अर्घ्यं

दया

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Wed, 23 Feb 2011 11:06:29 PST

पुन्हा सांज झाली, तुझ्या आठवांनी कडाडून चावा पुन्हा घेतला
पुन्हा रात्र काळीनिळी झोंबणारी पुन्हा तोच जल्लोष रक्तातला

पुन्हा पावलांतून काटा निघावा तसे मार्ग कक्षेतले लोपले
पुन्हा बेहिशोबी दिशेला नव्याने तुला शोधण्या स्वप्न झेपावले

पुन्हा पिंजले अंतराळातले खोल गंधार, धुंडाळल्या चाहुली
नशा जीवघेणी निराशेतली अंतरा अंतराने पुन्हा चाखली

अकस्मात फुटले नभी तांबडे.. चेतलेल्या उन्हाने फणा काढला
पुन्हा पेटले अद्‌भुताचे किनारे.. धगीने पिसारा पुन्हा जाळला!

पुन्हा तीच माती.. पुन्हा त्याच वाटा.. पुन्हा त्याच पायांतल्या साखळ्या..
पुन्हा ती उदासीन शरणागती आणि साक्षीस निर्ढावल्या सावल्या!

पुन्हा लादला सूर्य पाठीवरी अन्‌ पुन्हा निग्रहाने दिवस लोटला
दया येउनी शेवटी आठवांनी कडाडून चावा पुन्हा घेतला....!!

अक्षर

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 13 Jan 2011 11:40:01 PST

लिहिलेले अक्षर मेले
शक्याशक्यांच्या राखेखाली पुरले
तापल्या धुळीचे केवळ
कोरड्या नभाशी अक्षय नाते उरले!

-----------------------

अडकवा फास शब्दांचे
अन् ठार मरेतो घोटा गळे व्यथांचे
झाल्यावर लिहून कवने
मोडतोस का रे टोक तुझ्या टाकाचे?

-----------------------

हे पहा कवीचे थडगे
गातांना फुलवायाचा इंद्रधनुष्ये
अन् आसपास पुरलेली
पाळीव व्यथांची पोकळ दीर्घायुष्ये!

शोध

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Fri, 07 Jan 2011 08:45:12 PST

घर सुटले तेव्हा पोटी तुटले नाही
वाटा थकल्या पण पाउल हटले नाही
तू नसशी येथे हे ही ना गार्‍हाणे
राहिल्या दिशांचे कुठून देऊ देणे?

खुशशक्ल भी है वो...

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Wed, 03 Nov 2010 19:37:37 PDT

मी काही कधी तिची मोठी 'फॅन' वगैरे नव्हते. ज्या सिनेमांतून ती आणि संवेदनशील अभिनेत्री म्हणून तिची प्रतिमा घडत गेली, त्यातले बरेचसे मी पाहिलेले नाहीत. शक, स्वामी, स्पर्श, नमकीन यांसारखे काही दूरदर्शनच्या कृपेने पाहिले होते, पण त्यांत लेखक किंवा दिग्दर्शकाचंच कौतुक जास्त वाटलं होतं. तिची म्हणून काही खासियत जाणवल्याचं आठवत तरी नाही. मी लहान होते - इतकाच त्याचा कदाचित अर्थ असेल.

आमच्या घरात मुळात आर्ट फिल्म्सचं फारसं कौतुक नव्हतं. वडील म्हणायचे, 'या सिनेमांत पडद्यावर कलाकार अंधारात वावरतात, आणि नेमकं काय चाललंय याबाबत प्रेक्षक त्याहून अंधारात असतात!' त्यांना आवडलेला एकमेव समांतर सिनेमा म्हणजे 'अर्धसत्य'.
मला 'यातही काहीतरी बघण्यासारखं असतं' असं वाटलेला पहिला सिनेमा म्हणजे 'कमला'. 'आप को साब ने कितने में खरीदा?' असं खेडवळ कमलेने निरागसपणे विचारल्यावर खाडकन डोळे उघडलेली तिची सरिता जाधव मनात घर करून गेली होती - आणि मनातली बरीच घरं उधळूनसुद्धा.

त्यानंतर ती भेटली 'फायर'मधली राधा म्हणून. मनातले आणि शरीरातले सगळे कल्लोळ दाबतच दिवस आणि रात्री ढकलण्याची सवय लावून घेतलेली. माणसाची इन्टिमसीची भूक कशी आणि किती पातळ्यांवरची असते, ती भूक भडकणं म्हणजे काय असतं, भागणं म्हणजे काय असतं आणि जागणं म्हणजे काय असतं - हे सगळं तिने किती नेमकं पोर्ट्रे केलं होतं. तशीच तिची 'मृत्युदंड'मधली चंद्रावतीही. 'तहजीब'मधली लेकीशी संवाद न साधू शकलेली आई, हरलेली पत्नी, आणि व्यावसायिक यशाचा तोरा वागवणारी रुख्साना, 'हनीमून ट्रॅव्हल्स'मधली नुकतीच स्वत:ला सापडलेली खेळकर खोडकर नहीद, 'सॉरी भाई'मधली स्मार्ट आणि डॉमिनेटिंग आई गायत्री.. या सगळ्या रोल्समधून तिच्या संवेदना जाणवण्या-भोगण्याच्या आणि व्यक्त करण्याच्या सामर्थ्याची ओळख पटत गेली, आदर वाढत गेला. दरम्यान सामाजिक कार्याच्या संदर्भांतही तिचं नाव बातम्यांमधून कळत राहिलं. आधी तो 'पब्लिसिटी स्टन्ट' असावा अशी शंका आली, पण तिच्या कामात, तिने वेळोवेळी मांडलेल्या मतांत सातत्य होतं आणि मुख्य म्हणजे नेमकी दिशा होती.

म्हणूनच न्यू जर्सीच्या 'बिटिया' संस्थेकडून तिच्या कार्यक्रमाचं निवेदन करण्याबद्दल विचारणा झाली, तेव्हा 'हो' म्हणण्यामागे तिच्याशी प्रत्यक्ष बोलायला मिळणार याचंच आकर्षण होतं.

'ब्रोकन इमेजेस' हे गिरीश कर्नाडांनी २००४ साली लिहिलेलं नाटक. मानवी मनोव्यापार इतके गुंतागुंतीचे आणि अनेक पातळ्यांवरचे असतात, की व्यक्तीला कोणतंच 'लेबल' लावता येणं हे अन्यायकारकच नाही तर अशक्यच असतं. मुळात आपल्या वागण्यातलं स्वयंप्रेरणेतून आलेलं किती, कशालातरी किंवा कोणालातरी प्रतिक्रिया म्हणून आलेलं किती, आपली इतरांच्या मनातली प्रतिमा जपण्यासाठी आलेलं किती आणि आपली आपल्याच मनातली प्रतिमा जपण्यासाठी आलेलं किती - याचं गणित कुणाला मांडता आलंय? आणि या प्रतिमा अचानक भंगल्या तर? आपले दुवे कुठे शोधायचे? कसे जुळवायचे? प्रतिमा भंगल्यावर काही उरतं का? काय? हे आणि असे बरेचसे प्रश्न हे नाटक आपल्या मनात उभे करतं.

नाटकाच्या फॉर्ममुळे प्रयोग यशस्वी होणं दोन बाबींवर अवलंबून आहे - एक तिचा अभिनय आणि दुसरं स्क्रीनवर आधी लाइव्ह आणि नंतर रेकॉर्डेड प्रतिमा दिसण्यातली तांत्रिक बाजू. मी पाहिलेल्या प्रयोगात हे दोन्ही उत्तम जमून आलं होतं.

नाटक संपल्यावर छोटा पंधरा मिनिटांचा प्रश्नोत्तरांचा कार्यक्रम असणार होता. मी माझ्याकडून काही प्रश्न काढले होते. अगदी पहिला ड्राफ्ट बिटियाच्या संयोजकांना दाखवला तेव्हा त्यांनी 'इतके elite प्रश्न नका हो विचारू!' म्हणून टाहो फोडला. मग काही प्रश्न गाळावे लागले तर काहींची शब्दरचना बदलली.

