ประชาไท

‘ปฏิบัติการไอโอฤดูร้อน 2026’ จากเฟกนิวส์จัดตั้ง สู่ความเกลียดชังออร์แกนิก

Pazzle — Fri, 29 May 2026 04:04:31 +0000

‘ปฏิบัติการไอโอฤดูร้อน 2026’ จากเฟกนิวส์จัดตั้ง สู่ความเกลียดชังออร์แกนิก

บุรภัทร จันทร์ประทัด : รายงาน

ชนิสรา ริมธีระกุล : กราฟิก

Pazzle Fri, 2026-05-29 - 11:04

เมื่อวันที่ 27 พ.ค. 2569 ที่สมาคมผู้สื่อข่าวต่างประเทศแห่งประเทศไทย (FCCT) iLaw เปิดตัวรายงานเกี่ยวกับปฏิบัติการข่าวสาร (IO) ที่มุ่งโจมตี ‘ฐปณีย์ เอียดศรีไชย’ ผู้สื่อข่าวและผู้ก่อตั้ง The Reporters หลังจากเธอจี้ถามแม่ทัพภาคที่ 4 กรณีเหตุลอบยิง สส.กมลศักดิ์ ในวันแถลงข่าวเมื่อวันที่ 13 เม.ย. ที่ผ่านมา จนเกิดวลีเด็ดของท่านแม่ทัพ “ถ้าเป็นผม ไม่ปล่อยให้รอดหรอก”

นับแต่นั้นเป็นต้นมา ตลอดช่วงกลางเดือนเมษายน (กระทั่งจนถึงตอนนี้) มีการโจมตีเพื่อลดทอนความน่าเชื่อถือในการทำหน้าที่สื่อของฐปณีย์มากมาย รูปการณ์หลายอย่างดูผิดประหลาดราวกับประสานงานกันมา และเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วจนดูไม่เป็นการแสดงความเห็นตามธรรมชาติของผู้ใช้โซเชียลมีเดีย คือโพสต์เนื้อหาแบบเดียวกันในเวลาไล่เลี่ยกัน มีทั้งการล้อเลียนเชิงชาติพันธุ์ ใช้ภาพตัดต่อ ภาพ AI เหยียดเพศ ปล่อยเฟกนิวส์ว่าเชื่อมโยงกับขบวนการ BRN ฯลฯ

รายงานดังกล่าวของ iLaw มีชื่อว่า ปฏิบัติการไอโอฤดูร้อน 2026 เก็บข้อมูลจากแพลตฟอร์ม Facebook และ X บ่งชี้ว่าปัจจุบันตัวตนของบัญชี IO เนียบเนียนขึ้น ทำงานแยบยลขึ้น โดยเฉพาะในประเด็นละเอียดอ่อนที่จุดความเกลียดชังได้ง่ายเช่นความขัดแย้งชายแดนใต้ที่เกิดขึ้นกับฐปณีย์ เมื่อข้อมูลถูกแพร่กระจายออกอย่างกว้างขวาง ความเกลียดชังจัดตั้งเหล่านี้ก็กลมกลืนไปกับความเห็นสาธารณะ เมื่อถึงจุดหนึ่งจึงแยกได้ยากแล้วว่าอะไร ‘จัดตั้ง’ อะไร ‘ออร์แกนิก’ และเฟกนิวส์ปลุกปั่นที่เกิดขึ้นในโลกออนไลน์ ก็กลายเป็นการคุกคามที่เกิดขึ้นกับเจ้าตัวในชีวิตจริง

(จากซ้ายไปขวา) บุศรินทร์ แปแนะ เจ้าหน้าที่ iLaw, ศุภฤกษ์ เพ็ชรพล เจ้าหน้าที่ iLaw,

อรพิน ยิ่งยงพัฒนา กรรมการ iLaw และผู้อำนวยการ Rocket Media Lab ผู้นำเสนอรายงาน

วงจรชีวิต 5 ลำดับของ IO

รายงานชิ้นนี้แจกแจงตัวแสดงที่มีส่วนร่วมในปฏิการข่าวสารออกมาเป็น 5 ประเภท มีลักษณะแบบปิรามิด คือจากยอดหัวที่มีอยู่ไม่กี่บัญชี ค่อยๆ แพร่หลายมากขึ้นจากบนลงล่าง ดังนี้

1. แหล่งข้อมูลทางการ

หรือต้นน้ำที่เหล่า IO นำไปใช้ต่อ พบว่า เพจ กอ.รมน. ภาคสี่ เป็นแหล่งต้นทางหลักของข้อมูลหลายชิ้น อาจเริ่มจากแค่แถลงการณ์ หรือสรุปการแถลงข่าวและคำพูดของแม่ทัพภาคที่ 4

2. รีแพคเกจ กระจายให้ไวรัล

บัญชีที่รับไม้ต่อ ไม่ใช่แค่ปั่นยอดแชร์จากโพสต์ต้นทาง แต่ทำกราฟิกใหม่ พาดหัวข่าวให้เร้าอารมณ์ โจมตีกลุ่มที่วิจารณ์กองทัพชัดเจน เป็นตัวกลางที่เปลี่ยนข้อมูลทางการให้เหมาะสมกับการถูกแชร์ต่อในโซเชียลฯ เช่น The MalaengtaD

3. เพิ่มความเห็นและการตีความ

บัญชีเหล่านี้จะใส่ความเห็น อารมณ์ร่วม และเรื่องเล่ามุมมองของตัวเองเข้าไป ทำให้ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น แต่ข้อมูลที่มีก็ยังชี้ชัดไม่ได้ว่าเป็นวงใน หรือผู้สนับสนุนที่ตามข่าวใกล้ชิด แต่ในเชิงสื่อสาร ก็มีบทบาทขยายความสารต้นทางไม่น้อย เช่น เพจ Knight Border

4. เพจชุมชนและเครือข่ายย่อย

บัญชีเล็กๆ กระจายตัว มีฐานผู้ติดตามเฉพาะ ส่งต่อข้อมูลไปยังกลุ่มย่อย ๆ แต่ไม่ได้รับสารจากหัวใหญ่ทางเดียว บางครั้งบัญชีใหญ่ก็อ้างอิงกลับมาที่เพจเล็กๆ เหล่านี้ ผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนเนื้อหาไปมา

5. ผู้ใช้งานทั่วไป

ปลายทางของปฏิบัติการข่าวสาร เมื่อผู้ใช้งานทั่วไปเข้ามามีส่วนร่วมแชร์ต่อ และแสดงความเห็น ขยายวงออกไปในพื้นที่สาธารณะ จนยากจะแยกว่าอะไรเป็นการประสานกันมา อะไรเป็นไปตามความเชื่อส่วนตัว

หลังเปิดตัวรายงานอย่างเป็นทางการ ก็มีเวทีเสวนาในหัวข้อ การโจมตีและลดทอนความน่าเชื่อถือสื่อมวลชนไทย ผู้ร่วมวงเสวนาประกอบด้วย ฐปณีย์ เอียดศรีไชย ผู้ตกเป็นเป้าโจมตีของ IO ครั้งนี้, อังคณา นีละไพจิตร สมาชิกวุฒิสภาและนักปกป้องสิทธิมนุษยชน, ยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้อำนวยการ iLaw, สายใจ เลี้ยงพันธุ์สกุล ผู้ก่อตั้ง Stop Online Harm, และ ภาณุ วงศ์ชะอุ่ม ผู้ดำเนินรายการ

ใครทำ IO?

ฐปณีย์ เล่าว่าเธอตกเป็นเป้าปฏิบัติการณ์ข่าวสารมาตั้งแต่ปี 2558 ที่ทำข่าวโรฮิงญา จนเธอได้ฉายาว่า ‘โรฮิงแยม’ ซึ่งเป็นเรื่องหนึ่งที่ถูกนำมาดิสเครดิตเธอหลังเหตุลอบยิง สส.กมลศักดิ์ ท่ามกลางเรื่องเล่าอื่นๆ อีกมากมายเพื่อลดทอนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และความน่าเชื่อถือในฐานะสื่อ

เช่นเพจ ‘Truth of the Day’ ที่ใส่รายละเอียดว่า “เรื่องราว ความจริงที่ชายแดนใต้ ” พร้อมตั้งสถานะเพจเป็น ‘บริษัทด้านสื่อ/ข่าวสาร’ ซึ่งโพสต์ดิสเครดิตเธอทันทีหลังจากจี้ถามแม่ทัพภาคที่ 4 กล่าวหาว่าเธอถามคำถามชี้นำเพื่อให้เจ้าหน้าที่เป็นคนผิดให้ได้ หลังจากนั้นนำประวัติการทำงานของเธอมาเรียบเรียงว่าเคยทำอะไรมาบ้างอย่างเป็นระบบ และโพสต์เนื้อหาโจมตีฐปณีย์ต่อเนื่องเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน เช่น กล่าวหาว่าเธอเป็นโฆษก BRN ตัดต่อภาพว่าเธอเป็นคู่รักกับ มูฮัมหมัด อาลาดี เด็งนิ ประธานมูลนิธินูซันตารา สร้างภาพ AI ว่าเธอถูกล่ามโซ่จูงโดย สส.รอมฎอน ปันจอร์ พรรคประชาชน พร้อมระบุว่าเธอเป็น “หมารับใช้ BRN” ทั้งสามคนล้วนถูกเชื่อมโยงว่าเกี่ยวข้องกับขบวนการติดอาวุธแบ่งแยกดินแดน อันเป็นข้อกล่าวหาที่รุนแรง

บางครั้งเพจต่างๆ ก็โพสต์ได้แม้กระทั่งเรื่องที่ยังไม่เคยเป็นข่าว เช่นเนื้อความในหนังสือที่เธอส่งถึง ผอ.กอ.รมน. ฐปณีย์ชวนตั้งคำถามว่าใครบ้างที่มีชุดข้อมูลเหล่านี้ สามารถเรียบเรียงมานำเสนอได้ทันที และใครเป็นเจ้าของเพจดังกล่าว

ผลของการผลิตซ้ำข้อมูลเหล่านี้ ฐปณีย์เคยถูกคนกรุงเทพฯ ที่เจอหน้ากันถามว่า เธอสนับสนุนการแบ่งแยกดินแดนจริงไหม “ถ้าจริงจะไม่เอาไว้” นี่คือความรุนแรงที่เกิดขึ้นในชีวิตจริงจากผลพวงของปฏิบัติการข่าวสาร

ตัวอย่างโพสต์ของ Truth of the Day
ภาพซ้ายโพสต์เมื่อวันที่ 17 เม.ย. 2569 ไม่นานหลังการแถลงข่าวของแม่ทัพภาคสี่
ภาพขวาโพสต์เมื่อวันที่ 13 พ.ค. 2569 หรือกว่าหนึ่งเดือนก็ยังไม่หยุด

ความเป็นหญิงคือเป้าโจมตีเสมอ

อังคณา นีละไพจิตร สมาชิกวุฒิสภาและนักปกป้องสิทธิมนุษยชนผู้ถูกคุกคามจากปฏิบัติการข่าวสารมาตลอดยี่สิบกว่าปี เสริมว่า เมื่อครั้งเธอยังทำงานเป็นกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ช่วงปี 2558-2562 เวลาไปทำงานในพื้นที่ชายแดนใต้ หรือในค่ายทหาร เธอรู้ว่าถูกถ่ายรูป แต่ยังไม่ทันเดินทางกลับถึงที่พัก รูปเหล่านั้นไปปรากฏบนโซเชียลมีเดียในโพสต์ IO แล้ว

เธอยกตัวอย่างบล็อก Pulony.blogspot.com ที่เชียร์ภาครัฐและ กอ.รมน. ด่า NGO ประจำ และแปลเนื้อหาสู่หลายภาษา รัฐบาลประยุทธ์เคยถูกอภิปรายไม่ไว้วางใจในประเด็นนี้ (26 ก.พ. 2563) เนื่องจากมีเอกสารชี้ว่าบล็อกดังกล่าวใช้งบรัฐทำ IO แต่ประยุทธ์ไม่ตอบคำถาม ลุกออกจากห้องประชุม แล้ววันต่อมา (27 ก.พ. 2563) โฆษก กอ.รมน. ก็ยอมรับว่าเป็นเอกสารจริง แต่ตกบ่าย เลขาฯ กอ.รมน. กลับบอกว่าบล็อกนี้ไม่ใช่ของ กอ.รมน.

เธอเล่าว่าโดนหนักที่สุดคือช่วงที่มาเป็น สว. ตอนที่เธอกับ สุณัย ผาสุข นักสิทธิมนุษยชนอีกคน วิพากษ์วิจารณ์อินฟลูเอนเซอร์ที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับความขัดแย้งชายแดนไทย-กัมพูชา แล้วเธอก็ถูก IO โจมตีว่าเป็นคนเขมร เกิดที่เขมร ถึงขนาดถูกแก้ข้อมูลในเว็บไซต์วิกิพีเดียว่าเกิดที่พนมเปญ

เธอวิเคราะห์ว่าความเป็นนักสิทธิมนุษยชนผู้หญิง รวมถึงเป็นคนกลุ่มน้อยทางศาสนา อีกทั้งยังเป็นคนที่มีแนวคิดเป็นส่วนน้อยในศาสนาอีก ทำให้เธอตกเป็นเป้าการโจมตีมาตลอดยี่สิบปีที่ผ่านมา และเช่นกัน นอกจากโลกออนไลน์ เธอก็ถูกคุกคามในชีวิตจริงบ่อยครั้ง ทั้งขู่ทำร้ายไปจนถึงขู่เอาชีวิต

อังคณา นีละไพจิตร สมาชิกวุฒิสภาและนักปกป้องสิทธิมนุษยชน

ตัวอย่างภาพเฟกนิวส์ว่าอังคณาเป็นชาวกัมพูชา

แล้วจะจัดการยังไง?

