Ukazał się nowy numer 9 rocznika naukowego Studia Polsko-Ukraińskie wydawanego przez Wydział Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego, w którym opublikowany został mój artykuł „Wątki ukraińskie w twórczości Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego”. Ten tekst w formacie pdf można pobrać pod tym linkiem: https://studiapolskoukrainskie.uw.edu.pl/resources/html/article/details?id=231059

W marcowym numerze „Odry” 3/2022 ukazała się moja recenzja „Zmartwychwstały Szewczenko” o książce Anatolija Kryma „Ukraińska kabała”: Bohater powieści, kijowski naukowiec żydowskiego pochodzenia Semion Liberman za pośrednictwem judaistycznych praktyk kabały wskrzesza poetę i konfrontuje go z dzisiejszą Ukrainą (fragment recenzji). W tymże numerze w dziale „Sygnały” można przeczytać moją relację z III konferencji ukrainistycznej „Filozofia bycia i przetrwania w dokumentach osobistych ukraińskich pisarzy, artystów i filmowców”, która odbyła się w grudniu 2021 roku na Uniwersytecie Warszawskim.

W nowym numerze „Odry” 1/2022 ukazała się moja recenzja książki ukraińskiego pisarza Wasyla Słapczuka Ten sam kurz drogi (przeł. Wojciech Pestka, seria „Wschodni Express”): W swojej najnowszej książce Wasyl Słapczuk kontynuuje metodę twórczego przerabiania wątków zaczerpniętych z własnej biografii, którą można było na przykład zaobserwować w jego poprzedniej powieści zatytułowanej Księga zapomnienia. W najświeższej publikacji występuje bohater mający wiele wspólnych cech z życiem autora – jest pisarzem, dyplomowanym pedagogiem, weteranem wojny afgańskiej (fragment recenzji).

W nowym numerze „Odry” 11/2021 ukazała się moja recenzja książki ukraińskiego pisarza Andrija Lubki „Twoje spojrzenie, Cio-Cio-San”: Warstwa autobiograficzna wydaje się być najmocniejszą stroną tej książki. Lubka dokładnie opisał Użhorod – miasto, z którego pochodzi i gdzie obecnie mieszka, własne studia bałkanistyki na UW, a także podróże do Rumunii oraz na Słowację (fragment recenzji).

W nowym numerze nr 8 czasopisma naukowego „Studia Polsko-ukraińskie” wydawanego przez Wydział Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego ukazał się mój artykuł o „Wspomnieniach” i „Dziennikach” Jewhena Czykałenki (1861-1929), ukraińskiego wydawcy, filantropa i emigranta. Publikację można pobrać w formacie pliku PDF >>pod tym linkiem<<

W wakacyjnym numerze „Odry” 7-8/2021 opublikowana została moja recenzja zbioru reportazy Michała Milczarka „Donikąd. Podróże na skraj Rosji”: W latach 2009 – 2016 autor odbył pięć podróży na Syberię – na Kamcztkę, do Ewenkii, Workuty, Kołymy i Noryska. Za niezwykle udany należy uznać reportaż „Dymy nad Arktyką”, stanowiący opis podróży statkiem z Krasnojarska do Dudinki i Norylska. To ostanie przemysłowe miasto urasta do rangi symbolu apokalipsy, która w ostatnim czasie nawiedziła Syberię po klęsce komunistycznego ustroju (fragment recenzji).