नाटक सुरू होण्याआधी माइक, लाइट, लाईव्ह प्रक्षेपणासाठी कॅमेरा इत्यादींचं टेस्टिंग सुरू असतांना मी स्टेजच्या मागेच होते. ती त्यातून मोकळी झाल्यावर मी पुढे झाले. अभिवादन करून मग माझे काढलेले प्रश्न तिला दाखवले, आणि तिला कशाबद्दल बोलायला आवडेल हे विचारलं.
ती म्हणाली 'आज आपण फिल्म्सबद्दल नकोच बोलूया. नाटक, त्याच्या फॉर्मची नवलाई आणि त्यामुळे येणारी बंधनं हेच आपण बोलू. मी फिल्म अ‍ॅक्टर असून थिएटर का करते आहे हे मला सांगायला आवडेल. आणि मग 'बिटिया'च्या कार्याबद्दल बोलू, कारण ते जास्त महत्त्वाचं आहे.' तिला विचारलं, 'असं काही आहे का, की ज्याबद्दल तुम्हाला अजिबात बोलायचं नाहीये, असा काही प्रश्न प्रेक्षकांतून आला तर तो टाळायचा आहे?' ती हसली. म्हणाली, 'कळेल गं आपल्याला. इतकी काळजी नको करूस.'

घरातल्या मोठ्या, कर्त्या बाईशी बोलावं तितकं सहज आणि ताण घालवणारं संभाषण!

मग माझं काम सोपंच झालं होतं. काय बोलायचं हे तिचं ठरलेलंच होतं. मला फक्त वेळोवेळी शब्दखुणा पुरवायच्या होत्या. त्यामुळे एक झालं, की मला तिचं निरीक्षण करायची पुरेपूर संधी मिळाली. तिची विनम्र पण ठाम उत्तरं, हुशारी, हजरजबाबीपणा, विनोदबुद्धी, सामाजिक कामाबद्दलची कळकळ - सगळंच 'कमाल' होतं. मुख्य म्हणजे तिने कमावलेलं स्थान, तिची प्रसिद्धी, लोकांचं दिपून जाणं, हे सगळं ती ज्या सहजपणे वागवत (कॅरी करत) होती, ते पाहण्यासारखं आणि शिकण्यासारखं होतं. विनयशील असणं हा आपण गुण समजतो. पण बरेचदा ते इतकं ताणलं जातं, की माणूस आपल्या सद्‌गुणांबद्दल किंवा कर्तृत्वाबद्दल क्षमायाचना करतोय असं (अपोलोजेटिक) वाटायला लागतं. त्याचा असा मानाने स्वीकार (ग्रेसफुल अ‍ॅक्सेप्टन्स) जमला पाहिजे असं तिच्याकडे बघून जाणवलं.

'शबाना'चा शब्दश: अर्थ आहे 'रात्रीसारखी'. बहुधा लेक सावळी म्हणून कैफी-शौकतनी हे नाव ठेवलं असावं. पण नाव सोडलं तर तिच्यात रात्रीसारखं काहीच दिसलं नाही मला. ती दिवसासारखी उत्साही, अलर्ट, कार्यप्रवण आणि स्वयंप्रकाशी वाटली.

बुद्धिमत्तेचं एक निराळंच तेज असतं. तिच्या पिंगट डोळ्यांत ते दिसतं ते. असं माणूस सुंदरच दिसतं कधीही.

जावेद अख्तर एकदा तिच्याबद्दल म्हणाला होता,

'खुशशक्ल भी है वो ये अलग बात है मगर
हम को ज़हीन लोग हमेशा अज़ीज़ थे'

(खुशशक्ल : सुंदर ; ज़हीन : हुशार ; अज़ीज़ : प्रिय)

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

नाटकाचं कथानक थोडक्यात :

नाटक सुरू होतं ते मंजुलाच्या दूरचित्रवाणीसाठी रेकॉर्ड होणार्‍या भाषणापासून. मंजुला ही एक सामान्य (मीडिऑकर) हिंदी कथाकार असते. सामान्य असणं, आणि तसं असण्याची सतत एखाद्या गुन्ह्यासारखी टोचणी असणं हेच तिचं प्राक्तन. तिची बहीण मालिनी जरी शरीराने पांगळी असली तरी तिच्याहून देखणी आणि तिच्याहून प्रतिभाशाली असते. आईवडिलांचीसुद्धा जास्त माया, जास्त अटेन्शन तिला मिळते - किंवा निदान मंजुलेला तसं वाटत असतं. मालिनीचं इंग्रजीवर प्रभुत्व असतं. मग जिथे तिच्याशी तुलना होणार नाही असं स्वतःचं काहीतरी निराळं क्षेत्र शोधावं म्हणून मंजुला हिंदीत लिहायला लागते. कॉलेजमधे प्रमोद नावाच्या सॉफ्टवेअर इंजिनीअरच्या प्रेमात पडते, पुढे त्याच्याशी लग्न करते. पण प्रमोद आणि तिचं नातं कधी एका मर्यादेपुढे फुलत नाही. कुठेतरी काहीतरी 'डिस्कनेक्ट' असतो. संवाद जवळपास नसतोच. त्यात आईवडिलांच्या निधनानंतर मालिनी मंजुलेबरोबर रहायला येते. प्रमोद सेल्फ एम्प्लॉइड असतो, त्यामुळे घरून काम करत असतो. मंजुला इंग्रजीची प्राध्यापक असते, त्यामुळे तिचं कार्यक्षेत्र घराबाहेर असतं. मालिनी आणि प्रमोद यांच्यात या मिळालेल्या वेळात जवळीक निर्माण व्हायला लागते. जो संवाद त्याच्यात आणि मंजुलेत कधीच होऊ शकला नव्हता, तो त्याच्यात आणि मालिनीत साधला जातो. त्यांच्यात शारीरिक जवळीक होणं मालिनीच्या पंगुत्वामुळे अशक्यच आहे - अशी मंजुला स्वत:ची समजूत घालत असते, पण इन्टिमसी काय फक्त शरीराची असते? ज्या भावनिक, बौद्धिक, वैचारिक पातळीवर ते जवळ येतात, त्याबद्दल ती काय करू शकणार असते? आणि खरंतर त्याबद्दल काही करायची तिला इच्छा उरलेली असते का? नाही. ती काहीच करत नाही. प्रेमळ पत्नी, आईवडिलांमागे पंगू बहिणीची अपत्यवत् काळजी घेणारी (अपत्यहीन, पण) प्रेमळ बहीण - या प्रतिमा जपणं त्यापेक्षा फायद्याचंच नसतं का?

अशात मालिनीचा मृत्यू होतो. प्रमोद कामानिमित्त अमेरिकेत जातो. चहूदिशांनी एक पोकळी निर्माण होते. त्यात मंजुला आठवड्याभरात झपाटल्यासारखी एक कादंबरी लिहून काढते. इंग्रजीत. कादंबरीची नायिका पांगळी असते, जिला एक वरकरणी तिची काळजी घेणारी, पण मनातून तिच्या मृत्यूची वाट पाहणारी दांभिक कझिन असते!

'इंग्रजीतच सुचलं, म्हणून इंग्रजीत लिहिलेलं' हे पुस्तक त्याची शैली, त्यातली नातेसंबंध उलगडून मांडण्याची हातोटी, त्या अनुषंगाने येणार्‍या अन्य टिप्पण्या - या सर्वांमुळे प्रचंड वेधक झालेलं असतं. अमेरिकन प्रकाशक अत्यंत प्रभावित होऊन ते छापायची तांतडीने ऑफर देतात. पुस्तक देशविदेशांत गाजतं. एक सामान्य हिंदी लेखिका आघाडीची इन्टरनॅशनल साहित्यिक होते.

सुरुवातीचं दूरचित्रवाणीसाठी रेकॉर्ड होणारं भाषण हे याच यशाबद्दल असतं. नव्याने सापडलेल्या आत्मविश्वासाने मंजुला ते भाषण ठोकते. त्यात काय नसतं? बहिणीच्या मृत्यूबद्दल शोक, नवर्‍याच्या पाठिंब्याबद्दल कृतज्ञता, 'इंग्रजीत लिहून तुम्ही पैसा आणि प्रसिद्धीसाठी मातृभाषेशी प्रतारणा केली आहे' या असल्या आक्षेपांचा उपहास..