สายใจ เลี้ยงพันธุ์สกุล CEO องค์กร Stop Online Harm ที่ปกป้องการถูกคุกคามในโลกออนไลน์ กล่าวว่าเธอเห็น 3 เทรนด์ ในการคุกคามด้วย IO

ปิรามิดการคุกคาม คือหัวปิรามิดสร้างคอนเทนต์ ถัดลงมาใช้อินฟลูเอนเซอร์เจาะกลุ่มผู้ชมต่างๆ ในวงกว้าง ทั้งกีฬา อาหาร ไลฟ์สไตล์ ฯลฯ ไม่ได้จำกัดแค่แวดวงข่าวสารการเมือง จนถึงฐานปิรามิดคือคนธรรมดาที่รับสารไปแชร์ต่อ
ใช้ AI / Deepfake คุกคาม ในส่วนนี้ เธอเรียกร้องให้แพลตฟอร์มมีนโยบายห้ามใช้รูปบุคคลไปสร้างภาพ AI
สึนามิของข้อมูล คือแม้ข้อมูลไม่จริง แต่เมื่อถูกผลิตซ้ำเยอะมาก ก็สามารถทำให้คนทั่วไปคิดว่าข่าวปลอมเป็นข่าวจริง

สายใจแนะว่าต้องหาวิธีให้แพลตฟอร์มช่วยรับผิดชอบแก่ผู้ถูกกระทำ รวมถึงข้อกฎหมายไทยที่ต้องพัฒนากฎหมายให้เท่าทันสถานการณ์ และต้องมีการเยียวยาช่วยเหลือผู้ถูกคุกคามซึ่งรัฐและแพลตฟอร์มต้องช่วยกัน

สายใจ เลี้ยงพันธุ์สกุล CEO องค์กร Stop Online Harm

ข้อเสนอของสายใจ ตรงกับอังคณา ที่เสนอว่าแพลตฟอร์มออนไลน์ต้องรับผิดชอบทันทีหากได้รับรายงานว่าปรากฏเนื้อหาละเมิดสิทธิมนุษยชน แต่มาตรฐานชุมชนของแพลตฟอร์มก็ยังมีปัญหา คือ AI ไม่ละเอียดอ่อนพอที่จะวินิจฉัยว่าอะไรเป็นความรุนแรง เช่นการสร้างภาพ AI ให้ผู้หญิงไปหลับนอนกับใคร AI ก็อาจไม่ได้มองว่าเสียหาย แต่ในบางวัฒนธรรม นี่คือสิ่งที่ใช้โจมตีความเป็นหญิง สุดท้ายเธอเรียกร้องให้ไทยปรับแก้กฎหมายให้เท่าทันสถานการณ์ ให้แพลตฟอร์มคุ้มครองสิทธิมนุษยชนบนโลกออนไลน์ เช่นที่มีในสหภาพยุโรป และรัฐต้องไม่ผลักภาระการพิสูจน์ให้เป็นหน้าที่ของพลเมืองผู้เสียหาย ควรให้อัยการสามารถฟ้องร้องคดีแทนผู้เสียหาย ในการเรียกสินไหมทดแทน

แต่อังคณาก็เห็นว่าแพลตฟอร์มไม่ค่อยให้ความร่วมมือในการตรวจจับบัญชีต้องสงสัย และรัฐไทยเองก็ไม่เคยดำเนินการจริงจัง ซ้ำยังคงมีการโจมตีผู้เห็นต่าง ซึ่งมักอ้างว่าทำไปในนามของความมั่นคง

พิสูจน์แล้วว่ามี IO จริง แต่ศาลปกครองยกฟ้อง

ยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้อำนวยการ iLaw เท้าความถึงการอภิปรายของ สส.ชยพล สท้อนดี พรรคประชาชน ที่เปิดเอกสารบ่งชี้ว่ามีปฏิบัติการข่าวสารโจมตีภาคประชาสังคมและประชาชน โดยมีการรายงานถึงผู้บังคับบัญชาเป็นประจำ รูปแบบการทำงานคือบัญชีต้องสงสัยจะเผยแพร่เนื้อหาเดียวกันในช่วงเวลาใกล้เคียงกันจากแหล่งที่มาเดียวกัน โดยในรายงานถึงผู้บังคับบัญชาที่หลุดออกมา เมื่อ iLaw สืบค้นก็พบว่าระบุตัวตนไปถึงบัญชี ‘เจ๊จุกคลองสาม’ อันลือเลื่อง ที่มักปั่นเนื้อหาโจมตีประชาชนผู้เห็นต่างจากรัฐ

นอกจากนี้ เขาเล่าว่า iLaw มักถูกบัญชีชื่อซ้ำๆ นำเนื้อหาที่โพสต์ไปโจมตีอย่างเป็นระบบ แต่เครือข่ายบัญชีเหล่านี้จำนวนมากเป็นเพื่อนกันเอง กดไลค์กันเอง ส่งต่อข้อมูลแบบเดียว ไม่ทำอย่างอื่น

ยิ่งชีพยังเล่าว่า ตัวเขาเอง จอห์น วิญญู และสฤณี อาชวานันทกุล ซึ่งเป็นโจทก์คดีฟ้องศาลปกครองเรื่องการทำ IO ของรัฐ ก็ตกเป็นเป้าโจมตีมุ่งตรงมาที่ตัวบุคคลทั้งสามคน ดังที่ในเอกสาร IO ชี้ชัดว่ามีการพยายามแฮกบัญชีโซเชียลของสฤณีด้วยซ้ำ

แม้ศาลปกครองชี้ว่าปฏิการข่าวสารโจมตีประชาชนของหน่วยงานรัฐเช่นนี้เป็นสิ่งทำไม่ได้ และไม่มีอะไรหักล้างว่าเหล่านี้เป็นเอกสารปลอม แต่สุดท้ายก็ยกฟ้องเพราะศาลเห็นว่าบัญชีของทั้งสามเป็นบัญชีสาธารณะ คนที่มีความเห็นแตกต่างก็เข้ามาแสดงความเห็นได้

ว่าง่ายๆ ศาลบอกว่าปฏิการ IO มีจริง แต่คนที่มาโจมตีผู้ฟ้องคดีทั้งสามนั้นไม่รู้ว่าเป็นใคร เขาอาจไม่ได้มาคอมเมนต์หรือคุกคามในนามของ IO จึงยกฟ้อง ซึ่งยิ่งชีพเห็นว่าผลักภาระในการพิสูจน์มากไป ถึงขั้นผู้เสียหายต้องไประบุตัวตนให้ได้ก่อนว่าใครเป็นคนกดเผยแพร่ข้อมูล

ยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้อำนวยการ iLaw

วิตกกังวล ไม่กล้าออกจากพื้นที่

ช่วงท้ายเสวนา มูฮัมหมัด อาลาดี เด็งนิ ประธานมูลนิธินูซันตารา ร่วมโฟนอินมาแชร์ประสบการณ์ เขาเล่าว่าโดน IO โจมตีมาตั้งแต่ปี 2552 เพราะมูลนิธิของเขาดูแลเด็กกำพร้าที่เป็นลูกของกลุ่มคนที่ถูกเจ้าหน้าที่รัฐวิสามัญ ทำให้ถูกกล่าวหาว่าเป็นปีกการเมืองของ BRN

เขาเล่าว่า IO จะเบาบางช่วงที่มีการอภิปรายเรื่องนี้ในสภา และจะกลับมาหนักช่วงเทศกาลฮารีรายอ แต่ทุกวันนี้หนักมาก เพราะมีการใช้อินฟลูเอนเซอรที่ทำเรื่องความขัดแย้งไทย-กัมพูชามาร่วมปลุกระดมประเด็นชายแดนใต้ ตอนนี้มีทั้งภาพตัดต่อ ภาพ AI การข่มขู่คุกคาม เขาถูกส่งข้อความขู่ฆ่าเป็นประจำ รวมถึงใช้รูปภรรยาและครอบครัวมาใส่ร้าย

หนักสุดคือเรื่องเล่าว่าเขาเป็นรัชทายาทปาตานี ซึ่งแท้จริงมาจากการที่เขาพูดเปรียบเปรยว่าเขาเป็นบุตรชายแห่งเทือกเขาบูโด เพราะบ้านเขาอยู่ติดเชิงเขาบูโด แล้วบัญชี IO ก็เอาไปแปลแล้วบิดเบือน เรื่องนี้ทำให้ลูกเขาไม่กล้าไปโรงเรียน เพราะถูกเพื่อนและครูถาม

มูฮัมหมัด อาลาดี เด็งนิ ประธานมูลนิธินูซันตารา

เขาบอกว่าทั้งที่ควรอยู่ร่วมวงเสวนาด้วยกัน แต่เขาไม่กล้าออกจากพื้นที่ ไม่กล้ามากรุงเทพฯ ไม่กล้าพาภรรยาและลูกไปกับตัวเพราะกลัวถูกทำร้าย ซึ่งรอบนี้หนักสุดแล้วในชีวิตของเขา

เขาเล่าว่ามีคนส่งข่าวว่าเขาไม่ใช่เป้าหมายหลักในกระแสปฏิบัติการ IO ครั้งนี้ แต่เป็นฐปณีย์ และ สส.รอมฎอน กระนั้นเพราะเขาถูกกล่าวหาเป็น BRN มาตลอด จึงถูกใช้เป็นเครื่องมือเพื่อเชื่อมโยงไปยังบุคคลทั้งสอง

ตอนนี้เขาไม่กล้าดูแม้กระทั่งโซเชียลมีเดีย ข้อเสนอของเขาไม่มีอะไรนอกจากให้แพลตฟอร์มและรัฐช่วยจัดการข้อมูลเท็จ

ฐปณีย์ทิ้งท้ายว่าแม้เรารู้ทั้งรู้ว่าใครเป็นคนทำปฏิบัติการข่าวสาร แต่มันยากมากที่จะพิสูจน์ กระนั้นเธอยืนยันว่าในฐานะนักข่าว เธอมีหน้าที่ตั้งคำถามต่อทุกฝ่าย ซึ่งเธอสัมภาษณ์หมดทั้งฝ่าย BRN ทั้งเจ้าหน้าที่รัฐไทย

รายงานพิเศษ

กลางแจ้ง Diary: แรงงานกลางแดดในวันโลกรวน

hungary budapest — Tue, 26 May 2026 10:01:04 +0000

กลางแจ้ง Diary: แรงงานกลางแดดในวันโลกรวน

บุรภัทร จันทร์ประทัด

hungary budapest Tue, 2026-05-26 - 17:01

'กลางแจ้ง Diary: แรงงานกลางแดดในวันโลกรวน'

สารคดีบันทึกชีวิตกลางแดดของแรงงาน ท่ามกลางวิกฤติโลกรวนที่ทำให้ฤดูร้อนมีอากาศร้อนจัด ซ้ำร้ายดูท่าจะร้อนยิ่งขึ้นไปอีกในทุก ๆ ปี ตามที่เหล่าผู้คนในสารคดีเล่าให้ฟังเป็นเสียงเดียวกัน ทั้งวินมอเตอร์ไซต์ คนงานก่อสร้าง พนักงานกวาด และไรเดอร์ส่งอาหาร ซึ่งเห็นตรงกันว่าปีนี้ร้อนที่สุดเท่าที่เคยเจอ

ขวบปีที่ผันผ่าน นอกจากความร้อนระอุที่พุ่งสูงขึ้น อายุของแต่ละคนก็มากขึ้นตาม ความทนทานต่อแสงแดดที่น้อยลงตามวัยก็ส่งผลต่อการทำงาน เช่น 'นพ' วินมอเตอร์ไซค์วัย 60 ปี ซึ่งเคยผันตัวไปวิ่งแอพฯ สุดท้ายก็สู้แดดไม่ไหว จึงขอขับวินมอเตอร์ไซค์ตามเดิม

'โอ๋' ไรเดอร์ส่งอาหารวัย 40 ปี ก็รู้สึกว่าช่วงที่ผ่านมา ตนหมดแรงตั้งแต่บ่ายสอง ทั้งที่เมื่อก่อนวิ่งรถได้ถึงช่วงเย็น เดิมทีคิดว่าโรยราตามวัย แต่เมื่อขับรถตอนกลางคืน ก็วิ่งได้เหมือนช่วงแรก ๆ ที่หันมาประกอบอาชีพไรเดอร์ จึงคิดว่าทั้งอายุที่มากขึ้นและภาวะโลกร้อนเป็นสิ่งที่มาพร้อมกัน จนทำให้ขีดจำกัดการทำงานตอนกลางวันน้อยกว่าปกติ

