Tak jak podziwiałem sztychy starych mistrzów grafiki warsztatowej, tak w tej chwili podziwiam prace Bartka Kosowskiego. Perfekcyjny rysunek, gdzie każda linia wygląda jakby była elementem wielkiego planu, w którym nic nie zostało pozostawione przypadkowi.

Gdybyś miał wymienić kilku autorów, których prace wywarły na Ciebie największy wpływ i krótko opisać co w nich takiego znalazłeś; to kogo byś wybrał?

Jest wielu autorów, których prace wywierają na mnie wielkie wrażenie. Pierwsze dwa miejsca od kilku lat zajmują z pewnością James Jean i Ashley Wood. Ten pierwszy za to, że w niesamowity sposób potrafi łączyć tradycyjny rysunek z photoshopem, budując niesamowity baśniowo-komiksowy klimat. Prace Wooda z kolei mają niespotykaną spontaniczność – zarówno jego rysunki jak i malarstwo są strasznie ekspresyjne i charakteryzują się tym swobodnym „czymś”, na co sam nigdy nie mogę się zdobyć w swoich pracach.

No i są jeszcze bracia Asaf i Tomer Hanuka, których kolory i kompozycja w połączeniu z uproszczoną komiksową kreską po prostu zabijają.

Oprócz nich mógłbym wymienić jeszcze wielu twórców. Ostatnio widziałem na żywo prace Luciana Freuda i byłem pod ogromnym wrażeniem „mięsistości” tych prac. Ten człowiek to geniusz.

A gdybyś miał wymienić kogoś z naszego kraju?

Pierwsze dwie osoby, które przychodzą mi do głowy to dwaj współcześni polscy twórcy komiksowi, a mianowicie Przemek Truściński i Krzysztof Gawronkiewicz. Pierwszego lubię za jego świetną swobodną kreskę, a drugiego za…. chyba jeszcze lepszą kreskę od tego pierwszego. Komiks “Achtung Zelig” wydany w 2004 roku z rysunkami Krzyśka Gawronkiewicza to mój ulubiony polski album komiksowy od czasu “Sznikla” Rosińskiego. Większość kadrów z “Zeliga” to gotowy materiał na grafikę warsztatową. Wracam do niego co jakiś czas i za każdym razem myślę sobie, że też bym tak chciał.

Co takiego ostatnio widziałeś (wystawa,komiks,itp.), co było dla Ciebie odkryciem?

Tak jak już wspominałem, widziałem ostatnio wystawę Luciana Freuda i mimo iż znałem go już dużo wcześniej, na żywo zrobił on na mnie kolosalne wrażenie. Grubo nakładana farba, mięsistość ciała, dobór barw – wszystko to składa się na prace o niespotykanej sile. Ogromnym atutem wystawy było pokazanie na niej zdjęć z pracowni malarza, na których zobaczyć można było jego proces twórczy. Na niektórych zdjęciach widać było zarówno modelkę jak i płótno, co w świetny sposób pokazywało geniusz Freuda. Jego prace są tworzone z natury, a mimo to nie są do końca realistyczne (a może właśnie są realistyczne aż do bólu…).

Studiowałeś na ASP w Łodzi na kierunku grafika artystyczna, co dały te studia?

Myślę, że po pierwsze pozwoliły mi otworzyć się na trochę inną sztukę. Przed nimi byłem całkowitym negatem jeśli chodzi o sztukę abstrakcyjną, konceptualną i takie tam. Teraz, choć ciągle uważam, że spory procent proponowanej sztuki współczesnej to bardziej marketing danego twórcy niż jakakolwiek wartość, potrafię stanąć przed jakąś pracą współczesną w galerii i totalnie się nią zachwycić.

Dodatkowo, jeśli chodzi o moje własne prace to studia te pozwoliły mi poznać podstawy kompozycji (o której totalnie nie miałem pojęcia) i dopracować swoją własną kreskę. Tworząc akwaforty do dyplomu nauczyłem się tego, że każda kreska musi być przemyślana i że nie można tak sobie czegoś „bazgrnąć”.

Twój podstawowy warsztat pracy to?