शेजारच्या टीव्ही स्क्रीनवर या भाषणाचं थेट प्रक्षेपण आपल्याला दिसत असतं. भाषण संपवून ती उठते, आणि पडद्यावरची तिची प्रतिमा तिला थांबवते. ती गोंधळते. उत्तरं द्यायचं टाळते, पण खुलासे / कबुलीजबाब / समर्थनं ही मानसिक गरजच असते, नाही का? हळूहळू त्या संवादात ती मोकळी व्हायला लागते. वर सांगितलेली सगळी किल्मिषं, सगळी वंचना, सगळी बोच आपल्याला तेव्हा कळत जाते.

आणि त्याचबरोबर हे ही कळतं, की ज्या पुस्तकाच्या यशाबद्दल तिचा उदो उदो होतो आहे, ते पुस्तक तिने लिहिलेलंच नसतं. मालिनीने लिहिलेल्या पुस्तकाचं मॅनुस्क्रिप्ट तिला प्रमोदच्या ड्रॉअरमधे सापडलेलं असतं. मालिनीने रंगवलेलं दांभिक बहिणीचं चित्र तिला सहनच होत नाही. पण ते झटकूनही टाकता येत नाही. तिला कायमच मालिनीचा तिरस्कारच वाटत नव्हता का? पण तरीही मालिनीने केवळ आणि केवळ कृतज्ञच असायला नको होतं तिच्याबाबत? तिचे अखेरचे दिवस चांगले जायला, अगदी प्रमोद भेटायलाही मंजुलाच कारणीभूत झाली नव्हती का?! हे पुस्तक प्रमोदने मालिनीच्या नावानिशी छापलं तर? हे कोणावर आधारित आहे हे कोणालाही कळेल. मग आपण कसे आहोत, आपलं वैवाहिक आयुष्य कसं आहे या सगळ्याचं जगात हसं होणार नाही का?!
नाही. तिला आपलं हसं करायची संधी द्यायची नाही! पुस्तक आपण आपल्या नावावर छापलं म्हणजे हे कुठलेच प्रश्न निर्माण तर होणारच नाहीत.. आणि यशस्वी झालं तर मालिनीवर, परिस्थितीवर उगवलेला सूड ठरेल!

पण मालिनीनेच तिच्या हयातीतच हे पुस्तक का प्रकाशित केलं नाही? तिला पश्चात्ताप झाला होता का? ती माझी परीक्षा बघत होती का? मग आपण हे आपल्या नावाने छापणं म्हणजे आपलं यश की पराभव?

मंजुलेच्या प्रतिमेची शकलं होतात आणि त्यांतून हे प्रश्न अधिकच विद्रूप होऊन तिच्याभोवती विखरून पडतात.

अवांतर माहिती :

यातल्या 'प्रतिमे'च्या संवादांचं रेकॉर्डिंग शबानाने ४० मिनिटांच्या एकाच टेकमधे पूर्ण केलं होतं. स्टेजवरची शबाना या रेकॉर्डेड प्रतिमेशी बोलत असते, त्यामुळे तिला चुकायला, संवादांत किंवा हालचालीत काही बदल करायला वावच उरत नाही. ते सांभाळत अभिनय करणं ही खरंच तारेवरची कसरत असणार.

कार्यक्रमाआधी नाटकाबद्दल आंतरजालावर माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा काही मजेशीर गोष्टी वाचनात आल्या.

'ब्रोकन इमेजेस' हे नाव टी. एस. इलियटच्या 'द वेस्टलॅन्ड' या कवितेतील 'द हीप ऑफ ब्रोकन इमेजेस' या ओळीवरून घेतलं आहे.

याच नाटकाची हिंदी (बिखरे बिंब), कानडी (Odakalu Bimba) आणि मराठी (नाव माहीत नाही) भाषांतरेही आहेत. कानडी आणि काही हिंदी प्रयोगांत अरुंधती नागने काम केलं आहे, तर मराठी नाटक रीमा करते असं ऐकलं.

कानडी लेखक यू. आर. अनंतमूर्ती एकदा म्हणाले होते की 'परकीय भाषेत लिखाण हे पैसा आणि प्रसिद्धीसाठीच केलं जातं, आणि ते शरीरविक्रय करण्याइतकंच गर्हणीय आहे.' हा आणि अशा प्रकारचे आक्षेप ऐकल्यानंतर या नाटकाचा प्लॉट सुचला असं गिरीश कर्नाड सांगतात. नाटकात मंजुलेच्या तोंडी याबाबत टिप्पण्याही आहेत. पण नाटक याबाबतीत कोणतीच भूमिका घेत नाही.

कोणी त्यामुळे 'मंजुला हे इंग्रजी येत नसल्यामुळे मातृभाषेत लिहिणार्‍या आणि जमेल तेव्हा इंग्रजी साहित्य चोरणार्‍या लेखकांचं प्रतीक' असल्याचाही अन्वय लावतात.

एक उदाहरण म्हणून हा दुवा बघा.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

मी प्रथम काढलेले प्रश्न :

1. This play, with it's very innovative form, brings together the two mediums -
theater and film, in a way. What were the challenges and limitations, if any,
of this form, for the actor?
2. The play uses language almost as a symbol of one's roots or identity. Do
you see this conflict translating into commercial Vs. parallel cinema? What
are your thoughts about it?
3. The play talks about artist’s integrity, her loyalty to her roots, and also
means one uses for the success. Do you think commercial success is
somehow perceived as a sin in our culture?
4. What is success to you?
5. You have played so many different roles so far. How important it is to love
the character you are playing? Have you ever played a character you
found difficult to connect with, or worse, hated?
6. Daughter of a poet, wife of a poet, has the poetry rubbed off on you?
7. We know you as an artist as well as a social activist. Would you like to tell
us about the projects are you currently involved in. In which projects are you collaborating with BITIYA?

या यादीतले फक्त पहिला आणि सातवा - हे दोनच प्रश्न विचारता आले.

निर्माल्य

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Tue, 13 Jul 2010 10:31:12 PDT

ढाळले पहा शब्दांचे सर्व फुलोरे
रंगागंधांनी सीमित आशय सारे!
रोकडे मौन वाहीन तुझ्या पायाशी
निर्माल्याच्या साठवू कशाला राशी?

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

उन्हं अविश्वासाकडे कलायला लागली की बंद होतात तुझ्या मंदिराची दारं
आणि बाहेरच्या वाळवंटात नेमका त्या प्रकाशातच प्रवास शक्य असतो
यालाही हरकत नव्हती,
तेवढा तुझ्या अंगणातल्या पारिजातकाचा दरवळ इथवर पोचला नसता तर बरं झालं असतं..

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

कालचे तिढे, कालच्याच या पळवाटा
चाकोरीतच भरकटणे अन बोभाटा
ही पिढ्यापिढ्यांची नशा खुज्या त्रिज्येची
रे कुणीतरी परिघाचा काढा काटा!!

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

भरधाव सोडले अश्व, कापला वारा
धडकेत खुला अज्ञाताचा गाभारा
पोकळीत घुमली हुंकारांची स्तोत्रे
पोकळीच ईश्वर - त्यास अनंत धुमारे!

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

लॉर्ड ऑफ द वर्ड्स!

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Sun, 14 Jun 2009 21:21:32 PDT

Spoiler Warning : लॉर्ड ऑफ द फ्लाईज वाचायचं ठरवलं असेल आणि शेवट पुस्तकातूनच वाचावा असं वाटत असेल त्यांनी स्टार्सच्या नंतरचा भाग वाचू नये.
---------------------------------------------------------------------------------

मला आठवतंय त्याप्रमाणे नववीनंतरच्या मे महिन्याच्या सुट्टीत 'पिंगळावेळ' हातांत पडलं होतं.