สำหรับ 'เตี้ย' หัวหน้าช่างก่อสร้างวัย 50 ปี ที่ทำงานก่อสร้างมาทั้งชีวิต ก็เล่าว่าตั้งแต่ช่วงเมษายนที่ผ่านมาจนถึงตอนนี้ ต้องมีเวลาพักให้คนงานเพิ่มขึ้น และแดดระอุยังทำให้หงุดหงิดง่าย ตนจึงต้องคอยเตือนตัวเองให้ใจเย็น ไม่ใช้อารมณ์กับน้อง ๆ ผู้ใช้แรงงานเด็ดขาด

เหล่าพนักงานกวาดหญิงเขตยานนาวา ทั้ง 'นก' (27 ปี) และ 'จอย' (31 ปี) ที่อายุยังไม่มาก ก็รู้สึกว่าอากาศร้อนจัดเป็นปัญหาพอสมควร เพราะนกขี้ร้อน ซ้ำยังมีโรคประจำตัว และจอยก็รู้สึกว่าตนเริ่มปวดกล้ามเนื้อขาจากการเดินเยอะ แม้ตอนนี้ยังสู้แดดได้ แต่เธอก็คิดว่าอีกไม่กี่ปีคงไม่ไหวแล้ว

งานศึกษาของ ASEAN Centre for Energy ยังระบุว่าในอนาคต กรุงเทพมหานครจะเป็นเมืองหลวงในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่มีอุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ย 38 องศาเซลเซียส และจะมีวันที่ร้อนจัดเกือบถึงเกณฑ์ร้อนสุดขั้วถึง 120 วันต่อปี ใน ค.ศ. 2050 (ปัจจุบันอยู่ที่ 45 วัน) ซึ่งก้าวกระโดดมากกว่าเมืองอื่น เช่น โฮจิมินห์ซิตี้ สิงคโปร์

อากาศที่ร้อนขึ้น หมายถึงค่าใช้จ่ายแฝงที่มากขึ้น โดยเฉพาะค่าไฟฟ้า ค่าน้ำ และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ในชีวิตประจำวันที่ย่อมเพิ่มขึ้นมาเพื่อจัดการกับความร้อน โลกรวนจึงไม่ใช่เพียงปัญหาสิ่งแวดล้อม แต่ยังทับซ้อนกับปัญหาคุณภาพชีวิตแรงงานรากหญ้าด้วย

สารคดี

'สงครามยืด ยาแพงแน่' สปสช.-องค์การเภสัชฯ รองรับถึง ก.ย. ผู้ป่วยกลุ้ม รัฐบาลเตรียมงบปี 70 แค่ไหน?

Pazzle — Mon, 25 May 2026 00:09:40 +0000

'สงครามยืด ยาแพงแน่' สปสช.-องค์การเภสัชฯ รองรับถึง ก.ย. ผู้ป่วยกลุ้ม รัฐบาลเตรียมงบปี 70 แค่ไหน? Pazzle Mon, 2026-05-25 - 07:09

“กลุ่มผู้ติดเชื้อฯ เราหยุดกินยาไม่ได้ เพราะระดับยาในเลือดจะอยู่ได้ 24 ชั่วโมง ต้องเติมยาทุก 24 ชั่วโมง ถ้าไม่เติมไวรัสเอชไอวีจะเข้าสู่เมล็ดเลือดขาวและกระจายเพิ่มจำนวน แล้วก็จะดื้อยา ผู้ติดเชื้อไม่สามารถหยุดกินยาเพื่อรอยาล็อตใหม่ได้”

ยุพา สุขเรือง ประธานเครือข่ายผู้ติดเชื้อเอชไอวี/เอดส์ ประเทศไทย บอกเล่าความกังวลของกลุ่มผู้ติดเชื้อที่ต้องกินยาต้านไวรัสเอชไอวีทุกวันให้ฟัง หลังเกิดสงครามสหรัฐฯ-อิสราเอล กับอิหร่าน โดยปัจจุบันประเทศไทยมีผู้ติดเชื้อที่ต้องรับยาต้านไวรัสเอชไอวีกว่า 400,000 คน

สงครามเริ่มต้นในปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2569 กลางมีนาคม โรงพยาบาลศิริราชออกประกาศปรับลดมาตรการการจ่ายยาให้ผู้ป่วยนอก หลังจากนั้นโรงพยาบาลหลายแห่งก็ยึดตามหลักการนี้

จากที่ผู้ติดเชื้อฯ เคยไปหาหมอครั้งหนึ่งได้รับยากลับบ้านทีละ 3–6 เดือน ปัจจุบันหลายคนได้รับยาต้านมาเพียง 1 เดือน อย่างมาก 2 เดือน ทำให้ต้องเดินทางไปโรงพยาบาลถี่ขึ้น ในยุคที่น้ำมันราคา 2 ลิตรร้อย สถานการณ์นี้ยังเกิดขึ้นกับโรคเรื้อรังอื่นๆ ด้วย

ปัจจุบันสถานการณ์สงครามอยู่ในช่วงหยุดยิง แต่การเจรจายังไม่มีทีท่าบรรลุผล ไม่มีใครรู้ว่าจะเปิดฉากโจมตีรอบที่ 2 หรือไม่ อ่าวเฮอร์มุสจะถูกปิดอีกเมื่อไร ซึ่งนั่นจะไม่เพียงซ้ำเติมวิกฤตค่าครองชีพและราคาน้ำมัน แต่จะสร้างความระส่ำระสายต่อยาภายในประเทศด้วย

สปสช. ส่งสัญญาณรัฐบาล ต้องเพิ่มงบซื้อยาปี 70

สปสช.ในฐานะคนดูแลระบบบัตรทอง และ อภ.ในฐานะคนผลิตยาสำคัญ 10% ของประเทศ ยืนยันตรงกันว่า อย่างน้อยจนถึงเดือนกันยายนปีนี้ ราคายาจะยังไม่ขยับขึ้นและน่าจะมีเพียงพอต่อความต้องการ เนื่องจาก สปสช. มีการสั่งซื้อล่วงหน้าไว้หมดแล้ว ส่วนผู้ผลิตอย่าง อภ.ก็มีสต๊อกวัตถุดิบไว้เพียงพอสำหรับ 6 เดือนนี้

“แผนสั่งซื้อของ สปสช.เป็นการสั่งซื้อทั้งปี (งบประมาณ) แปลว่าเราตกลงราคาไว้แล้ว ผู้ผลิตหรือผู้ขายต้องแบกรับความเสี่ยงระหว่างทางเอง” นิมิตร์ เทียนอุดม หนึ่งในกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (บอร์ด สปสช.) สัดส่วนภาคประชาชนระบุ

ส่วนยาที่มีราคาแพง สปสช. ต้อง ‘จัดซื้อยารวมทั้งประเทศ’ เพื่อการต่อรองราคาที่ดีกว่า เช่น ยามะเร็ง ยาโรคหัวใจ ยาต้านไวรัสเอชไอวี ยาลดไขมันเส้นเลือด ยาจิตเวช ยาหายากต่างๆ จุดนี้ได้มีการจัดซื้อไว้ตั้งแต่ต้นปีงบประมาณแล้วเช่นกันตามปริมาณที่จำเป็นต้องใช้ภายในประเทศ

คำยืนยันนี้ทำให้อุ่นใจได้ระดับหนึ่ง ปกติแล้ว สปสช.จะเป็นผู้จัดซื้อยาต่างๆ และรวมอยู่ในค่าเหมาจ่ายรายหัวของผู้มีสิทธิในหลักประกันสุขภาพแห่งชาติที่จ่ายให้โรงพยาบาลอยู่แล้ว โดยค่าเหมาจ่ายรายหัวของปี 2569 อยู่ที่ราว 3,900 บาทต่อหัว

เรียกว่า ปีงบประมาณ 2569 ค่าเหมาจ่ายรายหัวได้จัดสรรไปหมดแล้วตามเรทราคายาก่อนจะเกิดสงคราม หากโรงพยาบาลในระบบหลักประกันสุขภาพสต๊อกยาไว้ไม่เพียงพอ และต้องจัดซื้อใหม่ในช่วงนี้ก็จะเป็นส่วนที่ต้องแบกรับต้นทุนเอง เนื่องจากหลังเกิดสงคราม อภ.ระบุว่าราคายาโดยเฉลี่ยขึ้นไปราว 5-10%

“งบประมาณปี 2570 จะเริ่มในเดือนตุลาคมที่จะถึงนี้ เริ่มมีการคิดคำนวณเรื่องการเพิ่มค่ายา มีการเตรียมการเพิ่มงบประมาณค่ายาพิเศษที่ต้องจัดซื้อรวมตรงกลาง ส่วนค่าเหมาจ่ายรายหัวในปี 2570 ก็อาจจะต้องคิดเพิ่มขึ้น เพื่อให้ครอบคลุมกับค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้น ไม่ให้หน่วยบริการกระทบ บอร์ด สปสช. มีหน้าที่ที่ต้องพิจารณา แต่วาระยังมาไม่ถึง” นิมิตร์กล่าว

อย่างไรก็ตาม คนเคาะกรอบงบประมาณคือ ครม. แปลว่ารัฐบาลต้องเตรียมคิดเรื่องนี้แล้วเช่นกัน

นิมิตร์ เทียนอุดม หนึ่งในกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (บอร์ด สปสช.)

องค์การเภสัชยันยังมีสต๊อกถึงสิ้นไตรมาส 3

พญ.มิ่งขวัญ สุพรรณพงศ์ ผู้อำนวยการ อภ. มองว่า สงครามในตะวันออกกลางส่งผลกระทบต่อวงการยาในประเทศไทยแน่นอน ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว เพราะเกี่ยวพันกับวัตถุดิบในการผลิตยา บรรจุภัณฑ์ที่ใช้เม็ดพลาสติก หรือกระทั่งเชื้อเพลิงในการขนส่ง

เมื่อเกิดวิกฤตสงคราม ทางองค์การเภสัชฯ ได้มีการหารือกับสมาคมอุตสาหกรรมยาเพิ่มมากขึ้น ผ่านการประชุมร่วมกับทาง อย. มีการประชุมติดตามสถานการณ์ยาร่วมกันทุกวันในช่วงต้นของสงคราม ปัจจุบันลดระดับลงมาเหลือการประชุมเฝ้าระวังสถานการณ์ร่วมกันทุกสัปดาห์

“โชคดีที่ประเทศไทยทั้งองค์การเภสัชฯ และผู้ผลิตเอกชน มีความเข้มแข็งและมีทักษะของการผลิตยาแบบอุตสาหกรรม มีการสำรองวัสดุดิบยาเอาไว้ใน safety stock ของประเทศ โดยทั่วไปเรามี 3 เดือนชัวร์ๆ แน่นอน 100% และเรามีสต็อกยาอยู่ที่อีก 6 เดือน แม้จะไม่ 100%ในช่วง 6 เดือนอาจจะมีผลกระทบบางอย่าง เช่น สารตั้งต้นในการผลิตยาบางอย่างอาจจะไม่ได้มีการสั่งเข้าไว้ 100% หรือเรื่องของบรรจุภัณฑ์ที่ไม่ได้มีการสั่งมา 100% เต็มสำหรับ 6 เดือน เพราะมันกินที่และต้องมีการบริหารคลัง” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

หลังเกิดสงคราม อภ.เช็คสต็อกวัตถุดิบในการผลิตยาทันที เพื่อให้มีเพียงพอสำหรับ 3 เดือน ถัดมาคือจัดทำสต็อกวัตถุดิบยาและเวชภัณฑ์ที่จำเป็นให้เพียงพออย่างน้อย 6 เดือนแม้จะไม่ 100% แต่ก็ได้พยายามเติมสต็อกให้ได้มากที่สุด

กล่าวได้ว่า อภ.มีความมั่นใจว่าจนถึงกันยายน 2569 ประเทศไทยจะไม่ขาดแคลนยาจำเป็นหรือยาช่วยชีวิตที่ผลิตโดยองค์การเภสัชฯ อย่างแน่นอน

ทั้งนี้ ยาจำเป็นหรือยาช่วยชีวิตที่ผลิตโดยองค์การเภสัชฯ เช่น ยาเบาหวาน ยาลดวามดันโลหิตสูง ยาลดไขมัน ยาต้านไวรัส HIV ยาชาบางประเภท ฯลฯ

“เราได้สำรองวัตถุดิบและบรรจุภัณฑ์ไว้เพิ่มจนถึงเดือนมีนาคม 2570 ซึ่งตรงนี้ก็มีความเสี่ยงที่ราคาค่าวัตถุดิบค่าบรรจุภัณฑ์เราตกลงกันไว้ในราคาที่สูงขึ้นแล้วเพราะสงคราม แต่เราประเมินความเสี่ยงแล้วว่าสงครามอาจจะยืดเยื้อ” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

ขณะนี้แผนระยะที่ 3 ของทางองค์การเภสัชฯ คือการสำรองวัตถุดิบในการผลิตยาและบรรจุภัณฑ์ให้ครอคลุมจนถึงเดือนมีนาคม 2570 ซึ่งดำเนินการไปได้เกิน 50% แล้ว จากการประชุมร่วมกันกับทางเอกชนผู้ผลิตยาภายในประเทศก็มีการยืนยันเช่นกันว่าสามารถผลิตยาได้ภายในระยะเวลา 6 เดือนนี้