Podstawą są ołówki techniczne 0,3mm i rysiki różnej twardości. Dość trudno je u nas kupić, więc zawsze przywożę je z różnych dziwnych miejsc, które odwiedzam. Mam nawet swój ulubiony – jest to metalowy Graphgear 1000 Pentela. Jest ładny i bardzo dobrze leży w dłoni. Z klasycznych rzeczy poza ołówkami są jeszcze tempery. Jeśli chodzi o mniej tradycyjne środki to czasem używam zeskanowanych plam zrobionych na przykład herbatą lub różnych tekstur, które uzyskuję skanując serwetki lub koszule. No i oczywiście jest jeszcze photoshop, w którym zawsze nakładam kolory.

Większość ilustracji powstających obecnie zapisana jest w postaci cyfrowej. Jaki jest twój stosunek do tej formy zapisu, dawniej istniał jeden oryginał wykonany na papierze? Teraz, gdy idziesz na wystawę dominują wydruki. Czy istnieje jeszcze różnica pomiędzy jednym, a drugim?

Moim zdaniem istnieje ogromna różnica między mediami tradycyjnymi i cyfrowymi. Choć sam nakładam kolory w Photoshopie, nie wyobrażam sobie pracy tylko z komputerem. Dla mnie podstawą ciągle jest ręczny rysunek. Komputer jest oczywiście narzędziem, które w znacznym stopniu skraca czas pracy i jest to niezmiernie ważne w tworzeniu na zlecenie, gdzie kilka “ctrl + z” zastąpić może czasem kilka godzin żmudnego rysowania. Niemniej jednak osobiście dopiero patrząc na odręczny rysunek lub sposób kładzenia farby na płótno jestem w stanie docenić, czy ktoś ma “to coś”. Osobiście największe emocje na wystawach wciąż wzbudzają we mnie prace tradycyjne – malarstwo, grafika, rysunek, bo mam świadomość jak ogromną ilość czasu trzeba poświęcić, by stworzyć tego typu dzieła.

Szkicujesz z natury czy korzystasz ze zdjęć?

Niestety korzystam ze zdjęć. Prawda jest taka, że dostając zlecenie na ilustrację masz określony deadline i nie możesz sobie pozwolić na luksus rysowania z natury, bo to po prostu zabiera dużo więcej czasu. Robisz więc sobie lub komuś znajomemu zdjęcie i wykorzystujesz je jako bazę do rysunku.

Niestety? To znaczy, że chciałbyś się obyć bez nich?

I tak i nie. Z jednej strony czasem brakuje mi rysowania z natury, bo pamiętam jeszcze to wspaniałe uczucie siedzenia przy sztaludze, mierzenia proporcji i spędzania dziesięciu godzin na studiowaniu anatomii modela lub modelki. Z drugiej strony jednak nie mam jakichś ortodoksyjnych poglądów na technologię i uważam, że nowinki techniczne (jeśli do takich można zaliczyć aparat cyfrowy:) są po to, by nam pomagać w pracy.

Ile czasu potrzebujesz na wykonanie gotowego rysunku?

To zależy. Jeśli jest to coś co robię dla siebie – mogą to być tygodnie. Rysuję, odstawiam, znów do tego wracam i tak można w nieskończoność. Jeśli chodzi o prace do gazet to zazwyczaj wydawca określa termin, w jakim trzeba to zrobić. Moim rekordem była ilustracja, na którą zlecenie dostałem o 20:00 i trzeba ją było dostarczyć do południa następnego dnia. Jeśli się nie śpi całą noc, jest to wykonalne.

Czy masz ulubioną cześć ludzkiego ciała, od której zaczynasz rysować postać? Od czego zaczynasz rysunek postaci?

Najczęściej zaczynam rysunek od lewej pachy lub prawego podudzia… a tak poważnie to nigdy się nad tym nie zastanawiałem, więc chyba nie ma takiej części.

Lubisz pracować na zlecenie?

Lubię. Przyczyn jest kilka. Po pierwsze – mogę połączyć przyjemne z pożytecznym – rysuję i ktoś mi za to płaci. Po drugie – każde zlecenie to wyzwanie – dostajesz tekst i musisz go wizualnie zinterpretować. Wyszukać to, co najważniejsze i pokazać to w taki sposób, żeby zachęcić czytelnika do sięgnięcia po niego. Oczywiście ma to też swoje wady, której podstawową jest limit czasowy. Najczęściej termin wykonania ilustracji jest bardzo krótki i trzeba się ostro napracować, żeby zdążyć na czas.

