پارسی‌سان

هنرِ «به اشتراک نگذاشتن»

2024-08-15T04:25:00.009+03:30

صبح شنبه یک روز کاملا معمولی از خواب بیدار می‌شی، دستت می‌ره سمت گوشیت و تو چند ثانیه شروع می‌کنی به اسکرول کردن تو یه عالمه به‌روزرسانی و استوری و پست و عکس و فیلم. هم‌اتاقی دوران دانشگاهت یه توله‌سَّگ گرفته [خب به جهنم!] سگ خاله‌ت دیشب به رحمت خدا رفته [خب چکار کنم!] همکارت نون خانگی درست کرده [آفرین!] پسرخاله‌ت از شریک زندگیش جدا شده [متاسفم!]. همه اینها خیلی علنی به اشتراک گذاشته شدن! و بعد از یه مدت کوتاه، تو هم وارد قافله می‌شی و از افکار و احساسات و زندگیت پست و فیلم و عکس میگذاری. در مورد حواس پرتیت پست می‌زنی، از افسردگی فصلی‌ات می‌نویسی. از حس سنگین و ناراحت‌کننده‌ای که نسبت به فلانی داری می‌نویسی و این داستان ادامه داره.

بدون اینکه بفهمی، قبل از اینکه حتی یه فنجون چایی بخوری، بیشتر از اون چیزی که پدربزرگ و مادربزرگت در گذشته تو یک ماه از زندگی خصوصیشون با دیگران به اشتراک می‌ذاشتن، اطلاعات شخصی خودت رو با آدما به اشتراک گذاشتی.

همه این‌ها خیلی انسانی و ملموسه، اما همیشه خوب نیست. این جریان دائمی اطلاعات، این به‌اشتراک‌گذاری همیشگی زندگی‌مون، انقدر عادی شده که دیگه به سختی متوجه‌ش می‌شیم و به نظر می‌رسه که این عادت بی‌ضرر باشه، اما واقعا اینطور نیست. این کار پیامدهای روانی، اجتماعی و احساسی داره که تازه دانشمندان علوم اجتماعی دارن به اونها پی می‌برن.

از اولین نقاشی‌هایی که بشر روی دیوار غارها کشید تا داستان‌های شفاهی که اجدادمون برای دیگران نقل می‌کردن، ما آدما همیشه به دنبال راهی بودیم تا تجربیاتمون رو با دیگران به اشتراک بذاریم. اما شبکه‌های اجتماعی این میل رو به سطح جدیدی رسوندن. با چند تا لمس روی صفحه نمایش، می‌تونیم افکار، احساسات و تجربیات‌مون رو با صدها یا حتی هزاران نفر به اشتراک بذاریم. چند دهه پیش چنین کاری غیرممکن به نظر می‌رسید. همونطور که می‌گن، با قدرت زیاد، مسئولیت زیاد هم میاد و واقعیت اینه که خیلی‌هامون برای این مسئولیت آماده نیستیم. خودمون رو از هم می‌پاشیم، تو مارپیچ می‌افتیم و بعد تو همون مارپیچ گیر می‌کنیم. نمی‌دونیم چطوری و کی باید متوقف بشیم.

تو دنیای قبل از دیجیتال، حریم خصوصی حالت پیش‌فرض بود. برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات، باید حسابی زحمت می‌کشیدیم، نامه نوشتن، تماس تلفنی گرفتن یا حتی صحبت حضوری هم زحمت داشت. حالا این حریم خصوصیه که با زحمت بدست میاد. باید تصمیم بگیریم که چیزی رو به اشتراک نذاریم، در برابر وسوسه پست کردن مقاومت کنیم و افکار و تجربیات‌مون رو برای خودمون نگه داریم. این تغییر، پیامدهای بزرگی رو در پی داره. وقتی به اشتراک‌گذاری حالت پیش‌فرض می‌شه، دیگه بدون فکر این کار رو انجام می‌دیم و شبکه‌هامون رو با یه عالمه اطلاعات پر می‌کنیم. بخشی از این اطلاعات شاید بی‌ضرر باشه، ولی خیلی از اون‌ها عمیقا شخصی‌ هستن، لحظات تاریک‌ زندگیهامونن، ترس‌ها و افکار و وسواسامونن. روابط بسیاری به خاطر توییت‌هایی که بد تعبیر شدن خراب یا حتی تموم شدن. شهرت‌های بسیاری به خاطر پستهای نسنجیده خراب شدن. این‌ها داستان‌های فرضی نیستن؛ واقعیت خیلی از آدم‌هاست که به خاطر اسثفاده زیاد از شبکه های اجتماعی، خودشون رو تو دردسر انداختن.

خطرها فقط از بیرون نیستن. وقتی همیشه برای یه مخاطب پست می‌کنیم و تجربیات‌مون رو برای مصرف عمومی تنظیم می‌کنیم، کم‌کم از خودمون دور می‌شیم. به آخرین باری که یه تجربه معنادار داشتی فکر کن. حتی اگه فقط یه لحظه باشه که بخوای به یاد بیاری. مثلا آخرین جایی که رفتی. سریع گوشی‌ت رو برداشتی تا عکس های اونجا رو با بقیه به اشتراک بذاریش؟ تو همون لحظه که داشتی اشتراک‌گذاری می‌کردی، واقعا اون مکان رو خودت تجربه کردی؟ یا از قبل داشتی فکر می‌کردی که چطوری اون رو برای دنبال‌کننده‌هات تنظیم کنی؟ این تنظیم دائمی زندگی‌مون برای بقیه، یه حلقه خطرناک درست می‌کنه. ما دیگه تجربیات رو به خاطر ارزش ذاتی‌شون ارزیابی نمی‌کنیم؛ فقط به خاطر قابلیت به اشتراک‌گذاری‌شون ارزش دارن. زندگیمون رو بر اساس این که برای دیگران چطور به نظر می‌رسه قضاوت می‌کنیم، نه بر اساس حسی که به خودمون می‌ده.

قدیما، خیلی ها دفترچه خاطرات و یادداشت های روزانه داشتن. اما تو این دوران شبکه های اجتماعی، یه دفترچه ساده و نوشتن تو دفترچه یه عمل به شدت کسل آور به حساب میاد، در حالی که این کار یه انتخاب آگاهانه هست برای اینکه افکار و تجربیات‌مون رو برای خودمون نگه داریم. من دفترچه‌ام رو مثل یه فید خصوصی شبکه اجتماعی می‌بینم که فقط خودم دنبالش می‌کنم. مثل یه پلتفرم اجتماعیه، جاییه که می‌تونم افکار و احساسات و تجربیاتم رو بنویسم. اما برخلاف شبکه‌های اجتماعی، هیچ فشاری برای نمایش دادنشون وجود نداره، نیازی به تنظیم زندگیم برای دیگران نیست و هیچ خطری برای به اشتراک‌گذاری بیش از حد نیست. من توی دفترچه‌م بیشتر نوشته‌هام نهایتا یه پاراگرافه. گاهی حتی به صورت توییت‌ می‌نویسمشون. تو این قالب، می‌تونم کاملا صادق باشم. می‌تونم عمیق‌ترین ترس‌ها و بزرگ‌ترین رویاهایم رو بدون نگرانی از قضاوت یا سوءتعبیر بنویسم. می‌تونم درباره کارم غر بزنم؛ بدون ترس از پیامدها. می‌تونم بی‌خیال، جدی، عصبانی یا شاد باشم و هیچ‌کس جز خودم نمی‌فهمه. این آزادی که خودت باشی خیلی رهایی‌بخشه. می‌تونم تجربیاتم رو بهتر پردازش کنم، افکار و احساساتم رو بدون تحریف توسط نظر دیگران درک کنم. این یه فضای امن برای تأمل، رشد و یادگیری از اشتباهاته، بدون اینکه زیر ذره بین دیگران باشم.

نوشتن خاطرات بهم کمک می‌کنه که از چرخه دوپامین‌محور شبکه‌های اجتماعی خارج بشم.

وقتی تو شبکه‌های اجتماعی پست می‌ذارم، فورا یه حس اعتبار می‌گیرم، از طریق لایک‌ها، کامنت‌ها و اشتراک‌گذاری‌ها. این ولع برای دوپامین و توجهه که باعث می‌شه برگردم و دائما دنبال به‌روزرسانی‌ها بگردم. اما نوشتن دفترچه یه نوع حس رضایت متفاوت بهم می‌ده. هیچ بازخورد فوری و هیچ اعتبار خارجی وجود نداره. پاداش از خود عمل نوشتن میاد، از وضوح و بینشی که از طریق تأمل به دست می‌آریم. این یه شکل کندتر و ظریف‌تر از لذت هست و این خودش خیلی مهمه.

تغییر از اشتراک‌گذاری دائم به نوشتن دفترچه خصوصی آسون نیست. ما عادت کردیم به لذت فوری شبکه‌های اجتماعی، به بازخورد و تعامل دائمی. نوشتن دفترچه در مقایسه، ممکنه حس تنهایی بده، مثل فریاد زدن تو خلأ میمونه. اما این تنهایی دقیقا خود اصل ماجراست. توی این دنیای نیاز به تماس دائمی با دیگران، توی این سروصدا و حرفای بی‌پایان، به یه فضای سکوت و تنهایی نیاز داریم. نیاز داریم به فکرامون گوش بدیم، به صدای درونیمون بدون حواس‌پرتی لایک‌ها و کامنت‌ها گوش بدیم. من نمی‌گم شبکه‌های اجتماعی رو کلا رها کنیم. اگه نبودن، احتمالا من هم شغل الانم رو نداشتم. برای خیلی از افراد، شبکه های اجتماعی می‌تونن یه نوع ابزار حمایتی باشن و راهی برای کمتر احساس تنهایی کردن و راهی برای اینکه احساس شنیده شدن داشته باشن. این چیزها خوبن. اما نمی‌تونن تمام چیزی باشن که از خودمون به اشتراک می‌ذاریم. باید یه بخشی از خودمون رو برای خودمون نگه داریم. باید همون‌قدر سراغش بریم که سراغ شبکه های اجتماعی میریم. به جای اینکه همیشه درباره‌ی روزای اعصاب‌خردکن کاری‌ت پست بذاری، تو دفترچه خاطراتت بنویس. به جای اینکه همه‌ی جزئیات تعطیلاتت رو تو اینستاگرام پخش کنی، تو دفترت از تجربه‌هات و اینکه چه معنایی برات داشتن، بنویس. شاید از اینکه چقدر این کار می‌تونه آرامش‌بخش باشه، تعجب کنی. اینکه چطور کمکت می‌کنه تا تجربه‌هات رو عمیق‌تر و با معنا‌تر پردازش کنی. لازم نیست خودت رو تحت فشار بذاری که همه‌ی جزئیات ریز و درشت هر روزت رو بنویسی. فقط یه چیزی بنویس. یه پستی که فقط خودت ببینی، یه آپدیت از وضعیت روزانه ت برای یه مخاطب تک نفره که خودت باشی.

تو جامعه‌ای که هر چه بیشتر دیده شدن اهمیتش بیشتر از حفظ حریم خصوصیه، اینکه بخش‌هایی از زندگیمون رو برای خودمون نگه داریم، می‌تونه یه جور مخالفت با جریان اصلی به نظر بیاد. تو این دوران، نوشتن تو دفترچه خاطرات، در واقع یه جور شورش حساب میشه. اما این کار یعنی باز پس گرفتن یه چیز ارزشمند: حق داشتن افکار خودمون، تجربه‌های خودمون، و زندگی درونی خودمون.

باور کنید ارزش داره، حتی اگه فیدبک سریع نگیریم.

مقدمه‌ مجموعه اشعار نادر نادرپور

2021-03-23T23:36:00.003+04:30

نادر نادرپور (زاده‌ی خرداد ۱۳۰۸ - درگذشته ۱۳۷۸) شاعر و نویسنده و مترجم ایرانی است.

کتاب مجموعه اشعار وی شامل دفتر شعرهای اوست که از سال ۱۳۲۶ تا ۱۳۷۴ سروده شده اند: چشم‌ها و دست‌ها (۱۳۳۲ – ۱۳۲۶)، دختر جام (۱۳۳۳ – ۱۳۳۱)، شعر انگور (۱۳۳۵ – ۱۳۳۴)، سرمه خورشید (۱۳۳۸ – ۱۳۳۶)، گیاه و سنگ نه، آتش (۱۳۴۴ – ۱۳۳۹)، از آسمان تا ریسمان (۱۳۴۹ – ۱۳۴۵)، شام بازپسین (۱۳۵۵ – ۱۳۵۰)، صبح دروغین (۱۳۶۰ – ۱۳۵۶)، خون و خاکستر (۱۳۶۷ – ۱۳۶۰)، زمین و زمان (۱۳۷۴ – ۱۳۶۶).

این کتاب با مقدمه‌ی مفصلی به قلم خود شاعر، در مورد شعر نو آغاز می‌گردد. در این مقدمه نادرپور به تفصیل در مورد شعر نو صحبت می‌کند و مدعی است که شعر نو شعر امروز است. «ما می‌گوییم که شعری جز شعر نو در این دوران نیست و آنچه را که تقلید مبتذل از استادان قدیم است "شعر" نباید نامید».

در بخشی از این مقدمه به مقایسه اقتضای زمانی شعر حافظ و مقایسه آن با شعر سعدی و دوره ی زمانی آن می‌پردازد:

«سخن شاعر هر نسل، نه تنها از سخن شاعر نسل پیشین نو تر است بلکه اغلب برای معاصرانش نیز تازگی دارد. کافی است که برای توضیح این مطلب، شعر، حافظ را با شعر سعدی بسنجیم.

در شعر حافظ به اقتضای روزگار پرآشوبی که شاعر در آن می‌زیسته، پای مسائل و مطالب بیشتری به میان آمده که در شعر سعدی نیست. شاید سبب این باشد که روزگار سعدی هنوز دنبال دوران شادی و کامروایی و امن و امان بود و لهیب خانمانسوز فتنه‌ی مغول پارس را نسوزانده بود و هنوز آب مصلی و باد رکن آباد در سایه‌ی تدبیر اتابکان با همان لطف و آرامش روان بود.

سعدی شاعر چنین روزگای است. روزگار عشق ورزیدن و بوسه گرفتن و موعظه کردن و خانه بر دوش نهادن و به قلندری از این شهر به آن شهر و از این دیار به آن دیار رخت کشیدن.

شاید هیچکس بهتر از سعدی سخن از عشق و عاشقی نگفته باشد (در غزلیات) و هیچکس بهتر از او نصایح و موعظه ها و جهانگردی ها را به نظم در نیاورده باشد (در گلستان و بوستان).

اما در شعر حافظ جهان دیگری می‌بینیم: جهانی پر از اندوه و اضطراب، روزگاری پر از ناامنی و جور و فساد.

در واقع حافظ میراث خوار ایران ویرانی است که از حمله‌ی مغول بازمانده است.

عشق و شادی او نیز با دردی عمیق و سوزان آغشته است. حافظ مِی می‌نوشد اما نه برای سرخوشی و نشاط، بلکه به این امید که «غمِ دل زِ یاد او ببرد.»

حافظ خندان و کامجوی به میخانه نمی‌رود، بلکه «گریان و دادخواه» به آنجا روی می‌کند.

پس می‌بینیم که روزگار حافظ اگرچه از روزگار سعدی چندان دور نیست اما تحولات و تغییرات فراوان، تفاوتی شگرف در میان این دو عهد پدید آورده و عهد حافظ را بسی پرآشوب‌تر و سهمناک‌تر از آن دیگری ساخته است و به همین سبب در شعرِ حافظ مطالب و نکات تازه‌تری به چشم می‌خورد که زاده‌ی اوضاع روزگار است.

اگر هنوز می‌بینیم که شعر حافظ برای ما کهنه نشده، باید بیندیشیم که گذشته از نبوغِ تابناک او، علت دیگری نیز در میان هست و آن این است که هنوز جامعه‌ی ما چندان پیش نرفته که تفاوتی عظیم با هفت قرن پیش داشته باشد.

هنوز عصر ما از بسیار جهات به روزگار حافظ همانند است. هنوز همان مشکلات و مصائب، همان قید و بندها، همان زهد فروشی‌ها و زشتکاری‌های پس پرده وجود دارد، منتها رنگ و شکلی تازه گرفته است.

هنگامی که امیرمبارزالدین، حکمران یزد و فاتح ستمگر و ریاکار پارس، میخانه‌ها را می‌بندد، در طبع حافظ تأثری بیدار می‌شود که زاینده‌ی تعبیری بدیع و دل‌انگیز است. در غزلی که با مطلع :

بود آیا که در میـــکده‌ها بگشایند

آغاز می‌شود، می‌گوید:

گیسوی چنگ ببرید به مرگ مِی ناب / تا همه مغبچگان زلف دو تا بگشایند

و باز در هواداری از مِی و میکده‌ای که به گمان او بر باددهنده‌ی تزویر و ریا است، این بیت عجبیب و تا به امروز زنده را می‌سراید:

دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند / گل آدم بسـرشتند و به پیـمانه زدند

و هنگامی که از آن همه خونریزی و ناامنی و ریاکاری به جان می‌آید، بر خود نهیب می‌زند که:

به روز واقعه غــم با شــراب باید گفت / که اعتماد به کس نیست، در چنین زمنی

و یا:

در آسـتین مرقــع پیـــاله پنـــهان کن / که همچو چشم صراحی زمانه خونریز است

بدینگونه درمی‌یابیم که حوادث و وقایع تازه، مفاهیم و اندیشه‌های جدیدی در شعر حافظ پدید آورده که به علت شباهت روزگار او با روزگار ما، هنوز هم در دل و جان مردم این دوران زنده است. این تازگی غیر از طراوتِ جاودانی است که حافظ به مددِ نبوغِ خارق العاده‌اش به افکار کهن و مشترکِ بشری می‌بخشد و سخن فیلسوفانه و دردناکی را که بارها پیش از او گفته‌اند، چنین بدیع و طرفه می‌پردازد:

حجاب چـهره جـان، می‌شود غبـار تنم / خوشا دمی ‌که از این چهره پرده برفکنم

آیا صنعت انتشار مقالات علمی به ضرر علم است؟

2020-04-15T05:18:00.000+04:30

کلودیو اسپسی (Claudio Aspesi)، تحلیلگر ارشد سرمایه‌گذاری در مؤسسه برنشتاین در لندن، در سال ۲۰۱۱ شرط بست که بنگاه برتر در یکی از سودده‌ترین صنایع در آستانه ورشکستگی است: رید-الزویر (Reed-Elsevier)، غول چندملیتی بازار نشر، با درآمده سالانه‌ای بالغ بر ۶ میلیارد پوند، نورچشمی سرمایه‌گذاران بود؛ یکی از معدود ناشرانی که در گذار به اینترنت موفق بود و آخرین گزارش شرکت هم رشد سال آینده را پیش‌بینی می‌کرد. ولی اسپسی به‌ دلیلی معتقد بود آن پیش‌بینی (همراه با پیش‌بینی‌های اکثر تحلیلگران مالی مهم دیگر) خطاست.

هسته فعالیت الزویر ژورنال‌های علمی است: نشریات هفتگی یا ماهانه که دانشمندان نتایجشان را در آن‌ها به اشتراک می‌گذارند. نشر علمی، علی‌رغم مخاطبان محدود، کسب‌وکاری است بسیار بزرگ. این صنعت که درآمد جهانی سالانه‌اش بالغ بر ۱۹ میلیارد پوند است، در مقایسه، بین صنعت موسیقی و فیلم قرار می‌گیرد، اما بسیار سودده‌تر است. در سال ۲۰۱۰، بازوی نشر علمی الزویر گزارش داد که، از فقط ۲ میلیارد پوند درآمد، ۷۲۴ میلیون پوند سود داشته است. این یعنی ۳۶ درصد حاشیه سود، یعنی بیشتر از ارقام گزارش‌شده اپل، گوگل یا آمازون در آن سال.