“ตัวหลักที่มีปัญหาจริงๆ คือบรรจุภัณฑ์ บางทีเราต้องใช้พวกเม็ดพลาสติกที่มีการแย่งชิงกัน ไม่เฉพาะในอุตสาหกรรมยาแต่มันเป็นวัตถุดิบร่วมที่ต้องใช้ในหลายอุตสาหกรรม ราคาก็จะสูงขึ้น หายากขึ้น ระยะเวลาในการจัดส่งก็จะนานขึ้น”

“ส่วนเรื่องของวัตถุดิบทางยาเราเคยมีการทำแผนกระจายความเสี่ยงไว้แล้ว (ช่วงโควิด-19) มีการกระจายซัพพลายเออร์มาทางจีนและอินเดียด้วย ถ้าไม่ใช่ยาเฉพาะเจาะจงจริงๆ เราก็ยังมีแหล่งจากอินเดียและจีนที่ยังคงปลอดภัยอยู่ และยังส่งยาและวัตถุดิบมาให้อย่างสม่ำเสมออยู่ แต่ราคาเพิ่มขึ้นสูงนิดหน่อย 5-10% แต่สิ่งที่ขึ้นสูงมากคือบรรจุภัณฑ์ขึ้นอยู่ 10-20 % แล้ว ส่วนต้นทุนพลังงานตอนนี้ขึ้นอยู่ที่ 5-10%” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

ส่วนประเด็นการปรับมาใช้ขวดแก้วแทนขวดพลาสติกในการบรรจุยา เพื่อลดการใช้เม็ดพลาสติก พญ.มิ่งขวัญ อธิบายว่าเป็นไปได้ยาก โดยทั่วไปยาจะมีทั้งใส่ขวดแก้วและขวดพลาสติก การเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์ถ้าไม่จำเป็นจริงๆ ผู้ผลิตจะไม่เปลี่ยน เพราะอาจจะส่งผลต่อคุณภาพและความคงทนของยา

“ตอนที่เราตั้งสูตรผลิต เราตั้งสูตรแบบนี้ ใส่บรรจุภัณฑ์แบบนี้ ยาจะอยู่ได้ 2-3 ปี ถ้าเมื่อไรที่เรามีการเปลี่ยน เราก็ต้องมีการเทสต์ใหม่ว่าถ้าเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์ไปแล้วความคงทนของยาหรือคุณภาพของยาจะการันตีได้เหมือนเดิมไหม ถ้าไม่จำเป็นจริงๆ เราก็จะไม่เปลี่ยน สถานการณ์ตอนนี้เรายังไม่มีการเปลี่ยนแปลงบรรจุภัณฑ์เลย ถึงแม้ว่าราคาจะเพิ่มขึ้น และเราไม่ได้เพิ่มราคาในฐานะที่เราเป็นหน่วยงานของรัฐ ส่วนของเอกชนมีแจ้งขึ้นราคาอยู่บ้างบางราย” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

ทางองค์การเภสัชฯ ยืนยันว่า จนถึงตุลาคมนี้จะยังไม่มีการปรับขึ้นยาขององค์การเภสัชฯ อย่างแน่นอน

พญ.มิ่งขวัญ สุพรรณพงศ์ ผู้อำนวยการ อภ.

ยอมกำไรลด กระทั่งยอมขาดทุนเพื่อตรึงราคา

“ตอนนี้ผลกำไรเราคาดการณ์ว่าจะลดลงไป 10-20% จากเรื่องของพลังงานและต้นทุนที่สูงขึ้น แต่เราเป็นหน่วยงานของรัฐถ้าเราขึ้นราคาไปเพื่อให้ได้กำไรเท่าเดิม มันก็เหมือนอัฐยายซื้อขนมยาย ถ้าเราสามารถตึงราคาไว้ได้ และเป็นราคาอ้างอิงให้ตลาดไม่ปั่นป่วน เราก็จะพยายามตึงไว้จนถึงที่สุด” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

อย่างไรก็ตาม หากมีการตึงราคายาจนถึงเดือนมีนาคม 2570 อาจมีผลทำให้องค์การเภสัชฯ กำไรลงลดได้ถึง 50% ในสถานการณ์ที่ราคาพลังงานยังคงผันผวน พญ.มิ่งขวัญ ย้ำว่า ทางองค์การเภสัชฯ พร้อมที่จะขาดทุนกำไรในส่วนนี้ หรืออาจเลยไปถึงขั้นขาดทุนจริงๆ เพื่อพยุงราคายาภายในประเทศในส่วนที่องค์การเภสัชฯ รับผิดชอบ

ส่วนของภาคเอกชนก็ต้องให้ความเป็นธรรมในการปรับราคา เท่าที่ตรวจสอบผู้ผลิตเอกชนมีการขึ้นราคายาบางตัวไปบางแล้ว แต่ไม่ได้ขึ้นสูงจนเกินไป เป็นการขึ้นราคาเพื่อสะท้อนต้นทุนที่แท้จริงมากกว่า

เตรียมเพิ่มศักยภาพผลิตยาตั้งแต่ต้นน้ำ หวังพึ่งตัวเอง

จากสถานการณ์นี้ยิ่งสนับสนุนวิสัยทัศน์ในการพึ่งตัวเองให้มากขึ้น ในอนาคตทางองค์การเภสัชฯ เตรียมตั้งหน่วยวิจัยและผลิตวัตถุดิบทางยาเอง เพื่อรับมือกับสถานการณ์ฉุกเฉิน ซึ่งอาจต้องมีการขอรับงบประมาณจากรัฐบาลมาช่วยสนับสนุนบ้าง

“พอเกิดสถานการณ์นี้เหมือนเปิดแผลให้เห็นว่าวัตถุดิบทางยาเราแทบจะนำเข้า 100% ศักยภาพของประเทศไม่ได้มีศักยภาพที่จะผลิตวัสดุดิบทางยาตั้งแต่ต้นน้ำ เราจำเป็นต้นมีโรงงานผลิตวัสดุดิบ และมีการปรับตัวเทคโนโลยีของยา แทนที่จะเป็นยากิน ยาเม็ด ยาฉีด รูปแบบเดิมซึ่งเป็นยาเคมี ต่อไปอาจจะต้องเป็นยาทางชีววัตถุซึ่งตอบสนองต่อภาวะสงครามได้เร็วและมีประสิทธิภาพมากกว่า เรามีความจำเป็นที่ต้องเพิ่มหน่วยผลิตที่เป็นยาชีววัตถุมาขึ้น ตรงนี้อาจจะถึงค่อยของบสนับสนุนจากรัฐ ของบลงทุนเพิ่มขึ้น เราทำแผนตรงนี้เสร็จแล้ว แต่เมื่อก่อนความเร่งด่วนหรือความจำเป็นยังไม่มาก” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

พญ.มิ่งขวัญอธิบายว่าแม้ว่าการผลิตวัตถุดิบทางยาเองภายในประเทศอาจจะดูไม่คุ้มทุนเท่ากับการซื้อจากต่างประเทศ เช่นจีนหรืออินเดียที่ผลิตวัสดุดิบเพื่อป้อนทั้งโลก แต่ในสภาวะฉุกเฉินหรือสภาวะไม่ปกติของโลก การนำเข้าอาจยากลำบากมากกว่า เช่นในช่วงสงครามที่ต่อให้มีเงินก็ไม่สามารถหาซื้อวัตถุดิบบางอย่างได้

เตรียมแผนสำรอง เผื่อ ‘ยาช่วยชีวิต’ ขาดแคลน

เมื่อให้ประเมินว่าในช่วง 3-6 เดือนข้างหน้า ถ้าเกิดวิกฤตทางยาขึ้นมาจริงๆ ยากลุ่มไหนจะขาดแคลนเป็นกลุ่มแรก องค์การเภสัชฯ คาดการณ์ว่าจะเป็นยาในกลุ่มที่มีผู้ผลิตน้อยรายอย่างยาช่วยชีวิต ซึ่งหลายตัวอยู่ในความดูแลขององค์การเภสัชฯ หากเกิดวิกฤตผลิตไม่ได้ ผลิตไม่ทัน ขึ้นมาจริงๆ ทางองค์การเภสัชฯ เตรียมแผนสำรองโดยการหาแหล่งนำเข้ามาแทน ถัดมาที่อาจขาดแคลนจะเป็นยาที่มีผู้ใช้จำนวนมาก เช่นยาความดัน เบาหวาน ถ้าไม่มีเหตุการณ์กระทบไปถึงจีนและอินเดียซึ่งเป็นผู้ผลิตวัสดุดิบหลักก็ไม่น่าจะมีปัญหา

พญ.มิ่งขวัญ ทิ้งท้ายให้ความมั่นใจกับประชาชนถึงความมั่นคงทางยาภายในประเทศว่า “จนถึงตุลาคมนี้ในส่วนที่เป็นความรับผิดชอบขององค์การเภสัชฯ มั่นใจได้ 100% ทางองค์การเภสัชฯ ได้มีการประสานงานกับ อย. และเฝ้าระวังร่วมกับผู้ค้าเอกชนทั้งในประเทศและต่างประเทศ ในช่วง 6 เดือนนี้ไม่น่าจะมีปัญหาเรื่องการขาดแคลน”

ส่วนการที่โรงพยาบาลหลายแหล่งจ่ายยาให้ผู้ป่วยนอกลดลง ตรงนี้ไม่ได้เป็นเพราะยาขาดแคลน แต่เป็นไปเพื่อการกระจายยาให้ทั่วถึงในช่วงสงครามและใช้ยาทุกเม็ดให้มีคุณภาพมากที่สุด

“เมื่อก่อนโรงพยาบาลอาจจะจ่ายยาทีละเยอะๆ เพื่อให้ประชาชนไม่ต้องเดินทางมาโรงพยาบาลบ่อย แต่ช่วงนี้ประเมินแล้วว่าความเสี่ยงของยาที่จะเหลือมีเยอะ เราต้องใช้ยาทุกเม็ดให้คุ้มค่า โรงพยาบาลหลักๆ ทั้งเอกชนและก็รัฐก็จ่ายยาน้อยลงก่อน เพราะช่วงแรกเป็นช่วงที่เราไม่ทราบว่าสถานการณ์จะเป็นเช่นไร สมมติถ้าเราจ่ายไปแล้วเกิดยาขาดแคลนขึ้นมาจริงๆ ก็อาจจะมีการเรียกยาจากที่เหลือมา ซึ่งในวงการยาถ้าไม่จำเป็นเราจะไม่ทำอย่างนั้น เพราะเราไม่รู้ว่าพอยาหลุดจากการเก็บที่ถูกต้องในโรงพยาบาลในคลังยาไปแล้ว คุณภาพของยาจะเหมือนเดิมหรือไม่ เราก็มีการปรับตัวจ่ายยาเท่าที่จำเป็นก่อน” พญ.มิ่งขวัญ อธิบาย

รายงานพิเศษ

เลิก MOU44 แล้วไปทางไหน? ส่องทางเลือกเทียบ JDA ไทย-มาเลย์ ขุมทรัพย์พลังงานบนข้อพิพาทเขตแดนที่ยังไม่จบ

See Think — Thu, 21 May 2026 11:24:33 +0000

เลิก MOU44 แล้วไปทางไหน? ส่องทางเลือกเทียบ JDA ไทย-มาเลย์ ขุมทรัพย์พลังงานบนข้อพิพาทเขตแดนที่ยังไม่จบ

เรื่อง : ศศิธร อักษรวิลัย

ภาพปก : ชนิสรา ริมธีระกุล

See Think Thu, 2026-05-21 - 18:24

ก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทยอาจเหลือใช้อีกแค่ไม่ถึง 10 ปี หากไม่มีการแสวงหาแหล่งใหม่ ประเทศไทยอาจต้องพึ่งพลังงานจากต่างประเทศมากขึ้น รวมถึงค่าพลังงานและไฟฟ้าที่ก็อาจจะแพงขึ้นไปอีก

หนึ่งในทางออกที่มีการผลักดันมาตลอดคือการเจรจาพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนทางทะเลไทย-กัมพูชา (Overlapping Claims Area - OCA) ที่ในวันนี้ยังไม่มีความคืบหน้า และทรัพยากรธรรมชาติใต้ดินก็ยังคงถูกแช่แข็งไว้

ล่าสุด รัฐบาลอนุทินเดินหน้ายกเลิก MoU44 บันทึกความเข้าใจที่ไทยและกัมพูชาทำร่วมกันมา 25 ปี เพื่อเป็นกรอบเจรจาพื้นที่ดังกล่าว การยกเลิกข้อตกลงนี้ดูเหมือนจะเป็นจุดจบ แต่ความจริงคือจุดเริ่มต้น เส้นที่ทั้งสองประเทศลากอ้างสิทธิยังอยู่ครบ และสองฝ่ายก็ยังต้องกลับมานั่งเจรจากันอยู่ดี คำถามคือแค่ว่าจะเจรจาแบบใด และจบแบบใด