Oczyma wyobraźni zaczął się pogrążać w minionych dziejach. Widział obozy oplecione zwojami kolczastego drutu, stosy trupów i esesmanów z ujadającymi groźnie owczarkami. „Odpowiednie rzeczy dać słowo” – czemuś właśnie przypomniał mu się właśnie ten cytat. Ale nie już pamiętał, kto był jego autorem. Teraz wędrował po labiryntach własnej pamięci. Zobaczył siebie w akademiku przy ulicy Polanki w Gdańsku, gdy wraz z innymi postrzelonymi zapaleńcami drukował i kolportował bibułę. Przypomniał sobie wykrzywioną ze wściekłości twarz dziekana, odbierającego mu legitymację studencką, gdy ochrona podarła transparent Solidarności, który trzymał przed wejściem do budynku wydziału. Potem już siedział z kolegami na skrzyniach przed bramą strajkującej Stoczni Gdańskiej. Po obronie magisterki chciał się zapisać na studium doktoranckie, ale go nie przyjęli, więc pozostało mu picie demokratycznego piwa w robotniczych knajpach, przypominających w owym czasie praskie piwiarnie, w których inteligencja zasiadała za jednym stołem z robotnikami. Gdy runął komunizm, zaczął pisać. Odczuwał niezmierzone pokłady natchnienia, którego niewidzialne fluidy przenikały każdą komórkę jego ciała. Uważał siebie za prozatorskiego barda polskiego okresu transformacji. Szczęśliwie się ożenił i przeprowadził do obszernego mieszkania w poniemieckiej willi we Wrzeszczu. Był przekonany, że demokratyczno-liberalny ład będzie trwał w Polsce przez wieki. Przecież po to obaliliśmy komunizm, aby nieco zmądrzeć. W szeregach Solidarności miał do czynienia z osobami o poglądach narodowo-ksenofobicznych, nazywających siebie „prawdziwymi Polakami”, ale wówczas sądził, że byli to nieszkodliwi wariaci.

Pamiętał, jak w domku letniskowym na Kaszubach pisał swoją najwybitniejszą powieść. Co to były za szalone czasy! Na pierwsze zgrzyty w małżeństwie znalazł sobie remedium w pisaniu i ramionach Alicji, kobiety po trzydziestce, samotnie wychowującej małą córeczkę. Wynajmowała domek po sąsiedzku. Wieczorem odprowadzał Alicję do domu, zamykał się w pokoju z butelką czerwonego wina i pisał jak opętany. Bohaterem jego powieści był młody Niemiec, Manfred, który przyjeżdża na początku lat dwutysięcznych do Gdańska w poszukiwaniu rodzimych korzeni. Pisał o Gdańsku jako mieście uniwersalnym i otwartym. Manfredowi już nikt nie wypominał bestialskich czynów popełnionych przez jego rodaków w czasie II wojny światowej. Polska i Niemcy byli w Unii Europejskiej. Młody chłopak poznawał swoich rówieśników z miasta nad Motławą, którym szczerze się zachwycał, a nawet zakochał się w pięknej Polce. Dzięki niej nauczył się mówić po polsku. Następnego dnia pisarz pędził taksówką do pobliskiego miasteczka na pocztę, żeby wysłać faksem do Berlina kolejny odcinek powieści, tłumaczonej bieżąco na niemiecki. Najpierw ukazywała się we fragmentach w tygodniku literackim, a potem jako książka miała swoją premierę przed drukiem w Polsce. Wtedy miał mnóstwo pieniędzy – honoraria za publikacje, udzielone wywiady, spotkania autorskie. Był rozchwytywany przez dziennikarzy. Sądził, że to właśnie on kreuje ducha zjednoczonej Europy.

Tak, dochodziły do niego słuchy o nadużycia w obozie rządzącym partii liberalnych i umiarkowanej proeuropejskiej prawicy, ale bagatelizował je brylując na rautach z politykami z tej ekipy. Nagle przegrali oni wybory i władza przeszła ku jego zaskoczeniu w ręce owych „prawdziwych Polaków”. Jego wiara w logikę dziejów została nadwerężona. Następnie odeszła od niego żona. – Mam serdecznie dosyć twojego hulaszczego trybu życia. Literatura to tylko przykrywka do nieumiarkowanego picia – powiedziała odchodząc i przeprowadziła się wraz z synem do mieszkania kochanka. Został sam w zimnej poniemieckiej willi jak Hiob przy zgliszczach własnego domu.