ولی الگوی کسب‌ وکار الزویر حقیقتا گیج‌کننده به نظر می‌آید. یک ناشر سنتی (مثلا یک مجله) برای پول‌درآوردن ابتدا باید هزینه‌های انبوهی را بپذیرد: به نویسندگان برای مقاله‌هایشان پول دهد، دبیرانی برای سفارش، شکل‌دهی و بررسی مقالات استخدام کند، و برای توزیع محصول نهایی میان مشترکان و خرده‌فروشان پول می‌دهد. همه این‌ها پرهزینه‌اند و مجلات موفق نوعا سودی حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد دارند.

شیوه پول‌ درآوردن از مقالات علمی هم بسیار شبیه همان است، با این تفاوت که ناشران علمی بلدند از زیر عمده هزینه‌ها شانه خالی کنند. دانشمندان به اختیار خود (عمدتا با پول حکومت‌ها) آثاری خلق می‌کنند و رایگان به ناشران می‌دهند. ناشر هم به دبیران علمی پول می‌دهد که ارزش نشر اثر و گرامر آن را بررسی می‌کنند، اما بخش اصلی بار دبیری (صحت‌سنجی اعتبار علمی و ارزیابی آزمایش‌ها، یعنی فرایند موسوم به داوری) را دانشمندانی فعال، به‌صورت داوطلبانه‌، انجام می‌دهند. سپس ناشران محصول را دوباره به کتابخانه‌های مؤسسه‌‌ها و دانشگاه‌هایی می‌فروشند که هزینه‌شان را حکومت تأمین می‌کنند، تا دانشمندان بخوانند، یعنی همان‌هایی که اگر معنای جمعی‌شان را لحاظ کنیم، خالقان اصلی محصول بوده‌اند.

این فرایند مثل آن است که نیویورکر یا اکونومیست از روزنامه‌نگاران بخواهد رایگان آثارشان را نوشته و کار یکدیگر را داوری کنند، سپس از حکومت تقاضای پرداخت صورت‌حساب کند. ناظران بیرونی هنگام توصیف این چیدمان از شدت ناباوری مبهوت می‌شوند. یک کمیته علم و فناوری پارلمان در سال ۲۰۰۴، پیرامون این صنعت، این‌گونه گزارش داد: «در بازار سنتی، تأمین‌کنندگان برای کالایی که تأمین می‌کنند پول می‌گیرند». یک گزارش دویچه‌بانک در سال ۲۰۰۵ این را یک نظام «غریب» با «پرداخت سه‌برابر» می‌نامید که در آن «دولت هزینه عمده تحقیقات را می‌دهد، دستمزد اکثر کسانی را می‌دهد که کیفیت پژوهش را بررسی می‌کنند، و سپس عمده محصول منتشره را می‌خرد».

دانشمندان خوب می‌دانند که گویا معامله‌ای نامنصفانه پیش روی آن‌هاست. مایکل آیزن (Michael Eisen)، زیست‌شناس دانشگاه برکلی، در سال ۲۰۰۳ در مقاله‌ای در گاردین نوشت این کسب‌وکار «هرزه و غیرضروری» است و اعلام کرد که آن را «باید یک رسوایی عمومی» دانست. آدرین ساتن (Adrian Sutton)، پزشک امپریال‌ کالج، به من گفت «دانشمندان همگی برده ناشران‌اند. کدام صنعت دیگر است که مواد خامش را از مشتریانش بگیرد، همان مشتریان را وادار کند کنترل کیفیت این مواد را انجام دهند، و سپس همان مواد را با قیمتی بسیار متورم به همان مشتریان پس بفروشد؟» (یک نماینده گروه رلکس (RELX Group)، که اسم رسمی الزویر از سال ۲۰۱۵ است، به من گفت الزویر، و سایر ناشران، «در خدمت جامعه پژوهشی است چون کاری را می‌کند که آن‌ها نیاز دارند، کاری که خودشان قادر به انجامش نیستند یا رأسا انجام نمی‌دهند، و قیمتی منصفانه برای آن خدمت می‌گیرد»).

همچنین بسیاری از دانشمندان معتقدند صنعت نشر نفوذ بیش از حدی بر انتخاب موضوع مطالعه دانشمندان دارد، که این نکته درنهایت به ضرر خود علم است. ژورنال‌ها نتایج جدید و تماشایی را دوست دارند (چون بالاخره کارشان فروش اشتراک است) و دانشمندان، با اطلاع دقیق از اینکه چه کارهایی منتشر می‌شوند، محتوای ارائه‌شده‌شان را با آن انتظار همسو می‌کنند. این وضعیت به تولید جریان مستمری از مقالات منجر می‌شود که اهمیتشان بلاواسطه روشن است. ولی دلالت دیگر ماجرا آن است که دانشمندان نقشه دقیقی از حوزه پژوهش خود ندارند. شاید پژوهشگران ناخواسته به کندوکاو در بن‌بست‌هایی مشغول شوند که همکاران دانشمندشان قبلا به دیوار سختش خورده‌اند، چرا که اطلاعاتی درباره ناکامی‌های سابق به صفحات نشریات علمی مربوطه راه نیافته‌اند. مثلا یک مطالعه در سال ۲۰۱۳ گزارش داد که نیمی از همه آزمایش‌های پزشکی در ایالات متحده هرگز در ژورنال‌ها منتشر نمی‌شوند.

به گفته منتقدان، نظام ژورنال‌ها به‌ واقع جلوی پیشرفت علمی را می‌گیرد. دکتر نیل یانگ (Neal Young) از مؤسسه ملی سلامت (که تأمین هزینه و اجرای پژوهش پزشکی برای حکومت ایالات متحده را بر عهده دارد) در مقاله‌ای در سال ۲۰۰۸ استدلال کرد که، نظر به اهمیت نوآوری علمی برای جامعه، «ضرورتی اخلاقی برای بازنگری در شیوه قضاوت و انتشار داده‌های علمی وجود دارد».

اسپسی پس از صحبت با شبکه‌ای متشکل از بیش از ۲۵ دانشمند و فعال برجسته به این نتیجه رسیده بود که مد صنعتی که الزویر رهبر آن است به‌زودی به جزر می‌رسد. روزبه‌روز تعداد بیشتری از کتابخانه‌ها که برای دانشگاه‌ها ژورنال می‌خرند مدعی می‌شدند که دهه‌ها افزایش قیمت موجب تمام‌شدن بودجه‌هایشان شده است، و تهدید می‌کردند اگر الزویر قیمت‌هایش را پایین نیاورد بسته‌های اشتراک چند میلیون پوندی خود را لغو می‌کنند. سازمان‌های دولتی، مانند مؤسسه ملی سلامت آمریکا و بنیاد پژوهش آلمان، اخیرا تعهد کرده بودند پژوهش‌هایشان را از طریق ژورنال‌های رایگان آنلاین در اختیار دیگران بگذارند، و اسپسی معتقد بود شاید حکومت‌ها مداخله کنند تا همه پژوهش‌هایی که با بودجه عمومی انجام شده‌اند به‌رایگان در اختیار همگان قرار گیرد. بدین‌ترتیب الزویر و رقبایش گرفتار یک طوفان تمام‌عیار می‌شدند: شورش مشتریان از پایین و سیطره قانون‌گذاری حکومت از بالا.

الزویر و بنگاه‌های سرمایه‌گذاری، او به اریک انگستروم (Erik Engstrom) مدیرعامل الزویر فشار آورد تا رابطه متزلزلش با کتابخانه‌ها را شفاف کند. او پرسید مشکل آن کسب‌وکار چیست که «مشتریانتان این‌قدر بیچاره‌اند»، البته اگر به‌ واقع بیچاره‌اند. انگستروم از جواب طفره رفت. طی دو هفته بعد، سهام الزویر بیش از ۲۰ درصد سقوط کرد که ۱ میلیارد پوند از ارزش بازار این بنگاه کاست. مشکلی که اسپسی می‌دید عمیق و ساختاری بود، و او معتقد بود این مشکلات در نیم‌دهه آینده ظهور خواهند کرد، اما اوضاع گویا همان وقت هم در جهتی که او پیش‌بینی کرده بود جلو می‌رفت.

ولی، طی یک سال بعد، اکثر کتابخانه‌ها عقب نشستند و به قراردادهای خود با الزویر متعهد ماندند، و حکومت‌ها نیز عمدتا در طرح الگویی جایگزین برای نشر پژوهش‌ها ناکام ماندند. در ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳، الزویر حاشیه‌های سود بالای ۴۰ درصد گزارش داد. سال بعد، اسپسی توصیه خود برای فروش را برعکس کرد. دیوید پروسر، رئیس موسسه «کتابخانه‌های پژوهشی انگلستان» و یکی از حامیان مشهور اصلاح صنعت نشر، اخیرا به من گفت: «اسپسی در فهم مشکلاتمان این‌قدر پخته شد که یک کمی هم سوخت». الزویر قرار نبود جایی برود.

اسپسی اولین کسی نبود که در پیش‌بینی پایان رشد نشر علمی به خطا رفت، و بعید است آخرین هم باشد. سخت می‌توان تصور کرد یک انحصار چندجانبه منفعت‌جو در تشکیلاتی که، فارغ از این بخش، عمدتا تحت سیطره قانون‌گذاری و بودجه حکومتی است در درازمدت منقرض نشود. اما صنعت نشر چندین دهه است که در تاروپود حرفه علم جای گرفته است. امروزه هر دانشمندی می‌داند حرفه‌اش وابسته به انتشار آثارش است، و درج آثار در معتبرترین ژورنال‌هاست که شاخص اصلی موفقیت حرفه‌ای به حساب می‌آید. آن پژوهش‌های طولانی، کند و تقریبا خودمختاری که برخی از پرنفوذترین دانشمندان قرن بیستم پی گرفتند دیگر در این حرفه جزء گزینه‌های ممکن نیست. فرد سنگر (Fred Sanger)، پدر تعیین توالی ژنتیک که در دو دهه فاصله بین دو جایزه نوبلش در ۱۹۵۸ و ۱۹۸۰ چیز چندانی منتشر نکرد، در نظام امروزی شاید کارش را از دست می‌داد.

حتی دانشمندانی که برای اصلاح می‌جنگند هم شاید از ریشه‌های این نظام خبر نداشته باشند: اینکه، در سال‌های رونق پس از جنگ جهانی دوم، کارآفرینان با درآوردن نشر از چنگ دانشمندان و بسط این کسب‌وکار در مقیاسی که قبلا در مخیله‌ها نمی‌گنجید چه ثروتی به هم زدند. و هیچ‌کدام به قدر رابرت مکسول (Robert Maxwell) تحول‌آفرین و نابغه نبودند: او ژورنال‌های علمی را به یک ماشین پول‌چاپ‌کن تماشایی تبدیل کرد که زمینه‌ساز ترقی خودش در جامعه بریتانیا شد. مکسول، یکی از بدنام‌ترین چهره‌ها در حیات بریتانیا، در ادامه راهش نماینده پارلمان شد، و به یک ارباب مطبوعاتی تبدیل گشت که روپرت مرداک (Rupert Murdoch) را به چالش می‌کشید. ولی اهمیت واقعی مکسول به‌مراتب بیش از آن است که اکثر ما درک می‌کنیم. هر قدر هم باورش سخت باشد، کمتر کسی از اهالی قرن گذشته به اندازه مکسول در شکل‌دهی به شیوه علم‌ورزی امروز اثر داشته‌اند.

در سال ۱۹۴۶، رابرت مکسولِ ۲۳ ساله در برلین کار می‌کرد و اعتبار قابل توجهی داشت. او هرچند در یک روستای فقیر چک بزرگ شده بود، در جنگ جهانی دوم به‌عنوان بخشی از نیروی احتیاط تبعیدیان اروپا برای بریتانیا جنگیده بود که در جریان آن مدال «صلیب نظامی» و شهروندی بریتانیا را کسب کرد. او، پس از جنگ در مقام یک افسر اطلاعاتی در برلین، با استفاده از ۹ زبانی که می‌دانست مشغول بازجویی از اسرا شد. مکسول قدبلند و متهور بود، و ابدا به همان موفقیت‌های قابل توجه رضایت نمی‌داد. یکی از آشنایان او در آن دوران اعتراف مکسول به بزرگ‌ترین آرزویش را می‌گوید: «میلیونرشدن».

در همان زمان، حکومت بریتانیا مشغول آماده‌سازی پروژه‌ای بود که به مکسول اجازه تحقق آرزویش را می‌داد. دانشمندان برتر بریتانیا (از کاشف پنی‌سیلین الکساندر فلمینگ (Alexander Fleming) تا چارلز گالتون داروینِ (Charles Galton Darwin) زیست‌شناس نوه چارلز داروین) دلواپس بودند که هرچند علم بریتانیا در سطح اول جهان بود، بازوی انتشاراتی‌اش تعریفی نداشت. عمده ناشران علمی مشهور به بی‌کفایتی شهره بودند و مرتبا ورشکست می‌شدند. انجمن‌های علمی معمولا پس از ختم پژوهش‌هایشان به فکر انتشار ژورنال‌هایی می‌افتادند که اغلب روی کاغذهای نازک و ارزان منتشر می‌شدند. انجمن شیمی بریتانیا به اندازه چند ماه مقاله برای انتشار داشت و برای عملیات چاپش وابسته به اعانه‌های انجمن سلطنتی بود.

راه‌حل حکومت جفت‌کردن ناشر محترم بریتانیایی باترزورث (Butterworths؛ که اکنون تحت مالکیت الزویر است) با ناشر مشهور آلمانی اشپرینگر (Springer) بود تا باترزورث از تجربه اشپرینگر بهره بگیرد. بدین‌ترتیب ناشر بریتانیایی یاد می‌گرفت از ژورنال‌هایش سود ببرد، و عالمان بریتانیایی سریع‌تر آثارشان را منتشر کنند. مکسول در آن زمان کسب‌وکاری راه انداخته بود که به انتقال مقاله‌های علمی اشپرینگر به بریتانیا کمک می‌کرد. مدیران باترزورث، که اطلاعاتی‌های سابق بریتانیا بودند، مکسولِ جوان را برای کمک به مدیریت شرکت، و پل رزبد (Paul Rosbaud) را هم به‌عنوان دبیر علمی استخدام کردند. رزبد متخصص متالورژی بود که در زمان جنگ اسرار هسته‌ای نازی‌ها را از طریق هسته‌های مقاومت فرانسوی و هلندی به دست بریتانیا می‌رساند.

زمانی بهتر از این برای آغاز کار آن‌ها نبود. علم، که از مشغله پراکنده و آماتوریِ اشراف‌زادگان ثروتمند به یک حرفه محترم تبدیل شده بود، در آستانه ورود به دوره رشد بی‌سابقه‌ای بود. در سال‌های پس از جنگ، علم، کلمه جایگزین پیشرفت شد. وانوار بوش (Vannevar Bush)، مهندس آمریکایی و مدیر پروژه منهتن، در گزارشی در سال ۱۹۴۵ به رئیس‌جمهور هری ترومن (Harry Truman) نوشت: «علم تاکنون روی بال‌ها نشسته بود. اکنون باید به مرکز صحنه بیاید چون عمده امیدهای ما به آینده در علم نهفته است». پس از جنگ، حکومت برای اولین‌بار در مقام بزرگ‌ترین حامی تلاش‌های علمی ظاهر شد؛ نه‌فقط در امور نظامی بلکه از مسیر آژانس‌های تازه‌تأسیس مانند بنیاد ملی علم آمریکا، و گسترش سریع نظام دانشگاهی.

در سال ۱۹۵۱ که باترزورث تصمیم گرفت آن پروژه نوظهور را رها کند، مکسول ۱۳ هزار پوند (حدود ۴۲۰ هزار پوند امروز) برای خرید سهام باترزورث و اشپرینگر پیشنهاد داد که کنترل کل شرکت را به او می‌داد. رزبد به‌عنوان مدیر علمی در شرکت ماند و پروژه جدید را «پرگامون ‌پرس (Pergamon Press)» نامید. این نام را از طرح سکه‌ای متعلق به شهر پرگامون در یونان باستان گرفت که آتن، الهه حکمت، بر آن درج شده بود و آن را به‌عنوان لوگوی شرکت انتخاب کردند: یک خط‌کشی ساده که هم نماینده دانش بود و هم نماینده پول.

در آن محیطی که از پول و خوش‌بینی آکنده شد، رزبد پیشتاز روشی شد که عامل موفقیت پرگامون گردید. او فهمید که با گسترش علم نیاز به ژورنال‌های جدید برای پوشش حوزه‌های نوین مطالعاتی است. تولید ژورنال‌ها به‌طور سنتی بر عهده انجمن‌های علمی بود که بحث‌های داخلی اعضا درباره مرزهای حوزه‌شان سد راه آن‌ها می‌شد و درنتیجه شتاب حرکتشان را می‌گرفت. رزبد هیچ‌ یک از این محدودیت‌ها را نداشت. او فقط باید یک چهره برجسته دانشگاهی را متقاعد می‌کرد که حوزه خاص او به یک ژورنال جدید نیاز دارد تا ویترین مناسب آن باشد، و سکان ژورنال را به دست او بسپارد. سپس پرگامون فروش اشتراک به کتابخانه‌های دانشگاهی را آغاز می‌کرد، کتابخانه‌هایی که ناگهان بودجه هنگفت دولتی داشتند که خرج کنند.

مکسول زیرک و باهوش بود. در سال ۱۹۵۵، او و رزبد در «کنفرانس استفاده‌های صلح‌آمیز انرژی اتمی ژنو» شرکت کردند. مکسول دفتری در نزدیکی همایش اجاره کرد و به سمینارها و برنامه‌های رسمی سرک می‌کشید تا پیشنهاد انتشار هر مقاله‌ای را بدهد که دانشمندان برای ارائه‌اش آمده بودند، و از آن‌ها می‌خواست یک قرارداد انحصاری برای دبیری ژورنال‌های پرگامون امضا کنند. این سبک متهورانه او سایر ناشران را شوکه کرد. دن فرانک (Daan Frank) از انتشارات نورث‌ هالند (North Holland؛ که اکنون تحت مالکیت الزویر است) بعدا شکایت کرد که مکسول به‌خاطر قاپیدن دانشمندان، بدون توجه به محتوایی که در دست داشتند، «غیرصادقانه» رفتار کرده بود.

می‌گویند عطش سودجویی مکسول، رزبد را هم آشفته کرده بود. برخلاف آن دانشمند متواضع سابق، مکسول کت‌ و شلوارهای گران‌قیمت و موهای بلند روغن‌زده را ترجیح می‌داد. لهجه چک مکسول به صدای بم خبرخوان‌هایی تبدیل شده بود که مُد پرقوت آن روزها بود، تا ظاهر و صدایش دقیقا شبیه همان غول‌هایی شود که آرزویش را داشت. در سال ۱۹۵۵، رزبد به نویل مات (Nevill Mott) (پزشک برنده جایزه نوبل) گفت ژورنال‌ها «برّه‌های» محبوب کوچولویش هستند، و مکسول، داوود یعنی آن پادشاه انجیلی است که برای سود، آن‌ها را قصابی کرده و می‌فروشد. در سال ۱۹۵۶ میان این زوج فاصله افتاد و رزبد شرکت را ترک کرد.

مکسول الگوی کسب‌وکار رزبد را گرفت و از آن چیز جدیدی برای خودش ساخت. همایش‌های علمی معمولا رویدادهایی کسل‌کننده و کم‌قدر بودند. اما آن سال که مکسول به همایش ژنو برگشت، در کلنژ بلریو، شهر خوش‌منظره ساحل دریاچه، کاخی اجاره کرد تا با مشروب و سیگار و گشت‌وگذار روی دریاچه از مهمانانش پذیرایی کند. دانشمندان هرگز کسی شبیه او ندیده بودند. البرت هندرسون، معاون سابق مدیر پرگامون، به من گفت: «رقابت ما سر فروش نیست، سر مؤلفان است. ما مشخصا به همایش‌ها می‌رفتیم تا دبیرانی برای ژورنال‌های جدید استخدام کنیم». حکایت‌هایی از مهمانی روی پشت‌بام هتل هیلتون آتن، هدیه پرواز با کنکورد، و اجاره قایق برای گشت دانشمندان در جزایر یونان جهت برنامه‌ریزی ژورنال‌های جدید سر زبان‌هاست.