“ในกรณีนี้คือ 25 ปีแล้ว ความคืบหน้าของประเด็นนี้ เรื่องการหาข้อสรุปยังไม่ไปถึงไหนเลย แล้วก็มันมีตัวอ้างอิงอื่น ๆ อย่างเช่น UNCLOS ก็จะเอาตัวนี้มาเป็นตัวอ้างอิงด้วย เพื่อจะได้มีแนวทางที่เราอ้างอิงได้ร่วมกันของทั้งสองประเทศ เพราะทั้งสองประเทศเป็นภาคี” นี่คือคำให้สัมภาษณ์ที่ให้ไว้กับสื่อมวลชนของนายกอนุทิน ภายหลังครม. ให้ไฟเขียวยกเลิก MoU44

ทางกัมพูชาก็ออกมายืนยันอย่างหนักแน่นว่าจะนำข้อพิพาทเข้าสู่กระบวนการประนอมภาคบังคับ (Compulsory Conciliation) ภายใต้อนุสัญญา UNCLOS หลังการประชุมอาเซียนวันที่ 7-9 พ.ค. ที่ฟิลิปปินส์ นายกอนุทินโพสต์เฟซบุ๊กระบุว่า การเจรจาภายใต้กรอบ UNCLOS เป็นสิ่งที่รัฐบาลไทยต้องการเช่นกัน

อย่างไรก็ตาม หากกัมพูชายืนยันจะทำตามที่พูด ไทยก็ไม่อาจปฏิเสธได้ บทบัญญัติว่าด้วยการประนอมภาคบังคับในภาคผนวกที่ 5 ภายใต้อนุสัญญา UNCLOS ระบุไว้ชัดว่าการที่อีกฝ่ายนึงไม่เข้าร่วมหรือไม่ยอมรับกระบวนการ ก็ไม่เป็นอุปสรรคต่อกระบวนการดังกล่าว

ภัทรพงษ์ แสงไกร อาจารย์คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ระบุว่า เรื่องการแบ่งเขตทางทะเล มีทรัพยากรเข้ามาเกี่ยวข้อง ซึ่งเป็นเรื่องละเอียดอ่อน

การบีบบังคับให้รัฐคู่พิพาทไปศาลหรืออนุญาโตตุลาการอาจจะเป็นการบีบบังคับมากเกินไป กฎหมายจึงออกไปในทางที่ให้สิทธิในการไม่ไปศาลได้แต่ก็ต้องเข้าสู่การประนอมด้วยเช่นกัน วัตถุประสงค์และเจตนารมณ์ของการตั้งกลไกนี้ขึ้นมา คือ เมื่อมีข้อพิพาทก็ต้องระงับข้อพิพาทนั้นให้ได้

เมื่อเข้าสู่กระบวนการประนอมภาคบังคับ จะมีการตั้งคณะกรรมาธิการขึ้นมารับฟังรัฐคู่กรณีว่าแต่ละฝ่ายเห็นเช่นไร ภัทรพงษ์ระบุว่า ผลในรายงานของคณะกรรมาธิการจะออกมาสองทาง ถ้าตกลงกันได้ คณะกรรมาธิการก็จะระบุไว้ในรายงานแล้วให้ทั้งคู่ไปดำเนินการเจรจาต่อเพื่อให้ได้ข้อตกลง

หากตกลงกันไม่ได้ คณะกรรมาธิการก็จะเสนอความเห็นและแนะนำว่าทั้งคู่ควรดำเนินการเช่นไรต่อไป

แต่หากท้ายที่สุดตกลงกันไม่ได้เลยก็ให้เป็นความยินยอมของทั้งสองฝ่ายว่าจะเข้าสู่กระบวนการทางศาลหรืออนุญาโตตุลาการหรือไม่ สุดท้ายแล้ว ทั้งสองประเทศก็ ‘ต้องเจรจาทวิภาคีกันต่อเพื่อบรรลุข้อตกลงใหม่’ แทนที่ MoU44 เพื่อให้เกิดการระงับข้อพิพาทดังกล่าวให้ได้หากไม่อยากเข้าสู่กลไกอื่น

“อำนาจอธิปไตย” และ “สิทธิอธิปไตย”

แรกเริ่มเดิมทีกฎหมายทะเลมีลักษณะเป็นจารีตประเพณีที่หลายรัฐยอมรับและปฏิบัติกันมาอย่างยาวนานก่อนที่จะมีการรวบรวมจัดทำเป็นประมวลกฎหมายลายลักษณ์จนกลายมาเป็นอนุสัญญาว่าด้วยกฎหมายทะเลปี ค.ศ. 1958 และ 1982 ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน

การกำหนดอาณาเขตทางทะเลตั้งแต่การเป็นเพียงจารีตประเพณีระหว่างประเทศ มาจนถึงหลักการที่ปรากฏในอนุสัญญา ล้วนแล้วแต่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของ ‘การประนีประนอม’ เพราะแต่เดิมทะเลถือเป็นเสรีภาพที่ทุกคน ทุกประเทศใช้ประโยชน์ร่วมกันได้ ทุกรัฐจึงมีสิทธิร่วมกันในการใช้ประโยชน์ทางทะเล

เขตแดนทางทะเลจึง ‘ไม่เหมือน’ เขตแดนทางบก

ในขณะที่ดินแดนทางบกเป็นเรื่องของ ‘อำนาจอธิปไตย’(Sovereignty) ซึ่งหมายถึงอำนาจสูงสุดในการปกครองดินแดน รัฐชายฝั่งมีอำนาจใช้กฎหมายได้อย่างเต็มที่

แต่สำหรับเขตแดนทางทะเล รัฐชายฝั่งมีอำนาจอธิปไตยอยู่ถึงแค่ทะเลอาณาเขตเท่านั้น

ส่วนอื่น ๆ รัฐไม่ได้มีอำนาจอย่างสมบูรณ์เหมือนเขตแดนทางบก

ตั้งแต่เขตต่อเนื่องไปจนถึงเขตเศรษฐกิจจำเพาะและไหล่ทวีป รัฐชายฝั่งมีเพียง ‘สิทธิอธิปไตย’ (Sovereign Right) สิทธิดังกล่าวเกิดขึ้นจากต่อรองของรัฐต่าง ๆ ที่ต้องการขยายขอบเขตของการแสวงหาทรัพยากรธรรมชาติในทะเลออกไปให้ไกลกว่าทะเลอาณาเขต

สิทธิอธิปไตยเป็นสิทธิที่จำกัดเพราะครอบคลุมเฉพาะเจาะจงแต่ละเรื่องว่ารัฐชายฝั่งมีสิทธิในการดำเนินการอะไรบ้าง เช่น รัฐชายฝั่งมีสิทธิในการสำรวจ และแสวงหาประโยชน์จากการทรัพยากรธรรมชาติ ขุด เจาะน้ำมันและก๊าซธรรมชาติใต้พื้นทะเล เป็นต้น

ในเขตเหล่านี้ของรัฐชายฝั่งยังคงสถานะความเป็นทะเลเสรีเหมือนในอดีตที่ทุกคนใช้ได้ ดังนั้น รัฐชายฝั่งจะไม่สามารถปิดกั้นการเดินเรือ หรือการบินผ่าน

การระงับข้อพิพาททางทะเลระหว่างประเทศที่เกี่ยวพันกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจมหาศาล อาจยากที่จะประสบผลสำเร็จหากแต่ละฝ่ายมองเรื่องใครได้พื้นที่เบ็ดเสร็จมากที่สุด มากกว่ามองเรื่องประโยชน์ร่วมกัน

สำหรับไทย-กัมพูชา ไม่ว่าสุดท้ายจะต้องใช้กลไกแบบไหน จะเจรจาแบบทวิภาคีหรือมีบุคคลที่สามเข้ามาตัดสิน ส่วนสำคัญที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ก็คือว่าทั้งสองประเทศอาจต้องแบ่งปันผลประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติใต้ผืนทะเลอยู่ดี

ศักยภาพทางเศรษฐกิจพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนไทย-กัมพูชา

แหล่งปิโตรเลียมและก๊าซธรรมชาติที่ไทยสามารถผลิตเองได้ส่วนใหญ่มาจากแหล่งในพื้นที่ ‘อ่าวไทย’ ที่เป็นขุมทรัพย์มูลค่ามหาศาล นั่นก็หมายความว่าพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนไทย-กัมพูชา มีความเป็นไปได้สูงที่บริเวณนั้นจะกลายเป็นแหล่งพลังงานใหม่ให้กับประเทศไทย

แม้จะยังไม่มีการลงสำรวจจริงแต่มีการคาดการณ์ว่าในพื้นที่ดังกล่าวทั้งหมดกว่า 26,000 ตารางกิโลเมตร จะมีก๊าซธรรมชาติคิดเป็นมูลค่า 3.5 ล้านล้านบาท น้ำมันดิบมูลค่า 1.5 ล้านล้านบาท

นอกจากนี้ทั้งสองประเทศยังได้ให้สิทธิสัมปทานในการสำรวจ ขุดเจาะและผลิตปิโตรเลียมในบริเวณดังกล่าวไปแล้ว

โดยประเทศไทยได้ให้สิทธิสัมปทานบริเวณพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนแก่บริษัทเอกชนไปเมื่อปี พ.ศ. 2511 ส่วนกัมพูชาก็ได้ให้สิทธิสัมปทานแก่บริษัทเอกชนไปเมื่อปี พ.ศ. 2534

แต่เมื่อยังเป็นข้อพิพาทพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนที่ตกลงกันไม่ได้ จึงทำให้ยังไม่มีใครสามารถเข้าไปดำเนินกิจกรรมสำรวจและผลิตปิโตรเลียมได้ ทำให้ทั้งสองประเทศสูญเสียโอกาสในการสร้างความมั่นคงทางพลังงาน

ปัจจุบันแหล่งก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทยที่เป็นแหล่งผลิตไฟฟ้าหลักของประเทศมีกำลังการผลิตที่ลดลง ข้อมูลจากสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) ระบุว่าปริมาณก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทยอาจเพียงพออีกเพียง 5-10 ปี ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อความมั่นคงทางพลังงานในระยะยาว และนั่นอาจกระทบถึงค่าไฟฟ้าที่ประชาชนคนธรรมดาต้องแบกรับเพิ่มมากขึ้น

จากข้อมูลระบุว่าประมาณ 50% ของการผลิตไฟฟ้าในไทยนั้นใช้ก๊าซธรรมชาติเป็นเชื้อเพลิงหลัก โดย 60-65% ของก๊าซธรรมชาติมาจากอ่าวไทย แหล่งหลักคือ แหล่งเอราวัณ และแหล่งบงกต

ส่วน 35-40% ต้องนำเข้า LNG จากตะวันออกกลาง ในราคาที่ผันผวนมากขึ้นจากสถานการณ์ปัจจุบัน

ในช่วงเวลาที่ต้องเผชิญกับปัญหาภูมิรัฐศาสตร์ สถานการณ์โลกเปลี่ยนแปลงไปเช่นนี้ หลายประเทศประสบกับปัญหาเศรษฐกิจและพลังงานจากราคาน้ำมันที่พุ่งสูงขึ้น การแสวงหาแหล่งพลังงานสำรองเพื่อลดการนำเข้าก็มีความจำเป็นมากขึ้นอีก พื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนไทย-กัมพูชา จึงเป็นเหมือนความหวังใหม่ให้กับอนาคตของพลังงานในประเทศ

พื้นที่พัฒนาร่วมไทย-มาเลเซีย โมเดลการเจรจาที่ประสบความสำเร็จในอ่าวไทย

เมื่อข้อพิพาทอ้างสิทธิทับซ้อนทางทะเลเกี่ยวพันกับผลประโยชน์และทรัพยากรมหาศาล รัฐคู่พิพาทหลายรัฐจึงมักเข้าทำข้อตกลงที่ได้ประโยชน์กันทั้งสองฝ่าย เพื่อนำทรัพยากรธรรมชาติออกมาใช้ให้ได้ก่อน

การระงับข้อพิพาททางทะเลอยู่ภายใต้บทบัญญัติในอนุสัญญา UNCLOS โดยเจตนารมณ์ของ UNCLOS คือการผลักดันให้รัฐคู่พิพาทเข้าเจรจาและทำข้อตกลงเพื่อระงับข้อพิพาททางทะเลให้ได้ แต่ในระหว่างที่ยังไม่มีการบรรลุข้อตกลงเรื่องการแบ่งเขตอย่างชัดเจน

อนุสัญญาดังกล่าวบัญญัติไว้ว่าให้รัฐคู่พิพาทเข้าทำข้อตกลงชั่วคราว (Provisional Arrangement)

UNCLOS ไม่ได้กำหนดแบบหรือหลักเกณฑ์ตายตัวในการทำข้อตกลงชั่วคราวระหว่างรัฐคู่พิพาท

นั่นหมายความว่า เมื่อรัฐพิพาทบรรลุข้อตกลงแล้วก็ให้ดำเนินการไปตามข้อตกลงของรัฐทั้งสอง จนกว่าจะมีการแบ่งเขตแดนทางทะเล ซึ่ง MoU44 ระหว่างไทย-กัมพูชา ก็ถือว่าเป็นลักษณะของข้อตกลงชั่วคราวตาม UNCLOS เช่นกัน