शब्द बसल्याजागी हसवतात, रडवतात, उत्कंठा ताणतात, थक्क करतात, जगाची सफर घडवून आणतात, कधी वैताग, कधी शिसारी आणतात, कधी गुदगुल्या करतात, तर कधी वाचताना थांबून 'कोणी बघत नाही ना' हे तपासायला भागसुद्धा पाडतात - इतपत शब्दांशी ओळख, नव्हे दोस्ती तोवर झाली होतीच. हातातलं पुस्तक मिटावं, पण डोकं त्या पानांतून बाहेर पडू नये हा ही अनुभव नवीन नव्हता.

पण हे प्रकरण निराळं आहे याची चुणूक पुस्तकाच्या नावापासूनच मिळाली. वाचायला सुरुवात केली आणि वाटलं, आपण इतके दिवस बोलत आलो तीच का ही मराठी भाषा? तेच शब्द, तीच लिपी? भयकथांमधे कशी एखादी शापित वस्तू ज्याच्या हातात पडेल त्याचं आयुष्य बदलून टाकते? तसं या पुस्तकाला हात लागल्यापासून मला माहीत असलेलं माझं जग बदलून गेलं. नव्हे, वितळून गेलं! तरी त्यांनी 'Stranger, think long before you enter..' म्हणून सावध केलं होतं...

सहसा भयकथा/thrillers वगैरे रात्री वाचल्या तर जास्त परिणाम करतात असा बर्‍याच जणांचा अनुभव असतो. मुंबईतल्या चाळीतल्या दोन खणी जागेत रात्र काही केल्या भयंकर वाटत नाही, तेव्हा मला तो अनुभव नव्हता.

माझी 'स्वामी' कथा वाचून संपली तेव्हा टळटळीत दुपार होती. कथेने तिची जादू नाही वापरली तरी आजूबाजूच्या भिंती कुठल्याही क्षणी भुरूभुरू जळून जातील असा उकाडा. इतका वेळ जिला घट्ट जमीन समजून धरून, पाय रोवून होते, तीही त्या कथेने नाहीशी करून टाकलेली! धडपडत मागल्या गॅलरीत आले. चाळीत ही वेळ विचित्र! कर्ती माणसं/बायका कामानिमित्त बाहेर, मागे उरलेली मुलंमाणसं उन्हाला दारं बंद करून घरांत कोंडलेली. गडीमाणसंसुद्धा कामं, जेवणं, तंबाखू आटोपून कुठेतरी जिन्यांखालच्या जागेत अदृष्य झालेली! कुठेतरी कांहीतरी जिवंतपणाचं लक्षण दिसावं, काही हालचाल दिसावी म्हणून प्राण कंठाशी आला! जणू कोणीतरी शाप देऊन उभी चाळ निर्मनुष्य केली होती! तेवढ्यात खालच्या बोळातून एक मोलकरीण बाहेर पडली. जाता जाता शिरस्त्यानुसार बोळाच्या भिंतीच्या कडेला पानाची पिचकारी मारून गेली. एरवी न चुकता संताप आणणारं हे दृष्य. त्या दिवशी मात्र त्याचाच प्रचंड दिलासा वाटला..

पिंगळावेळ वाचून संपलं, पण तळहातावर नवीनच रमलखूण उमटवून गेलं. मग त्या भीतीचीच चटक लागली. मग त्याहीपुढे जाऊन त्या तुटलेपणाशीच काहीतरी नाळ जुळली. तुटल्या तार्‍यासारखं जगापासून alienate झालेल्यांच्यात उठबस वाढली. 'शतदा प्रेम करावे' वगैरे म्हणणारे लोक दिसले की खदाखदा हसणारं एक संशयपिशाच्च डोक्यात कायमचं वस्तीला आलं...

आणि तरी..

तरी काल रात्रीपासून विल्यम गोल्डिंगच्या 'लॉर्ड ऑफ द फ्लाईज्'ने हादरवून सोडलं आहे. कधी नव्हे ते मी स्वतःला 'हे पुस्तक आहे, fiction आहे, वाचून संपलं!' असं काहीतरी समजावायचा प्रयत्न करते आहे. आणि समजूत पटत नाहीये.

विमान अपघातात सापडून एका निर्जन बेटावर येऊन पडलेल्या मुलांची ही गोष्ट. त्यांच्या ओळखी, त्यांचे स्वभाव, राल्फ नावाच्या त्यांच्यातल्या थोड्या जाणत्या वयाच्या आणि त्यातल्या त्यात समजूतदार मुलाकडे त्यांचं जवळपास नैसर्गिकपणेच आलेलं म्होरकेपण, आलेल्या परिस्थितीतून परस्पर सहकार्याने मार्ग काढायचे त्यांचे ऑलमोस्ट वयाला न साजेसेही सुरुवातीचे प्रयत्न.. आणि मग..

कथेतल्या एखाद्या पात्राबरोबर identify केलं गेल्याचा अनुभव बरेचदा येतो. जवळजवळ आपल्या सुखदु:खांइतकी त्यांची सुखदु:ख जाणवतात, आपल्या प्रश्नांपेक्षाही त्यांचे प्रश्न आपले वाटायला लागतात. पण इथे ते identification त्या शब्दाच्या सगळ्या मर्यादा पार करून थेट हाडापर्यंत जाऊन भिडतं. मग आजूबाजूच्या कोलाहलात (chaos) काहीतरी सूत्र शोधू पाहणारा, सुटकेची आशा आणि त्यासाठीचे प्रयत्न जिवापाड जपू पाहणारा, त्या गोंधळाला काही नियम, काही आकार देऊ पाहणारा राल्फही आपलाच चेहरा घेऊन येतो; त्या कोलाहलापलिकडे जाऊन विचार करायची क्षमता असलेला, पण दुर्बळ असहाय्य दमेकरी पिगीही आपल्याच फुफुसांकडून श्वास उसना घेत बोलतो; काटक, आततायी, शिकारीसाठी चेहर्‍याला फासलेल्या रंगाने कोणीतरी निराळाच उन्मत्त रासवट झालेला जॅक आपल्याच ओठांच्या कडा मुडपून छद्मी हसतो; बीस्ट समजून मारला जाणारा सायमन होऊन आपणच रडतो-भेकतो-विव्हळतो; अन्नासाठी रानडुकरांची शिकार करता करता killingमधल्या थ्रिलचीच चटक लागलेले, त्या नादात आपल्याच मित्रांच्याही जिवावर उठलेले पिसाट शिकारी होऊन आपणच भाले सरसावतो आणि डोळ्यंदेखत घडलेला मनुष्यवध नाकारत आपणच आपल्यापासून नजर चुकवतो.

*****************************************************

दूर जगाच्या पाठीवर कुठेतरी आपलं घर अजूनही आहे, नकाशात आपलं गाव आहे, पण मनातून मात्र त्याच्या आठवणी, त्याची ऊब, त्याची कल्पनासुद्धा पुसट पुसट होत नाहीशी व्हायच्या बेताला आलेली आहे. पूर्वी कधीतरी आपल्या नावाला आपल्या वडिलांचं, आपल्या घराण्याचं नाव जोडलेलं होतं. 'पर्सिवल वेमस मॅडिसन. राहणार...'. आपलं अस्तित्व या सगळ्या ओळखींच्या बाह्यरेषांनी निश्चित केलं होतं. आता त्या रेषा नाहीशा झाल्यावर आपण कोण उरलो आहोत? शेवटी खरंच आपली त्या बेटावरून सुटका होते ना, तेव्हा आपल्याला तो एकेकाळी पाठ असलेला आपला पत्ता सोडा, आपलं पूर्ण नावसुद्धा आठवत नाही!!

कथा सुरू होते ती ऑलमोस्ट तक्रार करावी इतक्या संथ लयीत, पण तिच्या सगळ्या रूपकांसहित हाडामांसात रुतत, रुजत, उगवत, वाढत जाते, आणि शेवटी शेवटी त्या घटनांचा वेग सहनशक्तीच्या पलिकडे जातो. वाटतं.. त्या छापील पानांत उडी टाकावी आणि तो वेडाचार थांबवावा.. कोणीतरी ऐकेल.. कोणीतरी क्षणभर थांबून काही सारासार विचार करेल..

