhankelijk zijn van dit destructieve systeem? 

(SO) Nou, niet alleen vanuit de consument. We krijgen ook veel complimenten vanuit het bedrijfsleven want het heeft zoveel consequenties voor de manier waarop we dingen hier doen. Een directeur van een grote organisatie vertelde ons dat hij wil dat al zijn werknemers het boek lezen en zich erdoor laten inspireren. Het is niet alleen een activistisch boek voor de geëngageerde consument, maar het spreekt ook mensen in het bedrijfsleven aan en geeft hen een ander perspectief op hoe zij op een andere manier hun verantwoordelijkheid kunnen nemen. Andere business modellen is een ding, maar eigenlijk moet elk product een materialenpaspoort krijgen zodat een materiaal nooit meer in de anonimiteit kan verdwijnen. Als je ergens geen labeltje op kan plekken om te vertellen wat het is, ben je vaak geneigd het als waardeloos te beschouwen terwijl het helemaal niet waardeloos is. Recyclen is eigenlijk een omgekeerd proces. Je gooit iets weg omdat het waardeloos is geworden en recyclingbedrijven proberen er vervolgens nog een en ander uit te halen. Dat is natuurlijk een zeer sub-optimaal proces.

We moeten onze houding ten opzichte van wat ons zijn mogelijk maakt veranderen want materialen hebben ook recht op rechten. Dus we hebben de universele verklaring voor de rechten van het materiaal geschreven. In het boek leggen we uit wat daar het idee achter is. We moeten ons bewust zijn van het feit dat we een klein onderdeel zijn van een heel groot systeem. Technologie heeft ons de illusie gegeven dat we ons hebben los gemaakt van dit systeem. Ik denk dat we de komende jaren zullen zien dat dat ons enorm gaat inhalen en dat we een groot gedeelte van de wetmatigheden van dat systeem hebben genegeerd.

(WD) Jullie boek behandelt uitgebreid het thema verantwoordelijkheid. Als ik je goed heb begrepen bepleit je dat we moeten ophouden met het doorschuiven van de verantwoordelijkheid totdat het uiteindelijk bij de consument terecht komt. De consument weet het eigenlijk ook niet en heeft genoeg andere dingen die zijn of haar aandacht vragen. Betekent dit echter dat we in onze huidige tijd de burgers niet te veel moeten confronteren met de gevolgen van hun persoonlijk keuzes?

(SO) Je moet proberen de verantwoordelijkheid daar neer te leggen waar die ook genomen kan worden. Je kan als betrokken burger zorgen dat je mobieltje bij de afval verwerking komt en niet in de afvalbak. Dat is echter een sub-optimale manier van verantwoordelijkheid nemen voor alle materialen die erin zitten. We zullen eerst moeten bedenken hoe we ervoor zorgen dat alle materialen die in een product zitten er ook weer uitgehaald kunnen worden. En dan komt er wel een stuk verantwoordelijkheid bij de burger want als het product op die manier gemaakt is dan moet de burger alsnog de producten terugbrengen naar degene die de materialen er weer uit kan halen.

(WD) In hoeverre vind je dat we als professionals met verstand van zaken persoonlijke keuzes van burgers moeten proberen te beïnvloeden? 

(SO) De keuze tot consumeren is moeilijk te beïnvloeden en de vraag is ook of dat wenselijk is. Als het product echter niet meer aan de behoeftes van de consument voldoet zal het systeem zo moeten zijn ingericht dat alle materialen er weer uitgehaald kunnen worden. Dit betekent dat de consumenten goed geïnformeerd moeten zijn en op een eenvoudige manier hun producten weer moeten kunnen terugbrengen naar degene die de verantwoordelijkheid heeft voor de materialen die erin zitten.

(WD) Als de burgers dus goed zijn geïnformeerd en ze kunnen op een eenvoudige manier de producten inleveren is het een bewuste keuze van diezelfde burger geworden om juist niet aan het systeem mee te doen. Eigenlijk een soort verzet tegen een verantwoordelijk systeem? 

(SO) Ja, precies! En dit onverantwoordelijke gedrag leidt ertoe dat we in Nederland 23 miljoen euro aan goud jaarlijks kwijtraken. Dit is de consequentie van het feit dat consumenten hun electronica niet naar de milieustraat brengen.  Maar je kunt als burger slechts sub-optimaal je verantwoordelijkheid nemen omdat die verantwoordelijkheid door waar die genomen moet worden, bij de producent, niet genomen wordt.