ข้อตกลงชั่วคราวภายใต้ UNCLOS ที่นานาประเทศนิยมใช้เพื่อจัดการข้อพิพาทอ้างสิทธิทับซ้อนคือพื้นที่พัฒนาร่วม (Joint Development Area - JDA) และเนื่องจาก UNCLOS ไม่ได้กำหนดแบบของข้อตกลงชั่วคราวไว้ ในทางปฏิบัติรัฐต่างๆ ตีความว่า JDA คือส่วนหนึ่งของข้อตกลงชั่วคราวนั้นเพื่อปลดล็อกทางตันให้สามารถนำทรัพยากรธรรมชาติมาใช้ได้แม้จะยังไม่มีการเจรจาเพื่อแบ่งเขต

“เมื่อพัฒนาร่วมกัน ใช้ทรัพยากรไปจนหมดแล้ว ณ วันนั้นอาจจะผ่านไปแล้ว 40 ปี 50 ปีแล้วแต่พื้นที่ ค่อยมาตกลงกันว่าจะทำยังไง แต่ถึงเวลานั้นมันไม่มีทรัพยากรแล้วมันก็คงไม่พิพาทกันมากนัก

นั่นคือวิธีคิดที่ว่าไม่แบ่งเขตแต่จะใช้ทรัพยากรร่วมกัน” ภัทรพงษ์กล่าว

กล่าวให้ชัดคือ JDA เป็นข้อตกลงที่จัดทำขึ้นมาเพื่อให้รัฐคู่พิพาทสามารถแสวงหาผลประโยชน์จากทรัพยากรในบริเวณพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนได้ โดยที่ยังไม่ต้องมีการเจรจาแบ่งเขตกัน

พื้นที่พัฒนาร่วมได้กลายมาเป็นต้นแบบของประเทศส่วนใหญ่ทั่วโลก รวมถึงประเทศที่มีข้อพิพาทในอ่าวไทยอย่างไทยและมาเลเซีย ซึ่งประสบความสำเร็จจากการเปลี่ยน ‘ข้อพิพาท’ ให้กลายเป็น ‘ความร่วมมือ’ ที่ต่างฝ่ายต่างได้ประโยชน์

ไทยและมาเลเซียเปิดการเจรจาข้อพิพาททางทะเลในปี พ.ศ. 2515 แต่ก็ยังไม่สามารถ เจรจาเพื่อกำหนดเขตไหล่ทวีปได้ ทั้งสองประเทศจึง ‘เห็นตรงกัน’ ว่าควรเปลี่ยนพื้นที่ที่เป็นข้อพิพาทกว่า 7,250 ตร. กม. ให้เป็นความร่วมมือ ภายหลังจึงได้จัดทำบันทึกความเข้าใจที่นำโดยนายกรัฐมนตรีเกรียงศักดิ์ ชมะนันท์ ของไทยและนายกรัฐมนตรี ดาโต๊ะ ฮุสเซน ออนน์ ของมาเลเซีย ในปี พ.ศ. 2522

บันทึกความเข้าใจดังกล่าวระบุไว้ว่า ให้มีการจัดตั้ง “องค์กรร่วมไทย-มาเลเซีย” เพื่อสำรวจและแสวงหาประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติเป็นเวลา 50 ปี ค่าใช้จ่ายและผลประโยชน์จากการสำรวจและผลิตปิโตรเลียมในพื้นที่ดังกล่าว รัฐบาลทั้งสองจะรับภาระและแบ่งผลประโยชน์เท่ากันในสัดส่วน 50:50

บันทึกดังกล่าวยังระบุไว้ว่าหากสามารถหาข้อยุติเรื่องการแบ่งเขตไหล่ทวีปได้ภายใน 50 ปีให้ยุบองค์กรร่วมนี้ แต่ถ้าเกิน 50 ปีแล้วยังไม่สามารถหาข้อยุติที่พอใจกันทั้งสองฝ่ายให้ข้อตกลงนี้มีผลบังคับใช้ต่อไป

อย่างไรก็ตาม ไทยและมาเลเซียก็ใช้เวลากว่า 11 ปี จึงจะสามารถออกพรบ.องค์กรร่วมไทย-มาเลเซียขึ้นมาได้ในปี พ.ศ. 2533 และองค์กรร่วมดังกล่าวได้จัดตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2535

ข้อมูลจากกรมเชื้อเพลิงธรรมชาติ ระบุว่าจากการประเมินผลข้อมูลการสำรวจในปัจจุบันมีความเป็นไปได้ที่จะพบก๊าซธรรมชาติในพื้นที่พัฒนาร่วมสูงถึง 10 ล้านล้านลูกบาศก์ฟุต ซึ่งปัจจุบันมีการสำรวจและผลิตปิโตรเลียม จำนวน 2 แปลง คือ แปลง A-18 (พื้นที่ประมาณ 3,000 ตารางกิโลเมตร) ที่เริ่มดำเนินการผลิตในปี พ.ศ. 2548 และแปลง B-17-01 (พื้นที่ประมาณ 4,250 ตารางกิโลเมตร) ที่เริ่มดำเนินการผลิตในปี พ.ศ. 2552

ในปี 2567 มีการผลิตก๊าซธรรมชาติได้ 925 ล้านลูกบาศก์ฟุตต่อวัน และก๊าซธรรมชาติเหลว 17,863 บาร์เรลต่อวัน รวมกำไรได้จากการขายปิโตรเลียมทั้งหมด 11,812 ล้านบาท

ข้อตกลง 50 ปีกำลังจะสิ้นสุดในปี พ.ศ. 2572 อย่างก็ตาม มีการประเมินว่าบริเวณดังกล่าวยังคงมีปริมาณสำรองก๊าซธรรมชาติที่สามารถสร้างความมั่นคงทางพลังงานให้ไทยและมาเลเซียได้อีกต่อไปไม่น้อยกว่า 20 ปี ล่าสุดในปี พ.ศ. 2565 ครม.ของทั้งสองประเทศจึงต่ออายุขยายสัญญาแบ่งปันผลผลิตโครงการพัฒนาร่วมไทย-มาเลเซียออกไปอีก 10 ปี

การต่อสัญญาดังกล่าวนอกจากจะช่วยให้ประเทศไทยยังคงมีแหล่งผลิตก๊าซธรรมชาติต่อไป ยังช่วยยืดระยะเวลา ลดความตึงเครียดของทั้งไทยและมาเลเซียในการจะต้องกลับเข้าสู่การเจรจาแบ่งเขตทางทะเล

กรณีไทย-กัมพูชา กับการเจรจาที่ยังไปไม่ถึงไหน

สำหรับรัฐที่มีชายฝั่งประชิดติดกันแบบไทย-มาเลเซีย หรือ ไทย-กัมพูชา การลากเส้นเขตแดนทางทะเลแล้วเกิดเป็นพื้นที่ทับซ้อนเป็น ‘เรื่องปกติ’ ที่เกิดขึ้นได้ แม้การลากเส้นของกัมพูชาอาจจะดูตลกและไม่สมเหตุสมผล

แต่กัมพูชาก็ใช้ ‘เหตุผลแห่งสิทธิทางประวัติศาสตร์’ ตาม ข้อ 15 ของ UNCLOS

และในความเป็นจริงแต่ละรัฐก็มักและสามารถจะอ้างสิทธิ์ให้ได้พื้นที่มากที่สุด ซึ่งก็สามารถทำได้ เพราะการมีสิทธิและการเรียกร้องสิทธิในทางระหว่างประเทศเป็นคนละเรื่อง เส้นดังกล่าวนั้นก็จะถูกใช้เพื่อเป็นจุดเริ่มต้นให้ทั้งสองฝ่ายมาเจรจาและปรับเส้นกันใหม่ในตอนท้าย

ข้อมูลจากจุลสารความมั่นคงฉบับที่ 92 พ.ศ. 2554 เรื่อง พื้นที่ทับซ้อนไทยกัมพูชา: ปัญหาและพัฒนาการ โดยดร.สุรเกียรติ์ เสถียรไทย อดีตรองนายกรัฐมนตรี และ รมว.กระทรวงการต่างประเทศ ระบุว่า ภายหลังความสำเร็จของการเจรจาเพื่อจัดทำข้อตกลงชั่วคราวไทย-มาเลเซียในปี พ.ศ. 2522 นายกรัฐมนตรี ชาติชาย ชุณหะวัณ ได้เกิดแนวคิดในการนำโมเดลดังกล่าวมาใช้แก้ปัญหาพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนระหว่างไทย-กัมพูชา

แต่การเจรจาไม่มีความคืบหน้าเนื่องจากปัญหาภายในของกัมพูชา ซึ่งรัฐบาลไทยในขณะนั้นให้ความสำคัญกับการเจรจาสันติภาพในกัมพูชามากกว่า ความพยายามในการเจรจาหาข้อสรุปยังคงดำเนินมาเรื่อยมา จนกระทั่งได้บรรลุข้อตกลงจัดทำบันทึกความเข้าใจในปี พ.ศ. 2544 หรือ MoU44

เงื่อนไขสำคัญของบันทึกความเข้าใจดังกล่าวระบุไว้ว่า การเจรจาเรื่องแบ่งเขตทางทะเลในพื้นที่ 10,000 ตร.กม. เหนือละติจูดที่11 องศาเหนือ และการจัดทำข้อตกลงแสวงหาประโยชน์จากแหล่งทรัพยากรปิโตรเลียมในพื้นที่ 16,000 ตร.กม. ใต้เส้นละติจูดที่ 11 องศาเหนือ ‘ต้องดำเนินการไปพร้อมกันในลักษณะที่ไม่อาจแบ่งแยกได้ (Indivisible package)’ แต่ข้อความดังกล่าวไม่ได้สะท้อนถึงเจตนารมณ์ที่ตรงกันของทั้งสอง ซึ่งประเด็นนี้สำคัญอย่างมากและส่งผลต่อความคืบหน้าของการเจรจาในเวลาต่อมา

สำหรับฝ่ายไทย การเจรจาเรื่องผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและการแบ่งเขตทางทะเลเป็นเรื่องที่สำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน แต่ท่าทีของกัมพูชาที่มีเสมอมาคือต้องการตกลงพื้นที่พัฒนาร่วมให้เสร็จโดยเร็วที่สุด เพื่อที่จะได้นำทรัพยากรธรรมชาติออกมาใช้ และปฏิเสธการเจรจาแบ่งเขตทางทะเล

อย่างไรก็ตาม ภายหลังการบรรลุข้อตกลง MoU44 การเจรจต้องหยุดละงักไปหลายครั้งเพราะสถานการณ์การเมืองภายในประเทศของทั้งสอง รวมถึงความขัดแย้งบริเวณชายแดนไทย-กัมพูชา ทางฝั่งกัมพูชาเองก็ยังคงมีท่าทีที่ชัดเจนว่าอยากเจรจาเพื่อแบ่งผลประโยชน์ก่อน

ความจำเป็นเรื่องการแสวงหาแหล่งพลังงานใหม่สะท้อนออกมาผ่านความพยายามในการเร่งเดินหน้าเจรจาพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนในสมัยรัฐบาลเศรษฐา ทวีสิน และรัฐบาลแพทองธาร ชินวัตร ที่มีวัตถุประสงค์เพื่อเจรจาพื้นที่ทับซ้อนนำปิโตรเลียมและก๊าซธรรมชาติออกมาใช้ก่อน แต่โครงการดังกล่าวก็ต้องพับไปเมื่อมีการเปลี่ยนรัฐบาลเสียก่อน และในเวลาเดียวกันก็เกิดกระแสยกเลิกMoU44ขึ้น เพราะความกังวลเรื่องเส้นของกัมพูชาที่ลากชนเกาะกูด

ต่อมาในสมัยรัฐบาลอนุทิน เป็นที่แน่ชัดแล้วหลังจากครม.ให้ไฟเขียวยกเลิกMoU44 อย่างไรก็ตาม แม้ยกเลิกไปแล้วเส้นอ้างสิทธิทับซ้อนทางทะเลของทั้งสองประเทศจะยังคงอยู่ และต้องกลับไปสู่โต๊ะเจรจาเหมือนเดิม เพียงแต่ว่ากรอบการเจรจาอาจจะไม่ใช่การแบ่งแบบเหนือหรือใต้ละติจูดที่ 11 องศาเหนือตามแผนที่แนบท้าย MoU44

“ยังไม่มีการเจรจา และเป็นบริบทใหม่ ขออย่าไปผูกติดกัน” นายกอนุทินกล่าวหลังครม.อนุมัติยกเลิกบันทึกความเข้าใจดังกล่าว

แต่แม้ไม่ได้มีการยกเลิก MoU44 ไทยและกัมพูชาก็ยังสามารถใช้กลไกต่าง ๆ ภายใต้ UNCLOS ได้ ตราบใดที่ยังตกลงกันไม่ได้ ดังนั้นการที่ต้องเข้าสู่กลไก UNCLOS ก็เป็นสิ่งที่พอคาดหมายได้บ้าง