पण असं काहीसुद्धा करता येत नाही. आपण उघड्या डोळ्यांनी असहाय्यपणे शेवटपर्यंत ते सगळे भोग भोगत जातो. मुळापासून अधिकाधिक हादरत जातो. ही भीती नुसती बौद्धिक पातळीवर राहत नाही. ती त्यातल्या हिंस्त्रपणाची भीती नाही. याहून भयंकर हिंसा आपण पूर्वी कधीतरी कुठेतरी पाहिली/वाचलेली आहे. ही भीती त्या हिंसेच्या विश्वसनीयतेची आहे!!

हे घडू शकतं.. हे घडतं.. नव्हे, हेच घडतं - ही जाणीव पुसताच येत नाही!!

पुस्तकभर राल्फ त्याची sanity टिकवायचा आटोकाट प्रयत्न करत असतो. तो चिडतो, चिडवतो, ओरडतो, भांडतो, मनातून घाबरतोही. मृत्यूला अक्षरशः काही इंचांच्या अंतरावरून पाहतो तेव्हा बधीरही होतो. पुस्तकभर ज्या एका घडीच्या आशेवर जगत असतो तो सुटकेचा क्षण आल्यावर मात्र इतक्या दिवसांत प्रथमच धाय मोकलून रडतो! 'Death of innocence' साठी रडतो.. माणसाच्या काळजात केवढा भयाण काळोख दाटलेला आहे ते उमजून रडतो..

तो रडतो.. आणि आपण फक्त भान विसरून पाहत राहतो..

The Remains..

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 14 May 2009 12:58:50 PDT

.....and finally
on this very stage
he cremated all those poems
line by line..
the ashes were scattered on these chairs here
to be swept away next morning..
what still lingers in the air,
and wouldn't, just wouldn't go away,
is what was trapped
between those lines..

उत्तर

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 15 Jan 2009 13:07:09 PST

आई,

आता मी जे लिहिणार आहे, त्यासाठी तुझ्या मनाची तयारी कशी करावी मला समजत नाही.
थेटच लिहितो.

आई गं, मी आत्महत्या करतोय.

फक्त वाटलं की मी हे का करतोय हे तुला माहीत असायला हवं. आणि तुला न सांगता कधी कुठे गेलो नाही ना. खरंतर तेवढ्यासाठीच घरी आलो काल रात्री. नाहीतर कदाचित तेव्हाच –
शिवाय लिहून ठेवलेलं असलं की पोलीस केस वगैरे झाली तर तुझ्या आणि अभिच्या बाबतीत शंकेला जागा राहणार नाही ना.

काल सकाळी प्रोजेक्ट प्रेझेंटेशनसाठी कॉलेजला गेलो तेव्हा तू पाहिलंस ना माझ्या गळ्यातली बॅग कसली जड झाली होती. प्रोजेक्ट रिपोर्टच्या कॉपीज, प्रेझेंटेशनच्या स्लाईड्स, काय काय होतं त्यात. गेले सहा महिने केलेल्या ढोरमेहनतीचे पुरावे. चांगल्या ग्रेड्सवरचा, चांगल्या जॉबवरचा क्लेम.

गर्दीचीच वेळ होती. ट्रेनमधे चढताना फूटबोर्डवरचा मधला बार असतो ना, त्याच्याभोवती माझ्या बॅगचा पट्टा अडकला. बारच्या एका बाजूला मी आणि दुसर्‍या बाजूला बॅग. मलाही त्यामुळे नीट आत शिरता येत नव्हतं आणि दुसर्‍या बाजूलाही एक जण त्या अडनिड्या बॅगमुळे अडकला होता. पाय फूटबोर्डवर जेमतेम टेकवलेला, हाताने कसाबसा बार घट्ट धरलेला – असा तो जवळपास बाहेरच लोंबकळत होता. तो ओरडून ओरडून मला सांगत होता की बॅग सोडा, नाहीतर मी पडेन.

आणि आई, माझ्याच्याने इतक्या पटकन, इतक्या सहज ती बॅग टाकवेना. मी सोडतो सोडतो म्हणत म्हणत तो क्षण थोडा – थोडासाच - लांबवला. पण तेवढ्याने उशीर झाला गं. त्याचा पाय तेवढ्यात निसटला फूटबोर्डवरून. धपकन आवाज झाला. डब्यातल्या कलकलाटात त्याची किंकाळीसुद्धा विरून गेली. गाडीने प्लॅटफॉर्म नुकता सोडला होता नव्हता – खालच्या लोकांचा आरडाओरडा ऐकू आला, तेव्हा गाडीतले लोक म्हणायला लागले, कोई गिर गया लगता है बेचारा – ट्रेन मत रोको – लेट हो जायेगा – वो अब वापस थोडेही आयेगा! पण गाडी थांबलीच. मग तीच लेट होणारी लोकं ट्रेनमधून उड्या मारून कोंडाळं करून त्याचं ते छिन्नविच्छिन्न शरीर बघत उभी राहिली. माझे पाय लटपटत होते. कसाबसा प्लॅटफॉर्मवरच्या बाकड्यावर जाऊन बसलो. सुन्न झालो होतो.

जरा भानावर आल्यावर पहिला विचार मनात आला तो काय होता माहीत आहे? रिलीफचा होता आई! हे आपल्यामुळे झालं, हे आपण सोडून कोणालाही माहीत नाही – याचा रिलीफ!

मग सुचलं हळहळणं वगैरे! ते ही किती? पाचेक मिनिटंच गेली असतील. मग कॉलेज, प्रेझेंटेशन, होणारा उशीर सगळं आठवलं. उठलो, एक कप गरम कॉफी प्यायलो. स्वतःला सांगितलं, तू बॅग सोडणारच होतास – नव्हे, जवळपास सोडलीच होतीस.. पण तीच अडकली होती.. इतकी अवजड बॅग – कशी हलणार होती त्या गर्दीत? त्या माणसाने तरी – म्हणजे गेला हे वाईट झालं – पण कशाला इतकं जिवावर उदार होऊन चढायला हवं होतं? गर्दी आहे – होतातच या गोष्टी – आपली काळजी आपणच घेता यायला हवी होती त्याला! तू काय करणार?

असं स्वतःला समजावून, कॉफी पिऊन, पुढली ट्रेन पकडून कॉलेजला गेलो. सबमिशन्स झाली, प्रेझेंटेशन झालं, एक कँपस इन्टरव्ह्यूसुद्धा झाला. आणि चांगलाही झाला! आधी मनाशी म्हणत होतो, की कर्तव्य करतोय. आईने बाबांच्या मागे इतके कष्ट करून वाढवलं आपल्याला – आता आपण चांगलं पास होणं, चांगला जॉब घेऊन मार्गी लागणं हे तिच्यासाठी तरी करायलाच हवं, नाही का? आत्ता ते बाकीचे विचार करणं बरोबर नाही. व्हायचं ते होवून गेलं. हे आणि असंच बरंच काही. एकेक कामं हातावेगळी करत मग हळूहळू गुंततही गेलो त्यात. इन्टरव्ह्यू झाल्यावर अम्या आणि दिलीपबरोबर हॉटेलमधे खातपीत टाईमपास केला, दुसर्‍या दिवशी पिक्चरला जायचं ठरवलं, रिझल्टनंतर सेलिब्रेट कसं करायचं त्यावर गहन चर्चा केली, कुठल्या कंपन्या सद्ध्या हायर करतायत, कुणाची कुठे ओळख आहे, याचा अंदाज घेऊन झाला – हे सगळं करत असताना, आई, सकाळच्या प्रसंगाची मला आठवणसुद्धा नव्हती!!