(WD) Als het licht is, is het globaal, als het zwaar is, is het lokaal: dit is het principe van op commons gebaseerde peer-productie, waarbij kennis wereldwijd wordt gedeeld maar de productie kan plaatsvinden op basis van de vraag via een netwerk van gedistribueerde co-working ateliers en microfabrieken, lokaal dus. Wat is jou beeld van de toekomst van de productie keten?

(SO) Dit is een erg fascinerend idee en ik denk dat in de tijdperk van 3d printen de economie er ook daadwerkelijk zo uit kan zien. De eerste stap zou al kunnen zijn dat de guerrilla achtige repairshops geprofessionaliseerd worden, wellicht op coöperatieve wijze, om ervoor te zorgen dat alle producten die we al hebben langer in omloop kunnen blijven.

(WD) In jullie boek bepleiten jullie nieuwe manieren van samenwerken wat tevens nieuwe businessmodellen vergt. Zie je een rol voor coöperatieve manieren van samenwerken binnen jullie Turntoo model?

(SO) Ja absoluut. Ik denk dat we dat ook heel erg nodig hebben. Waar we ook voor pleiten is dat materiaal een dienst moet worden. Materiaal hebben we in bruikleen voor de toekomst. Ik heb ooit een slogan gezien van Patek Phillippe, een chique Zwitsers horlogemerk:

“You never actually own a Patek Phillippe. You merely look after it for the next generation”

En voor mij is dit in het principe hoe we met materialen om zouden moeten gaan. We kunnen ze eigenlijk niet bezitten.

(WD) Hetzelfde zou kunnen gelden voor bedrijven. Dat betekent dat je tijdelijk gebruik kan maken van een coöperatieve bedrijfsvorm om waarde bij te dragen aan de maatschappij en vervolgens kunnen de volgende generaties ermee verder gaan. 

Deze nieuwe businessmodellen en wellicht nieuwe bedrijfsvormen vragen ook een andere manier van kijken als het gaat naar economie. Wellicht is het BNP niet toereikend om de prestaties van een land te meten. Hoe kunnen we in de toekomst volgens jou de prestaties van maatschappijen beoordelen? 

(SO) Ik moet bij die vraag denken aan een gesprek dat ik recentelijk met een econoom had. Hij zei dat de circulaire economie ten koste gaat van de groei van de economie. Maar dat is gewoon niet waar, want als je kijkt naar werkgelegenheid, in een circulaire economie wordt heel veel werk verschaft. Ja, zei hij toen, maar werk wordt niet meegeteld in het BNP. Die kritiek op het BNP als maatstaf voor onze welvaart is natuurlijk terecht en die deel ik. En ik denk dat we ons moeten realiseren dat onze huidige fixatie op welvaart die gemeten wordt door BNP helemaal niets zegt over de gezondheid van de mensen en in hoeverre mensen op een waardevolle manier onderdeel kunnen zijn van een maatschappij.

(WD) Zelf ben ik nog zoekende naar een manier om de gezondheid en welvaart van mensen meetbaar te maken zonder gebruik te maken van het BNP. Maar ik kom daar niet uit. Hebben jullie daar een idee over?

(SO) Onze conclusie is telkens weer dat een methode om de ongelooflijk complexe werkelijkheid in een getal te vangen te veel nadelen met zich meebrengt. Er vallen namelijk altijd dingen af die geen aandacht krijgen en daardoor onbelangrijker lijken. Onze werkelijkheid is daar gewoonweg te complex voor. Misschien is het een set van indicatoren, maar hoe druk je gezondheid uit? Hoe druk je geletterdheid uit? In plaats van een civiele maatschappij hebben we een consumptie maatschappij gebouwd. En die fixatie op spullen vergaren in plaats van menselijke ontwikkeling heeft ons gebracht in deze economische en ecologische situatie.

(WD) Er zijn twee manieren om naar de huidige tijd te kijken. Of het is het begin van het einde, en vanaf nu gaat het allemaal bergafwaarts omdat de populisten ons naar de afgrond zullen brengen. Of het is het einde van het begin. De populisten zullen ons wakker schudden zodat we echt aan een nieuwe maatschappij kunnen bouwen. Wat denk jij? 