در سال ۱۹۵۹ پرگامون ۴۰ ژورنال منتشر می‌کرد؛ شش سال بعد این رقم به ۱۵۰ رسید. بدین‌ترتیب فاصله مکسول با رقبا بسیار زیاد شد (الزویر، رقیب پرگامون، در ۱۹۵۹ فقط ۱۰ ژورنال انگلیسی‌زبان داشت و یک دهه طول کشید تا تعداد ژورنال‌هایش به ۵۰ برسد). تاریخ که به ۱۹۶۰ رسید، مکسول یک رولزرویس با راننده در اختیار داشت و خانه و دفتر پرگامون را از لندن به عمارت مجلل هدینگتون‌ هیل ‌هال (Headington Hill Hall) در آکسفورد منتقل کرد که محل استقرار بلک‌ول (Blackwell؛ ناشر کتاب بریتانیایی) هم بود.

انجمن‌های علمی از قبیل انجمن رئولوژی [Rheology؛ علم جریان‌شناسی] بریتانیا، که عاقبتِ کار را می‌دانستند، حتی اجازه دادند پرگامون در قبال یک مبلغ ناچیز مالک ژورنال‌هایشان شود. لزلی ایورسن (Leslie Iversen)، دبیر سابق ژورنال شیمیِ اعصاب (Journal of Neurochemistry)، تعریف می‌کند که مکسول با سفره‌های بزرگ شام در عمارتش می‌خواست دل او را به دست بیاورد: «او بسیار اثرگذار بود، این کارآفرین بزرگ! شام و شراب خوبی می‌خوردیم، و در آخر یک چک به ما می‌داد، چند هزار پوند برای انجمن. ما دانشمندان فقیر که چنین ارقامی ندیده بودیم».

مکسول روی انتخاب عنوان‌های دهن‌پُرکن تأکید داشت. «ژورنال بین‌المللیِ ... » پیشوند محبوب او بود. پیتر اشبی (Peter Ashby)، معاون سابق مدیرعامل پرگامون، برایم گفت که این یک «حقه روابط عمومی (PR trick)» بود، اما نشانه درک عمیقی از تغییر علم و نگرش انجمن‌ها به علم هم بود. همکاری و نشر اثر در عرصه بین‌المللی به شکلی جدید از اعتبار میان محققان تبدیل شده بود، و در بسیاری موارد مکسول بازار را قبضه می‌کرد پیش از آنکه دیگران اصلا بفهمند بازاری در کار است. وقتی اتحاد جماهیر شوروی اسپوتنیک (Sputnik؛ اولین ماهواره انسان‌ساخته) را راهی فضا کرد، دانشمندان غربی بسیج شدند تا خود را به پای تحقیقات فضایی روس‌ها برسانند اما در کمال تعجب دیدند مکسول در اوایل آن دهه برای معامله‌ای انحصاری جهت انتشار ژورنال‌های انگلیسی‌زبان آکادمی علوم روسیه مذاکره کرده بود.

اشبی گفت: «او به همه این جاها علاقه داشت. به ژاپن که رفتم یک دفتر در آنجا داشت که به یک آمریکایی سپرده بود. به هند که رفتم کسی را هم آنجا داشت». و بازارهای بین‌المللی می‌توانند بسیار سودده باشند. رونالد سولسکی (Ronald Suleski)، که عهده‌دار دفتر پرگامون در ژاپن در دهه ۱۹۷۰ بود، به من گفت انجمن‌های علمی ژاپن که برای انتشار آثارشان به انگلیسی سر از پا نمی‌شناختند حقوق آثار اعضایشان را به‌ رایگان به مکسول دادند.

ایچی کوبایاشی (Eiichi Kobayashi)، مدیر ماروزن (Maruzen؛ توزیع‌ کننده قدیمی محصولات پرگامون در ژاپن)، در نامه‌ای به مناسبت پاسداشت ۴۰ سالگی پرگامون درباره مکسول گفت: «هر بار که افتخار ملاقاتش را دارم، یاد کلمات اسکات فیتزجرالد (Scott Fitzgerald) می‌افتم: میلیونر آدمی عادی نیست».

مقاله علمی اساسا به یگانه شیوه عرضه نظام‌مند علم در جهان تبدیل شده است. (به تعبیر رابرت کیلی (Robert Kiley)، مدیر خدمات دیجیتال در کتابخانهٔ ولکام ‌تراست (Wellcome Trust) که دومین سرمایه‌گذار خصوصی بزرگ در پژوهش‌های زیست‌پزشکی است، «هر سال یک میلیارد پوند خرج می‌کنیم و درعوض مقاله می‌گیریم».) مقاله منبع اصلی محترم‌ترین قلمروِ تجربه بشری است. نیل یانگ (Neal Young)، عضو مؤسسه ملی سلامت آمریکا، می‌گوید: «انتشار یعنی بیان کارمان. یک ایده خوب، یک گفت‌وگو یا مکاتبه حتی از مستعدترین چهره‌های دنیا... به حساب نمی‌آید مگر آنکه منتشرش کرده باشید». کنترل دسترسی به ادبیات علمی، از همه جهت، شبیه کنترل علم است.

بنیان موفقیت مکسول بینشی از ماهیت ژورنال‌های علمی بود که سال‌ها طول کشید تا دیگران آن را درک و تکرار کنند. رقبایش شکایت می‌کردند که ارزش کار را در بازار پایین آورده است، اما مکسول می‌دانست که بازار به‌ واقع حد و مرزی ندارد. تولید ژورنال انرژی هسته‌ای (Journal of Nuclear Energy) کسب‌وکار را از چنگ ناشر رقیبش نورث ‌هالند که ژورنال فیزیک هسته‌ای (Nuclear Physics Journal) را منتشرش می‌کرد؛ درنمی‌آورد. مقاله‌های علمی درباره کشفیات منحصربه‌فردند، پس یک مقاله نمی‌تواند جایگزین دیگری شود. اگر یک ژورنال علمی و جدی جدید پدیدار می‌شد، دانشمندان صرفا از کتابخانه دانشگاه‌هایشان می‌خواستند مشترک آن هم بشود. اگر مکسول سه برابر رقبایش ژورنال تولید می‌کرد، سه برابر پول درمی‌آورد.

فقط یک محدودیت بالقوه وجود داشت، یعنی کاهش شتاب سرمایه‌گذاری حکومتی، اما نشانه‌ای دال بر چنین اتفاقی نبود. در دهه ۱۹۶۰، کندی (Kennedy) بودجه برنامه فضایی را تأمین کرد، و در شروع دهه ۱۹۷۰ نیکسون برنامه «جنگ علیه سرطان» را اعلام کرد، و در همان زمان حکومت بریتانیا با کمک آمریکا مشغول توسعه برنامه هسته‌ای‌اش بود. فارغ از جو سیاسی، علم به لطف خروار خروار پول حکومت‌ها تداوم داشت.

پرگامون در آغاز کار خود، کانون بحث‌های تندوتیزی درباره یک مسئلهٔ اخلاقی بود: اجازه ورود منافع تجاری به دنیای علم، که گمان می‌شد به‌دنبال منفعت و سود نیست. در سال ۱۹۸۸، جان کلز (John Coales) از دانشگاه کمبریج در نامه‌ای به مناسبت ۴۰ سالگی پرگامون نوشت که بسیاری از دوستانش در ابتدا مکسول را «بزرگ‌ترین تبهکاری» می‌دانستند که «هنوز سرش بالای دار نرفته است».

در پایان دهه ۱۹۶۰، نشر تجاری به روال طبیعی تبدیل شده بود و ناشران نیز شرکای ضروری در پیشبرد دانش قلمداد می‌شدند. پرگامون، با شتاب‌دادن به فرایند نشر و عرضه شیک‌تر محصول، موتور پرقدرتی برای بسط عظیم این حوزه شد. سهولت کار با پرگامون، جلایی که به آثار دانشمندان می‌داد و قوت شخصیت مکسول بر دغدغه‌های دانشمندان جهت واگذاری حق تکثیر آثارشان غلبه می‌کرد. انگار دانشمندان از گرگی که به خانه راه داده بودند رضایت داشتند.

دنیس نوبل (Denis Noble)، روان‌شناس دانشگاه آکسفورد و دبیر ژورنال پیشرفت در زیست‌فیزیک و زیست‌شناسی مولکولی (Progress in Biophysics & Molecular Biology Journal) می‌گوید:«قلدر بود، ولی از او خوشم می‌آمد». مکسول هرازگاهی نوبل را برای ملاقات به خانه‌اش می‌خواند. نوبل می‌گوید: «اغلب مهمانی بود، یک گروه موسیقی خوب؛ مرزی بین کار و زندگی شخصی او نبود». سپس مکسول با عتاب‌ها و دلجویی‌های متناوب از او می‌خواست ژورنالی که دو بار در سال منتشر می‌شد را به ماهنامه یا دوماهنامه تبدیل کند، که همراه با آن پرداختی‌های اشتراک‌ها نیز افزایش می‌یافت.

البته مکسول درنهایت تقریبا تصمیم را به میل دانشمندان واگذار می‌کرد، و دانشمندان هم از شخصیت حمایتگر او خوششان آمده بود. آرتور برت (Arthur Barrett)، دبیر وقت ژورنال وکیوم (Journal of Vacuum)، در یاداشتی در سال ۱۹۹۸ درباره سال‌های آغازین این ناشر نوشت: «باید اعتراف کنم، با اینکه جاه‌طلبی‌های غارتگرانه و کارآفرینانه‌اش را به‌سرعت دریافتم، از او بسیار خوشم آمد». و این احساس دوطرفه بود. مکسول بسیار مشتاق رابطه‌اش با دانشمندان سرشناس بود، رابطه‌ای مملو از احترام که از او عجیب بود. ریچارد کلمن (Richard Coleman) که اواخر دهه ۱۹۶۰ مشغول ژورنال‌سازی در پرگامون بود به من گفت: «او خیلی زود دریافت دانشمندان چه اهمیت حیاتی‌ای دارند. هر چه می‌خواستند می‌کرد. این کارش بقیه پرسنل را عصبانی می‌کرد». در ماجرای تلاش خصومت‌آمیز یک شرکت دیگر برای خرید پرگامون، مقاله‌ای در گاردین در سال ۱۹۷۳ نوشت که دبیران ژورنال‌ها تهدید کرده‌اند، به‌جای کار برای یک رئیس دیگر، «سر به بیابان می‌گذارند».

مکسول کسب‌وکار نشر را دگرگون کرده بود، ولی سازوکار روزمره علم عوض نشده بود. دانشمندان هنوز هم آثارشان را برای ژورنال‌هایی می‌بردند که بیشتر متناسب حوزه پژوهششان بود؛ و مکسول نیز همه و همه پژوهش‌هایی را که به نظر دبیرانش قوت کافی داشتند با کمال میل منتشر می‌کرد. ولی، در نیمه دهه ۱۹۷۰، دخالت ناشران در رویه علمی نیز آغاز شد: مسیری پی گرفته شد که درنهایت حرفه دانشمندان را به نظام نشر گره می‌زد و معیارهای این کسب‌وکار را بر جهت‌گیری پژوهش تحمیل می‌کرد. یک ژورنال نماد این تحول شد.

رندی شکمن (Randy Schekman)، زیست‌شناس مولکولی دانشگاه برکلی و برنده جایزه نوبل، به من گفت: «در آغاز حرفه‌ام، کسی اهمیت نمی‌داد کارتان را کجا منتشر می‌کنید، ولی همه‌ چیز در سال ۱۹۷۴ با ژورنال سِل عوض شد». ژورنال سل (که اکنون در مالکیت الزویر است) را مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) راه‌اندازی کرد تا ویترین حوزه نوظهور زیست‌شناسی مولکولی باشد. دبیر آن یک زیست‌شناس جوان به نام بن لوین (Ben Lewin) بود که با علاقه‌ای شدید و تقریبا ادیبانه به کارش می‌پرداخت. لوین آن مقاله‌های طولانی و استواری را می‌پسندید که به پرسش‌های بزرگ جواب بدهند و اغلب حاصل سال‌ها پژوهشی باشند که در ژورنال‌های دیگر می‌شد از آن‌ها چندین مقاله درآورد. چون او این ایده را که ژورنال‌ها ابزار منفعل بیان دانش هستند قبول نداشت، تعداد مقاله‌هایی که رد می‌کرد به‌مراتب بیشتر از مقاله‌هایی بود که نشر می‌داد.

او محفلی برای بمب‌های علمی خلق کرد که آغاز روندی شد تا دانشمندان کارهایشان را طبق شرایط او شکل دهند. شکمن گفت: «لوین زیرک بود. او می‌دانست دانشمندان بسیار مغرورند و می‌خواهند عضو این باشگاه منتخبان باشند. سل اصل جنس بود، و باید تلاش می‌کردید مقاله‌تان را در آن چاپ کنید. من نیز تحت چنین فشاری بوده‌ام». او هم درنهایت کارهایی را در سل منتشر کرد که در جایزه نوبلش به آن‌ها استناد شده است.

ناگهان اینکه کارتان را «کجا» منتشر می‌کنید اهمیت فوق‌العاده‌ای یافت. سایر دبیران هم رویکرد فعال مشابهی پیش گرفتند بلکه موفقیت سل را تکرار کنند. ناشران هم معیاری موسوم به «ضریب تأثیر (Impact Factor)» را اقتباس کردند که یوجین گارفیلد (Eugene Garfield)، کتابدار و زبان‌شناس، در دهه ۱۹۶۰ ابداع کرده بود: یک معیار کلی از اینکه مقالات یک ژورنال چقدر در سایر مقالات مورد استناد قرار می‌گیرند. این معیار، ابزاری در دست ناشران شد تا وسعت قلمروِ علمی محصولاتشان را رتبه‌بندی و تبلیغ کنند. ژورنال‌های نوآور با تأکید بر نتایج بزرگ در صدر رتبه‌بندی‌ها نشستند، و دانشمندانی که کارهایشان را در ژورنال‌هایی با «تأثیر بالا» منتشر می‌کردند از شغل و بودجه برخوردار می‌شدند. یک‌ شبه معیار جدید اعتبار در جهان دانش خلق شد. گارفیلد بعدا گفت این دستاوردش «مثل انرژی هسته‌ای است، یک برکت پردردسر».

درباره قدرتی که دبیر ژورنال برای شکل‌دهی به حرفه یک دانشمند و جهت‌گیری خود علم یافته بود هر چه بگوییم مبالغه نکرده‌ایم. شکمن می‌گوید: «جوان‌ها همیشه به من می‌گویند، اگر مقاله‌ای در CNS (واژه اختصاری برای معتبرترین ژورنال‌های زیست‌شناسی، شامل ژورنال Cell، ژورنال Nature، و ژورنال Science) نداشته باشم، بیکار می‌مانم». به نظر او، این سیستم مشوق‌دهی که پیگیری انتشار مقاله در ژورنال‌هایی با ضریب تأثیر بالا را ترویج می‌کند به قدر مشوق‌های بانکی کثیف است. او گفت: «آن‌ها نفوذ بسیار بالایی روی مسیر علم دارند».

و بدین‌ترتیب علم به همکاری غریبی میان دانشمندان و دبیران ژورنال‌ها تبدیل شد، چنان‌که دانشمندان دنبال کشفیاتی می‌رفتند که دبیران را خرسند کند. این روزها، به هنگام انتخاب پروژه، دانشمندان هم کار کسالت‌بارِ تأیید یا رد مطالعات پیشین را کنار می‌گذارند، و هم چندین دهه دنبال‌کردن یک هدف عظیم اما پرخطر را؛ و چیزی در میانه این دو را دنبال می‌کنند: موضوعی که دبیران دوست دارند و احتمالا بتوان مرتب از آن مقاله درآورد. سیدنی برنر (Sydney Brenner)، زیست‌شناس و برنده جایزه نوبل، در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۱۴ گفت: «دانشگاهیان تشویق به تولید پژوهش‌هایی می‌شوند که این نیازها را برآورده کنند»، و این نظام را «فاسد» نامید.

مکسول می‌فهمید که ژورنال‌ها اکنون تاج‌بخشان علم شده‌اند، ولی دلواپسی اصلی‌اش کماکان توسعه بود، و هنوز هم دید درستی از سمت‌وسوی علم داشت و می‌دانست کدام حوزه‌های مطالعاتی را می‌تواند مستعمره خود کند. ریچارد چارکین (Richard Charkin)، مدیرعامل سابقِ مک‌میلان (Macmillan)، ناشر بریتانیایی، که سال ۱۹۷۴ در زمره دبیران پرگامون بود، تعریف می‌کند مکسول گزارش تک‌صفحه‌ای واتسون و کریک (Watson and Crick) درباره ساختار DNA را در یک جلسه هیئت دبیران تکان می‌داد و می‌گفت آینده از آن علوم زیستی و پرسش‌های بی‌شمارِ کوچک آن است که هر یک نشر خود را می‌طلبد. چارکین گفت: «فکر کنم آن سال صد ژورنال راه انداختیم. یعنی مسیح زار بِگِریَد!»

همچنین پراگمون به علوم اجتماعی و روان‌شناسی هم نقب زد. راه‌اندازی یک سلسله ژورنال با پیشوند ثابت «رایانه‌ها و...» نشان می‌داد که مکسول اهمیت روزافزون فناوری دیجیتال را کشف کرده بود. پیتر اشبی به من گفت: «ته نداشت! دانشگاه پلی‌تکنیک آکسفورد [که اکنون دانشگاه آکسفورد بروکز (Oxford Brookes University) نام دارد] یک دانشکده مهمان‌داری با یک سرآشپز تأسیس کرد. باید می‌رفتیم ببینیم رئیس دانشکده کیست و متقاعدش کنیم یک ژورنال راه بیندازد. و بوووم! ژورنال بین‌المللی مدیریت مهمان‌داری (International Journal of Hospitality Management)».

کار که به اواخر دهه ۱۹۷۰ رسید، مکسول هم با بازار شلوغ‌تری سروکله می‌زد. چارکین به من گفت: «آن زمان در انتشارات دانشگاه آکسفورد بودم. دور هم نشستیم و گفتیم: ای بابا، این ژورنال‌ها خیلی پول درمی‌آورند». در همین حال، الزویر در هلند مشغول توسعه ژورنال‌های انگلیسی‌زبانش بود. این مؤسسه، با چند خرید، رقبایش را در خود ادغام کرد و هر سال ۳۵ عنوان ژورنال جدید تولید می‌کرد.

طبق پیش‌بینی مکسول، رقابت هم قیمت‌ها را پایین نیاورد. در بازه ۱۹۷۵ تا ۱۹۸۵، قیمت متوسط هر ژورنال دو برابر شد. نیویورک‌ تایمز گزارش داد که هزینه اشتراک ژورنال تحقیقات مغز (Journal of Brain Research) در ۱۹۸۴ برابر با ۲۵۰۰ دلار بود؛ این رقم در ۱۹۸۸ به بیش از ۵۰۰۰ دلار رسید. همان سال، کتابخانه هاروارد نیم میلیون دلار بیشتر از بودجه‌اش برای خرید ژورنال‌های پژوهشی‌اش خرج کرد.