स्टेशनवर आलो. ट्रेन प्लॅटफॉर्मला लागलेली पाहिली, आणि मग मात्र एकदम सगळा दिवस अंगावर आला माझ्या. हातपायच हलेनात. दोन-तीन ट्रेन अशाच गेल्या. पुढची पकडली कशीबशी. आता मी एकटा होतो. कुठे तोंड लपवायला जागाच उरली नाही असं वाटलं. डोकं भणाणून गेलं. मी असं कसं वागू शकतो? एक प्रेझेंटेशन आणि एक चालताबोलता माणूस – यात माझा प्रेफरन्स हा होता? इतक्या वेळात काही पश्चात्ताप, तो माणूस कोण असेल, त्याच्या घरच्यांचं काय होईल, आपण शोधावं का, त्यांना काही मदत करता आली तर पहावं का – असलं काहीसुद्धा माझ्या मनाला शिवलंसुद्धा नाही? आणि शोधता आलं नसतंही कदाचित – पण निदान तशी इच्छा व्हावी की नाही? नाही झाली. दिवसभरात नाही झाली. जशी एक क्षणसुद्धा बॅग सोडायची इच्छा नव्हती झाली, तशीच.

मी असा आहे? इतका स्वार्थी, इतका नीच आहे? माझ्या हातून एक जिताजागता माणूस मेल्यावरही मी ते विसरून खाऊपिऊ शकतो? माझ्या भविष्याचे – भविष्याचे सोड, सिनेमाचे प्लॅन आखू शकतो? मी कुणी पाहिलं नाही म्हणून हायसं वाटून घेऊ शकतो? याची टोचणी लागायलाही मला एक अक्खा दिवस जावा लागला? त्याच्या मागोमाग उडी नाही मारावीशी वाटली? मी माणूस म्हणवून घ्यायच्या लायकीचा आहे का? मी तुझा मुलगा म्हणवून घ्यायच्या लायकीचा आहे का? मी जगायच्या लायकीचा आहे का?

नाही, प्लीज उत्तर देऊ नकोस. तुझ्या उत्तराला घाबरलो म्हणून काल रात्री हे काही बोललो नाही. तू किंवा अभिने जर मला समजावायचा प्रयत्न केला असतात ना, तर माझा माणुसकीवरचाच विश्वास उडाला असता. तुला झाला प्रकार अक्षम्यच वाटलाय असंच उत्तर मी गृहित धरतोय. मी नाही तरी कोणीतरी तितकं सेन्सेटिव्ह आहे – हा दिलासा राहू दे मला.

मी अशी आत्महत्या करणं तुमचा विचार करता बरोबर आहे का? कदाचित नाही. ’तरी तुला अभि आहे’ असलं काहीतरी मी बोलणार नाही. पण अशी कल्पना कर की काल त्या माणसाच्या जागी फूटबोर्डवरून माझा पाय निसटला असता, तर हे चूक की बरोबर हा प्रश्न आला असता का?

हे असेच उलट सुलट विचार करत होतो रात्रभर. आणि जाणवलं की हा गिल्ट घेऊन जगणं आपल्याला अशक्य आहे. यानंतर जगलो तर वेडा तरी होईन, किंवा त्याहून भयंकर म्हणजे जगण्याच्या नावाखाली आणखी निर्ढावत जाईन. यापुढे चांगला वागेन वगैरेला काही अर्थ नसतो गं. आणि खरंच चांगला वागलो ना, तरी ते कालच्या प्रसंगाची भरपाई करण्यासाठीच वागतोय असंच वाटत राहील मला.

तुझ्या दुःखावर हे पत्र म्हणजे उत्तर नाही, हे मला कळतंय, आणि त्यासाठी फक्त क्षमा मागू शकतो. पण माझ्या प्रश्नांना दुसरं उत्तर सुचत नाही मला.

- अनिरुद्ध
१२ जानेवारी २००९

असेही चालता येते..

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Tue, 13 Jan 2009 06:46:09 PST

उगा ठरवायचे की देव असतो, हा असा दिसतो
असे वागा, तसे वागू नका म्हणजेच सापडतो
तुझ्यामाझ्यात तो आहे म्हणत घडवायच्या मूर्ती
वहीतिल पापपुण्याच्या जरा बदलायच्या नोंदी

---

अरे, नाहीतरी सारेच वाळूचेच हे इमले
उद्या जे ढासळायाचेच होते, आज ढासळले!
कुठे आयुष्यभर टिकतो कधी आनंद कसलाही?
खरी गंमत अशी, हे दुःखही टिकण्यातले नाही

---

तुला जर छंद आहे नागमोडी पायवाटांचा
कशाला व्यर्थ कांगावा विषाचा आणि दंशांचा?
नकाशे पाळुनीसुद्धा जिथे हरवायला होते
दिशांना देउनी हुलकावण्याही चालता येते!

---

ध्यास

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 08 Jan 2009 12:22:50 PST

तुझ्या वाटा मनःस्वी आणि वळणे आततायी
धुळीतुन पावलांचा माग मी शोधीत आले
तुला मंजूर नाही थांबणे एक्याच ठायी
दिशांचे उंबरे म्हणुनीच ओलांडीत आले

तुझी भाषा निराळी, अर्थ मौनांचे निराळे
सुरांवरतीच माझ्या नेणिवा नादावलेल्या
तुझे शून्यात आशय पेरणारे खोल डोळे
मला दीप्तीच दिसती त्यांतल्या तेजाळलेल्या

तुझ्यामाझ्यात आता फक्त स्पर्शाचेच अंतर
कधी वाटे उठावे अन् करावे पार ते ही
पुन्हा भय वाटते.. स्पर्शास आकळलास तू तर..?
कशाचा ध्यास आयुष्यास मग उरणार नाही..!!

आवडलेले थोडे काही..

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 28 Aug 2008 08:04:22 PDT

मिनोतीने दिलेला खो पुढे चालवत आहे..
कविता हा इतका जिव्हाळ्याचा विषय आहे, की संवेदचा 'सद्ध्या आवडलेल्या दोन' हा पोटनियमसुद्धा जाचक वाटावा. :)

असो. तर आधी नियम :
१. कविता आवडते पण पूर्ण आठवत नाही आणि हाताशी पुस्तकही नाही? हरकत नाही, आठवतं तेव्हढं लिहा. कवीचं नाव मात्र अवश्य लिहा

२. एक से मेरा क्या होगा सिन्ड्रोम? या वेळी तुम्ही तुमच्या सध्या आवडणारया टॉप २ कविता लिहु शकता आणि कवितांच्या प्रमाणात खो देखील देऊ शकता. जेव्हढ्या कविता तेव्हढे खो (जास्तीजास्त अर्थात २)

३. खो खो नीट चालवण्याची जबाबदारी अर्थात सारयांचीच. त्यामुळे तुमच्या पोस्ट मधे तुम्ही ज्या/जिला खो देताय, त्या/तीचं नाव तर लिहाच, शिवाय त्या/तिच्या ब्लॉगवर ही खो दिल्याची नोंद अवश्य करा

४. कविता का आवडली किंवा कवितेचा अर्थ किंवा काहीच स्पष्टीकरण अपेक्षित नाही

५. अजून नियम नाहीत :)

आणि आता कविता :

१. वाट - ग्रेस

तू येशील म्हणून मी वाट पाहत आहे
ती ही अश्या कातरवेळी
उदाच्या नादलहरीसारख्या संधिप्रकाशात..

माझी सर्व कंपने इवल्याश्या ओंजळीत जमा होतात
अश्या वेळी वाटेकडे पाहणे
सर्व आयुष्य पाठीशी बांधून
एका सूक्ष्म लकेरीत तरंगत जाणे
जसे काळोखातही ऐकू यावे
दूरच्या झर्‍याचे वाहणे..

मी पाहतो झाडांकडे.. पहाडांकडे..
तू येशील म्हणून अज्ञाताच्या पारावरती
एक नसलेली पणती लावून देतो..
आणि आई नसलेल्या पोरासारखे
हे माझे शहाणे डोळे
हलकेच सोडून देतो नदीच्या प्रवाहात..

तू येशील म्हणून.. मी वाट पाहत आहे..

२. हव्या हव्या क्षणासही - सुरेश भट

असाच हा गिळायचा गळ्यामधील हुंदका
कसेबसे तगायचे धरून धीर पोरका

अशीच येथली दया हवेत चाचपायची
अशीच जीवनास ह्या पुन्हा क्षमा करायची

असेच पेटपेटुनी पुन्हा पुन्हा विझायचे
हव्या हव्या क्षणासही नको नको म्हणायचे..