Telefon od Alicji, jego dawnej kochanki, był częścią większego i bardziej skomplikowanego planu. Już prawie o niej zapomniał, gdy przypadkiem dowiedział się, że Karol, dobrze zapowiadający się poeta z Gdańska, spotyka się z jej córką Różą, która jako mała dziewczynka była świadkiem ich amorów w Borach Tucholskich. Pewnego dnia spotkał poetę na ulicy. Był znacznie młodszy od niego, miał około trzydziestu pięciu lat. Towarzyszył mu tamten nieźle porąbany Ukrainiec, Wadim. Obaj wyglądali niczym księża w swoich czarnych ubraniach. Karola właśnie rzuciła żona, a Wadima – narzeczona. Trochę wiedział o tamtych kobietach. Małżonka Karola doskonale przyswajała sobie języki obce. Dzięki świetnej znajomości angielskiego otrzymała pracę w międzynarodowej korporacji, ale potem z niej zrezygnowała. Natępnie nauczyła się języków południowosłowiańskich i została wybitną tłumaczką. Duży udział w tej przemianie miał pewien przystojny pisarz z Bośni, w którym się zakochała po tym, jak się dowiedziała o zdradzie Karola z jakąś Amerykanką. Niewątpliwie, posiadała spory potencjał intelektualny i doskonale spełniała swoją rolę muzy poetyckiej przy Karolu. Natomiast dziewczyna Wadima mozolnie pięła się po szczeblach kariery w gdyńskim muzeum. Sprawiała wrażenie osoby ambitnej i wysportowanej. Pisarz, Karol i Wadim zahaczyli o knajpę na tyłach sopockiego Monciaka. Poeta zwierzył się przy alkoholu ze swoich problemów z Różą. Nie ulegało wątpliwości, że po prostu nie pasowali do siebie. Była o dziewięć lat od niego młodsza, otwarta i towarzyska. Karol uwielbiał ją niczym królową, obsypywał prezentami, zabierał na zagraniczne wycieczki. Świetnie dostosowywała się do okoliczności. – Doskonale udawała – powiedział ze złością Karol. Ale nie widziała siebie w roli kury domowej, gdyż bardziej wolała kawiarniany zgiełk od domowego zacisza. W jej oczach Karol wydawał się nieznośnym tyranem, który chciałby ograniczyć jej wolność, a uzasadnienie dla tych archaicznych poglądów znajdował w religii. Rozmawiając z Karolem stary pisarz ułożył sprytną kombinację. Otóż, skontaktuje się z Alicją, mówiąc, że pragnie pogodzić Karola i Różę, a przy okazji miał nadzieję z nią samą nawiązać romans. Tak też uczynił. Bardzo zaskoczył Alicję swoim telefonem. Ale ona wciąż nie oddzwaniała. Kiedyś bawił się w magię i wywoływanie szatana. Być może właśnie wtedy podpisał pakt z Belzebubem, który udzielił mu co prawda natchnienia, dzięki któremu stał się sławnym pisarzem, ale w zamian zabrał radość płynącą z życia.

W nocy miał sen. Wspinał się stromymi schodami na dach Bazyliki Mariackiej w Gdańsku. Dookoła rozpościerała się brunatna Polska. Zrozumiał, że nie miał racji. Trzeba było pisać o transportach więźniów przewożonych do obozów koncentracyjnych. Nazwać owe zło po imieniu. Sądził, że walcząc z komunizmem zadaje ostateczny cios również tamtemu demonicznemu reżimowi. Ale zło istniało od wieków i będzie istnieć, tylko przybiera ono różne formy. Teraz już nie miał od czym pisać. Młodzi poeci, skupieni wokół internetowego periodyku, próbowali nawiązać z nim kontakt, ale notorycznie odrzucał ich usilne prośby o spotkanie, zasłaniając się brakiem czasu. Co miałby im powiedzieć? Jakich wskazówek udzielić, skoro wiedział już, że każdego pisarza na końcu jego drogi czeka jedynie pustka i rozczarowanie.