(SO) Nog het ene nog het andere. De vraag is welke kant gaan we op. Hoe sterk is de beweging die ons de juiste kant op brengt? Dat gaat niet vanzelf gebeuren, maar de potentie is er wel degelijk. Als ik zie wat momenteel aan het ontstaan is ben ik optimistisch dat het de goede kant op gaat, maar het is wel de vraag hoe ver we eerst nog de verkeerde kant op gaan. En daar ben ik wel bezorgd over.

(WD) Als we uiteindelijk jullie model hebben ingevoerd, is er dan nog behoefte aan het delven van grondstoffen of hebben we op een gegeven moment genoeg grondstoffen in omloop gebracht dat we kunnen stoppen met delven? 

(SO) Dat is natuurlijk absoluut waar we heen moeten. Dat betekent dat we de efficiëntie waarmee we onze grondstoffen gebruiken enorm moeten opvoeren. Je ziet bijvoorbeeld dat de efficiëntie bij arbeid enorm hoog is, terwijl het bij grondstof veel te laag is. Dit komt omdat we een belastingstelsel hebben dat arbeid enorm belast maar het gebruik van grondstoffen nauwelijks.

(WD) Hoe komt het nu dat dat niet lukt? Iedereen is het erover een dat we een “carbontax” zouden moeten invoeren, maar het gebeurt maar niet. 

(SO) Dat komt omdat de mensen die leiding moeten geven aan de transitie al gevangen zitten in het huidige business model.

(WD) Het is dus toch een kwestie van alternatieve business modellen bouwen, wellicht op coöperatieve wijze. Dus eigenlijk moeten wij het doen. 

(SO) Ik zie momenteel heel veel innovatie komen van kleine bedrijven en wij hebben al vaker gezien dat nieuwe business modellen en technologieën ineens een hele industrie kunnen kantelen. We moeten het dus eigenlijk niet laten afhangen van de machthebbers en de grote bedrijven. Ik geloof heel sterk in de innovatie van onderop. Ik denk dat als grote bedrijven zien dat het deze kant op gaat het een hele grote beweging kan worden. Het neerzetten van werkende alternatieven zullen we van de grote bedrijven niet moeten verwachten, en helaas ook niet van de overheid.

(WD) Ik had een paar jaar geleden een droom over een oneindig hernieuwbare grondstof. Wanneer een kopje je verveelt smelt je het kopje om tot een ander object. 3d printen 2.0 als het ware. Ik zag een bak met grondstof voor me waarvan het equivalent in de gebruiksduur van bijvoorbeeld 20 jaar ergens in een tuin opnieuw aangroeit. Dit zou betekenen dat we na 20 jaar deze grondstof kunnen begraven waarna het opgenomen wordt in de grond en we elders dezelfde hoeveelheid grondstof weer kunnen “plukken”. Als het ware net zoals het voorbeeld in jullie boek van de bomen in Oxford. Denk je dat het mogelijk is om zo’n soort grondstof te ontwikkelen? 

(SO) Ik denk zeker dat zoiets ontwikkeld kan worden. Wellicht niet voor alles, in de bouw hebben we waarschijnlijk nog steeds een ander soort grondstof nodig. Maar waar we voor moeten waken bij technologische oplossingen is dat we ons niet blindstaren op het idee dat het ooit technologisch opgelost kan worden en dat we daardoor niet de verantwoordelijkheid nemen voor vandaag de dag. Dat is een levensgevaarlijke houding.

(WD) Dat lijkt me een hele mooie afsluiting van ons interview. Heel erg bedankt voor je tijd en ik hoop dat onze lezers in grote getale jullie boek gaan kopen en lezen.

Woensdag 10 mei 2017 is er in de Rode Hoed een avond programma over het boek en het gedachtegoed.

In het kader van de opdracht, ‘Gent, Commonsstad van de Toekomst’, die inhoudt dat Michel Bauwens en Yurek Onzia een diepe bevraging doen van Gentse commoners over hun verwachtingen naar de stad toe, worden ook bijna wekelijks workshops georganiseerd. Een van die workshops ging over het onderwijs als een commons. Geert Sturtewagen, een van de deelnemers stuurde de volgende reactie door na afloop van de ontmoeting.