Jak to jest z pracami na zlecenie, dostajesz temat i co dalej?

Wygląda to zazwyczaj tak: dostaję mejlem tekst do zilustrowania i (najczęściej, choć nie zawsze) wymagany format pracy. Czytam tekst podkreślając kluczowe fragmenty i szkicując już najczęściej jakieś pierwsze pomysły. Następnie czytam raz jeszcze i decyduję się już na coś. Robię pierwsze szkice, kombinuję z kompozycją kadru. Pytam swoja dziewczynę (a czasem również znajomych), które wersje wydają im się najciekawsze i zabieram się do konkretnego rysowania. Czasem też robię wcześniej zdjęcia, które wykorzystuję jako podstawę rysunku. Kiedy rysunek jest gotowy, skanuję go i zaczynam nakładać kolor (a czasem też jakieś faktury lub plamy) w photoshopie. Gdy wszystko wydaje się gotowe i mam na to czas, daję sobie trochę przerwy, aby móc spojrzeć na ilustrację „na świeżo” i po jakimś czasie poprawiam to, co wydaje mi się nie grać. Kiedy wszystko jest gotowe, zapisuje jako JPG, puszczam mejlem do wydawcy i czekam na publikację. Później biegnę do kiosku, wykupuję wszystkie gazety i jestem szczęśliwy przez jakieś dwie godziny. Potem zaczynam doszukiwać się wad i „niedoróbek” i łapię doła. Hehe….

Wymarzone zlecenie?

Jeśli z chodzi o wymarzone zlecenie to mogłyby to być zrobienie ilustracji na okładkę płyty jednego z zespołów, które lubię lub chociaż stworzenie ilustracji dla takich pism jak Rolling Stone czy Spin. A tak na serio to chciałbym po prostu dojść do tego, by być w stanie utrzymywać się tylko i wyłącznie z ilustracji.

Linki

Strona Bartka Kosowskiego – http://www.bartoszkosowski.com/

Blog – http://kosowski.blogspot.com/

www.stephanie-davidson.com

www.nicolasvial-peintures.com

marcella-tamayo.com

www.flipacoin.eu

www.dept-h.co.uk

pandemiafanzine.com

Adobe prawie zmonopolizowało ten rynek, wchłaniając Aldusa i Macromedię, które stworzyły i rozwijały takie programy, jak PageMaker i Freehand. Żal mi szczególnie tego ostatniego, który po przejęciu Macromedii przez Adobe, został wyrzucony na śmietnik. Po wycięciu konkurencji od razu stwardniała polityka cenowa Adobe i jej podejście do użytkowników starszych wersji programów w kwestii uaktualnień. Ma to oczywiście swoje dobre strony, powstało spójne środowisko pracy oferujące łatwą wymianę danych, choć cena tego jest moim zdaniem zbyt wysoka; a pamiętam jak Photoshop 4.0 (pełną wersję do komercyjnego użytku) można było nabyć wraz ze skanerem Umaxa za 800 zł (brutto).

Inkscape

Inkscape jest edytorem grafiki wektorowej, odpowiednikiem programów: Ilustrator, FreeHand i Corel. Do edycji i zapisu plików wykorzystuje standard SVG (Scalable Vector Graphic), który uzyskał rekomendację W3C.

Dostępne są wersje dla Windows, Mac OS X i Linuksa,  jest również do pobrania polska wersja językowa.

Do czego go używać?

Projektowanie znaków, ilustracja i info-grafika, projektowanie stron www.
Inkscape sprawdzi się w każdej z tych specjalizacji jako samowystarczalne narzędzie. Jego zestaw funkcji w niczym nie ustępuje komercyjnym programom.
Nie polecałbym tego programu tym, którzy korzystają przy pracy głównie z tabletu. Pod tym względem Inkscpae jest dość kapryśny, a przynajmniej u mnie tak to wyglądało. Dla tych, którzy nie tworzą grafik w taki sposób, może się on stać podstawowym narzędziem pracy albo bardzo pomocnym dodatkiem.
Wadą jest również brak współpracy z kolorami z systemu Pantone.

Co jest fajnego?