Powinien był spojrzeć w otchłań Holokaustu, a nie trwonić swój talent na pisanie o cinkciarzach i kombinatorach z okresu transformacji. Kochał Gdańsk, ale obecnie to miasto wydawało mu się fałszywym. Kolorowe fasady kamienic mizdrzyły się do zdjęć turystów, ale w rzeczywistości powstały już po II wojnie światowej, zbudowano je z betonowych bloków. Przedwojenny Gdańsk bezpowrotnie zniknął z jego mieszkańcami, którzy powędrowali na Zachód pod bagnetami polskich żołnierzy. Teraz tutaj gnił trup Solidarności, a w powietrzu unosił się odór korupcji i nepotyzmu. Z jednej strony znajdowała się fanatyczna i ksenofobiczna prawica brunatnych konserwatystów, za wszelką cenę broniąca okopów św. Trójcy. Z drugiej zaś ateistyczna lewica, ale kto dziś po kompromitacji ZSRR traktował poważnie ich hasła sprawiedliwości społecznej? A pośrodku przegrane umiarkowane centrum sceny politycznej, z którym się utożsamiał. Jednym słowem, sytuacja jak w rewolucyjnej Hiszpanii albo Rosji. Połączenie wiary i rozumu okazało się utopią. Wszystko zostanie wkrótce zniwelowane przez nieubłaganie postępujący globalizm. Chyba już nie doczeka tej nowej polskiej rewolucji. Wreszcie zadzwonił telefon. Odebrał połączenie. To był Karol. Mówił, że nie wytrzymał presji psychicznej i zdecydował się wreszcie sam zadzwonić do Alicji, która przekazała mu wiadomość od Róży, żeby już więcej nie próbował z nią się kontaktować, ponieważ uważa, że ich związek ostatecznie się rozpadł.

Eugeniusz Sobol

W czerwcowej „Odrze” 6/2021 opublikowana została moja recenzja tomiku Małgorzaty Wątor „Przeznaczona” (Gréta Wątór, Namienionô): W dwujęzycznym polsko-kaszubskim tomiku wierszy Małgorzaty Wątor Przeznaczona zarysowuje się przede wszystkim pękniecie tożsamości podmiotu. Tak, głównym tematem poezji polskojęzycznej staje się kryzys wiary spowodowany materializmem nowoczesności (fragment).

Bondar to twórca wyróżniający się pod względem erudycji z łatwością poruszający się wśród kodów kulturowych. Zazwyczaj odnajduje analogie dla pozornie błahych zdarzeń codzienności w tradycji antycznej czy biblijnej, jak na przykład w opowiadaniu „Via Dolorosa”, w którym kierowanie pojazdem przez nowicjusza wpisane zostało we wzniosłe ramy pojęć związanych ze starogreckim dramatem, takich jak fatum i katastrofa. Jak słusznie zauważyła Marta Mizuro w recenzji „Cerebra” opublikowanej w „Odrze” 5/2021 w prozie Bondara mamy do czynienia z dylematami nieporadnego inteligenta, którego postępowanie nie zawsze jest zgodne z wizerunkiem „twardziela”, jakiego pragną w nim widzieć kobiety. Taka sytuacja zarysowuje się w utworze „Pierwsze Boże Narodzenie w willi S.O.W.A.”, w którym dwa młode małżeństwa postanowiły na stale zamieszać na podkijowskiej daczy. Niestety, budynek ów miał poważną usterkę w systemie grzewczym – jedna z rur poprowadzona została ponad ziemią i od razu zamarzła wraz z nadejściem mrozów. Próba rozmrożenia rurki za pomocą palnika opisana została w kategoriach biblijnych – „Schyl go ku ziemi! Do podstaw, do korzeni, do źródeł! […] Ogień przeniknie wszystko. Woda, ogień, powietrze, ziemia… Żywioły” – i również skończyła się katastrofą. Myślę, że ukraińska rzeczywistość w ostatnim czasie jest równie niestabilna, co życie bohaterów prozy Bondara.