Geert Sturtewagen is cocreant bij Schakel, centrum voor co-creatie. Hij begeleidt en initieert cocreatieprojecten vanuit plekken en met focus op diverse terreinen zoals zorg, voedsel, landbouw. Het mogelijke mogelijk maken is zijn devies waarbij hij liever disruptief en vernieuwend dan additief en behoudend werkt. De voorbije jaren heeft hij vooral aandacht besteed aan de ontwikkeling van het schakelmodel voor co-creatie.

Onderwijs en commons

n.a.v. de commonstalk over ‘(Ont-)Leren & Onderwijs als Commons’ van vrijdag 28 april 2017 in Timelab.
“ ‘Onderwijs is een veel technischere aangelegenheid dan voedselproductie’. Dat vond ik de uitspraak van de dag. Als landbouwingenieur met zes jaar opleiding in plantenteelt en 25 jaar praktijkervaring in de voeding en meer dan 40 jaar als amateurtuinier vond ik dat een uitdagende bewering. Vooral omdat ik dezelfde houding ook zie in de zorgsector. Je kan de zorg toch niet aan vrijwilligers overlaten, dat moet geleid worden door professionals. Dat discours doorkruist op dit moment zonder enige tegenspraak de focus op vermaatschappelijking van de zorg. Is het dan vreemd dat professionals vermaatschappelijking zien als een besparingsronde? Wat erger is, is dat het ook het discours rond commons doorkruist. Ik denk na vrijdag dat hoe meer we het onderwerp als technisch framen, ervaren, bekijken, hoe minder er sprake is van commons. (Omgekeerd evenredig m.a.w.). De essentie van de commons is net de gelijkwaardigheid.
Wat moet je namelijk als ouder denken over de opvoeding van je kinderen? Nadat ze 8 uur op school door de expert werden opgevoed, worden ze de rest van de dag (en in de te lange vakanties) overgeleverd aan die niet-technisch opgeleide ouders. Kunnen we dat risico eigenlijk wel blijven nemen en moeten er niet dringend opleidingen, diploma’s en assessments komen voor jonge, aankomende ouders???
Ik trek het even op flessen en uiteraard is expertise en competentie niet ineens overbodig. Maar zetten we onszelf niet in de zak als we onderwijs zien als iets technisch, dat aan technici moet overgelaten worden? Hoe gaan we dan als communities experimenteren?
Vanuit de zorg als commons geven wij het signaal: iedereen zorgt. En wij zien een rol voor opgeleiden om dit proces te begeleiden en te helpen in goede banen te leiden. Maar het is ook een proces van vertrouwen geven en loslaten…in de overgeïnstrumentaliseerde en -gemedicaliseerde zorg is dit geen evidentie. Het is het ook niet in de wereld van het onderwijs en ook niet in de landbouw. Maar wat als we eens zouden vertrekken van het uitgangspunt ‘Iedereen opvoeder’ of ‘Iedereen onderwijzer’?
Ik miste dit discours vrijdag, waar het toch over onderwijs als commons ging. Nu ging het over de regulitis van de overheid. Waardoor we door daar steeds weer op te focussen eigenlijk alleen maar bevestigen dat er geen alternatief is. En dat is er wel: iedereen onderwijst, iedereen voedt op, dat is de basis van de commons. En hoe gaan we daarmee aan de slag? Ik denk dat in no time de 16.000 lesgevers die er tegen 2020 nodig zijn gevonden zullen zijn.
Nog een bemerking. Ik ken door beroepservaring de landbouw- en voedingssector vrij goed. Ik ben ondertussen ook enkele jaren actief in de zorgsector. Ik hoorde gisteren en ook op ander plaatsen wat meer over onderwijs. Ik zie een aantal parallellen. Alle sectoren hebben het moeilijk hun consument te betrekken*. Het discours blijft daardoor in handen van professionals en experten (op hun terrein). Aan het betrekken van ieders expertise wordt vaak eerder lippendienst bewezen. De stap naar de cliënt, de burger, de consument (en dat zijn we allemaal) centraal stellen is nog veraf. We kunnen het volgens mij niet over commons hebben als we dit euvel – dat niet door de overheid, maar door de neringdoeners in iedere sector in stand wordt gehouden – doorbreken. Daar ligt ook de sleutel. Er is geen grotere macht dan die van de gewoonte. Het is vooral die macht die moet doorbroken worden. Om het in het Engels te zeggen ‘To arrive at the commons, we have to disrupt what is common’…