แต่การที่ไทยยกเลิก MoU44 กัมพูชาเองอาจมองว่าเป็นผลดีต่อกัมพูชาด้วยซ้ำ เพราะไม่ต้องมีข้อตกลงที่บังคับให้ต้องเจรจาสองส่วนพร้อม ๆ กันอีกต่อไปแล้ว เพราะกัมพูชาเองก็ไม่ได้สนใจเรื่องการแบ่งเขตเท่าการเจรจา JDA

และการยกเลิกฝ่ายเดียวของไทยก็ทำให้กัมพูชาได้เปรียบซึ่งกัมพูชาสามารถหยิบยกได้ในเวทีระหว่างประเทศและก็ทำมาเสมอ นั่นคือ กัมพูชาสามารถอ้างได้ว่าไทยไม่ยึดมั่นในหลักการสัญญาต้องเป็นสัญญา (Pacta Sunt Servanda) ตามหลักการเข้าทำข้อตกลงระหว่างประเทศ

ฉากทัศน์ในการบรรลุข้อตกลงเรื่องการอ้างสิทธิทับซ้อนทางทะเลไทย-กัมพูชา

ถ้าหากอ้างอิงตาม MoU44 การเจรจาจะแบ่งเป็น 2 ส่วน คือส่วนที่เหนือเส้นละติจูดที่ 11 องศาเหนือ ที่ต้องแบ่งเขตชัดเจน และใต้เส้นละติจูดที่ 11 องศาเหนือที่ไม่มีการแบ่งเขตแต่จะเข้าสู่การเจรจาเพื่อจัดทำ JDA ต่อไป

หลังจาก MoU44 ถูกยกเลิก คำถามที่ตามมาคือ พื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อน จะออกมารูปแบบใด ภัทรพงษ์มองว่ามีทางเป็นไปได้อยู่สามฉากทัศน์หลัก แต่ไม่ว่าจะเลือกทางไหน สิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้คือต้องจัดการเรื่องเส้นของกัมพูชาที่ลากชนเกาะกูดให้ได้ก่อน เพราะนั่นคือจุดที่ฝ่ายไทยยืนยันมาตลอดว่าต้องลากใหม่

“วันนี้พอไทยยกเลิกMoU44ไปแล้วและยังยืนยันว่าจะเจรจา จะแบ่งเขตอยู่

มันก็มีคำถามว่าที่ว่าแบ่งเขตแบ่งส่วนไหนบ้าง ตรงนี้คิดว่าก็คงใช้เวลา มันขึ้นอยู่กับว่ากัมพูชาจะยอมปล่อยเส้นตรงเกาะกูดเมื่อไหร่” ภัทรพงษ์กล่าว

ฉากทัศน์ที่ 1 คือ แบ่งผลประโยชน์ก่อนแล้วเจรจาเรื่องเส้นภายหลัง แบบข้อตกลงของแบบไทย-มาเลเซีย ซึ่งเป็นรูปแบบที่ประเทศส่วนใหญ่ทั่วโลกนิยมใช้เป็นข้อตกลงชั่วคราว เพื่อที่จะเอาทรัพยาการออกมาใช้ก่อน จนถึงวันที่ไม่มีเรื่องทรัพยากร ค่อยมาเจรจาแบ่งเขต

“หลักโดยหลักทั่วไปก็คือการระงับข้อพิพาททางทะเล โดยหลักมันต้องทำด้วยความยินยอมทั้งสองฝ่าย

ซึ่งพอเป็นเรื่องที่มีผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจมหาศาลเข้ามาเกี่ยวข้อง ปัจจัยสำคัญอันนึงก็คือ

ผู้นำทางการเมืองหรือว่าเจตนารมณ์ทางการเมืองที่จะระงับข้อพิพาทนี้ให้จบ” ภัทรพงษ์กล่าว

กรณีของไทย-มาเลเซียในตอนนั้นการเจรจาเป็นไปด้วยดี เพราะเจตนารมณ์ทางการเมืองของทั้งสองฝ่ายตรงกันว่าจะใช้กลไกนี้เข้ามาแทนการแบ่งเขต แต่สำหรับไทย-กัมพูชา ณ เวลานี้ ยังไม่แน่ชัดว่าเจตนารมณ์ทางการเมืองของทั้งสองฝ่ายเป็นเช่นไร

ในกรณีไทย-มาเลเซียนั้น จัดทำ JDA โดยใช้ทั้งหมดของพื้นที่ทับซ้อน แต่ไทย-กัมพูชาอาจจะไม่สามารถจัดทำ JDA ได้ทั้งหมด โดยเฉพาะข้อกังวลและความต้องการของฝ่ายไทยฝ่ายไทยที่ยืนยันว่าเส้นเหนือละติจูดที่ 11 องศาเหนือต้องลากใหม่ และจากท่าทีในวันนี้ อาจจะต้องมีการแบ่งเส้น เพียงแต่ว่าเส้นที่แบ่งจะแบ่งกันในระดับไหน

ฉากทัศน์ที่ 2 คือ การเจรจาแบ่งเขตทางทะเลให้ชัดเจนทั้งหมด แต่หากใช้รูปแบบดังกล่าว ภัทรพงษ์มองว่ารูปแบบนี้ก็เป็นไปได้ แต่การแบ่งเส้นแบบนี้ก็มีความเสี่ยง เพราะเส้นที่แบ่งไปจะไปตัดผ่านบริเวณที่แต่ละประเทศมีการให้สิทธิสัมปทานบริษัทเอกชนในการขุดเจาะน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ซึ่งหมายความว่าอาจจะเกิดปัญหากับบริษัทเอกชนเหล่านั้นตามมาในภายหลังได้

ฉากทัศน์ที่ 3 คือ ลากเส้นในบางส่วนแล้วค่อยเจรจา JDA ส่วนที่เหลือ แนวทางนี้เป็นรูปแบบผสมของสองแนวทางก่อนหน้า ภัทรพงษ์มองว่า ในกรณีที่อาจจะต้องเข้าสู่กระบวนการประนอม ฝั่งไทยอาจจะยืนยันอย่างหนักแน่นต่อคณะกรรมาธิการว่าต้องลากเส้นก่อน การลากเส้นขึ้นมาก่อนในระดับนึงก็เป็นไปได้ในทางปฏิบัติ ตัวอย่างเช่น อาจลากออกมาแค่เส้นทะเลอาณาเขต 12 ไมล์ทะเลก่อน เพื่อดูทิศทางที่จะไปต่อเป็นส่วนของเขตเศรษฐกิจจำเพาะและไหล่ทวีป

“ณ ตอนนั้น พอสองฝ่ายเริ่มเห็นแล้วว่าเส้นจะไปทางไหน มันอาจจะทำให้มาเจรจา JDA ง่ายขึ้น” ภัทรพงษ์วิเคราะห์จากความประสงค์ของไทยที่อยากให้มีการลากเส้นเสียก่อน

และหากพิจารณาจากท่าทีของกัมพูชาที่ให้สัตยาบันUNCLOS หลังจากลงนามมาหลายสิบปี และการประกาศความพร้อมเข้ากระบวนการไกล่เกลี่ยทั้งที่รู้ว่าเส้นที่ลากมาชนเกาะกูดอาจจะอ้างได้ยาก โดยเฉพาะภายใต้ UNCLOS ภัทรพงษ์จึงมองว่ากัมพูชาอาจจะต้องการปล่อยเส้นดังกล่าวจริง ๆ

ส่วนอื่นที่เหลือก็เข้าสู่การเจรจาว่าจะทำ JDA ส่วนใด ก็เป็นไปได้ ซึ่งก็ขึ้นอยู่กับการเจรจาของทั้งสองฝ่าย ณ ขณะนั้น ประเด็นการต่อสู้เรื่องเส้นของกัมพูชานั้นฐานทางกฎหมายของฝั่งไทยค่อนข้างหนักแน่น ส่วนที่เหลือจึงอยู่ที่ศิลปะการเจรจาและยุทธศาสตร์การต่อสู้ของฝั่งไทย แต่ที่ผ่านมาฝั่งไทยยังไม่ค่อยชัดเจนในการเข้าสู่กรอบการเจรจาใหม่กับกัมพูชาเท่าใดนัก

นอกจากนี้ หลายความเห็นจากคณะกรรมาธิการสส.และสว. ก็มีข้อเสนอว่าให้แบ่งเส้นเจ้าปัญหานี้ให้เรียบร้อยเสียก่อน เพราะฝั่งไทยก็มั่นใจว่ากัมพูชาลากเส้นดังกล่าวไม่ถูกต้อง โดยไทยมองว่าเส้นดังกล่าวต้องลากเฉียงลงมาทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ตามแนวชายฝั่งของกัมพูชา

ตัวอย่างที่ใกล้เคียงที่สุดคือกรณีติมอร์เลสเต - ออสเตรเลีย ที่ไม่ใช้การแบ่งเส้นทั้งหมดแบบไทย-เวียดนาม และก็ไม่ใช้การจัดตั้ง JDA ทั้งหมดของพื้นที่แบบไทย-มาเลเซีย ติมอร์เลสเตและออสเตรเลียบรรลุข้อตกลงทำ JDA ที่แปลงตรงกลางของพื้นที่พิพาทซึ่งเป็นบริเวณที่มีบ่อน้ำมันขนาดใหญ่อยู่ ส่วนพื้นที่ด้านข้างที่เหลือก็เข้าสู่การเจรจาแบ่งเส้นเขตแดนทางทะเลระหว่างกัน

แนวทางนี้ยืดหยุ่นที่สุดและอาจเหมาะกับข้อพิพาททางทะเลไทย-กัมพูชามากที่สุดในเวลานี้

ภัทรพงษ์ ยังระบุเพิ่มเติมว่า ภายใต้อนุสัญญา UNCLOS นั้น มีกรอบเวลาที่ค่อนข้างชัดเจนในระดับหนึ่งเรื่องการระงับข้อพิพาท โดยเฉพาะกลไกการไกล่เกลี่ยที่ระบุชัดว่าเมื่อจัดตั้งคณะกรรมาธิการเสร็จเรียบร้อย ให้กรรมาธิการรายงานภายใน 12 เดือน

ถ้ารัฐคู่พิพาทไม่อยากใช้กลไกอื่นต่อก็ต้องตกลงกันให้ได้ภายใต้การไกล่เกลี่ยนี้ หากไทยและกัมพูชาเข้าสู่กระบวนการนี้จริง ภัทรพงษ์มองว่าเราอาจเห็นการระงับข้อพิพาทพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนทางทะเลได้อย่างเร็วภายใน 4-5 ปีนี้

กลไกการประนอมภายใต้กรอบ UNCLOS อาจจะไม่ได้น่ากลัวมากขนาดนั้น ในเวลานี้ทั้งสองประเทศต่างก็มีความต้องการนำทรัพยากรธรรมชาติออกมาใช้ให้เร็วที่สุด กลไกดังกล่าว ก็อาจช่วยให้การเจรจาที่ติดขัดมาหลายศตวรรษเดินหน้าต่อไปได้บ้าง

“สิ่งที่ผมให้ความมั่นใจกับพี่น้องประชาชนคนไทยก็คือ Thailand first จะไม่มีอะไรที่ประเทศไทยต้องสูญเสีย” คือคำยืนยันของรองนายกฯ อนุทิน ต่อประเด็นข้อพิพาทพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนทางทะเลไทย-กัมพูชา

ประโยคนี้ขัดกับความเป็นจริงและประวัติศาสตร์ของการเจรจาระงับข้อพิพาททางทะเลที่ผลลัพธ์มักไม่ใช่ Zero Sum Game ไม่มีการเจรจาครั้งไหนที่ฝ่ายหนึ่งได้ทุกอย่างโดยไม่ยอมอะไรเลย แม้แต่กรณีไทย-มาเลเซียที่ถูกยกเป็นต้นแบบความสำเร็จ ทั้งสองฝ่ายก็ยังต้องยอมแบ่งทรัพยากร 50:50 โดยไม่รู้ว่าพื้นที่นั้นเป็นของใครกันแน่

ก่อนการนำข้อพิพาทนี้เข้าสู่กลไกระหว่างประเทศ รัฐบาลต้องสื่อสารกับประชาชนอย่างชัดเจนและซื่อตรงต่อข้อเท็จจริงสำคัญมากกว่าการปลุกกระแสชาตินิยมที่อาจเป็นดาบสองคมในอนาคต

สิ่งที่ประชาชนควรได้รับรู้จริงๆ ไม่ใช่การรับประกันว่าจะไม่สูญเสียอะไร แต่คือข้อเท็จจริงว่าพื้นที่ใต้ทะเลนั้นมีทรัพยากรมหาศาลที่ไทยเข้าไม่ถึงมาหลายทศวรรษแล้ว และการแบ่งปันผลประโยชน์กับกัมพูชาอาจเป็นราคาที่ถูกที่สุดในการปลดล็อกพลังงานเพื่อให้ทันความต้องการในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า

ข่าว

ชาวไร่ชายแดนเดือดร้อนหนัก ยังไม่ได้เงินเยียวยา-ปุ๋ยแพงซ้ำเติม หลังเหตุปะทะไทย-กัมพูชาผ่านมาเกือบปี