Przezroczystość w przejściu tonalnym

Nie tylko obiekty mogą być przezroczyste. Przezroczystość można w wygodny sposób zdefiniować również dla wybranych kolorów np. w przejściu tonalnym w danym obiekcie, bez potrzeby tworzenia masek z kanałem alfa.

Polecenie “Wiersze i kolumny”

Oprócz funkcji wyrównywania-rozmieszczenia obiektów (align), oferującej standardowe opcje, jest również polecenie “Wiersze i kolumny” pozwalające na porządkowanie obiektów w zespoły tworzące tabelaryczny układ o zdefiniowanych przez użytkownika właściwościach takich jak ilość wierszy i kolumn, odstępy pomiędzy obiektami itp.

Krzywa “Spiro”.

Bez wnikania w matematyczną definicję tego rodzaju krzywej powiem tylko, że jest to taki “myk”, który z każdej kulfoniastej krzywej może zrobić wysmakowanego esa-floresa. Jeśli nie zamienimy krzywej Spiro na zwykłą krzywą możemy ją edytować przemieszczając jej węzły a pozostałe będą się same dostosowywały, tak by flores był narysowany idealnie gładką linią.

Przydatne skróty klawiaturowe.

Ctrl + prawy klawisz myszy PPM (wciśnięty) – przesuwanie obszaru roboczego.

Ctrl + PPM kliknięcie (można również skorzystać z kliknięcia w “+”) – powiększenie

Ctrl + Shift + PPM kliknięcie (można również skorzystać z kliknięcia w “-”) – pomniejszenie

Shift + “#” – wyświetlenie/ukrycie siatki

Shift + “|” – wyświetlenie/ukrycie linii pomocniczych

“%” – włączenie/wyłączenie przyciągania

“1″ – powiększenie 100%

“2″ – powiększenie 50%

“4″ – pokaż wszystkie obiekty

“5″ – pokaż całą stronę

“6″ – pokaż całą szerokość strony

Dwukrotne kliknięcie LPP w zgrupowane obiekty – rozgrupowanie

Linki

www.inkscape.org – oficjalna strona programu Inkscape

dokumnetacja –  obszerna polska dokumentacja z licznymi przykładami

Jakbyś opisał swoje zdjęcia, swój pomysł na uprawianie fotografii?

Aparat fotograficzny może być narzędziem patrzenia lub myślenia. Najczęściej jest mieszanką obu tych możliwości w różnych proporcjach. Staram się by stawał się on dla mnie coraz bardziej narzędziem myślenia. Kamera jest ekstensją i wzroku i mózgu. Myślą o fotografii jako sztuce nie można zapominać o tym drugim.

Masz jakąś swoją myśl przewodnią, która przyświeca Ci przy naciskaniu spustu migawki?

Moja myśl to czy warto ją naciskać, zwłaszcza, że widzę już zdjęcie (na ekranie lcd) jeszcze przed jego zrobieniem.

Bliżej Ci do chłodnej kalkulacja czy żywiołu?

Działałem na ogół spontanicznie. Teraz to się zmienia. Ilość kombinacji jest ograniczona. I naprawdę widać to zbliżanie się do “krawędzi “oglądając pewne rodzaje fotografii. Trzeba być świadomym.

Pamiętasz swoje początki w fotografii?

Początki były typowe. Już w szkole podstawowej robiłem zdjęcia bez niczyjej pomocy. Nawet w pewien sposób eksperymentowałem.

Po latach praktyki i doświadczeń, czy czujesz się wciąż poszukiwaczem?

Ciągle liczę na jakieś odkrycia.

Czy panując nad warsztatem panujesz nad materią emocjonalną zdjęcia? Czy wciąż jest Cię w stanie zaskoczyć efekt końcowy?

Liczę na zaskoczenie. Fotografia jest pełna sprzeczności. Można o niej powiedzieć wszystko. Jest prawdą i fałszem, balsamowaniem i niszczeniem, ratowaniem i uśmiercaniem. Nie można się nudzić.

Człowiek kroczy od inspiracji do inspiracji. Mógłbyś nakreślić swoją drogę kreśląc ją sylwetkami mistrzów? Kto nadal jest niedoścignionym wzorem?

Nie miałem wzorów. Dopiero teraz świadomie znam historię fotografii. Cenię krańcowo różnych autorów. Tych, których prace oglądam zapominając, że jest to fotografia, np Elliot Erwit poprzez fotografów o specyficznym oglądzie świata jak Martin Parr czy autorów, których prace nie są czystą fotografią, np. Jeff Wall, Roger Ballen.