Tot slot

Ik heb alvast een verschil gevonden tussen de drie sectoren (gebieden, domeinen, zo je wil) die ik daarnet noemde. Ik hoor ook in de zorgsector, net zoals in de wereld van het onderwijs, vaak het woord ‘mandaat’ vallen.
‘We hebben geen mandaat!’ En wie moet dat dan geven vraag ik dan altijd? Ik kan je zeggen: in de 25 jaar die ik in de landbouwsector heb gewerkt heb ik dat woord nooit gehoord. Een boer vraagt geen mandaat. Hij heeft het…”

Op donderdag 13 april 2017 was de tweede bijeenkomst over “de Meent” in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. De ondertitel van de bijeenkomst was: “Gezamenlijk ontwerpen en bouwen van het Nederlandse platform voor commoners”. Vanuit de P2P Foundation sloot ik ook aan om te kijken wat voor energie er is voor dit belangrijke initiatief. Ik wist niet zo goed wat ik moest verwachten van deze bijeenkomst en toog vol goede moed langs de rellende voetbalsupporters richting het Pakhuis. Ik wil met dit blog vooral aangeven wat ik denk dat er zou kunnen gebeuren omdat de bijeenkomst zelf vooral erg onderzoekend was. Wellicht kunnen mijn inzichten helpen om het denkproces over De Meent verder te brengen.

Wat is een commoner?

Voordat we kunnen nadenken over een platform voor commoners is het belangrijk om te bepalen wat we verstaan onder commoners en de commons. Ik voelde tijdens de bijeenkomst wat terughoudenheid om een soort definitie te bepalen omdat mensen de neiging hebben een ieder zelf te laten bepalen wat ze onder commons en commoners verstaan. Dat is een bewonderenswaardig streven, maar als we aan een platform voor commoners gaan werken is het wel belangrijk om het onderwerp te definiëren. Ik wil graag verwijzen naar een omschrijving gebaseerd op het gedachtegoed van Michel Bauwens en omschreven door Rogier de Langhe:

“…commons zijn geen goederen, het is een beheersvorm. Het gaat niet om gemeenschappelijke goederen maar om het gemeenschappelijk beheer ervan. Meer commons betekent dus niet meer staat in plaats van meer markt, maar iets anders, tussen markt en staat in; een “derde weg” tussen privatiseren en nationaliseren. Het speciale aan een commons is dat die niet van buitenaf wordt beheerd, maar door haar gebruikers zelf. Een commons is dus niet zomaar een gemeenschappelijke encyclopedie, een windmolen of een boerderij, maar eentje waarvan de gebruikers samen bepalen hoe die tot stand komt, hoe die eruit ziet en waar die voor dient.

Een commons wordt gecreëerd zodra je samen met enkele anderen een stukje van de wereld afbakent en daarvoor zelf nieuwe spelregels afspreekt. Dat stukje kan bijvoorbeeld een boerderij zijn, of een natuurgebied of een visvijver. Maar evengoed dus een digitale encyclopedie zoals Wikipedia. De spelregels leggen de rechten en de plichten van de gebruikers van de commons vast. Rechten zoals wie toegang krijgt, wie wanneer en hoeveel mag oogsten en wie welke rollen mag opnemen; plichten zoals het doen van herstellingen en het sanctioneren van inbreuken tegen de spelregels. Een commons is dus als het ware een soort eilandje van afspraken die je samen maakt en waar je elkaar aan houdt.”

Commonificeren in plaats van commodificeren

Een commoner zou in lijn met deze omschrijving iemand zijn die goederen uit de publieke of private beheerssfeer haalt om het door de gebruikers zelf te laten beheren. Commonificeren als een tegenhanger van commodificeren. Een voorbeeld van commonificeren is een pilot in Den Haag waar de keuzes voor het ontwerp en het beheer van straten bij de bewoners wordt neergelegd. Mensen die afstand doen van hun parkeervergunning om gebruik te maken van deelauto’s commonificeren een parkeerplek die door de bewoners van de straat opnieuw kan worden ontworpen. Dit kunnen de bewoners natuurlijk niet alleen, het stadsbestuur speelt hier natuurlijk een belangrijke rol in.