دانشمندان هرازگاه می‌گفتند این کسب‌وکار بسیار سوددهی که کارهایشان را رایگان در اختیارش می‌گذارند شاید منصفانه نباشد، اما تله بازاری را که مکسول خلق کرده بود، کتابدارهای دانشگاه‌ها پیش از همه تشخیص دادند. کتابدارها منابع دانشگاه را، از جانب دانشمندان، برای خرید ژورنال‌ها خرج می‌کردند. مکسول از این نکته خوب خبر داشت. او در سال ۱۹۹۸ در مصاحبه‌ای با مجله‌اش، گلوبال‌ بیزنس (Global Business)، گفت: «دانشمندان به اندازه بقیه حرفه‌ها، قیمت‌شناس نیستند. علت اصلی‌اش هم آن است که پول خودشان را خرج نمی‌کنند». او ادامه داد که «چون نمی‌شود یک ژورنال را با ژورنال ارزان‌تر عوض کرد، پس یک ماشین ابدیِ پول‌خرج‌کن درست می‌شود». پای کتابدارها در باتلاق هزاران ژورنال انحصاری گیر کرده بود. در آن زمان سالانه بیش از یک میلیون مقاله علمی منتشر می‌شد، و آن‌ها باید همه آن‌ها را به هر قیمتی که ناشر می‌گفت می‌خریدند.

از منظر تجاری، این یک پیروزی تمام‌عیار برای مکسول بود. کتابخانه‌ها «مشتریان اسیر» بودند. طی فرایندی که در ابتدا محتمل به نظر نمی‌آمد، ژورنال‌ها خود را در جایگاه دروازه‌بان اعتبار علمی نشانده بودند؛ یعنی اگر روش جدیدی برای به‌اشتراک‌گذاری نتایج هم ابداع می‌شد باز هم دانشمندان نمی‌توانستند بی‌خیال ژورنال‌ها شوند. رابرت هوبک (Robert Houbeck)، کتابدار دانشگاه میشیگان، سال ۱۹۸۸ در یک ژورنال تجاری نوشت: «اگر چنین ابله نبودیم، مدت‌ها پیش جایگاه واقعی‌مان را می‌شناختیم: روی خرواری از پول نشسته‌ایم که افراد زیرک از همه طرف می‌خواهند این پول را به جانب خود بکشند». سه سال پیش از آن، علی‌رغم اینکه بودجه علمی به کمترین رقم خود طی چند دهه رسید، پرگامون ۴۷ درصد حاشیه سود ثبت کرد.

مکسول زنده نماند که مراقب امپراتوری پیروزمندش باشد. همان ماهیت زیاده‌طلبانه‌ای که عامل موفقیت پرگامون بود او را به زیاده‌روی در سرمایه‌گذاری‌های نمایشی اما سؤال‌برانگیز واداشت: تیم‌های فوتبال آکسفورد یونایتد و دربی ‌کانتی، ایستگاه‌های تلویزیونی در سراسر دنیا، و، در سال ۱۹۸۴، گروه روزنامه میرر (Mirror) در انگلستان که اوقاتش را روزبه‌روز بیشتر آنجا می‌گذراند. در سال ۱۹۹۱ می‌خواست نیویورک دیلی ‌نیوز (New York Daily News) را بخرد و برای تأمین هزینه‌اش پرگامون را به مبلغ ۴۴۰ میلیون پوند (۹۱۹ میلیون پوند امروز) به رقیب هلندی بی‌سروصدایش الزویر (Elsevier) فروخت.

بسیاری از کارمندان سابق پرگامون تک‌تک به من گفتند که می‌دانستند کار مکسول با فروش مؤسسه به الزویر تمام است چون او حقیقتا عاشق پرگامون بود. مدتی بعد، در همان سال، او درگیر یک سلسله رسوایی شد: سر بدهی‌های روزافزون، روش‌های مشکوک حسابداری، و اتهام پرسروصدای روزنامه‌نگار آمریکایی سیمور هرش (Seymour Hersh) که مدعی بود مکسول یک جاسوس اسرائیلی است و با دلالان اسلحه رابطه دارد. در ۵ نوامبر ۱۹۹۱، پیکر غرق‌شده او را کنار کشتی تفریحی‌اش در جزایر قناری پیدا کردند. دنیا بهت‌زده شد، و فردای آن روز نشریه سان (Sun) سؤالی را پرسید که در ذهن همگان بود. تیتر سان می‌پرسید: «آیا افتاد؟... آیا پرید؟» (گزینه سوم هم مطرح شد: هلش دادند).

مطبوعات بریتانیا تا چند ماه درگیر آن خبر بودند و، در پی افشای اینکه او ۴۰۰ میلیون پوند از صندوق بازنشستگی مؤسسه میرر دزدیده بود تا بدهی‌هایش را بدهد، روزبه‌روز مردم بیشتر مشکوک می‌شدند که شاید خودکشی کرده باشد. (در دسامبر ۱۹۹۱ پزشکی قانونی اسپانیا مرگ او را تصادفی اعلام کرد.) گمانه‌زنی‌ها ادامه یافت. در سال ۲۰۰۳، دو روزنامه‌نگار به نام‌های گوردون تامس (Gordon Thomas) و مارتین دیلون (Martin Dillon) در کتابی مدعی شدند مکسول را موساد کشته است تا فعالیت‌های جاسوسی‌اش مخفی بماند. آن زمان مدت‌ها از مرگ مکسول گذشته بود، ولی کسب‌وکاری که او پایه گذاشت زیر دست دیگران همچنان رونق داشت، چنان‌که در دهه‌های بعد به رکوردهای جدیدی از سود و قدرت جهانی دست یافت.

اگر نبوغ مکسول را در بسط کسب‌وکار بدانیم، نبوغ الزویر در تحکیم آن است. الزویر با خرید زرادخانه ۴۰۰ عنوانی ژورنال‌های پرگامون کنترل بیش از یک هزار ژورنال علمی را در اختیار داشت که، با فاصله زیاد، بزرگ‌ترین ناشر علمی دنیا می‌شد.

چارکین، مدیرعامل سابق مک‌میلان، تعریف می‌کند که، هنگام ادغام آن دو مؤسسه، به پیر وینکن (Pierre Vinken)، مدیرعامل الزویر، توصیه کرده بود کسب‌وکار پرگامون به مرحله بلوغ رسیده و او بیش از حد برایش پول داده است. ولی وینکن ذره‌ای تردید نداشت: «او گفت نمی‌دانی وقتی دیگر نیاز به کاری نباشد این ژورنال‌ها چقدر سود می‌آورند. وقتی مشغول ژورنال‌سازی هستی، وقت می‌گذاری تا دبیرانِ خوب پیدا کنی، به آن‌ها برسی، بهشان شام بدهی. بعد برای محصولت بازاریابی می‌کنی و فروشندگانت دوره می‌چرخند تا اشتراک بفروشند، که فرایندی کند و دشوار است، و سعی می‌کنی ژورنال تا حد امکان خوب باشد. این همان اتفاقی است که در پرگامون افتاده است. و بعد ما آن را می‌خریم و دیگر دست از آن کارها برمی‌داریم و سیل پول است که سرازیر می‌شود و باورت نمی‌شود چقدر عالی است». چارکین می‌گوید: «حرف او درست بود و من اشتباه می‌کردم».

در سال ۱۹۹۴، سه سال بعد از خرید پرگامون، الزویر قیمت‌هایش را ۵۰ درصد افزایش داد. دانشگاه‌ها شکایت کردند که بودجه‌هایشان دیگر کشش ندارد. به گزارش مجله آمریکاییِ پابلیشرز ویکلی (Publishers Weekly)، کتابداران می‌گفتند یک «ماشین نابودگر» در این صنعت جا خوش کرده است. و برای اولین‌بار، لغو اشتراک ژورنال‌های کمتر مشهور را آغاز کردند.

در آن زمان، رفتار الزویر به‌ مثابه خودکشی به نظر می‌آمد. در همان دوره‌ای که اینترنت می‌آمد تا بدیلی رایگان ارائه دهد، گویا او مشتریانش را عصبانی می‌کرد. یک مقاله در نشریه فوربز (Forbes) در ۱۹۹۵ می‌گفت دانشمندان نتایجشان را روی سرورهای اولیه وب به اشتراک می‌گذارند، و می‌پرسید: آیا الزویر «اولین قربانی اینترنت» خواهد بود؟ ولی این بار هم، مثل همیشه، ناشران، بازار را بهتر از دانشگاهیان می‌فهمیدند.

در سال ۱۹۹۸، الزویر طرح خود برای عصر اینترنت را پیاده کرد که به «معامله بزرگ (The Big Deal)» موسوم شد. این طرح دسترسی الکترونیک به بسته‌های چندصدتایی از ژورنال‌ها را فراهم می‌کرد: دانشگاه هر سال مبلغ معینی می‌پرداخت (بنا به گزارشی که با تسلیم تقاضای آزادی اطلاعات به دست آمده است، صورت‌حساب دانشگاه کرنل (Cornell University) در سال ۲۰۰۹ اندکی کمتر از ۲ میلیون دلار بود) و هر دانشجو یا استاد می‌توانست هر ژورنال دلخواهش را از طریق وب‌سایت الزویر دانلود کند. دانشگاه‌ها دسته‌جمعی ثبت‌نام کردند.

آن‌هایی که سقوط الزویر را پیش‌بینی می‌کردند تصور می‌کردند دانشمندانی که مشغول به‌اشتراک‌گذاری رایگان آثارشان در اینترنت شده‌اند می‌توانند کاری کنند که آثارشان به‌آهستگی بر ژورنال‌های الزویر غلبه کرده و یک‌به‌یک جانشین آن‌ها شوند. درمقابل، الزویر دست به تغییری زد که هزاران حوزهٔ انحصاری اما کوچک مکسول را به یک انحصار چنان بزرگ تبدیل کرد که، مثل منابع پایه (مثلاً آب یا برق)، دانشگاه‌ها بدون آن کاری از پیش نمی‌بُردند. پول بدهید تا چراغ‌های علم روشن بمانند، اما هر مؤسسه‌ای که امتناع کند، از حدود یک‌چهارم ادبیات علمی محروم می‌شود. این کار قدرت شگرفی در کف ناشران بزرگ گذاشت، و سود الزویر دوباره رشدی پرشتاب را تجربه کرد، چنان‌که در دههٔ ۲۰۱۰ به ارقام میلیاردی رسید. یک مقاله فایننشال‌ تایمز در ۲۰۱۵ الزویر را چنین ستود: «کسب‌وکاری که اینترنت قادر به قتل آن نیست».

اکنون ناشران چنان به ارگان‌های مختلف نهاد علم گره خورده‌اند که هیچ تلاش منفردی نتوانسته آن‌ها را جدا کند. وینسنت لاریویه (Vincent Larivière)، استاد علم اطلاعات دانشگاه مونترال، در گزارشی در سال ۲۰۱۵ نشان داد که الزویر مالک ۲۴ درصد از بازار ژورنال‌های علمی است، و شریک قدیمی مکسول، یعنی اشپرینگر، و رقیب همشهری‌اش، وایلی-بلک‌ول (Wiley-Blackwell)، کنترل ۱۲ درصد دیگر از بازار را در اختیار دارند. این سه شرکت در کنار هم نیمی از بازار را به چنگ آورده‌اند. (یک نماینده الزویر که از این گزارش خبردار بود به من گفت که، بنا به برآوردهای خودشان، آن‌ها فقط ۱۶ درصد از ادبیات علمی را منتشر می‌کنند).

رندی شکمن به من گفت: «علی‌رغم اینکه در سراسر دنیا در این باره موعظه کرده‌ام، گویا قدرت ژورنال‌ها بیشتر از پیش هم شده است». امروزه نه سودی که عامل بسط این نظام است، بلکه نفوذ آن‌هاست که بیش از همه دانشمندان را سرخورده می‌کند.

الزویر می‌گوید هدف اصلی‌اش تسهیل کار دانشمندان و دیگر پژوهشگران است. یک نماینده الزویر اشاره کرد که این شرکت پارسال، یک و نیم میلیون مقاله دریافت کرد و ۴۲۰ هزار مقاله منتشر نمود. ۱۴ میلیون دانشمند انتشار نتایجشان را به الزویر می‌سپارند، و ۸۰۰ هزار دانشمند وقت خود را برای دبیری و داوری هدیه می‌دهند. آلیشیا وایز (Alicia Wise)، معاون ارشد شبکه‌های استراتژیک جهانی در این شرکت، به من گفت: «ما به محققان کمک می‌کنیم تا پربارتر و کاراتر شوند و این به‌ منزله بُرد مؤسسات پژوهشی و سرمایه‌گذاران پژوهش از قبیل حکومت‌ها است».

درباره این پرسش که چرا این همه دانشمند این‌قدر از ناشران ژورنال‌ها انتقاد می‌کنند، تام رلر (Tom Reller)، معاون روابط بنگاهی در الزویر، گفت: «درست نیست که ما درباره انگیزه‌های دیگران حرف بزنیم. تعداد [دانشمندانی که نتایجشان را به الزویر می‌سپارند] را که می‌بینیم، نشان می‌دهد در کارمان خوب هستیم». درباره انتقادات از الگوی کسب‌وکار الزویر، رلر در یک ایمیل گفت که این انتقادها از یک نکته غفلت می‌کنند: «آن همه کاری که ناشران می‌کنند تا ارزش افزوده‌ای بسازند، پیش و بیش از همه، برای آن کمکی که منابع مالی بخش عمومی به این عرصه می‌آورند». به گفته او، ناشران برای همین کار پول می‌گیرند.

از یک جهت، این تقصیر را که دنیای علم گویا مقهور نیروی کششی این صنعت شده است نمی‌توان به گردن یک ناشر خاص انداخت. وقتی حکومت‌ها (ازجمله چین و مکزیک) برای انتشار در ژورنال‌هایی با ضریب تأثیر بالا پاداش می‌دهند، این کارشان در پاسخ به تقاضاهای یک ناشر خاص نیست، بلکه به‌دنبال مزایایی از این نظام بسیار پیچیده‌اند که باید ایده‌آل‌های آرمان‌شهری علم را با اهداف تجاری ناشران مسلط بر این نظام وفق دهد. (نیل یانگ به من گفت: «ما دانشمندان به آبی که مشغول شنا در آنیم چندان فکر نکرده‌ایم.»)

از اوایل قرن بیستم، دانشمندان طلایه‌دار بدیلی شده‌اند برای نشر اشتراکی که «دسترسی آزاد (Open Access)» نام دارد. این طرح، برای حل مسئله توازن الزامات علمی و تجاری، عنصر تجاری را از معادله حذف می‌کند. این کار درعمل به قالب ژورنال‌های آنلاین درمی‌آید: دانشمندان قدری پیش‌پرداخت برای تأمین هزینه‌های دبیری می‌دهند، و بعد تضمین می‌شود که اثرشان تا ابد به‌صورت رایگان در دسترس همه است. اما، علی‌رغم حمایت تعدادی از بزرگ‌ترین آژانس‌های سرمایه‌گذار دنیا ازجمله بنیاد گیتس (Gates Foundation) و صندوق ولکام‌ تراست، فقط حدود یک‌چهارم از مقاله‌های علمی در زمان انتشارشان به‌صورت رایگان عرضه می‌شوند.

این ایده که تحقیق علمی باید به‌ رایگان در اختیار همگان باشد مسیری بسیار متفاوت یا حتی تهدیدی برای نظام فعلی است: این نظام برای حفظ سودآوری عظیم خود متکی به توان ناشران در محدودسازی دسترسی به ادبیات علمی است. در سال‌های اخیر، رادیکال‌ترین جبهه مخالف با وضعیت فعلی حول یک وب‌سایت جنجالی به نام سای-هاب (Sci-Hub) متبلور شده است، که معادل سایت نپستر (Napster؛ وب‌سایتی که آلبوم‌های موسیقی در آن به اشتراک گذاشته می‌شد) اما در حوزه علم است که به هر کس اجازه دانلود رایگان مقالات علمی را می‌دهد. خالق این وب‌سایت، الکساندرا الباکیان (Alexandra Elbakyan) قزاقستانی، در خفا به سر می‌برد چون در ایالات متحده با اتهام هک و نقض حق تکثیر مواجه است. الزویر اخیرا یک حکم ۱۵ میلیون دلاری (حداکثر مقدار مجاز) علیه این خانم از دادگاه گرفت.

الباکیان یک آرمان‌شهرگرای جسور است. او در یک ایمیل به من گفت: «دانش باید متعلق به دانشمندان باشد، نه ناشران». او، در نامه‌ای به دادگاه، به ماده ۲۷ اعلامیه جهانی حقوق بشر ملل متحد استناد کرد که بر حق «بهره‌مندی از پیشرفت علمی و مزایایش» تأکید می‌کند.

سرنوشت سای-هاب، هرچه باشد، گویا سرخوردگی از نظام فعلی رو به افزایش است. ولی تاریخ می‌گوید شرط‌بندی علیه ناشران علمی کاری پرخطر است. بالاخره مکسول در ۱۹۸۸ پیش‌بینی کرده بود که در آینده فقط چند شرکت نشر بسیار قدرتمند باقی می‌مانند، و آن‌ها در عصر الکترونیک بدون هزینه چاپ کاسبی می‌کنند که به تقریبا «سود محض» منجر می‌شود. به نظرم پیش‌بینی او بسیار شبیه دنیایی است که اکنون در آن به سر می‌بریم.

مطلب بالا به قلم استفن بورانی (Stephen Buranyi)، روزنامه‌نگار و نویسنده‌ در زمینه علم و پزشکی ساکن لندن، در تاریخ ۲۷ ژوئن ۲۰۱۷ با عنوان «Is the staggeringly profitable business of scientific publishing bad for Science» در وب‌سایت گاردین منتشر شد.

و باز هم یلدای باستانی

2018-12-20T11:16:00.000+03:30

«دِی» در آیین زرتشتی به معنی دادار و آفریننده است. ایرانیان باستان از این جهت به این ماه از سال «دی» می‌گفتند که ماه تولد خورشید بود. بدین‌سان، در دوران کهن و فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع می‌شد. در اوستا، واژه «سَرِدَ» یا «سَرِذَ» مفهوم «سال» را القا می‌کند (واژه «سرد» در زبان فارسی امروزی از همان واژه باستانی گرفته شده است).

واژه «یلدا» به معنای «زایش» است. باستانیان دریافته بودند که از فردای شب یلدا و از ابتدای دی، با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور فزونی می‌یابد. از این رو، اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند. به نوعی شاید بتوان اینگونه برداشت کرد که این جشن‌ به دلیل آغاز سال نو که همان ابتدای دی ماه بود نیز برگزار می‌شده است.

سفره شب یلدا که «می-‌یَزْد» نام داشت شامل میوه‌های تر و خشک و آجیل (یا به اصطلاح زرتشتیان، لُرْک) بود که از لوازم این جشن و ولیمه بود.

در آثارالباقیه ابوریحان بیرونی (ص ۲۵۵)، از روز اول دی ماه، با عنوان «خور» نیز یاد شده ‌است. در نسخه موزه لندنِ قانون مسعودی، «خُره روز» نیز ثبت شده است، اگرچه در برخی منابع دیگر «خرم روز» آمده‌ است. خور روز (روز خورشید) یا همان یکم دی ماه را «دی‌گان» نیز می‌خواندند. این روز به مناسبت زایش خورشید تعطیل عمومی بود.

بعدها آغاز سال از انقلاب زمستانی (خُره-روز در انتهای پاییز) به ترازینه بهاری (نو-روز در انتهای زمستان) انتقال پیدا کرد (توضیح مختصر آنکه در نوروز نیز خورشید باز هم به نوعی زاییده می‌شود به این ترتیب که در روز اول فروردین خورشید با عبور از استوای آسمانی، از نیمکره جنوبی وارد نیمکره شمالی آسمان می‌شود و طول روزها بر شب‌ها فزونی می‌یابد).

دستور

2017-08-10T01:16:00.000+04:30

دستور عنوانی است برای اشاره به پیشوایان و رئیسان بزرگ دین زرتشت. با ورود به کلیسا، این واژه توسط مسیحیان ایرانی دچار تغییرات شده و کم کم به عنوان واژه‌ای جدید در ادبیات انگلیسی جای گرفت. به بیان دیگر، کسی که بالاترین مراحل علمی را طی کرده و در رشته‌ای به درجه اجتهاد رسیده باشد را دستور می‌نامند و در دوران مختلف حتی پس از ورود اسلام، مردم دانشمندان بزرگ خود را دستور می‌نامیدند.