माझा खो ट्युलिप आणि गायत्रीला.

वाटचाल

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Fri, 11 Jul 2008 09:12:56 PDT

एकूण काय,
सगळी अंधारातली वाटचाल..
पावलापुढे पाऊल टाकत राहिलं, की काहीतरी घडल्या घडवल्यासारखं वाटतं इतकंच

नाही म्हणायला मधेच चमकून जातो एखादा काजवा
किंवा अगदीच उजळलं भाग्य तर टिपूर चांदणंसुद्धा
क्षण दोन क्षण दिसल्यासारख्या वाटतात
काही आकृत्या.. काही ठसे..
क्षण दोन क्षण खरंच वाटतं, अगदी मनापासून, की आता बरंच कळलं चालण्याबद्दल

पण ठेचा लागत राहतात अधून मधून,
काटे मोडत राहतात पायांत
आकृत्या ओळखू आल्या म्हणेस्तोवर निराळ्या भासतात
तोल जाताना चाचपडणाऱ्या हातांना काहीच लागत नाही
ठशांचे माग नाहीसे होतात..
म्हणजे दिशा बदलली.. की जागा..
की ते मुळातच कधी तिथे नव्हतेच..?

आणि मग मात्र भीती वाटायला लागते
कधीतरी लख्ख उजाडेल
आणि कधीच काहीच नव्हतंच हे कळेल याची!

एकूण काय,
सगळी अंधारातली वाटचाल..
पावलापुढे पाऊल टाकत राहिलं, की काहीतरी घडल्या घडवल्यासारखं वाटतं इतकंच!

तलाश

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Fri, 09 May 2008 10:05:26 PDT

चलते चलते जाने कैसे पाँवतलेकी राहें बदलीं
किस मक़ाम आ गयी ज़िंदगी - किस मंज़िलकी खोज में निकली

दिलका कोई पुर्ज़ा बीते लम्होंसे अबतलक जुडा है
मैं निकला, पर मेरा साया उसी मोड़पर वहीं खडा़ है

पास उसीके छोड आया हूँ अपने ख़्वाब, उम्मीदें सारी
वहीं हैं नींदें, वहीं सुकूँ है, और वहीं है याद तुम्हारी

अब तो इस अनजान शहरकी सूनी गलियोंमें फिरता हूँ
ख़ुदसे रहता हूँ बेगाना, लोगोंसे मिलता फिरता हूँ

शक्लोसूरत, नाम भी है इक, दरवाजेपर लटक रहा है
मकीं न जाने कहाँ कहाँ पर तलाशता कुछ भटक रहा है..

अद्वैत

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Fri, 14 Mar 2008 12:21:43 PDT

आणि अखेर
वर्षानुवर्षांची वेडी वाटचाल संपून
तो मंदिराच्या गाभार्‍यापर्यंत पोचतो
तोवर त्याला ज्ञात असलेलं जग
अंधारात विरून गेलेलं असतं
जन्मापासून छळत आलेल्या त्या एकाच प्रश्नाची ठिणगी
मूर्तीपुढच्या मिणमिणत्या ज्योतीला आव्हान देऊ लागते
स्वतःचाच भार असह्य होऊन भुईवर कोसळताना
सारी उरली सुरली शक्ती एकवटून
तो टाहो फोडतो..
'एकदा सांग.. तू खरंच आहेस का?'

उत्तराऐवजी
नुसतेच निनादत राहतात त्याच प्रश्नाचे शेकडो प्रतिध्वनी..
'तू खरंच आहेस का?'
'तू खरंच आहेस का??'

अन् बघता बघता त्याचे डोळे
समोरच्या मूर्तीइतकेच निर्विकार होत जातात..

जागृत

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Wed, 23 Jan 2008 11:07:30 PST

तुझा दोष नाही.
मी तुला शेंदूर फासला तो
मला काहीतरी चाळा हवा होता,
तुझ्या मंजूरीचा प्रश्न नव्हता,
आणि शेंदूर स्वस्त होता म्हणून.
आणि नंतर तो पुसला नाही, कारण
बरेच लोक डोकं टेकवताना दिसले
तेव्हा आपला दगडाचा चॉईस एकूण बरा असावा
याचं समाधान वाटलं म्हणून.
त्यांच्या मागण्या पूर्ण करता येत नाहीत
म्हणून चिडचीड करण्याइतका तू 'जागृत' होशील
ही शक्यता तेव्हा ध्यानातच आली नाही!!!

अपरिहार्य

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Fri, 28 Dec 2007 13:48:18 PST

सिनेमा संपावा तसा संपलाय आणखी एक चॅप्टर
सहजपणे आणि अपरिहार्यपणे.

मघाशीच ना या इथेच आली होती
कोणावर तरी जीवनमरणाची आणीबाणी?
ते प्रेम, ती चीड, तो त्याग, ते शौर्य,
ते हसू, ते आसू, ते विनोद, ती गाणी..?
बघून दिपणारे दिपले होते
कोणी हळूच डोळेही टिपले होते
रंगला होता खेळ!

पण आता लक्षात येतंय, त्यातला एकही रंग
पडद्याने मनाला लावून घेतलेला नाही
मघाशी त्याला हादरवणारे आवाज आता सरलेत
प्रतिध्वनीसुद्धा विरलेत
हा सन्नाटा, हा काळोख, या रिकाम्या खुर्च्या
हेच अंतिम सत्य आहे हे पडद्याला एव्हाना कळलंय

- सहजपणे, आणि अपरिहार्यपणे.

फैसला

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Mon, 10 Dec 2007 13:53:05 PST

लढून फैसला झाला नाही
आता आपापले घाव उकलून मोजतोय
त्यांची संख्या.. लांबी रुंदी.. नेमकी खोली..
बघू या त्यावरून तरी काही ठरवता येतंय का..
मेलो तरी हरकत नाही,
पण जिंकलं कोण हे कळायलाच हवं, नाही का?

मत कहो अलविदा बहारोंको..

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Tue, 30 Oct 2007 12:44:48 PDT

मत कहो अलविदा बहारोंको..

बिन बुलाए जो चली आई थीं
बिन बताए निकल भी जाएंगी
आगे पहचानना भी मुश्किल हो
शायद इतनीं बदल भी जाएंगी
रोक रखना इन्हें मुम्किन ना सही
यह जरूरी नहीं विदाई हो
मत कहो अलविदा बहारोंको..

शाखसे टूटकर जो पात गिरे
एक उम्मीद जोड देंगे वहीं
फूल मुरझाते हैं, मुरझाने दो
ख्वाब तो वक़्तके मोहताज नहीं
यादमें आजभी जो ज़िंदा हैं
उन पलोंकी कहीं तौहीन ना हो
मत कहो अलविदा बहारोंको..

जे जे उत्तम..