De partnerstaat

“De overheid moet het mogelijk maken voor burgers om samen te werken en waarde te creëren. De partnerstaat noem ik dat.”  (Michel Bauwens)

Om commonificatie mogelijk te maken moeten burgers en overheid met elkaar samenwerken. Dit is waarom de rol van de staat opnieuw moet worden uitgevonden. Michel Bauwens noemt een staat die commonificatie mogelijk maakt een “partnerstaat”. Deze nieuwe rol vraagt van de overheid om een erkenning van de waarde die commoners kunnen creëren en om vertrouwen in deze commoners dat ze de taken die bij het beheren van commons horen goed zullen uitvoeren. Als we terugkijken zien we dat wat in de politiek “bottom-up” is gaan heten veel raakvlakken heeft met commonificeren. Een wezenlijk verschil met de rol van een echte partnerstaat is dat er wel degelijk een actieve rol van de overheid wordt gevraagd. Bij het faciliteren van bottom-up initiatieven trekt de staat zich vaak te veel terug.

Een platform

Dus wat zou een platform voor commoners moeten doen om commonificeren mogelijk te maken?

1. De belangrijkste rol van De Meent zou het leggen van de verbinding tussen commoners en de partnerstaat kunnen zijn. Samenwerking is essentieel voor het opbouwen van een nieuw soort samenleving waar burgers en staat de handen ineenslaan en werken aan de kwaliteit van leven voor de bewoners van deze aarde in plaats van de eindeloze zoektocht naar winsten, rente en economische groei.
2. Daarnaast hebben overheden en potentiële commoners handvatten nodig om deze samenwerking vorm te geven. Succesvolle projecten kunnen leerzaam zijn voor beide partijen. Denk hierbij aan LabGov in Bologna. Het platform zou dus voorbeelden kunnen aandragen van succesvolle regelgeving en succesvolle samenwerkingen tussen commoners en partnerstaat.
3. Het faciliteren van de dialoog tussen de verschillende commoners en representanten van de partnerstaat zou een derde pijler van het platform kunnen zijn. Leden kunnen op deze manier samen ideeën ontwikkelen en verder brengen. Dit zou kunnen worden vormgegeven als een forum.

Bijeenkomsten

De community die op deze manier online wordt gecreëerd heeft wellicht behoefte om ook offline met elkaar in contact te komen. Een start voor deze community is er eigenlijk al als ik de opkomst zag bij het Pakhuis.

Conclusie

Het is fantastisch dat dit proces is ingezet. Alle mensen die aanwezig waren zitten boordevol energie om te werken aan nieuwe vormen van samenleven in een op commons gebaseerde samenleving. Deze energie kunnen we met een platform goed samenbrengen om mooie initiatieven te laten opbloeien. Mijn gevoel is wel dat een goede definitie van commoners en commons en een afgebakende mission statement kan helpen om iedereen bij elkaar te houden en een gezamenlijke richting aan te geven.

https://dezwijger.nl/programma/de-meent-werk-in-uitvoering

“Stilte is inderdaad geen koopwaar. Evenmin is het enkel een middel ter bevordering van innerlijke rust en ruimte. Stilte is ook een ‘commons’, of een waardevol goed waarvoor we als gemeenschap verantwoordelijkheid dragen om deze onverminderd door te geven aan de toekomstige generaties. Waerbeke maakt ons hiervan bewust. Als sociaal-culturele beweging sensibiliseert ze de publieke opinie en de overheid met conferenties, tentoonstellingen en educatieve activiteiten, om stilte als publiek goed terug te winnen en uit te breiden, niet enkel voor een geprivilegieerde groep, maar voor allen. Op die manier situeert Waerbeke zich in de traditie van de commons. De beweging brengt mensen samen, het creëert een verhaal over ‘stilte, rust en ruimte’, het definieert stilte als een gemeenschappelijke én een individuele verantwoordelijkheid.”

volledige tekst op Waerbeke.be

Rogier De Langhe is economiefilosoof aan de Universiteit Gent en verbonden aan het experimenteel stadslabo Timelab. Hij publiceert regelmatig in De Tijd, De Morgen en Knack over maatschappelijke veranderingsprocessen en deeleconomie.