:دهخدا در ریشه‌یابی واژه "دکتر" می‌نویسد

این کلمه از «دستور» ایرانی به معنی رئیس و پیشوا در دین زردشتی آمده است و کلمه دستور تا به امروز به معنی رئیس دینی زرتشتی باشد و نیز دانشمندان بزرگ را، حتی در دوره اسلام، دستور می‌نامیدند و این کلمه به معنی دکتر اروپایی معمول بوده است، چنانکه حکیم عمر بن ابراهیم نیشابوری را به همان گونه که حجةالحق می‌گفتند «دستور» نیز می‌خواندند. ابوالحسن بیهقی در کتاب خود موسوم به حکماء الاسلام (تتمه صوان الحکمة) در ترجمه حکیم خیام نیشابوری گوید، الدستور الفیلسوف حجةالحق عمر بن ابراهیم الخیام. و این کلمه توسط مسیحیان ایرانی در اول داخل کلیسا شده و سپس از آنجا تعمیم یافته و به دیگرتشکیلات علمی و ادبی راه یافته است. و از جمله دستورهای مسیحی یکی یوحنا الدمشقی است که در قرن هشتم میلادی زندگی می کرد.

چهارشنبه سوری

2017-03-15T23:25:00.000+03:30

هفت کپه آتش و پریدن از روی آن با زمزمه «زردی من از تو، سرخی تو از من» را می‌توان ماندگارترین آیین چهارشنبه سوری، آخرین سه شنبه شب سال دانست که همچنان در کوچه‌پس‌کوچه‌های «ایران بزرگ» انجام می‌شود. مراسمی برای استقبال بهار و زنده شدن طبیعت که نمی‌توان برای آن، رسوم و تاریخچه‌ای مکتوب یافت.

در اندیشه ایرانیان باستان، شب چهارشنبه آخر هر سال آخرین پایگاه گذر از بدی‌ها و تاریکی‌های گذشته و فرصتی مناسب برای آغاز یک دوره جدید است؛ اتفاقی که تلاش شده به صورت نمادین و با روشن کردن آتش و دود برخاسته از آن به نمایش گذاشته شود.

بنا بر برخی روایات تاریخی، قداست و اهمیت آتش در میان ایرانیان باستان، دلیل اصلی شکل‌گیری این سنت بوده و دلیل انتخاب روز چهارشنبه برای آن نیز وجود چهار فصل در طول سال است؛ انتخابی که البته بر اساس برخی روایت‌ها پس از ورود اعراب به ایران برای این مراسم انتخاب شد. چرا که روزهای هفته در پیش از اسلام نه بر اساس هفت روز بلکه بر اساس سی روز تقسیم می‌شد و هر روز برای خود نام جداگانه‌ای داشت.

به باور خداداد رضاخانی، تاریخ‌دان مقیم آمریکا، ایده هفته‌گذاری از ابتکارات «بابلی‌های باستان» بوده است، در نتیجه در دنیای قبل از اسلام «هفته» شناخته شده بود:‌ «در آن زمان هم برای آبیاری مزارع و گذر فصل‌ها و ارتباط آن به کشت و زار به هفته نیاز داشتند. اسامی روزهای هفته هم اگرچه جدید به نظر می‌آید ولی یونانی‌ها هم مثل ما روزهای هفته را با تلفیق عدد و کلمه می‌خوانند. اما برای این‌که در چه روزی این مراسم برگزار می‌شده، هیچ سندی در دست نیست».

نخستین نشانی ثبت شده از چهارشنبه سوری اما در تاریخ بخارا، تالیف محمد بن جعفر نرشخی (۲۸۶ - ۳۴۸) آمده است که طبق آن، در زمان سامانیان به این مراسم «جشن سوری» می‌گفتند که حتی منجر به آتش‌سوزی در قصر منصور بن نوح شده بود.

... و چون امیر منصور بن نوح به مُلک بنشست، اندر ماه شوال سال سیصد و پنجاه، به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای را دیگر بار عمارت کردند و هرچه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کردند. آن گاه امیر به سرای بنشست و هنوز سال تمام نشده بود که چون "شب سوری" چنان که "عادت قدیم" است، آتشی عظیم افروختند. پاره ای از آن بجست و سقف سرای در گرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت.

فردوسی هم در شعرهایش به این عادت قدیم اشاره‌هایی داشته است (از پادشاهی یزدگرد):

ستاره شمر گفت بهرام را		که در چهارشنبه مزن کام را
اگر زین بپیـچی گزند آیدت		همه کار ناسودمند آیدت
یکی باغ بد در میان سپاه		از این روی و آن روی بد رزمگاه
بشد چارشنبه هم از بامداد		بدان باغ که امروز باشیم شاد
ببردند پر مایه گستردنی		می و رود و رامشـــــــــگر و خوردنی
ز جیـحون همی آتش افروختند		زمین و هوا را همی سوختند

مراسم چهارشنبه سوری آخر سال در میان ایرانیان در دو سطح جداگانه برگزار و پاس داشته می شد؛ نخست سطح ملی بود که گاهی از مرزهای هویتی آریایی نیز فراتر می رفت و سطح دوم نیز بخش خصوصی آن بود که در میان اقوام و خرده‌ فرهنگ‌های مختلف به صورت متفاوت وجود داشت.

آن بخش مردمی و فراگیر که به صورت روشن کردن آتش و گرد آن آمدن انجام می‌شد در سراسر پهنه جغرافیایی ایران، قفقاز و میان ایرانیان مقیم مصر، هند، ترکیه و ... رواج داشته و دارد؛ اما بخش اختصاصی آن به اقوام خاصی منحصر است و از هر گروه اجتماعی به گروه اجتماعی دیگر متفاوت است. برای مثال در تهران قدیم و در میدان ارگ آن توپ کهنسالی بود که صد سال بر فراز صفه‌ای قرار داشت و شب‌های چهارشنبه آخر سال افرادی که آرزو و یا خواسته‌ای داشتند بر فراز آن می‌رفتند و از زیر آن می‌گذشتند تا نیازشان برآورده شود. در منطقه آذربایجان ایران همه خریدهای شب چهارشنبه سوری را از چهارشنبه بازار تهیه می‌کردند و بازارها را در این شب به شکل ویژه تزئین و نورافشانی می‌کردند.

در منطقه کردستان در این شب بازی‌هایی مثل هله شکنی و یا شکستن تخم مرغ وجود داشت که آن دو طرف بازی تخم مرغ‌های پخته خود را به هم می زدند و تخم مرغ هرکس که نمی‌شکست، برنده بازی بود. در مناطق غربی و شمال غربی ایران، سنتی به نام شال‌اندازی وجود داشت که البته هنوز هم با کمی تغییر رواج دارد؛ به این شکل که بسیاری از افراد، شالی را به دست می‌گیرند و به خانه بزرگترها می روند. در این سنت بسیاری از صاحب خانه‌ها به سر شال، پول، شیرینی، میوه و آجیل می‌بندند و شال انداز به محض اینکه متوجه شد به شال او چیزی بسته‌اند به سرعت درب را باز کرده و شال خود را گرفته و به سرعت از منزل خارج می‌شود.

فال‌گیری، بخت گشایی، آجیل چهارشنبه سوری، آش چهارشنبه سوری، قاشق زنی، جشن مردگیران از دیگر سنت‌های زیبایی است که در مناطق مختلفی رواج داشت. فال‌گوش ایستادن، قاشق‌زنی و کوزه شکستن دیگر آیین‌هایی هستند که خصوصا در دهه‌های گذشته بیش از امروز به انجام می‌رسید. مردم نیت می‌کردند و پشت دیوارها فال‌گوش می‌ایستادند تا از پچ‌پچ‌هایی که می‌شنیدند نیت خود را تعبیر کنند. در همان شب، کوزه‌ها پر از آب می‌شد و از پشت بام به پایین میفتاد تا نحسی و بدی سال گذشته از میان برود. در قاشق‌زنی هم جوانان صورت‌های خود را می‌پوشاندند، به در خانه‌ها می‌رفتند و صاحب‌خانه را با صدای کوبیدن قاشق‌ها به ظرف خبر می‌کردند تا به آن‌ها شیرینی و آجیل‌های مشکل‌گشا بدهند. طبق باورهای کهن ارواح پیش از سال جدید به میان بازماندگان می‌آمدند، روی خود را می‌پوشاندند و به رسم یادگاری به عزیزان خود هدیه‌ای می‌دادند. رسمی که مشابه آن را در شب هالووین می‌بینیم.

رضاخانی معتقد است که رسوم چهارشنبه سوری، «تک و بی‌بدیل» نیست، هر کدام از آن‌ها را می‌توان در فرهنگ‌های دیگر هم یافت. مثل همین قاشق‌زنی در هالووین، بان فایر در انگلیس یا از روی آتش پریدن در بخش‌هایی از ترکیه. در تقویم ارامنه هم روز چهاردهم فوریه، چهل روزه شدن مسیح به عنوان «عید ترندز» نام‌گذاری شده که محور آن آتش است. غروب روز سیزدهم در حیاط‌ کلیساها و خانه‌ها آتشی روشن می‌شود و روز بعد با اجرای مراسم عبادی، این جشن به پایان می‌رسد. ارمنی‌ها از نظر قومی و زبانی به اقوام هند و اروپایی تعلق دارند و از نظر جغرافیایی، ارمنستان در منطقه‌ای واقع شده که گمان می‌رود منشا کوچ اصلی اقوام آریایی باشد. موعد چهارشنبه سوری، شش هفته پس از این جشن است.

اما از یک جهت می‌توان چهارشنبه سوری را برای نگهداشتن تقویم به زرتشت ربط داد. تقویم زرتشتی ۱۲ ماه ۳۰ روزه دارد یعنی یک سال ۳۶۰ روزه. در نتیجه ۵ روز پایانی سال گمشده‌اند. به گفته رضاخانی متدیانان آیین زرتشت این ۵ روز را به مناجات و رفتن به عبادت‌گاه می‌پرداختند و خود را برای سال نو و نوروز آماده می‌کردند و برای همین «شاید تعیین چهارشنبه سوری در یکی از آخرین جشن‌های پیش از نوروز به این ۵ روز گمشده مرتبط باشد».

آنچنان که آمد، در فرایند آغاز این سنت تاریخی و نیز در نوع برگزاری آن در تاریخ و میان خرده فرهنگ‌های مختلف تفاوت وجود داشت و با اینکه برپا کردن آتش محور آن بود، این همه سنت چهارشنبه سوری نبود و دلیل برافروختن آن نیز یک هدف نمادین ارزشمند بود.

این سنت زیبا و فراگیر ایرانی در سال‌های گذشته به شدت به تحریف کشیده شده است. این سال‌ها دیگر کمتر کسی از چیستی اصیل این مراسم اطلاع دارد و نه تنها برافروختن آتش آن هم با آن نمادهای قدیمی ملاک نیست، بلکه اعمال خطرناک و خسارت بار وحشتناکی جای آن را گرفته است؛ رفتاری که هر ساله ده‌ها ایرانی را به کام مرگ می‌کشاند و صدها تن دیگر را نیز با خسارات جانی دایمی رو به رو می‌کند. امروز دیگر بسیاری از سر «زردی من از تو، سرخی تو از من» هم بی‌خبرند. همان‌طور که ثمین باغچه‌بان پیش از مرگش، یک روز پیش از نوروز ۱۳۸۷، در یادداشتی نوشته بود: «… چهارشنبه سوری از یاد بچه‌های ما رفت...».

شاید اکنون نیاز باشد فلسفه قدیمی این سنت زیبا بازخوانی شود و به مردم جامعه به ویژه جوانانی که این سنت را تا مرزهای خطرناک نابودی خود تقلیل داده‌اند، گوشزد کرد که کارکردهای مثبت و زیبای چهارشنبه سوری در میان ایرانیان و پاسداشت رفتار گذشتگان با عملکرد آنان در شرف حذف کامل قرار گرفته است.

گردآوری شده از منابع دیگر

منِ ایرانی

2017-02-27T02:33:00.000+03:30

روزگاری است تیره و تار که در آن خواری و پستی و فرومایگی عادی و بدیهی شده و سرافرازی و خوداندیشی و خودباوری را با ناباوری و انکار می‌نگرند. طی سال‌های گذشته با جریانی خزنده و گسترش یابنده در فضاهای مجازی روبرو بوده‌ایم که می‌توان آن را دنباله‌ای از روحیه‌ی خود-خوار-انگارانه و خودباخته‌ی قشری از روشنفکران ایرانیِ دهه‌های گذشته دانست. روحیه‌ای که عناصر اصلی‌اش را می‌توان در سه عنوان خلاصه کرد.

نخست: نکوهش هرآنچه که ایرانی‌ است و عیب‌تراشی برای عناصر هویت ایرانی، در حدی که به جعل تاریخ و تحریف واقعیت‌ها پهلو می‌زند. این نکوهش می‌تواند هر رفتاری را در خود بگنجاند؛ از طعنه به رفتارهای عادی مردمان گرفته تا ریشخند چهره‌هایی نامدار و اثرگذار. این عیب‌جویی بی آن که به داده‌های تاریخی و مستندات علمی و عقلانی توجهی کند، تنها در پی خرده‌گیری و خوارداشت «ایرانی بودن» است؛ خواه نمود این هویت آداب و رسوم و سنن مردم باشد و خواه چهره‌ی درخشان بهتران و مهترانِ تمدن‌مان.

دوم: ستایش ساده‌لوحانه از مدرنیته، که آشکارا در غیاب آشنایی با مبانی تمدن مدرن درآمیخته است. اغلب ذکر شگفتی‌هایی تحسین‌برانگیز از سجایای «خارجی‌ها» هم چاشنی این حرفهاست، که باز با نادانی و سطحی‌نگری چاره‌ناپذیری درباره‌ی فرهنگ‌های دیگر گره خورده است. یعنی دوقطبی‌ای در کار است که یک سویش «ما ایرانی‌های بد» و طرف دیگرش «آن خارجی‌های خوب» قرار دارند. همین قدر ساده‌لوحانه و همین‌قدر ساده‌انگارانه!

سوم: نوعی خودبرتربینی بی‌پایه و احساس جدایی از «ایرانی‌ها»،‌ و خود را از خمیره‌ی دیگری پنداشتن. از آنجا که گوینده‌ی این حرف‌ها خود ایرانی است و اغلب کلکسیونی از عیب‌های واقعی (و نه جعل‌های تبلیغاتی) را هم حمل می‌کند، این توهم از سویی متناقض می‌نماید و از سوی دیگر مضحک. قاعده‌ هم این است که هرچه فاصله‌ی ذهنی این انیرانی‌ها از ایرانی‌ها بیشتر باشد، عیب و نقص‌های خودشان هم بیشتر است. یعنی در وضعیت خالص و غایی‌اش با فروپایه‌ترین اعضای تمدن ایرانی سر و کار داریم که بیمار و ناتوان و نادان و انباشته از عقده‌های گوناگون هستند، و می‌کوشند با خوارداشت اوج‌های فراوان این تمدن و مستقل پنداشتن خویش از بدنه‌ی آن، هویتی -هرچند بی‌رمق و مضحک- برای خویش دست و پا کنند.

این سه شاخص در گفتمان طیفی از روشنفکران در دهه‌ی ۱۳۴۰ تثبیت شد و با دست زمانه بر سرزمین‌مان غلبه یافت و طی دهه‌های گذشته در پیوندی عریان و رسوا با جریان‌های ایران‌ستیز و نواستعماری به گفتمان غالب طبقه‌ی متوسط فرهنگی تبدیل شده است. گفتمانِ بر آمده از این جریان امتداد ایران‌ستیزیِ نیروهای خارجی و تجزیه‌طلبیِ دست‌نشاندگان داخلی‌اش است و از آنجا که هویت دیرینه و استوار ایرانیان را مهمترین مانع در این راستا می‌بیند، نکوهش ایران و ایرانی را تبلیغ می‌کند و در کنارش هرآنچه که غیرایرانی است را می‌ستاید و می‌پرستد. ایرانی به خاطر وفاداری به سننی مانند نوروز و چهارشنبه‌ سوری و مهرگان و عاشورا در بافت این گفتمان جلوه‌ای واپسگرا و قدیمی و مندرس و اُمُل پیدا می‌کند، بر خلاف اروپایی‌هایی که به خاطر دلدادگی‌شان به مراسمی کاملا دینی مانند کریسمس که هم نوپاتر است و هم از نظر تاریخی بی‌بنیادتر، «شیک و مجلسی و باکلاس» دانسته می‌شوند. از سویی ایرانیان به خاطر ستودن چهره‌های درخشان و جهانی‌ای مانند کوروش و ابن‌سینا و فردوسی نژادپرست و متعصب پنداشته می‌شوند، و از سوی دیگر تحسین اغراق‌آمیز آمریکاییان از رئیس‌جمهورهای دویست سال پیش‌شان یا هویت‌تراشی نوعثمانی‌ها و پان‌عرب‌ها درباره‌ی شخصیت‌هایی تخیلی و ناموجود بسیار طبیعی می‌نماید. ایران زمینی که پنج هزار سال، دیگِ جوش اقوام و نژادها و زبان‌ها و ادیان گوناگون بوده و نقطه‌ی مرجع رواداری در تمدن‌های انسانی است با برچسب‌هایی مانند نژادپرست و فاشیست و شوونیست و مشابه اینها فروپوشانده می‌شود، تا بزرگترین امپراتوری سرکوبگر قرن بیستم و شعارهای فریبکارانه‌ی سوسیالیستی‌اش جلوه‌ای بیابد، یا دموکراسی بزرگترین امپراتوری امروزین که تقریبا تمام تاریخ‌ کوتاهش را به برده‌گیری و برده‌داری نژادپرستانه گذرانده، قدری ریشه‌دارتر و زیباتر جلوه کند.

داده‌هایی در دست است که نشان می‌دهد فضای مجازی کشورمان طی دهه‌های گذشته میدانی برای سرمایه‌گذاری کشورهایی دیگر بوده است. کشورهایی هر چند نوظهور با کمتر از یک قرن تاریخ که بقا و دوام‌شان را در ضعف و ناتوانی و تجزیه‌ی ایران زمین جستجو می‌کنند و این جدای از زیرکی رسانه‌های غول‌پیکر خارجی و ندانم‌کاری رسانه‌های داخلی است که سازی همساز با همان‌ها را کوک می‌کنند. تردیدی نیست که سربازان پیاده‌ی این جریان ناآگاهانه به آن پیوسته‌اند و گفتمانِ مورد نظرمان را از سر نادانی و غفلت همچون امری طبیعی و عادی یا چه بسا مُد روز تکثیر می‌کنند. با این همه بیم آن می‌رود که هدف نهایی این گفتمان - که هویت‌زدایی از ایرانیان است - در دراز مدت برآورده شود و ترسیم تصویری پلید و زشت از مفهوم «ایرانی» کم کم بر آن بخشِ ناتوان و سست‌عنصر از از ایرانی‌ها اثری بر جای گذارد. تاثیری که ناگزیریم نادیده انگاشتن‌اش را بلاهت، و مشارکت در آن را خیانت بنامیم. در این شرایط همه‌ی ما که هویت ایرانی داریم و از سطحی پایه از هوشبهره (آی کیو) و دانایی برخورداریم، وظیفه داریم در دفع این بلای گفتمانی بکوشیم.