Szukasz tematów czy to tematy same pchają się przed obiektyw?

Szukam i nie jest to łatwe.

Co sprawia Ci największą trudność w fotografii?

Samoświadomość.

Podchodzisz do fotografii ortodoksyjnie czy korzystasz z udogodnień jakie daje technologia XXI wieku?

Korzystam ze wszystkiego, oprócz działań i technik, które podążają za banałem. Technika to udogodnienie i zabawa. Nie można o niej za dużo myśleć, to ślepa uliczka, nic się tak szybko nie starzeje jak nowość. Chyba że ta technika odkrywa nowe, nie znane wcześniej światy wizualne.

Opowiedz o swoim warsztacie.

Przez wiele lat fotografowałem tylko średnim formatem na slajdach. Trochę pracowałem w studio. W studio używałem sprzęt Mamiya. A w świetle zastanym to były też różne kamery Mamiya i Fuji 645 GAzi.

Teraz to lustrzanki cyfrowe Canona, ostatnio 5dMkII, Lumix GF1 i kamera otworkowa (dla równowagi)

Zdobywasz nagrody, wyróżnienia, ale czy da się żyć z fotografii?

Da się, ale coraz trudniej. Publikuję zdjęcia w prasie i innych wydawnictwach. Mam bank fotografii z Polski, www.ga.com.pl

No i pracuję w Akademii Sztuk Pięknych.

Masz jakieś ulubione zdjęcie?

Powiem szczerze. Myślę nad tym pytaniem już kilka minut i nic nie przyszło mi do głowy. To chyba nie mam.

Fotografia cyfrowa zawładnęła światem. Przeszedłeś już na “drugą stronę” czy pozostałeś wierny fotografii analogowej?

Korzystam w 95 procentach z techniki cyfrowej. Myślę, że nie trzeba się zbyt zastanawiać nad technologią i żałować rozlanego mleka. Co innego jest ważne.

Masz jakieś miejsce marzenie, gdzie czujesz, że zrobiłbyś zdjęcie życia?

Nie mam. Przynajmniej sobie tego nie uświadamiam. A zdjęcie życia to raczej nie efekt takiego czy innego miejsca (choć tak może być w przypadku fotoreporterów) tylko pracy nad samym sobą.

Liczyłeś kiedyś ile kilometrów musiałeś przejść, żeby zrobić to jedno zdjęcie,z którego byłeś zadowolony?

Zrobiłem już setki tysięcy km, właśnie w poszukiwaniu zdjęć. Głównie robiąc prace dla wydawnictw. Myślę jednak, że źródła inspiracji tkwią w naszych głowach a większość tematów, którym warto się poświęcić jest obok nas.

Oglądałeś ostatnio jakieś zdjęcie i pomyślałeś dlaczego to nie Ty je zrobiłeś?

Po to chodzę na wystawy i oglądam albumy. Jednak nie odczuwam chorobliwej zazdrości oglądając udane prace, staram się by mnie wewnętrznie wzbogaciły.

Gdzie można zobaczyć Twoje zdjęcia?

www.rawluk.pl

Dziękuję Maćku  za rozmowę.

Już po raz 22 zaprezentowaniem wystawy konkursowej i ogłoszeniem nazwisk laureatów otwarto Międzynarodowe Biennale Plakatu w Muzeum Plakatu w Wilanowie. W odbywającym się co dwa lata konkursie, zarówno profesjonaliści jak i młodzi projektanci z 50 krajów nie dali jury łatwego zadania. Do konkursu zgłosili blisko 3,5 tysiąca prac, co jest jak do tej pory rekordem. Z jednej strony zmusiło to jurorów do wytężonej pracy, z drugiej może tylko cieszyć, że Biennale zyskuje taką popularność.