De kiezer wil geen geld, maar macht

Wat mij het meest opviel aan de overwinning van Donald Trump is de manifeste onmacht van het politieke establishment om het fenomeen te duiden. Een typische analyse luidt dat Trump werd verkozen als gevolg van de door de globalisering toegenomen ongelijkheid. Maar waarom kiezen die slachtoffers van de ongelijkheid dan iemand die de American Dream predikt en de belastingen voor de rijken wil verlagen, in plaats van een politica met concrete voorstellen om die ongelijkheid te verminderen?

Allerlei zaken wijzen erop dat de stelling dat Trump werd verkozen door de slachtoffers van ongelijkheid, niet alles verklaart. Trump won de teloorgegane oude industriegebieden van de Rust Belt, maar ook Beverly Hills. De typische Trump-kiezer is eerder een succesvolle loodgieter dan een arme drommel. Dat is niet nieuw. Ook in Europa blijkt steevast dat populisten aanhang vinden in alle lagen van de bevolking. De analyse vanuit ongelijkheid zegt misschien meer over de politici die ze maken, dan over de verkiezingen zelf. En laat ze net zien waarom die politici de pedalen kwijt zijn.

Traditionele politiek wordt gevoerd op een links-rechtsas. De oplossing voor eender welk probleem is uiteindelijk ofwel de groei meer herverdelen (links) ofwel de groei meer herinvesteren (rechts). Maar wat als er geen groei meer is? Dan verandert de discussie en duikt een fundamentelere vraag op: welk systeem willen we eigenlijk? Zullen we het bestaande herstellen in zijn oude glorie, of bouwen we beter een nieuw?

Wie het systeemfalen thematiseert en inzet op autonomie, die wint.

Het dilemma tussen herstellen en vernieuwen is een fundamenteel ander soort debat dan het debat tussen links en rechts. Het is geen debat binnen een systeem, maar tussen systemen. Die discussie aangaan vereist iets wat voor establishmentfiguren heel moeilijk ligt: erkennen dat het bestaande systeem niet meer werkt. Het is geen normale, maar revolutionaire politiek. En daar gelden andere spelregels. Kiezers willen geen groter stuk van de taart, maar dat de taart de hunne is. De vraag is niet welke richting het stuur uit moet draaien, maar wiens auto we zullen nemen. Politiek in tijden van revolutie gaat niet over geld, maar over macht.

En dat heeft het politieke establishment duidelijk nog niet begrepen. Zowel de Clinton campagne als de Remain-campagne tijdens de Brexit waren heel klassieke campagnes die inzetten op het beproefde recept van economische sterkte. Remain met “Stronger In”, Clinton met “Stronger Together”. It’s the economy, right? Zo konden ze uitleggen hoe de kiezer persoonlijk voordeel zou halen uit zijn stem, meer dan 4.000 pond per jaar volgens de Remainers. Hun tegenstanders legden niet de nadruk op kortetermijnwinst, maar op het herwinnen van controle over het systeem. De slogans van de Brexiteers luidden “Take Back Control” en “We Want our Country Back”. Trump beloofde met “Make America Great Again” om het land terug aan de Amerikanen te geven.

Het patroon is duidelijk. Wie het systeemfalen thematiseert en inzet op autonomie, die wint. Kijk naar Trump, kijk naar het onverwachte succes van Sanders. Ook bij ons. De twee systeemkritische partijen Groen en N-VA wonnen de laaste tien jaar zowat alle verkiezingen. Wie het systeem niet in vraag stelt (of zoals Clinton zelfs belichaamt) en zwaait met geld, die verliest. Vakbonden die strijden voor loonsverhogingen verliezen hun aantrekkingskracht ten voordele van burgerbewegingen die zelf vangnetten organiseren. Burgers bouwen hun eigen windmolens ook al is de stroom elders goedkoper. Die successen signaleren het einde van een fase van politieke normaliteit. Dit zijn de jaren ’90 niet. It’s the autonomy, stupid!