نخست: در گفتمان عادی و روزانه‌ی خود از توهین به هرآنچه با هویت ایرانی پیوند خورده خودداری کنید. بدیهی است که اگر بپذیریم توهین به اقلیت‌های قومی و دینی کاری غیراخلاقی و ناشایست است، پیشاپیش پذیرفته‌ایم که توهین به اکثریت‌ مردمی که ملیتی را برمی‌سازند باید بسی غیراخلاقی‌تر و ناشایست‌تر باشد. مراقب باشیم در گفتارمان کلیدواژه‌هایی مانند «ایرانی‌ها»، «پارسی‌ها»، «ایران زمین»،‌ «آریایی» و هر مفهوم دیگری که با هویت ملی ایرانی پیوند خورده را لغو و بیهوده به کار نگیریم و به ویژه بنگریم که طنینی منفی و نادلخواه به این رمزگان منسوب نکنیم و غرض و مرض دیگران را در گفتار خویش مهمان نسازیم. به ویژه باید از چسباندن صفت‌هایی منفی به «ایرانی‌ها» و استفاده از تعبیر نادرست و پرمغلطه‌ی «ایرونی‌بازی» پرهیز کرد. ترفند تبلیغاتی ایران‌ستیزان در این مورد آن است که کردار و رفتار ناشایست یک یا چند تنِ معدود را به کل اعضای ملت تعمیم می‌دهند. باید مراقبت بود که چنین تعمیم غرض‌ورزانه و نادرست که به لحاظ آماری غیرعقلانی هم می‌باشد، در گفتارمان راه نیابد و به ویژه وابستگان به تمدنی دیرینه و کهنسال مانند ایران را با این شیوه‌های گزینشی خوار نداریم و هرجا چنین تعمیم نا‌به‌جایی دیدیم در فاش و رسوا ساختن‌اش پیشقدم باشیم.

دوم: از نقل و تکرار گفتارهایی جعلی که چهره‌ای زشت و نازیبا از تاریخ و جغرافیای ایران ترسیم می‌کند بپرهیزیم. می‌توان با قطعیتی بالا ادعا کرد که تقریبا همه‌ی آنچه در قالب نکات تاریخی منفی درباره‌ی ایرانیان صورتبندی شده و همچون سیلی سازمان یافته فضای مجازی را در خود غرقه کرده، از نظر علمی و با استناد به مدارک تاریخی نادرست و دروغ است. بیایید از بازپخش این دروغ‌ها خودداری کنیم و در صورتی که برخی‌شان به نظرمان مهم و پرسش‌برانگیز می‌نمایند از متخصصان و دانشمندان حوزه‌های تاریخ و جامعه‌شناسی درباره‌شان پرس و جو کنیم. بیایید قدری تاریخ بخوانیم و هرجا چرندهایی ایران‌ستیزانه دیدیم نادرستی‌اش را با ارجاع به اسنادی معتبر فاش سازیم. بیایید از بیان مهری که نسبت به پدران و مادران‌مان و گذشتگان‌مان در دل داریم نهراسیم و بدون شرمساری از سربلندی نیاکانمان سربلند باشیم. بیایید از ایفای این نقشِ شرم‌آورِ «ناظر بی‌طرف» و «تماشاچی بی‌رگ» دست برداریم، که وقتی هدف تخریب هویت‌مان و توهین به پیشینه‌مان است، این طرز رفتار در دامنه‌ی بی‌غیرتی و بی‌عقلی نوسان می‌کند. بیایید احترام پیشینیانِ بزرگ و نامدار و ستودنی خویش را نگاه داریم و سرافرازانه بکوشیم تا با ایشان همسان باشیم، شاید که همچون آنان بزرگ شویم و آیندگان احترام‌مان را نگاه دارند.

سوم: مردم ایران زمین طی نیم قرن گذشته زنجیره‌ای از جنگها، انقلابها، مداخله‌های خارجی، بحران‌های زیست‌محیطی، فروپاشی‌های اجتماعی و فاجعه‌های طبیعی و مصنوعی را از سر گذرانده‌اند و با این همه هنوز مردمانی متمدن و نیکوکار و ارجمند باقی مانده‌اند. نمودهای رفتار متمدنانه و درست و اخلاقی هم‌وطنان‌مان را فراوان می‌توان در گوشه و کنار بازجست. لازم است که این نمودها در قالب عکس، فیلم کوتاه و گزارش‌های کتبی کوتاه یا بلند ثبت شود و تکثیر گردد. نیاز داریم تا زیبایی‌های آنچه که هستیم را بنگریم و بنگاریم و به نمایش بگذاریم. شاید که زشتی‌های مهندسی شده و ناراستِ پرتاب شده به سویمان را باطل سازد. ضرورت دارد که حین انجام این کار از هر نوع اغراق، زیاده‌روی، و تعصب بپرهیزیم و به حقیقتِ عریان و خام وفادار باشیم. این حقیقت مستند و قاطع به قدری تناور و زورمند است که ما را از هر افزوده‌ی دیگری بی‌نیاز می‌سازد.

چهارم: تاریخ و ادبیات و فرهنگ ایران‌زمین انباشته از معناهای بلند و رخدادهای ارجمند و کردارهای تحسین‌برانگیز و چهره‌های درخشان است. لازم است که در این زمینه‌ها بیشتر بدانیم و سرمشقه‌ا و الگوهای کامیاب و جذاب را در این میان برگزینیم و ضمنِ آن که خود از آموزه‌های آن برخوردار می‌شویم، این داده‌ها را با دیگران نیز سهیم شویم. ضرورت دارد که با نقل بیت‌های زیبای پارسی شیوه‌ی درست سخن گفتن و زیبایی زبان پارسی را نمایش دهیم و نشان دهیم که پارسیِ روان و درست و بی‌پیرایه سخن گفتن زیباست، نه با لهجه‌ای غریب و زبانی انباشته از کلمات بیگانه حرف بافتن. لازم است که گوشه و کنار تاریخ خویش را بکاویم و چهره‌های اثرگذار و کردارهای بزرگ نیاکان‌مان را از دخمه‌ها بیرون بکشیم و با زبانی پاکیزه و زیبا، سرافرازانه در برابر چشمان دروغ‌زنان برافراشته‌شان کنیم. تا بیاموزند، و تا بیاموزیم.

گوشزد: بدیهی است که تاریخ ایران زمین نیز مانند تاریخ هر جای دیگرِ دنیا فراز و نشیب‌هایی داشته و نکات تیره و روشنی در آن می‌توان یافت، و آشکار است که ایرانی‌ها هم مثل اعضای همه‌ی تمدن‌های دیگرِ دنیا آمیخته‌ای از ویژگی‌هایی نیک و بد دارند که باید به درستی هر دو سویه‌اش نگریست و «به ویژه‌» سویه‌های ناپسند و ضعیفش را شناسایی نمود و نقد کرد و ریشه‌کن ساخت. با این همه هرکس به قدر کافی با تاریخ ایران آشنا باشد می‌داند که بخش‌های روشن این فرهنگ از لکه‌های تاریک‌اش بسی بیشتر و درخشان‌تر است. با این توصیف، بر دانشمندان و متخصصان است که بخش‌های تیره و منفی را بازشناسی کنند و نقد نمایند و در بازبینی و اصلاحش بکوشند و خود در صف مقدم این نقد و بازبینی سختگیرانه بایستند. با این همه کارِ تخصصیِ نقد تاریخی با رفتار عمومی عیبجویی عوامانه که بوی دست‌نشاندگی غیر و دسیسه‌ای سیاسی نیز از آن برخیزد، تفاوت دارد. در میان نقدهایی که امروزه بی‌شک به کردار و رفتار ایرانیان وارد است، یکی همین خودخوارپنداری و عقده‌ی کهتری و فروپایگی است و فراخوان کنونی تنها بر آن متمرکز است و درمان آن را می‌جوید و در این راستا می‌کوشد؛ به همان ترتیب که به نقاط ضعف و کاستی‌های دیگر نیز یکایک خواهد پرداخت.

فاخته موسیقی ایران

2015-11-11T08:31:00.000+03:30

حسین قوامی (فاخته) یکی از اولین خوانندگان دوره جدید موسیقی سنتی ایران می‌باشد. وی همچنین یکی از خوانندگان اصلی برنامه گل‌ها بود.

قوامی در اردیبهشت ۱۲۸۸ در یک خانواده‌ی اصیل تهرانی بدنیا آمد و از دوران کودکی به موسیقی علاقه‌مند بود. حسین‌خان اسماعیل‌زاده (از اساتید ابوالحسن صبا، مرتضی محجوبی، رضا محجوبی، حسین یاحقی و حسین تهرانی) که در همسایگی ایشان زندگی می‌کرد، هنگامی که صدای حسین قوامی را در نوجوانی شنید از پدر وی درخواست کرد تا به وی اجازه دهد تا فن آواز را به او آموزش دهد که با این خواسته‌ی ایشان مخالفت شد، چراکه در آن زمان با دید خوبی به موسیقی و خوانندگان نگریسته نمی‌شد. با این وجود از آنجا که حسین به خوانندگی علاقه‌ی زیادی داشت و اسماعیل‌زاده نیز مشوق او بود، دل‌سرد نشد و به شکل پنهانی با گوش دادن به آثار خوانندگان زمان خود و تقلید صدای ایشان به کسب تجربه پرداخت. با رسیدن به سنین جوانی، به شکل محرمانه نزد عبدالله حجازی که به ردیف‌های آوازی مسلط بود، آموزش دید.

در سال ۱۳۲۵ از سوی حسینقلی مستعان، رئیس رادیوی ملی به او پیشنهاد کار در رادیو داده شد. قوامی به دلیل شرایط خانوادگی و نیز محدودیت‌های محل کار خود در ارتش این پیشنهاد را به شرطی قبول نمود که در رادیو به عنوان ناشناس معرفی شود. وی کار خود را در کنار مجید وفادار، حمید وفادار و علی تجویدی آغاز کرد. پس از شش ماه، روح‌الله خالقی نام مستعار «فاخته» را برای وی برگزید. این نام تا زمان بازنشستگی از ارتش با او بود و پس از آن توانست با نام اصلی خویش برنامه اجرا کند. او در مجموع ۲۹ سال از سال ۱۳۲۵ تا سال ۱۳۵۴ در رادیو مشغول به کار بود و در سن ۸۰ سالگی نیز همچنان آواز می‌خواند. قوامی در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۶۸ چشم از جهان فرو بست و در امامزاده طاهر کرج در جوار غلام‌حسین بنان و مرتضی حنانه به خاک سپرده شد.

از میان آثار فاخری که قوامی اجرا کرده است می‌توان به قطعات «شب جدایی» از مجید وفادار، «جوانی» از حسین یاحقی و «سرگشته» از همایون خرم و شعر هوشنگ ابتهاج که بیشتر به نام بیت ترجیع‌بند آن (تو ای پری کجایی) شناخته می‌شود، اشاره کرد.

از کلیله و دمنه در باب زود قضاوت کردن

2015-09-15T04:01:00.000+04:30

آورده‌اند که جفتی کبوتر دانه فراهم آوردند تا خانه پرکنند. نر گفت: تابستان است و در دشت علف فراخ، این دانه نگاه داریم تا زمستان که در صحراها بیش چیزی نیابیم بدین روزگار گذرانیم. ماده هم برین اتفاق کرد و بپراگندند. و دانه آنگاه که بنهاده بودن نم داشت، آوند پر شد. چون تابستان آمد و گرمی در آن اثر کرد، دانه خشک شد و آوند تهی نمود، و نر غایب بود، چون باز رسید و دانه اندکتر دید گفت: این در وجه نفقه زمستانی بود. چرا خوردی؟ ماده هرچند گفت «نخورده‌ام» سود نداشت. می‌زدش تا سپری شد.

در فصل زمستان که باران‌ها متواتر شد، دانه نم کشید و بقرار اصل باز رفت. نر وقوف یافت که موجب نقصان چیست، جزع و زاری بر دست گرفت و می‌نالید و می‌گفت: دشوارتر آنکه پشیمانی سود نخواهد داشت.

و حکیم عاقل باید که در نکایت تعجیل روا نبیند تا همچون کبوتر بسوز هجر مبتلا نگردد و فایده حذق و کیاست آنست که عواقب کارها دیده آید و در مصالح حال و مال غفلت برزیده نشود، چه اگر کسی همه ادوات بزرگی فراهم آرد، چون استمالت بوقت و در محل دست ندهد از منافع آن بی بهره ماند.

جمله اسمی یا جمله فعلی؟

2015-08-30T19:23:00.001+04:30

به قلم الناز پاکار

در طول یک صد و پنجاه سال اخیر، در نتیجه‌ی ترجمه‌های بسیار زیادی که از زبان‌های دیگر، به ویژه انگلیسی، به زبان فارسی صورت گرفته، برخی از هنجارهای زبانی تغییر پیدا کرده است یا دستخوش تغییر شده‌اند. اسمی‌سازی یکی از مهمترین ویژگی‌های نحوی زبان است که به طبع مثل هر ویژگی نحوی دیگر ممکن است از طریق ترجمه به زبان مقصد انتقال یابد. به اعتقاد خزاعی‌فر، در نثر فارسی، بویژه در نثر روایی، تمایل به استفاده از جمالت فعلی در مقایسه با جمالت اسمی بیشتر است، ولی در بعضی از ترجمه‌ها به علت لفظگرایی و تبعیت از ساختارهای دستوری زبان مبدأ، فراوانی جملات اسمی افزایش یافته است. در این مقاله، نخست جمله اسمی و جمله فعلی را تعریف کرده و سپس با ذکر نمونه‌هایی از جملات اسمی در ترجمه‌ها به پدیده اسمی‌سازی در اثر ترجمه اشاره می‌کنیم.

داستان تنوینِ نَصب

2015-08-19T03:12:00.000+04:30

به قلم استاد داریوش آشوری

در این سال‌ها برخی نویسندگان وسوسه شده‌اند که تنوین را در واژه‌های عربی‌تبار به جای شکل نوشتن آن به شیوه‌ی زبان‌نگاره‌ی سنتی، یعنی [ـاً]، بر اساس واگویه‌ (یا تلفظ) آن به [ـن] در فارسی تبدیل کنند. برای مثال، «تقریباً» را «تقریبن» بنویسند. این گرایش نخست به صورت شوخی و بازی از «وغ وغ ساهاب» صادق هدایت آغاز شد و سپس کسانی آن را در روزگاران بعدی جدی گرفتند و تقلید کردند. هدایت در نوشته‌های دیگرش هرگز این شیوه را دنبال نکرد. ناصر وثوقی شاید نخستین کسی باشد که این شیوه را، در مجله‌ی اندیشه و هنر، به صورت جدی کار برده است و اکنون کسانی از نویسندگان نسل‌های جوان‌تر آن را دنبال می‌کنند. اما، به نظر من، این شیوه هیچ مشکلی را حل نمی‌کند و تنها بر ابهام خط فارسی می‌افزاید. زیرا با نشانه‌ی سنتی می‌توان اصل عربی این نشانه و نقش قیدساز آن را در جمله بازشناخت، اما با این شیوه‌ی تازه چیزی می‌شود شبیه هر [ـن]- پایانی دیگر در خط و زبان فارسی. شاید این اندرز به‌جا باشد که در این مورد باید از رویکرد به دستکاری‌ آسان‌یاب ذوقی و بی‌منطق پرهیز کرد و به دنبال راه حل درست با منطق علمی گشت (که در میان ما، البته، چیزی‌ست از کمیابی در حدود سیمرغ و کیمیای معروف).

راه حل درست مسئله نه تغییر شکل نگارشی این تکواژ وابسته‌ی قیدساز از [ـاً] عربی به [ـن]- فارسی، بلکه بازگشت به ساختار درست و سالم ساختمان قید در زبان فارسی ست. یکی از راه‌های آن یادآوری دو باره‌ی واژه‌های فارسی ست که واژهای عربی‌تبار با ساختار دستوری عربی جای آن‌ها را گرفته‌اند.

تنوینی که در فارسی برای ساختن قید به کار می‌رود، یکی از سه گونه تنوین (جر، نصب، رفع) در زبان عربی ست. رواج این نشانه در فارسی پس از سده‌ی هفتم است که کاربرد واژه‌های عربی در نثر فارسی بی‌حد و حساب شد. پیش از آن از واژه‌های وام‌گرفته از عربی هم به قاعده‌ی فارسی قید می‌ساختند. تا زمانی که فارسی را ساده و سالم و روان می‌نوشتند، با هر درجه از آمیختگی با واژه‌های عربی‌تبار، هرگز تنوین به کار نمی‌بردند. در نثر بلعمی و قابوس و میبدی و نجم رازی و نویسندگان دیگر آن دوران‌ها گمان نمی‌کنم که نشانی از تنوین بر سر واژه‌های عربی‌تبار بتوان یافت. اما، از دوران مغول و تیموری و صفوی به این سو، تا نیمه‌های دوره‌ی قاجار، همچنان که سیل واژه‌های عربی‌تبار را به فارسی سرازیر کردند، قاعده‌های دستوری آن زبان را هم به فارسی زورآور کردند و زبانی ساختند دورگه با دو دستگاه دستوری و واژگانی ناساز، تا آن‌جا که سرانجام از دل «فارسی دری» فارسی «دَری - وَری» بیرون آمد که میراث ناهنجار آن هنوز بر ذهن‌ها و زبان‌ها و قلم‌ها سنگینی می‌کند. یکی از این میراث‌های ناهنجار کاربرد تنوین در نثر فارسی ست. در کاربرد آن چنان زیاده‌روی کردند که بر سر برخی واژه‌های فارسی نیز درآمد، مانند «جاناً»، «زباناً»، «خواهشاً» در گفتار عامیانه، یا در «تلفناً» و «تلگرافاً» در واژه‌های آمده از فرنگ. به پی‌روی از این عادت بود که، چند دهه پیش، جوانان دانشجو، در مطبوعات کنفدراسیونی در اروپا و امریکا، «گاهاً» و «بخشاً» را نیز جعل کردند و رواج دادند.

باری، راه حل درست مسئله، نه تغییر شکل نگارشی این تکواژ وابسته‌ی (bound morpheme) قیدساز از [ـاً] عربی به [ـن]- فارسی، بلکه بازگشت به ساختار درست و سالم ساختمان قید در زبان فارسی ست. یکی از راه‌های آن یادآوری دو باره‌ی واژه‌های فارسی ست که واژهای عربی‌تبار با ساختار دستوری عربی– از راه زبان جعلی نثر فارسی در درازنای بیش از نیم‌هزاره– جای آن‌ها را گرفته اند. برای مثال، می‌توان به یاد آورد که به جای «تقریباً» کم و بیش و کمابیش را داریم، به جای «عمیقاً» ژرف، به جای «حقیقتاً» به‌راستی، به جای «لزوماً» ناگزیر، به جای «دفعتاً» ناگهان، به جای «تدریجاً» رفته-رفته، و بسیار نمونه و مثال دیگر. همچنین می‌توانیم عادت‌های دیرینه را کنار بگذاریم و با واژه‌های عربی‌تبار همچون واژه‌های پذیرفته شده‌ی فارسی رفتار کنیم و به قاعده‌ی درست فارسی از آن‌ها قید بسازیم، چنان که نویسندگان فارسی در سده‌های آغازین می‌کردند. برای مثال، به جای «تقریباً» بگوییم «به‌تقریب» یا ظاهراً/به‌ظاهر، سریعاً/به‌سرعت، دقیقاً/به‌دقت، ابداً/تا ابد، تدریجاً/به‌تدریج، و جز آن‌ها. بنا بر این، خنده‌دار است که از گاه «گاهاً» بسازیم و آنگاه آن را «گاهن» بنویسیم. صورت قیدی گاه «گهگاه» است یا «هرچندگاه» یا همان خود «گاه»، و در زبان گفتار «گاه‌گُدار»، و نه هرگز «گاهن»! در یک سده‌ی اخیر، با رو کردن نثر فارسی به ساختار اصلی دستوری در فارسی و دوری از کاربرد دستور عربی در فارسی، کاربرد تنوین در نثر فارسی پیوسته رو به کاهش داشته است، اما عادت‌های دیرینه همچنان چندی را سر پا نگاه داشته است. [...]