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 04 Oct 2007 18:41:51 PDT

"पुस्तक वाचताना, अनेकदा काही परिच्छेद आवडतात. संपूर्ण पुस्तकाचा विचार केला तर ते कदाचित तितके महत्त्वाचे नसतीलही; पण त्या त्या वेळेला ते आवडून जातात. असेच काही आवडलेले उतारे, कुठल्याही भाष्याशिवाय देण्याचा हा एक उपक्रम. अर्थात मागचा-पुढचा संदर्भ जरी नसला, तरी तो तितका उतारा वाचनीय वाटावा इतपत उद्धृत करण्याचा प्रयत्न करेन. आपल्या प्रतिक्रियांचे स्वागत आहे. "

विद्याने (http://vidyabhutkar.blogspot.com/) या उपक्रमासाठी टॅग केल्यावर प्रथम वाटलं की अशी एका उता-याची निवड करणं ही जवळपास अशक्य कोटीतली गोष्ट आहे. काही पुस्तकं आवडतात.. काही तर चक्क जिवाभावाची दोस्त होतात.. हे 'मैत्र' सुदैवाने खूप लाभलं आहे मला. आता त्यातून एक वेचा निवडायचा म्हणजे कठीण काम. तरी माझ्या एका लाडक्या पुस्तकातला आवडता उतारा देत आहे :

मुंबईच्या कोलाहलातून बाहेर पडला आहेस. हिमालयाच्या उत्तुंग हिमधवल शिखरांच्या सावलीत शांतपणे बसून कधीतरी स्वतःलाच विचार, "मी कश्याकरता जगतो आहे? ह्या जीवनापासून माझी काय अपेक्षा आहे? असं काय आहे की जे मला काहीही झालं तरी मिळवायचंच आहे? आणि त्यापलिकडे असं काय आहे की ज्याकरता मी नोकरी, ही प्रतिष्ठा, फार काय हे जीवनदेखील झुगारून देईन?"
हे एकदा स्वतःच्या मनाशी ठरले तर एका बाजूने हा रस्ता बांधण्यासाठी दिवसरात्र परिश्रम करायचे आणि दुस-या बाजूने मात्र सुरुंग लावून तो उडवून द्यावा असे वाटत राहायचे ही तुझी द्विधा मनःस्थिती संपेल. एका बाजूला सैन्यातली शिस्त आणि दुस-या बाजूला ह्या शिस्तीत न बसणारी पण मनोमनी पटलेल्या स्वतःच्या कर्तव्याची जाणीव ह्यांतून तुझ्या मनात निर्माण होणारा संघर्ष थांबेल.
स्वतःशीच प्रामाणिक राहण्याला आणि आपल्या सद्सद्विवेकबुद्धीला पटलेल्या रस्त्याने जाण्याला विलक्षण धैर्य लागते. ते तुला लाभो ही माझी ईश्वरचरणी प्रार्थना.

पुस्तक : रारंगढांग
लेखक : प्रभाकर पेंढारकर

आता मी टॅग करायचं, नाही का?
१. ट्युलिप (http://tulipsintwilight.blogspot.com/)
२. विनायक (http://shabdankit.blogspot.com/)
३. प्रशांत (http://upasanip.blogspot.com/)
४. मिनोती (http://minoti.kundargi.googlepages.com/)
५. पूनम (http://kathapournima.blogspot.com/)

उगीच काही

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Tue, 18 Sep 2007 07:07:31 PDT

घरातुनी हात ओढुनी सांजसावली अंगणात नेते
पुन्हा पुन्हा अन नकोनकोसे उगीच काही मनात येते

मनात येते पुन्हा भुतावळ पुरून उरल्या गतःस्मृतींची
अजून नाही तहान शमली चटावलेल्या जनावरांची

जनावरे कुरतडून नेती नवीन लचका जिवंत ताजा
असाच का रे तिळातिळानेच भोग आहे सरावयाचा?

सरावले ना अजून डोळे, अजून अंधार भेडसावी
अजून चकवे जुनेच पायी, कशी पुढे वाटचाल व्हावी?

पुढ्यातली वाट नागमोडी वळून काढी फणा विखारी
शहारुनी सांजसावली अन घराकडे धावते बिचारी..

कृतार्थ

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 02 Aug 2007 13:29:25 PDT

रोज रोज तेच सारे, तेच ऊन तेच वारे
तेच रोजचे पोळणे आणि रोजचे शहारे
झाड पुरते वठले, फांदी फांदी सुकी.. मुकी..
बोल फुटण्या मुळांत ओल उरे ना तितुकी
ऋतू येतात जातात, जगरहाटी चालते
क्षीण खोड कसेबसे देह आपला तोलते
कधी एखादी वेल्हाळ शीळ येते कानांवर
स्मरतात अंधुकसे गेले हिरवे बहर
अर्थशून्य भासे सारा आता फांद्यांचा पसारा
नाही पांथस्थां सावली नाही पाखरां निवारा
भार होऊन भुईला आता नको होते जिणे
काय झाडाच्या हातात रुजणे वा उन्मळणे?
आणि शेवटी एकदा तो ही दिस उजाडतो
चुलीसाठी कुणी त्याला चार लाकडे मागतो
घाव निर्दय तरीही आता वाटतात हवे
जळताना जगण्याला अर्थ लाभलेले नवे
झाड कृतार्थ हासते राख राख झाल्यावर
त्याचे गाणे आता गाते चुलीवरची भाकर..

समीक्षा

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Tue, 10 Jul 2007 06:44:13 PDT

अर्धवट चाळून झाल्यावर
चिडून गाथा मिटत ते म्हणाले,
"काय हो या कविता!
ना विषयात वैविध्य आहे, ना मांडणीत!
शब्दसंपदा 'विठोबा' या एकाच शब्दात संपते, इतकी सुमार!
इंद्रायणीत या तरल्या याचं कारण आशयघनताच नाही, हेच असणार!
वर जिथे तिथे 'तुका म्हणे.. तुका म्हणे..' म्हणून आपल्याच नावाचा उदो उदो!!
अश्याने मराठी कवितेचं कसं होणार??!!!"

शाश्वत

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Tue, 12 Jun 2007 10:45:25 PDT

हसणार कळ्या, फुलणार फुले, येणार ऋतू, जाणार ऋतू,
सजणार इथे मधुमास जरी असणार न मी, असणार न तू

उठणार सख्या वाळूवरती हलकेच पुन्हा पाऊलखुणा
संकेतस्थळी अपुल्या फिरुनी लाजून कुणी भेटेल कुणा

ती तीच पुन्हा स्वप्ने सारी रमणार नव्या डोळ्यांत जुनी
त्या तश्याच विव्हल सुरांसवे शोधीत कुणा फिरणार कुणी

ती वचने, त्या आणाभाका, ते हसणे, रुसणे, सावरणे,
ते मंतरलेले क्षण सारे, ते बावरणे, ते मोहरणे

ते तसेच सारे पुन्हा पुन्हा घडणार आपुल्या माघारी
हे शाश्वत अपुले प्रेम सख्या या अशाश्वताच्या संसारी..

Mother's Day निमित्त

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Thu, 17 May 2007 13:02:59 PDT

अजून किती दिवस राहिलेत असे?
हे काही थांबवता येत नाही..
आज नाही उद्या मोठा होणारच आहे तो!
मग काही असा येताजाता गळ्यात पडणार नाही
नुसती मित्रांसमोर लाडक्या नावाने हाक मारली तरी चिडेल कदाचित!

अजून किती दिवस खरं वाटेल त्याला
की मी आंघोळ घालेन त्या दिवशी तो गोरापान होतो
आणि माझ्या कुशीत झोपलं तरंच वाईट स्वप्नं पडत नाहीत..

अजून किती दिवस
'मी आहे ना सोन्या?' या एका प्रश्नात
त्याला सापडतील त्याच्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं..

अजून किती दिवस सांगेल त्याच्या दिवसभरातल्या गमतीजमती?
अजून किती दिवस ऐकेल माझ्या?

अजून किती दिवस आपली उंची जोखेल माझ्याशी तुलना करून?
उद्या त्याच्याकडे बघताना माझी मान उंचावेल
याची खात्रीच आहे मला..
पण अजून किती दिवस
माझ्याकडे बघताना त्याची मान उंचावेल..???

रहस्य

noreply@blogger.com (स्वाती आंबोळे) — Wed, 09 May 2007 09:14:43 PDT

काही असेही दिवस असतात
की माती पांघरून
निवांत रुजत असतो आपण
ऊन म्हणतं, प्रतारणा केली
पावसाला वाटतं, फसवणूक झाली..

आणि काही असेही दिवस असतात
की पानाफुलांनी लगडून येतो आपण
पण तोवर ऊनतरी भडकायच्या बेतात असतं,
किंवा पाऊस तरी झोडपायच्या..

असं झालं तर
शहाणपणानं तापल्या झुळुकांच्या नावे करायचा सुगंध
पावसात वाहवून द्यायचे आपले अमृताचे पाझर..
मात्र हळूच
दोघांचाही डोळा चुकवून
मातीच्या पोटी दडवून टाकायचं रुजण्याचं रहस्य..

फार तर काय होईल?
ऊन म्हणेल प्रतारणा केली..
पावसाला वाटेल फसवणूक झाली..