Praktycznie w każdym opowiadaniu wyczuwana jest ukryta nuta autobiograficzna. Głównym bohaterem zazwyczaj jest mężczyzna po czterdziestce, przechodzący kryzys wieku średniego. Aczkolwiek zjawisko autobiografizmu pogłębione zostało w arcyciekawym utworze „Ahmad”. Autor odważnie rozprawia się ze społecznym tabu związanym z fekaliami, żeby następnie zweryfikować własne intelektualne dylematy. Sobowtórowym wcieleniem ciemnego aspektu świadomości pisarskiej okazuje się demoniczny szambiarz Andrij, zaciekle atakujący jasną i oficjalną stronę osobowości narratora. Ten sobowtór stanowi sarkastyczną groteskową wersję jego własnej biografii. Sam mógł zostać szambiarzem, gdyby nie dostał się na studia w Kijowie, pozostał na wsi. W konsekwencji czytelnik otrzymuje ironiczną spowiedź przechodzącą w samobiczowanie. Nie przebierając w słowach sobowtór oskarża go o dwulicowość, obnaża zafałszowania postawy inteligenta. Całość została w sposób ciekawy ujęta w kontekście popularnego w XIX i XX wieku w literaturze ukraińskiej (i rosyjskiej) motywu „wędrówki w lud”. Sobowtórem jest także tajemniczy mężczyzna z opowiadania „Szczególny gatunek ludzi” zawsze raz w roku tego samego dnia przychodzący do ZOO, aby posiedzieć sobie między akwarium, w którym pływa rekin, a basenem hipopotama, a przy okazji zadaje bohaterowi utworu egzystencjalne pytania. Obecne tutaj podobieństwa społeczeństwa do świata zwierząt przywołują na myśl „Nosorożca” Eugène’a Ionesco, zwłaszcza, że to zwierzę również występuje w opowiadaniu Bondara.

Trzecią i ostatnią grupę utworów stanowią teksty utrzymane w konwencji groteskowo-onirycznej, wśród których warta odnotowania jest przede wszystkim „Klonidyna”, utrzymana w klimacie kafkowsko-schulzowskich metamorfoz. Są wśród nich także teksty zainspirowane pobytem w Polsce – „Adolf albo zasady gościnności”, „Profesor logistyki”, „Menel”.

Tytuł zbioru „Cerebro” także należy interpretować w odniesieniu do tradycji. Mózg po łacinie to „cerebrum”, a z kolei w języku ukraińskim zdanie „це ребро” oznacza „to jest żebro”, co niewątpliwie stanowi alizję do żebra Adama, z którego stworzona została kobieta. Kolejnym tropem byłoby odniesienie do ewangelicznego motywu niewiernego Tomasza, który musiał włożyć rękę do boku Chrystusa, dotknąć jego żeber, jak na słynnym obrazie Caravaggia, żeby przekonać się o prawdziwości zmartwychwstania. Myślę, że właśnie ta ostatnia interpretacja ustanawiająca prymat racjonalności byłaby zbieżna z duchem tych opowiadań i światopoglądem autora, podejrzliwie ustosunkowanego do wszelkich abstrakcyjnych uogólnień, cierpliwie pochylającego się nad szczegółem codzienności.

Niewątpliwie proza Bondara stanowi świeży powiew w ukraińskiej literaturze, który dzięki przekładowi dotarł obecnie również nad Wisłę. Powaga na trwale zadomowiła się bowiem w literaturach słowiańskich. Dlatego te groteskowe sarkastyczne opowiadania wyróżniające się staranną dopracowaną formą i zwięzłością zawierają w sobie posmak nowości.

Eugeniusz Sobol

Andrij Bondar, Cerebro, przeł. W. Butewicz, M. Piotrowski, Wrocławskie Wydawnictwo Warstwy, Wrocław 2020.

W majowym numerze „Odry” 5/2021 ukazała się moja recenzja „Ukraiński Polak” powieści Tani Malarczuk „Zapomnienie”: Choć powieść ukraińskiej pisarki Tani Malarczuk „Zapomnienie” można interpretować na wiele sposobów, to jest ona przede wszyskim zbeletryzowaną biografią ukraińskiego teoretyka i twórcy ideologii konserwatywnej Wacława Lipińskiego przeplatającą się z autobiografią autorki. (fragment)