عماد خراسانی

2015-03-01T11:46:00.000+03:30

پرویز خائف از غزل‌سرایان معاصر، عماد خراسانی را یکی از معتبرترین چهره‌های غزل معاصر دانسته و می‌گوید:

"در دوره‌ای که غزل در ادبیات ما شرایط خاصی داشت و به سکون و سرگردانی رسیده بود، محمد حسین شهریار، حسن رهی معیری و عماد خراسانی هر یک با زبان و بیان خاص خود در پی غزل اصیل و سنتی رفتند. در ضمن این‌که عماد با حفظ ساختار و استحکام شعر کهن، حالاتی را ارائه می‌دهد که قابل توجه‌ است و درد جامعه امروز را می‌شناسد. نکته‌ی مهم در غزل عماد، تجلی دردها، ناراحتی‌ها و سرخوردگی‌هایی است که او در زندگی خود با آنها روبه‌رو بوده‌است. او اصالت غزل را حفظ می‌کرد و هیچ‌ وقت از روی تفنن غزل نگفت، بلکه مفهوم غزل یعنی عشق و دوست داشتن را شناخته و به‌کار می‌برد."

دوستت دارم و دانم که تویی دشمن جانم	از چه با دشمن جانم شده ام دوست؟ ندانم
غمم اینست که چون ماه نو انگشت نمایی	ورنه غم نیست که در عشق تو رسوای جهانم
دمبدم حلقه ی این دام شود تنگ تر و من	دست و پایی نزنم خود ز کمندت نرهانم
سر پر شور مرا نه شبی ای دوست به دامان	تا شوی فتنه ی ساز دلم و سوز نهانم
ساز بشکسته ام و طایر پر بسته نگارا	عجبی نیست که اینگونه غم افزاست فغانم
آن لئیم است که چیزی دهد و باز ستاند	جان اگر نیز ستانی ز من این دل نستانم
بار ده بار دگر ای شه خوبان که بترسم	تا قیامت به غم و حسرت دیدار بمانم
مرغکان چمنی راست بهاری و خزانی	منکه در دام اسیرم چه بهارم چه خزانم
ترسم اندر بر اغیار برم نام عزیزت	چه کنم بی تو چه سازم؟ شده ای ورد زبانم
آید آن روز "عمادا" که بینیم که تو گویی	شادمان از دل و دلدارم و راضی ز جهانم
* * *
پیش ما سوختگان، مسجد و میخانه یکیست	حرم و دیر یکی، سبحه و پیمانه یکی است
اینهمه جنگ و جدل حاصل کوته‌نظریست	گر نظر پاک کنی، کعبه و بتخانه یکیست
هر کسی قصه شوقش به زبانی گوید	چون نکو می‌نگرم، حاصل افسانه یکیست
اینهمه قصه ز سودای گرفتارانست	ورنه از روز ازل، دام یکی، دانه یکیست
ره هرکس به فسونی زده آن شوخ ار نه	گریه نیمه شب و خنده مستانه یکیست
گر زمن پرسی از آن لطف که من می‌دانم	آشنا بر در این خانه و بیگانه یکیست
هیچ غم نیست که نسبت به جنونم دادند	بهر این یک دو نفس، عاقل و فرزانه یکیست
عشق آتش بود و خانه خرابی دارد	پیش آتش، دل شمع و پر پروانه یکیست
گر به سرحد جنونت ببرد عشق عماد	بی‌وفایی و وفاداری جانانه یکیست

از کلیله و دمنه در باب موش - با اندکی تخلیص و تصرف

2014-10-28T20:14:00.001+03:30

منشأ و مولد من به شهر ماروت بود در زاویه زاهدی. و آن زاهد عیال نداشت، و از خانه مریدی هر روز برای او یک سله طعام آوردندی، بعضی به کار بردی و باقی برای شام بنهادی. و من مترصد (منتظر) فرصت می‌بودمی چون او بیرون رفتی چندان که بایستی بخوردمی و باقی سوی موشان دیگر انداخت. زاهد در ماند، و حیلت‌ها اندیشید، و سله از بالاها آویخت، البته مفید نبود و دست من از آن کوتاه نتوانست کرد.

تا شبی او را مهمانی رسید. چون از شام بپرداختند زاهد پرسید که :از کجا می‌آیی و قصد کجا می‌داری؟ او مردی بود جهان‌گشته و گرم و سرد روزگار چشیده. درآمد و هرچه از اعاجیب عالم پیش چشم داشت باز می‌گفت. و زاهد در اثنای مفاوضت او هر ساعت دست بر هم می‌زد تا موشان را برماند. میهمان در خشم شد و گفت: سخنی می‌گویم و تو دست بر هم می‌زنی! با من مسخرگی می‌کنی؟ زاهد عذر خواست و گفت: دست زدن من برای رمانیدن موشان است که یکباگری مستولی شده‌اند، هر چه بنهم برفور بخوردند. مهمان پرسید که: همه چیره‌اند؟ گفت: یکی از ایشان دلیرتر است. مهمان گفت: جرأت او را سببی باید. و حکایت او همان مزاج دارد که آن مرد گفته بود که «آخر موجبی هست که این زن کنجد بخته کرده بکنجد با پوست برابر می‌بفروشد.» زاهد پرسید: چگونه است آن؟

گفت: شبانگاهی به فلان شهر در خانه آشنایی فرود آمدم. چون از شام فارغ شدیم برای من جامه خواب راست کردند، و به نزدیک زن رفت و مفاوضت ایشان می‌توانستم شنود، که میان من و ایشان بوریایی حجاب بود. زن را می‌گفت که: می‌خواهم فردا طایفه‌ای را بخوانم و ضیافتی سازم که عزیزی رسیده است. زن گفت: مردمان را چه می‌خوانی و در خانه کفاف عیال موجود نه! آخر هرگز از فردا نخواهی اندیشید و دل تو به فرزندان و اعقاب نخواهد نگریست؟ مرد گفت: اگر توفیق احسان و مجال انفاقی باشد بدان ندامت شرط نیست، که جمع و ادخار (انبار کردن) نامبارکست، و فرجام آن نامحمود، چنانکه از آنِ گرگ بُوَد. زن پرسید که: چگونه است آن؟

گفت: آورده‌اند که صیادی روزی شکار رفت و آهوی بیفگند و برگرفت و سوی خانه رفت. در راه خوگی با او دو چهار شد و حمله‌ای آورد، و مرد تیر بگشاد و بر مقتل خوگ زد، و خوگ هم در آن گرمی زخمی انداخت. و هر دو بر جای سرد شدند. گرگی گرسنه آن‌جا رسید، مرد و آهو و خوگ بدید، شاد شد و به خصب و نعمت ثقت افزود، و با خود گفت: هنگام مراقبت فرصت و روز جمع و ذخیرتست، چه اگر اهمالی نمایم از حزم و احتیاط دور باشد و به نادانی و غفلت منسوب گردم، و به مصلحت حالی و مآلی آن نزدیک‌تر است که امروز این گوشت‌های تازه را در کنجی برم و برای ایام محنت و روزگار مشقت گنجی سازم. و چندان که آغاز خوردن کرد گوش‌های کمان بجست، در گردن گرگ افتاد، و برجای سرد شد.

و این مثل بدان آوردم تا بدانی که حرص نمودن بر جمع و ادخار نامبارکست و عاقبت وخیم دارد. زن گفت: الرزق علی‌الله. راست می‌گویی. و در خانه قدری کنجد و برنج هست، بامداد طعامی بسازم و شش هفت کس را از آن لهنه‌ای حاصل آید. هر که را خواهی بخوان. دیگر روز آن کنجد را بخته کرد، در آفتاب بنهاد و شوی را گفت: مرغان را می‌ران تا این خشک شود، و خود به کار دیگر پرداخت. مرد را خواب در ربود. سگی بدان دهان دراز کرد. زن بدید، کراهیت داشت که از آن خوردنی ساختی. به بازار برد و آن را با کنجد با پوست "صاعا به صاع" بفروخت. و من در بازار شاهد حال بودم. مردی گفت: این زن به موجبی می‌فروشد کنجد بخته کرده به کنجد با پوست. و مرا همین بدل می‌آید که این موش چندین قوت به دلیریی می‌تواند کرد. تبری طلب تا سوراخ او بگشایم و بنگرم که او را ذخیرتی و استظهاری هست که به قوت آن اقدام می‌تواند نمود. در حال تبر بیاوردند، و من آن ساعت در سوراخ دیگر بودم و این ماجرا می‌شنودم. و در سوارخ من هزار دینار بود. ندانستم که کدام کس نهاده بود، لکن بر آن می‌غلتیدمی و شادی دل و فرح طبع من از آن می‌افزود، و هر گاه که از آن یاد می‌کردمی نشاط در من ظاهر گشتی. مهمان زمین بشکافت تا به زر رسید، برداشت و زاهد را گفت: بیش آن تعرض نتواند رسید. من این سخن می‌شنودم و اثر ضعف و انکسار و دلیل حیرت و انخزال در ذات خویش می‌دیدم.

و نگذشت، بس روزگاری که حقارت نفس و انحطاط منزلت خویش در دل موشان بشناختم، و توقیر و احترام و ایجاب و اکرام معهود، نقصان فاحش پذیرفت، و کار از درجت تبسط به حد تسلط رسید، و تحکم‌های بی‌وجه در میان آمد، و همان عادت بر سله جستن توقع نمودند، چون دست نداد از متابعت و مشایعت من اعراض کردند و با یکدیگر گفتند «کار او بود و سخت زود محتاج تعهد ما خواهد شد.» در جمله به ترک من بگفتند و به دشمنان من پیوستند، و روی به تقریر معایب من آوردند و در نقص نفس من داستان‌ها ساختند و بیش ذکر من به خوبی بر زبان نراندند.

و مثل مشهور است که «من قل ماله هان علی اهله». پس با خود گفتم: هر که مال ندارد او را اهل و دوست و یار نباشد، و اظهار مودت و متانت رای و رزانت رویت بی‌مال ممکن نگردد، و به حکم این مقدمات می‌توان دانست که هر کلمتی و عبارتی که توانگری را مدح است درویشی را نکوهش است: اگر درویش دلیر باشد بر حمق حمل افتد، و اگر سخاوت ورزد به اسراف و تبذیر منسوب شود، و اگر در اظهار حلم کوشد آن را ضعف شمرند، و گر به وقار گراید کاهل نماید، و اگر زبان‌آوری و فصاحت نماید بسیارگوی نام کنند، و گر به مأمن خاموشی گریزد مفحم خوانند و مرگ به همه حال از درویشی و سوال مردمان خوش‌تر است، چه دست در دهان اژدها کردن، و از پوز شیر گرسنه لقمه ربودن بر کریم آسان‌تر از سوال لئیم و بخیل.

و بسیار باشد که شرم و مروت از اظهار عجز و احتیاج مانع می‌آید و فرط اضطرار بر خیانت محرض، تا دست به مال مردمان دراز کند، اگر چه همه عمر از آن محترز بوده است. و علما گویند «گنگی بهتر از بیان دروغ، و زفانی اولی‌تر از فصاحت به فحش، و درویشی نیکوتر از عزم توانگری از کسب حرام».

و چون زر از سوراخ برداشتند و زاهد و مهمان قسمت کردند من می‌دیدم که زاهد در خریطه‌ای ریخت و زیر بالین بنهاد. طمع در بستم که چیزی از آن باز آرم. مگر بعضی از قوت من به قرار اصل باز شود و دوستان و بذاذر باز به دوستی و صحبت من میل کنند. چون بخفت قصد آن کردم. مهمان بیدار بود چوبی بر من زد. از رنج آن پای‌کشان بازگشتم و بشکم در سوراخ رفتم و توقفی کردم تا درد بیارامید. آن آز مرا باز برانگیخت و بار دیگر بیرون آمدم. مهمان خود مترصد بود، چوبی بر تارک من زد چنان که از پای درآمدم و مدهوش بیفتاد. بسیار حیلت بایست تا بسوراخ باز رفتم و با خود گفتم: و به حقیقت درد آن همه زخم‌ها همه مال‌های دنیا بر من مبغض گردانید، و رنج نفس و ضعف دل من به درجتی رسید که اگر حمل آن بر پشت چرخ نهند چون کوه بیارامد، و گر سوز آن در کوه افتد چون چرخ بگردد.

و در جمله مرا مقرر شد که مقدمه همه بلاها و پیش‌آهنگ همه آفت‌ها طمع است، و کل رنج اهل عالم بدان بی‌نهایت است، که حرص، ایشان را عنان گرفته، می‌گرداند، چنان که اشتر ماده را کودک خرد به هر جانب می‌کشد و به تجربت می‌توان دانست که رضا به قضا و حسن مصابرت در قناعت، اصل توانگری و عمده سروری است.

گرت نزهت همی باید به صحرای قناعت شو

که آن‌جا باغ در باغ است و خوان در خوان

و حکما گفته‌اند هیچ علم چون تدبیر راست، و هیچ پرهیزگاری چون باز بودن از کسب حرام، و هیچ حسب چون خوش خویی، و هیچ توانگری چون قناعت نیست.

نشود شسته جز به بی‌طمعی

نقش‌های گشادنامه عار

باد بیرون کن ز سر تا جمع گردی بهرآنک[ـه]

خاک را جز باد نتواند پریشان داشتن

افكار مفلوک

2013-11-04T22:52:00.001+03:30

اتفاق بدى میوفته. شخصى از بین می‌رود و ایل و تبارى در غم و ماتم فرو می‌رن. نزدیک‌ترین شخص فرد متوفى به مرحله جنون مى رسه. کارش به روان پزشک و قرص و درمان افسردگى می‌کشه. خبرهایى که از اون به گوش می‌رسه اصلا جالب نیستند. همش نگرانى که بالاخره نتونه از پس قبول این فقدان بر بیاد و کارى دست خودش بده. در حال سیر در این عوالم هستى که ناگهان خبر می‌آد که تونسته یک کار بزرگ رو به سرانجام برسونه و باعث افتخار خود و همون ایل و تبار بشه. یک نفس راحت مى کشى و خیالت آسوده مى شه.

و حال خردورزى:

با تفکر غلط، احساسات منفى رو در خودمون پرورش می‌دیم. دایره تفکر و احساسات ما فقط تا جایى می‌تونه (بر اساس نشانه‌هایی که از محیط اطراف به ما می‌رسه) ما رو درست هدایت کنه و پس از اون باعث گمراهى ما خواهد شد. افکار نپخته بیش از هر چیز خود ما رو دستخوش آشفتگى و دگرگونى خواهد کرد.

اندر حکایات بنی بشر!

2013-03-02T02:30:00.000+03:30

یادم هست یک بازی بود به نام "تلفن" که چند نفر دور هم می‌نشستیم و نفر اول یک جمله رو به آهستگی در گوش نفر کناری زمزمه می‌کرد و به همین ترتیب دور می‌چرخید تا اینکه به گوش نفر آخر می‌رسید و او هم چیزی که شنیده بود رو بیان می‌کرد که معمولا از زمین تا آسمون با اصل قضیه متفاوت بود و باعث تفرح جسم و شادی روحمون می‌شد و تا جایی که می‌تونستیم می‌خندیدیم! مثلا یادم هست که من با این جمله شروع کردم که «من دارم شنا می‌کنم» و بعد از اینکه دوستان زحمت کشیدن و پیام رو گوش به گوش و دهن به دهن رسوندن به نفر آخر، جمله بی زبون من تبدیل شد به «شب‌ها تو رستوران می‌رقصم تا خرج دوا و درمونم کنم»! آخه چه ربطی داره؟ خوب، خیلی هم بی‌ربط نیست... چرا که اگر عمیق‌تر به این قضیه نگاه کنیم متوجه یک اصل بسیار بنیادین در بطن آفرینش نوع بشر می‌شویم که گویای طبیعت پر هرج و مرج اراده تجمعی انسان هاست. اگر کاملا متوجه منظورم نشدید، شاید تماشای این فیلم کوتاه به روشن‌تر شدن موضوع کمک کنه. این فیلم توالی ترسیم یک خط صاف را نشان می‌دهد که توسط ۵۰۰ نفر و بصورت پی در پی ترسیم شده‌اند. از نفر اول خواسته شده بود تا یک خط صاف را بر روی صفحه نمایشگر ترسیم کند و سپس از دیگر افراد شرکت کننده درخواست شد تا مشابه آنچه را که مشاهده می‌کنند ترسیم کنند. نکته جالب توجه اینجاست که هر نفر تنها قادر به مشاهده خط ترسیم شده توسط نفر قبل از خود می‌باشد و در واقع نسخه آنچه که مشاهده می‌کند را به همراه خطای شخصی خود در حین ترسیم ارائه می‌دهد. بعضی از شرکت کنندگان دقت بالایی را صرف ترسیم دقیق آنچه را که مشاهده کرده‌اند می‌کنند. با این وجود، خطای جمعی، یک خط صاف را گرفتار چنان آشفتگی بیش از پیش می‌کند که حاصل کار نفر آخر هیچگونه شباهتی با یک خط واحد صاف ندارد. شاید مشاهده این فیلم باعث بشه تا دید بازتری نه تنها نسبت به یک بازی ساده، بلکه به کل دیدگاه شخصی از خودمان و نوع بشر داشته باشیم.

قرار نبوده

2012-07-07T00:50:00.004+04:30

به قلم مسعود شاهرخ

تا جایی که فهمیده‌‌ام ...

قرار نبوده این‌قدر وقتمان را در آخورهای سر پوشیده‌ی تاریک بگذرانیم به جای چریدنِ زندگی و چهار نعل تاختن دردشت‌های بی‌مرز.

قرار نبوده که تا نم باران زد، دست‌ پاچه شویم و زود چتری از جنس پلاستیک روی سر‌ بگیریم ... مبادا مثل کلوخ آب شویم.

قرار نبوده اینقدر دور شویم و مصنوعی ...

ناخن‌های مصنوعی،

خنده‌های مصنوعی،

آواز‌های مصنوعی،

دغدغه‌های مصنوعی ...

به حتم قرار نبوده بزهایی باشیم که سنگ‌ نوردی مصنوعی در سالن می‌کنند به جای فتح صخره‌های بکر زمین.

هر چه فکر می‌کنم می‌بینم قرار نبوده ما اینچنین با بغل دستی‌مان در رقابت‌ تنگانگ باشیم تا اثبات کنیم جانور بهتری هستیم ... این همه مسابقه و مقام و رتبه و دندان به هم نشان دادن برای چیست؟

قرار نبوده همه از دم درس خوانده‌ بشویم، از دم دکترا به دست بر روی زمین خدا راه برویم، بعید بدانم راه تعالی بشری از دانشگاه‌ها و مدرک‌های ما رد بشود.

باید کسی هم باشد که گوسفندها را هِی کند، دراز بکشد، نیلبک بزند ... و با سوز هم بزند ...

یک کاوه لازم است که آهنگری کند و درفش داشته باشد و به حرمت عدل از جا برخیزد و حرکت کند.

قرار نبوده این‌ همه در محاصره‌ی سیمان و آهن، طبق روی طبق بالا برویم. قرار نبوده این تعداد میز و صندلی‌ِ کارمندی روی زمین وجود داشته باشد. بی‌شک این همه کامپیوتر و پشت‌های قوز کرده‌‌ی آدم‌های ماسیده در هیچ جای خلقت لحاظ نشده بوده است.

تا به حال بیل زده‌اید؟

باغچه هرس کرده‌اید؟

آلبالو و انار چیده‌اید؟

در کل ... خسته از یک روز کاری به رختخواب رفته‌اید؟ ... آخ که با هیچ خواب دیگری قابل مقایسه نیست.

این چشم‌ها شاید برای دیدن نور مهتاب و ستارگان کویر،‌ برای دیدن رنگ زرد گل‌های آفتابگردان، برای خیره شدن به جاریِ آب ... و نه برای ساعت پشت ساعت، روز پشت روز، شب پشت شب، خیره ماندن به نور مهتابی مانیتورها آفریده شده‌اند.

قرار نبوده خروس‌ها دیگر به هیچکار نیایند و ساعت‌‌ها به‌ جایشان صبح‌ خوانی کنند.

آواز جیرجیرک‌های شب‌ نشین حکمتی داشته حتما، که شاید لالایی طبیعت باشد برای به خواب بردن‌ ما آدم‌ها، تا قرص خواب‌ لازم نشویم ...