Zoals altijd wanneer iets stuk gaat, moet worden gekozen tussen het herstellen van het oude en het maken van iets nieuws. Politiek in tijden van revolutie gaat dan ook niet over welke richting ons systeem uit moet, maar of we het moeten renoveren of vernieuwen. De demografische data over het stemgedrag suggereert dat kiezers verdeeld waren langs deze andere, meer fundamentele breuklijn. Terwijl economische ongelijkheid het stemgedrag nauwelijks nog verklaart, vallen heel wat bizarre puzzelstukjes van het Atlantisch populisme lang deze breuklijn wel in elkaar. Zo verkiezen Trump-kiezers over het algemeen een waarde als respect voor autoriteit boven gerichtheid op de ander. Ook ten tijde van de Brexit waren waardeverschillen over multiculturalisme, vrouwenrechten, duurzaamheid, globalisering en immigratie erg belangrijk. Leg al die waarden naast elkaar en er verschijnt een botsing van wereldbeelden. Het ene wereldbeeld vindt dat het oude systeem moet worden hersteld. Het andere gelooft dat een nieuw kan worden opgebouwd.

Klassieke politici vechten op het verkeerde slagveld en zijn nu verwonderd dat ze de oorlog verliezen

Die nieuwe breuklijn kan verklaren waarom de ook al ten tijde van de Brexit zo opvallende generatiekloof plots opduikt. Jongeren hebben weinig te verliezen bij het opdoeken van het bestaande systeem en nog genoeg tijd om zich aan te passen aan een nieuw. Zij vinden een ander systeem over het algemeen aantrekkelijker, terwijl dat bij ouderen net omgekeerd is. Het verklaart waarom millennials eerder iemand als Bernie Sanders steunden en babyboomers iemand als Trump. Wie sociaal weinig mobiel is, gevestigde belangen heeft of een voorkeur voor orde en stabiliteit, die kiest voor renovatie. Wie wendbaarder is, kiest voor nieuwbouw. Zo kan ook het verschil in stemgedrag tussen hoog- en laaggeschoolden worden verklaard. Hoe sterk hun antwoorden ook verschillen, ze zijn het er wel over eens dat het status quo niet meer werkt. Wie dat niet erkent, wordt gepercipieerd als ongeloofwaardig  of zelfs irrelevant. Veel jonge kiezers bleven dan ook liever thuis dan op Clinton of Remain te gaan stemmen.

Wanneer het debat verschuift, komen onvermijdelijk allerlei slapende voorkeuren en gedragingen plots weer bovendrijven. Klassieke politici doen ze liever af als “spoken uit het verleden”  dan als een falen van het systeem, dat ook altijd een beetje hun falen is. Zo kan eender wie het systeem in vraag stelt, worden weggezet als populist of erger. Politici houden elkaar zo gevangen in het verkeerde debat, waardoor ze nieuwe uitdagingen niet kunnen thematiseren, het contact met hun electoraat verliezen en het gat laten vallen met eender wie daar wel in slaagt.

De overwinning van Trump wordt volgens mij niet rechtstreeks verklaard door de globalisering, maar eerder door de halsstarrige weigering van het politieke establishment om de problemen met die globalisering te erkennen als een systeemfalen. Natuurlijk speelt de globalisering een belangrijke rol. Alleen is het maar de vraag of we de problemen met die globalisering moeten begrijpen als een probleem binnen het systeem, zoals veel klassieke politici nog lijken te geloven, of als het falen van dat systeem zelf. Ze blijven volhouden dat het wel weer goedkomt met nog wat meer vermogens te herverdelen of belastingen te verlagen. Het klink even wereldvreemd als de reactie van Marie Antoinette bij het uitbreken van de Franse Revolutie: “Als ze geen brood hebben, dan eten ze toch cake!”

Klassieke politici vechten op het verkeerde slagveld en zijn nu verwonderd dat ze de oorlog verliezen. Door politiek op de oude links-rechtsas te blijven bedrijven, ontlopen ze hun verantwoordelijkheid. Burgers nemen het recht dan maar zelf in handen. Wie de opmars van Le Pen, Wilders en zoveel anderen wil stuiten, zal moeten beginnen met de juiste vraag te stellen.

[Dit essay verscheen oorspronkelijk in De Morgen op 19 november 2016]

“De overheid moet het mogelijk maken voor burgers om samen te werken en waarde te creëren. De partnerstaat noem ik dat.”