Jury w składzie Cao Fang (Chiny), Alejandro Magallanes (Meksyk), Finn Nygaard (Dania), Marian Oslislo (Polska), Gunter Rambow (Niemcy – przewodniczący jury) i Monika Zawadzka (Polska) przyznało nagrody w kategoriach: plakat ideowy, reklamowy, kulturalny i kategoria specjalna “Chopin na nowo” oraz Złoty Debiut im. Henryka Tomaszewskiego przeznaczona dla młodych plakacistów.
Dodatkowym wyróżnieniem była Nagroda Specjalna ufundowana przez Międzynarodową Radę Stowarzyszeń Grafików Projektantów ICOGRADA – stałego patrona Międzynarodowego Biennale Plakatu oraz Nagroda Honorowa im. Józefa Mroszczaka przyznawana przez rektora warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Główna część wystaw i imprez zlokalizowana jest w Muzeum Plakatu w Wilanowie (do 31.08.2010 r.) lecz również na terenie Warszawy jest organizowanych wiele wystaw towarzyszących.
I tak wystawę plakatów z kategorii specjalnej „Chopin na nowo” będzie można oglądać w Łazienkach Królewskich (do 12.09.2010 r.), zaś ogrodzeniem parku zawładną reprodukcje z historii plakatu chopinowskiego. Galeria Akademii Sztuk Pięknych przy Krakowskim Przedmieściu zaprezentuje prace z kategorii Złoty Debiut (do 19.06.2010 r.), a ASP przy ul. Spokojnej plakaty członków Jury 22. MBP oraz Laureatów poprzedniej edycji konkursu.

W ramach imprez towarzyszących będzie można zobaczyć m.in. wystawę plakatu chińskiego, brazylijskiego oraz międzynarodowego projektu poświęconego alfabetowi Bułgarii „The letters of Bulgaria Alphabet of Europe”.

Muzeum Plakatu w Wilanowie zaprasza:
wtorek – niedziela: 10.00 -16.00
poniedziałek: 12.00 -16.00

Więcej informacji dotyczących samej wystawy i imprez towarzyszących na www.postermuseum.pl

Laureaci

Plakat ideowy:

Złoty medal: Maja Wolna (Polska), tytuł: Odsłona 7.

Srebrny medal: Jianping He (Niemcy), tytuł: Globalne ocieplenie.

Brązowy medal: István Orosz (Węgry), tytuł: Naród.

Wyróżnienie Honorowe: Marcin Mroszczak (Polska), tytuł: Warszawa 4 czerwca ’89-’09.

Wyróżnienie Honorowe: Mieczysław Wasilewski (Polska), tytuł: Gdzie jest mój głos?.

Plakat promujący kulturę:

Złoty medal: Michel Quarez (Francja), tytuł: Bobigny-Forney.

Srebrny medal: Melchior Imboden (Szwajcaria), tytuł: Portrety grafików. Plakaty Melchiora Imbodena. Chiny.

Brązowy medal: Leszek Żebrowski (Polska), tytuł: Była Żydówka, nie ma Żydówki.

Wyróżnienie Honorowe: Eric Beloussov (Rosja), tytuł: Hałas i wściekłość.

Wyróżnienie Honorowe: Stephan Bundi (Szwajcaria), tytuł: Tartuffe.

Wyróżnienie Honorowe: Kazuhiro Kikuch (Japonia), tytuł: Niewola.

Plakat reklamowy:

Złoty medal: Sagmeister Inc. (Stefan Sagmeister, Joe Shouldice, Richard The) (USA), tytuł: Buttonfly.

Srebrny medal: Takashi Miyake (Japonia), tytuł: Barwiąc to na własny kolor.

Brązowy medal: Yoshito Kubota (Japonia), tytuł: Sucha moc. Reklama farby szybkoschnącej.

Debiuty:

Złoty Debiut IM. Henryka Tomaszewskiego: Lee Bob (Chiny), tytuł: Kocham Chiny

Wyróżnienie Honorowe: Takahiro Eto (Japonia), tytuł: Wielki turniej sumo.

Kategoria specjalna „Chopin na nowo”:

Złoty medal: Nancy Skolos, Thomas Wedell (USA), tytuł: 200. Rocznica urodzin Fryderyka Chopina. 2010.

Wyróżnienie Honorowe: Ryszard Kajzer (Polska), tytuł: Chopin.

Nagroda Specjalna – ICOGRADA EXCELLENCE AWARD:

Kari Piippo (Finlandia), tytuł: W hołdzie Shigeo Fukuda.

Nagroda Honorowa

im. Józefa Mroszczaka przyznawana przez rektora ASP w Warszawie: Anna Chorzępa (Polska), tytuł: Za komuny było lepiej.