قرار نبوده کار کردن، جز بر طرف کردن غم نان، بشود همه‌‌ی دار و ندار زندگی ما، همه‌ی دغدغه‌ی زنده بودن‌ ما.

قرارنبوده کنار هم بودن و زاد و ولد کردن، این همه قوانین مدنی عجیب و غریب و دادگاه و مهر و حضانت و نفقه و زندان و گروکشی و ضعف اعصاب داشته باشیم.

قرار نبوده اینطور از آسمان دور باشیم و سی‌ سال بگذرد از عمر‌مان و یک شب هم زیر طاق ستاره‌ها نخوابیده باشیم.

قرار نبوده من از اینجا و شما از آنجا، صورتک زرد به نشانه‌ی سفت بغل کردن و بوسیدن و دوست داشتن برای هم بفرستیم.

چیز زیادی از زندگی نمی‌دانم ...

اما همینقدر می‌دانم که این‌همه "قرارنبوده"- ای که برخلافشان اتفاق افتاده، همگی‌مان را آشفته‌ و سردرگم کرده است.

آنقدر که فقط می‌دانیم خوب نیستیم ...

از هیچ چیز راضی نیستیم ...

اما سر هم در نمی‌آوریم چرا؟!!

جلیل جان، حال همه ما خوب است، اما تو باور مکن

2011-03-23T11:32:00.005+04:30

به قلم سید علی صالحی

سلام

حال همه ما خوبست.

ملالی نیست جز گم شدن گاه به گاه خیالی دور که مردم به آن،

شادمانی بی سبب می‌گویند.

با اینهمه عمری اگر باقی بود،

چنان از کنار زندگی می‌گذرم

که نه زانوی آهوی بی جفت بلرزد

و نه این دل ناماندگار بی درمان.

راستی بگویمت،

حوالی خوابهایمان سال پر بارانی بود.

می‌دانم، می‌دانم،

همیشه حیاط انجا پر از هوای تازه‌ی باز نیامدن است.

اما تو لااقل،

گاهی،

هرزگاهی،

ببین انعکاس تبسم رویا شبیه شمایل باران نیست.

راستی خبرت بدهم،

خانه‌ایی خریده‌ام،

بی پرده، بی پنجره، بی در، بی دیوار،

هی بخند،

چیزی نمانده است،

من چهل ساله خواهم شد،

و فردا را به فال نیک خواهم گرفت.

دارد همین لحظه یک فوچ کبوتر سپید از فراز خانه‌مان می‌گذرد.

یادت هست رفته بودی خبر از آرامش آسمان بیاوری؟

...

نامه‌ام باید کوتاه باشد،

ساده باشد،

بی حرفی از ابهام و آینه.

از نو برایت می‌نویسم،

حال همه ما خوبست،

اما تو باور مکن.

راهنمای تصویری مقطع دکتری

2011-03-08T15:43:00.001+03:30

Matt Might، استاد علوم کامپیوتر در دانشگاه یوتا، با ایجاد این راهنمای تصویری، برای توضیح آنچه از آن به نام مقطع دکتری یاد می‌شود، برای دانش آموزان خود استفاده کرد. مت اشتراک ‌گذاری این تصاویر را تحت شرایطی ویژه و بر اساس مجوز Creative Commons مجاز اعلام کرده است.

دایره‌ای را تصور کنید که دربرگیرنده تمام دانش بشریت است:

زمانی که دوره ابتدایی را به پایان می‌رسانید، اندکی از این دانش را فرا گرفته‌اید:

زمانی که دبیرستان را به پایان می‌رساند، کمی بیشتر از این دانش را فرا خواهید گرفت:

با کسب مدرک لیسانس، در یک زمینه‌ی خاص متخصص خواهید شد:

دوره‌ی فوق لیسانس این تخصص را عمیق‌تر می‌کند:

خواندن مقالات تحقیقاتی، شما به مرز دانش بشریت خواهد رساند:

حالا به این منطقه مرزی کمی بیشتر توجه کنید:

برای چند سال به این مرز فشار وارد خواهید آورد:

تا اینکه بالاخره روزی به شما اجازه می‌دهد تا در آن نفوذ کنید:

این برجستگی که شما در مرز دانش بشریت ایجاد کرده‌اید، دکتری شما می‌باشد:

البته این دید شما می‌باشد که نسبت به جهان تغییر کرده است:

بنابراین تصویر ابتدایی را فراموش نکنید:

تحصیلاتتان پرفشار باد!

کشکی کشکی

2010-10-19T07:51:00.001+03:30

بدون هیچ طفره ای میرم سر اصل مطلب. این ایمیل رو علی در جواب ایمیلی برام فرستاده بود که چند وقت پیش براش فرستاده بودم. در اون ایمیلی که من برای علی فرستاده بودم، جملاتی بود که به دکتر علی شریعتی منتسب شده اند.

...

ایمیلی که در رابطه با شریعتی بود رو تا آخر خوندم. یک نکته اینکه بسیاری از این کلام‌هایی که از شریعتی نقل شده بود، از شریعتی نیست و البته کم هم نبود. اخیرا در ایران هم کاملا شایع شده و سخنان بزرگان رو پیام میدن به همدیگه، با نام شریعتی.

مهمترین سخنی که جعل شده بود این یکی بود: دنیا را نگه دارید، می‌خواهم پیاده شوم، اما اصل این جمله از شریعتی نیست، بلکه:

Anthony Newley: Stop the world, I want to get off.

جالب تر اینکه کسانی سخنانی رو از خودشون در میارن و مارک شریعتی رو بهش می‌چسبونن و می‌فرستن روی لاین مردمی که خودشون اهل مطالعه نیستن.

...

راستی، اگه کشک دم دستت داری (از اون کشک هایی که گرد هست و خشکه و باید بذاری توی لپت تا خیس بخوره). اگه از این کشک‌ها داری روزی یکی حتما بخور چون از سرطان جلوگیری می‌کنه.

با خوندن این چیزی که در مورد کشک گفتم، چی فکر کردی؟ اگه فورا به این فکر افتادی که حالا کشک از کجا بیارم، از اون تیپ آدم‌ها هستی که برای القای یک ایده به مغزت نیازی به کار تخصصی و سخت نیست، مثل عامه مردم. اما اگه با خودت اندیشیدی که این صحبت در مورد کشک رو، علی از کجاش درآورده؟! ما که همچین چیزی تا حالا نشنیده بودیم! چه دلیل علمی برای این ادعا وجود داره؟ آیا دانشگاه کمبریج مقاله داده؟ توی کدوم لابراتواری در موردش تحقیق شده؟ مقاله‌اش توی کدوم آکادمی معتبری منتشر شده؟ - اگه این سوال‌ها در ذهنت ایجاد شده باشه تو رو به راحتی نمی‌شه مورد برخورد ایده‌های نادرست، تحریف شده و بی منطق و بی‌دلیل علمی قرار داد، ولی یه نکته مهم: حتی تو هم مصون نیستی.

یه واژه‌ای در انگلیسی وجود داره که تو به عنوان اوستای تدریس انگلیسی باهاش آشنایی، اما بیشتر با معنی متداول اون تا اون معنی که مد نظر منه.

اون واژه اینه:

Suggest: To tell a plan to somebody in order to think about it.

اما معنی بسیار مهم دیگه‌ای هم داره که مکاران و خیانت کاران به بشریت روی اون بسیار کار می‌کنند:

Suggest: To put an idea into somebody's mind in the way that they believe it without thinking about it.

القا ایده، بدون اینکه تو در موردش حتی فکر کنی!

این کار از متخصصین بر میاد، بهش می‌گن: Power of Suggestion. ابتدا روی مغز تو به عنوان یه شخص یا یه گروه یا یه جامعه کار میشه، ذهن تو آماده پذیرا شدن ایده‌ها میشه، بعد ایده القا میشه و برای تو تبدیل به یه باور جاودانه میشه. اگه قبول کردی که کشک برای جلوگیری از سرطان خوبه، ببیین چه باورهایی کشکی‌تر از کشک وجود داره که اونها رو بدون دلیل قبول کرده‌ای.

...

نوروز

2006-03-23T03:30:00.000+03:30

به قلم علی شریعتی

نوروز یک جشن ملی است، جشن ملی را همه می‌شناسند که چیست. نوروز هر ساله برپا می‌شود و هر ساله از آن سخن می‌رود. بسیار گفته‌اند و بسیار شنیده‌اید. پس به تکرار نیازی نیست؟ چرا هست. مگر نوروز را خود مکرر نمی‌کنید؟ پس سخن از نوروز را نیز مکرر بشنوید. در علم و ادب تکرار ملال آور است و بیهوده. عقل تکرار را نمی پسندد. اما احساس، تکرار را دوست دارد، طبیعت تکرار را دوست دارد، جامعه به تکرار نیازمند است و طبیعت را از تکرار ساخته‌اند. جامعه با تکرار نیرومند می شود. احساس با تکرار جان می‌گیرد و نوروز، داستان زیبایی است که در آن طبیعت، احساس و جامعه هر سه دست اندرکارند.

نوروز که قرن‌های دراز است بر همه جشن‌های جهان فخر می‌فروشد، از آن رو هست که این قرارداد، مصنوعی - اجتماعی و یا بک جشن تحمیلی سیاسی نیست. جشن جهان است و روز شادمانی زمین، آسمان و آفتاب و جشن شکفتن‌ها و شورِ زادن‌ها و سرشار از هیجان هر آغاز. جشن‌های دیگران غالبا انسان را از کارگاه‌ها، مزرعه‌ها، دشت و صحرا، کوچه و بازار، باغ‌ها و کشتزارها، در میان اتاق‌ها و زیر سقف‌ها و پشت درهای بسته جمع می‌کند. کافه‌ها، کاباره‌ها، زیر زمین‌ها، سالن‌ها، خانه‌ها ... در فضایی گرم از نفت، روشن از چراغ، لرزان از دود، زیبا از رنگ و آراسته از گل‌های کاغذی، مقوایی، مومی، بوی کندر و عطر و ... اما نوروز دست مردم را می‌گیرد و از زیر سقف ها و درهای بسته، فضاهای خفه، لای دیوارهای بلند و نزدیک شهرها و خانه‌ها، به دامن آزاد و بیکرانه طبیعت می‌کشاند؛ گرم از بهار، روشن از آفتاب، لرزان از هیجان آفرینش و آفریدن، زیبا از هنرمندی باد و باران، آراسته با شکوفه، جوانه، سبزه و معطر از بوی باران، بوی پونه، بوی خاک، شاخه‌های شسته، باران خورده‌ی پاک و ... نوروز تجدید خاطره ی بزرگی است؛ خاطره خویشاوندی انسان با طبیعت. هر سال انسان، این فرزند فراموشکار، که سرگرم کارهای مصنوعی و ساخته‌های پیچیده خود، مادر خویش را از یاد می برد، با یادآوری وسوسه‌آمیز نوروز به دامن وی باز می‌گردد و با او، این بازگشت و تجدید دیدار را جشن می گیرد. فرزند در دامن مادر، خود را باز می یابد و مادر، در کنار فرزند. چهره‌اش از شادی می شکفد، اشک شوق می بارد، فریادهای شادی می کشد، جوان می شود، حیات دوباره می‌گیرد. با دیدار یوسفش بینا و بیدار می‌شود.

تمدن مصنوعی ما هر چه پیچیده‌تر و سنگین‌تر می‌گردد، نیاز به بازگشت و باز شناخت طبیعت را در انسان حیاتی‌تر می‌کند و بدین گونه است که نوروز بر خلاف سنت‌ها که پیر می‌شوند، فرسوده و گاه بیهوده رو به توانایی می‌رود و در هر حال، آینده‌ای جوان‌تر و درخشان‌تر دارد. نوروز تنها فرصتی برای آسایش، تفریح و خوشگذرانی نیست، نیاز ضروری جامعه، خوراک حیاتی یک ملت نیز هست. دنیایی که بر تغییر و تحول گسیختن و زایل شدن، در هم ریختن و از دست رفتن بنا شده‌است، جایی که در آن، آنچه ثابت است و همواره لایتغیر، و همیشه پایدار، تنها، تغییر است و ناپایداری. چه چیز می تواند ملتی را، جامعه‌ای را در برابر ارابه بی رحم زمان، که بر همه چیز می گذرد و له می‌کند و می رود و هر پایه‌ای را می‌شکند و هر شیرازه‌ای را می‌گسلد، از زوال مصون دارد؟ هیچ ملتی با یک نسل و دو نسل شکل نمی‌گیرد. ملت، مجموعه پیوسته ی نسل‌های متوالی بسیار است. اما زمان این تیغ بی رحم، پیوند نسل‌ها را قطع می‌کند. میان ما و گذشتگانمان، آنها که روح جامعه ما و ملت ما را ساخته‌اند، دره هولناک تاریخ حفر شده‌است. قرن‌های تهی، ما را از آنان جدا ساخته‌اند. تنها سنت‌ها هستند که پنهان از چشم جلاد زمان، ما را از این دره هولناک گذر می‌دهند و با گذشتگانمان و با گذشته‌هایمان آشنا می سازند. در چهره مقدس این سنت‌هاست که ما حضور آنان را در زمان خویش، کنارخویش و در خود خویش احساس می‌کنیم، حضور خود را در میان آنان می‌بینیم و جشن نوروز یکی از استوارترین و زیباترین سنت‌هاست.

در آن هنگام که مراسم نوروز را به پا می داریم، گویی خود را در همه نوروزهایی که هر ساله در این سرزمین بر پا می کرده‌اند، حاضر می‌یابیم و در این حال، صحنه‌های تاریک و روشن و صفحات سیاه و سفید تاریخ ملت کهن ما، در برابر دیدگانمان ورق می‌خورد، رژه می‌رود. ایمان به اینکه نوروز را ملت ما هر ساله در این سرزمین بر پا می‌داشته است، این اندیشه‌های پر هیجان را در مغزمان بیدار می‌کند که؛ آری هر ساله، حتی همان سالی که اسکندر چهره این خاک را به خون ملت ما رنگین کرده بود، در کنار شعله‌های مهیبی که از تخت جمشید زبانه می‌کشید، همانجا، همان وقت، مردم مصیبت زده ما، نوروز را جدی‌تر و با ایمان سرخ رنگ، خیمه بر افراشته بودند و در آرامش غمگین شهرهای مجروح و در کنار آتشکده‌های سرد و خاموش، نوروز را گرم و پر شور جشن می‌گرفتند. تاریخ از مردی در سیستان خبر می‌دهد که در آن هنگام که عرب، سراسر این سرزمین را در زیر شمشیر خلیفه جاهلی، آرام کرده بود، از قتل عام شهرها و ویرانی خانه‌ها و آوارگی سپاهیان می‌گفت و مردم را می‌گریاند و سپس چنگ خویش را بر می‌گرفت و می‌گفت: "اباتیمار، اندکی شادی باید". نوروز در این سال‌ها و در همه سال‌های همانندش، یک شادی این چنین بوده است، عیاشی و بی‌خودی نبوده است. اعلام ماندن و ادامه داشتن و بودن این ملت بوده و نشانه پیوند با گذشته‌ای که زمان و حوادث ویران کننده زمان همواره در گسستن آن می کوشیده است.

نوروز همه وقت عزیز بوده است، در چشم مغان، در چشم موبدان، در چشم بی‌شکنان و در چشم شیعیان بی‌شکن. همه نوروز را عزیز شمرده‌اند و با زبان خویش از آن سخن گفته‌اند. حتی فیلسوفان و دانشمندان که گفته‌اند: "نوروز، روز نخستین آفرینش است، که اورمزد دست به خلقت جهان زد و شش روز در این کار بود و ششمین روز، خلقت جهان پایان گرفت "، و از این روست که نخستین روز فروردین را اهورمزد نام داده‌اند و ششمین روز را مقدس شمرده‌اند. چه افسانه زیبایی زیباتر از واقعیت. راستی مگر هر کسی احساس نمی کند که نخستین روز بهار، گویی نخستین روز آفرینش است. اگر روزی خدا جهان را آغاز کرده‌است، بی‌شک آن روز، این نوروز بوده‌است. بی‌شک بهار نخستین فصل و فروردین نخستین ماه و نوروز نخستین روز آفرینش است. هرگز خدا جهان و طبیعت را با پاییز یا زمستان یا تابستان آغاز نکرده است. بی‌شک اولین روز بهار، سبزه‌ها روییدن آغاز کرده‌اند و رودها رفتن و شکوفه‌ها سر زدن و جوانه‌ها شکفتن. بی شک، روح در این فصل زاده است و عشق در این روز سر زده است و نخستین بار، آفتاب در نخستین روز طلوع کرده است و زمان با وی آغاز شده است. اسلام که همه رنگ‌های قومیت را زدود و سنت‌ها را دگرگون کرد، نوروز را جلای بیشتر داد، شیرازه بست و آن را با پشتوانه‌ای استوار از خطر زوال در دوران بی‌شکنی ایرانیان، مصون داشت.

[...]

نوروز، این پیری که غبار قرن‌های بسیار بر چهره‌اش نشسته است، در طول تاریخ کهن خویش، روزگاری در کنار مغان، اوراد مهر پرستان را خطاب به خویش می‌شنیده است. پس از آن، در کنار آتشکده‌های زردتشتی، سرود مقدس موبدان و زمزمه اوستا و سروش اهورا مزدا را به گوشش می‌خوانده‌اند. از آن پس با آیات قرآن و زبان الله ‌از او تجلیل می‌کرده‌اند ... و در همه‌این چهره های گوناگونش، این پیر روزگارآلود، که در همه قرن‌ها و با همه نسل‌ها و همه اجداد ما، از اکنون تا روزگار افسانه‌ای جمشید باستانی، زیسته است و با همه‌مان بوده است، رسالت بزرگ خویش را همه وقت با قدرت و عشق و وفاداری و صمیمیت انجام داده است و آن، زدودن رنگ پژمردگی و اندوه از سیمای این ملت نومید و مجروح است و درآمیختن روح مردم این سرزمین بلاخیز با روح شاد و جانبخش طبیعت و عظیم‌تر از همه پیوند دادن نسل‌های متوالی این قوم که بر سر چهار راه حوادث تاریخ نشسته و همواره تیغ جلادان و غارتگران و سازندگان، کله منارها بندبندش را از هم می‌گسسته است و نیز پیمان یگانگی بستن میان همه دل‌های خویشاوندی که دیوار عبوس و بیگانه دوران‌ها در میانه‌شان حایل می‌گشته و دره عمیق فراموشی، میانشان جدایی می‌افکنده است.

و ما در این لحظه، در این نخستین لحظات آغاز آفرینش، نخستین روز خلقت، روز اورمزد، آتش اهورایی نوروز را باز بر می افروزیم و در عمق وجدان خویش، به پایمردی خیال، از صحراهای سیاه و مرگ زده قرون تهی می‌گذریم و در همه نوروزهایی که در زیر آسمان پاک و آفتاب روشن سرزمین ما بر پا می شده است، با همه زنان و مردانی که خون آنان در رگ‌هایمان می‌دود و روح آنان در دل‌هایمان می زند، شرکت می‌کنیم و بدین گونه، بودن خویش، را به عنوان یک ملت در تند باد ریشه برانداز زمان‌ها و آشوب گسیختن‌ها و دگرگون شدن‌ها خلوت می‌بخشیم و در هجوم این قرن دشمنکامی، که ما را با خود بیگانه ساخته و خالی از خوی برده رام و طعمه زدوده از شخصیت این غرب غارتگر کرده است، در این میعادگاهی که همه نسل‌های تاریخ و اساطیر ملت ما حضور دارند، با آنان پیمان وفا می‌بندیم، امانت عشق را از آنان به ودیعه می‌گیریم، که هرگز نمیریم و دوام راستین خویش را به نام ملتی که در این صحرای عظیم بشری، ریشه در عمق فرهنگی سرشار از قداست و جلال دارد و بر پایه‌اصالت خویش در رهگذر تاریخ ایستاده است، بر صحیفه عالم ثبت کنیم.

به نام یزدان پاک

2003-10-03T13:51:00.005+03:30