See Think — Thu, 21 May 2026 08:30:38 +0000

ชาวไร่ชายแดนเดือดร้อนหนัก ยังไม่ได้เงินเยียวยา-ปุ๋ยแพงซ้ำเติม หลังเหตุปะทะไทย-กัมพูชาผ่านมาเกือบปี See Think Thu, 2026-05-21 - 15:30

21 พ.ค. 2569 ผู้สื่อข่าวรายงานวันนี้ (21 พ.ค.) เวลา 10.00 น. ลงสำรวจผลกระทบของชาวไร่ริมชายแดน ณ บ้านหนองหญ้าแก้ว ต.โคกสูง อ.โคกสูง จ.สระแก้ว หลังผ่านมาเกือบ 1 ปี มีชาวไร่ได้รับผลกระทบหนัก ไม่สามารถเข้าไปตัดหรือขายอ้อยได้ เนื่องจากเป็นพื้นที่สีแดง และยังไม่ได้รับการเยียวยาจากกรณีดังกล่าว

จากการคุยกับวัฒนา โสภาวัฒน์ ชาวไร่อายุ 62 ปี และเป็นประธานสภาเทศบาล ทำให้ทราบว่าชาวไร่อ้อย บ้านหนองหญ้าแก้ว บางคนมีไร่อ้อยอยู่ริมชายแดน ตอนเกิดเหตุยิงปะทะระหว่างไทย-กัมพูชา ช่วง มิ.ย. จนถึง ก.ค. 2568 พื้นที่ริมชายแดน ถูกฝ่ายความมั่นคงประกาศเป็นพื้นที่สีแดง (พื้นที่อันตรายจากการสู้รบ) ห้ามเข้าพื้นที่ ทำให้ชาวบ้านเข้าไปตัดอ้อยขายไม่ได้ ต้องปล่อยแห้ง

"เราเอาเครื่องมือหนักเข้าไปช่วยตัดอ้อยไม่ได้ ปล่อยทิ้งไว้เกือบเดือนอ้อยก็แห้ง พอตัดหลังจาก 20 วัน โรงงานไม่รับ เพราะอ้อยไม่มีน้ำตาล" วัฒนา ระบุ และกล่าวด้วยว่าปีที่แล้วคือขายอ้อยไม่ได้เลย

วัฒนา โสภาวัฒน์

วัฒนา ประมาณการว่าอาจจะมีไร่อยู่โซนพื้นที่สีแดง ราว 200 กว่าไร่ เฉพาะหมู่บ้านหนองหญ้าแก้ว ต.โคกสูง ติดกับหมู่บ้านเปรยจัน ฝั่งกัมพูชา

ชาวไร่ วัย 62 ปี เผยว่า ในด้านผลกระทบ ชาวไร่ไม่มีเงินที่จะซื้อปุ๋ย หรือตัดอ้อยที่แห้งตาย บางคนต้องกู้หนี้ยืมสินทั้งในและนอกระบบมาไถกลบอ้อยที่ปลูกไว้ก่อนเหตุปะทะทางอาวุธ เพราะบริษัทไม่รับซื้อ บางรายรถไถหรือแทรกเตอร์ที่ผ่อนไว้ เดือนหน้าจะครบกำหนด ถ้าไม่มีเงินมาจ่าย ก็จะโดนไฟแนนซ์ยึด

"ชาวไร่อ้อยดาวน์รถมาส่วนมากจะส่งเป็นปี ถึงปีมาตัดอ้อยมา ก็ส่งเงิน แต่ปีที่แล้ว คือส่งไม่ได้เลย ชาวไร่บางคนพูดว่า 20 เดือนหน้า (มิ.ย.) ถ้าไม่มีเงินส่งรถไถ ก็โดนยึดรถแล้ว" วัฒนา ระบุ

เดิมมีการคุยกับนายอำเภอโคกสูงว่า พื้นที่ตรงไหนอยู่ในโซนสีแดง เขาจะให้ชดเชยตรงนั้น โดยจะได้ไร่ละ 1,900 บาท แต่ได้ไม่เกิน 30 ไร่ แต่ชาวไร่บ้านหนองหญ้าแก้ว ยังไม่ได้รับเงินชดเชย เนื่องจากไม่ได้ขึ้นทะเบียนเป็นเกษตรอำเภอ แต่ไร่อ้อยขึ้นกับกระทรวงอุตสาหกรรม

ทางวัฒนา มองว่า ต่อให้ไม่ได้ขึ้นทะเบียนกับเกษตรอำเภอ แต่อ้อยก็เป็นพืชเสียภาษีไม่ต่างจากพืชชนิดอื่น ก็อยากให้รัฐมาช่วยเหลือบ้าง แต่ทุกวันนี้เกษตรอำเภอ หรือเกษตรจังหวัด ยังไม่ลงมาดูเลย

ชาวไร่วัย 62 ปี เผยว่า เมื่อไม่นานมานี้ เขาเคยประสานกับ สรวงศ์ เทียนทอง อดีต สส.สระแก้ว เขต 3 พรรคเพื่อไทย โดยสรวงศ์ บอกว่าจะรับไปคุยกับ รมว.เกษตรและสหกรณ์ (สุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ) แต่ตอนนี้ยังไม่มีความคืบหน้าในเรื่องการเยียวยาตามแนวชายแดน

วัฒนา เผยว่า ชาวไร่อ้อยเฉพาะบ้านหนองหญ้าแก้ว 10 กว่าคน ยังไม่ได้ชดเชย เช่นเดียวกับตัวเขา

วัฒนา ระบุว่า เขาทำไร่ประมาณ 80 ไร่ โซนไร่อ้อยที่ตัดไม่ได้ 60 ไร่ เพราะไม่มีทุนมาตัด และยังไม่สามารถกลับเข้าไปปลูกใหม่ได้ แม้กระทั่งช่วงหลังการปะทะรอบ 2 เมื่อตอน ธ.ค. 2568 ชาวไร่อ้อยในพื้นที่ต้องลงไปสำรวจหากระสุนระเบิดและซากจรวดเองเพื่อเรียก EOD มาเก็บ

"แถบนี้ (หนองหญ้าแก้ว) ยังไม่มีใครได้ชดเชยเลย" เขากล่าวย้ำ

วัฒนา ระบุว่า เขาอยากให้ชดเชยลักษณะเดียวกับระเบียบช้าง หรือก็คือเวลาช้างเข้ามาเหยียบทำลายไร่ เกษตรกรจะได้รับการเยียวยา โดยจะได้ชดเชยไม่เกิน 13,000 บาท/ไร่ คิดความเสียตามความเป็นจริง เป็นเปอร์เซ็นต์

"ไม่พอ แต่ดีกว่าไม่ได้อะไร" เกษตรกรวัย 62 ปี กล่าว และระบุว่า อย่างน้อยก็มาซื้อปุ๋ย หรือทำอย่างอื่นได้

"อยากให้ภาครัฐมีมาตรการมาช่วยเหลือเรื่องผลกระทบตามแนวชายพื้นที่สีแดง ตอนนี้ พวกผมเดือดร้อนมากๆ ไม่ได้ตัดอ้อยเข้าโรงงานสักต้นเลย ปล่อยแห้งตายจนทุกวันนี้" วัฒนา กล่าว

ระหว่างที่ยังไม่ได้รับการเยียวยา ก็ต้องช่วยเหลือตัวเอง อย่างคนที่มีทุน เอาเงินมาจ้างตัดอ้อย บางคนปล่อยทิ้ง เพราะทำอะไรไม่ได้

นอกจากเรื่องเงินเยียวยา ชายวัย 62 ปี อยากให้รัฐช่วยควบคุมต้นทุนราคาปุ๋ย เพราะตอนนี้ราคาแพงมาก อยู่ที่ 1,000-1,500 บาท/กระสอบ โดย 1 ไร่ ใช้ทั้งหมด 2 กระสอบ แต่อ้อย 1 ตัน ขายได้ 890 บาทเท่านั้น เป็นไปได้เขาก็อยากให้ราคาปุ๋ยถูกลงกว่านี้ อาจจะต่ำกว่าราคาขายอ้อย/ตัน

ทั้งนี้ ชาวไร่ ต.โคกสูง ส่วนใหญ่ปลูกมันสัมปะหลัง ข้าว และอ้อย แต่ปัญหาหลักที่นี่คือ เป็น "ที่กะเทิน" หรือไม่มาก ไม่น้อย หมายถึงช่วงหน้าฝน มันสับปะหลัง เวลาน้ำมา ต้นมันสับปะหลังจะตาย เพราะน้ำท่วม แต่ถ้าเป็นหน้าแล้ง ต้นข้าวตาย เพราะว่าแล้งน้ำน้อย แต่ว่าอ้อย ตายยาก ทนน้ำท่วมมากกว่า ทำให้อ้อยเป็นพืชที่ชาวไร่ที่นี่ปลูกกันมาก

ล่าสุด ข้อมูลจากมนตรี คำพล ประธานสมาพันธ์ชาวไร่อ้อยแห่งประเทศไทย เผยถึงความคืบหน้าในการชดเชยเยียวยาว่า วันที่ 29 พ.ค. 2569 จะมีการประชุมของสำนักงานคณะกรรมการอ้อยและน้ำตาลทราย ภายใต้กระทรวงอุตสาหกรรม ซึ่งคาดว่าจะมีความคืบหน้าการชดเชยเยียวยากลุ่มเกษตรกรไร่อ้อยริมชายแดน

สถานการณ์ ณ ปัจจุบัน ชาวบ้านยังคงได้ยินเสียงปืน และกำลังมีการประชุมแผนอพยพในพื้นที่

ข่าว

‘เสื้อแดง’ ในความรับรู้ Gen Z เรื่องเมาท์ในบ้าน-จุดพลิกผัน ทำไมประวัติศาสตร์ชุดนี้จึงเงียบ?

See Think — Wed, 20 May 2026 04:14:21 +0000

‘เสื้อแดง’ ในความรับรู้ Gen Z เรื่องเมาท์ในบ้าน-จุดพลิกผัน ทำไมประวัติศาสตร์ชุดนี้จึงเงียบ?

เรื่อง: พัชญ์สิตา รุ่งโรจน์ธนกุล

ภาพปก: ชนิสรา ริมธีระกุล

See Think Wed, 2026-05-20 - 11:14

ประชาไทสำรวจความทรงจำและประสบการณ์ของคน Gen Z (คนที่เกิดระหว่าง พ.ศ. 2540–2555) ทั้งคนที่เป็นลูกหลานของ ‘คนเสื้อแดง’ - ‘คนเสื้อเหลือง’ ว่า ในวัยเด็กพวกเขารับรู้เรื่องคนเสื้อแดงอย่างไร ความรับรู้นั้นเปลี่ยนไปหรือไม่ในวันที่พวกเขาเติบโตขึ้น และพวกเขาซึ่งเป็นนักศึกษาในยุคการชุมนุม ‘ทะลุเพดาน’ ปี 2563 มีข้อสังเกตอย่างอย่างไรต่อ ‘ที่ทาง’ ของคนเสื้อแดงในระลอกการชุมนุมของกลุ่มคนรุ่นใหม่

อีกประเด็นคือ จากการสำรวจผู้ใกล้ชิดคนรุ่นใหม่พบว่า โดยเฉลี่ยแล้วคนรุ่นใหม่รับรู้เรื่องคนเสื้อแดงน้อยถึงน้อยมาก ทั้งที่หากพิจารณาในแง่ของเวลา เหตุการณ์สังหารคนเสื้อแดงเกิดขึ้นใจกลางกรุงเทพฯ เพียงเมื่อ 16 ปีก่อน แต่เหตุใดประวัติศาสตร์ส่วนนี้จึงไม่ค่อยถูกพูดถึงในแง่ของการทำความเข้าใจ หรือกระทั่งการให้เครดิตในฐานะขบวนการเคลื่อนไหวของประชาชน ในทางตรงกันข้าม เมื่อเทียบกับยุคอภิวัฒน์สยามปี 2475 หรือยุค ‘คนเดือนตุลา’ ที่เป็นอดีตยาวไกลกว่า คนทั่วไปกลับมีความรับรู้ หรือ ‘อิน’ มากกว่า ประชาไทจึงนำประเด็นนี้ไปหาคำอธิบายเพิ่มเติมจากอาจารย์มหาวิทยาลัย 2 คน นักวิจัย 1 คน

Gen Z รับรู้เรื่องคนเสื้อแดงอย่างไรในวัยเด็ก

“เราถามแม่ว่า “ทักษิณโกงจริงเปล่า” แม่ตอบว่าเขาโกงจริงไหมแม่ไม่ได้สนใจ แต่สนใจว่าเขาทำให้เรามีกินหรือเปล่า”

ก้อง วัย 25 ปี อดีตนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เล่าย้อนไปถึงความรับรู้ที่เขามีต่อคนเสื้อแดงว่าตัวเขาเกิดและโตที่กรุงเทพฯ และเป็นคนแรกในบ้านที่เรียนจบมหาวิทยาลัย

แม่ของก้องพื้นเพเป็นคนกันทรลักษ์ จ.ศรีสะเกษ เดินทางเข้ามาอยู่กรุงเทพฯ ตั้งแต่สมัยรัฐบาลชวน หลีกภัย จุดเปลี่ยนสำคัญคือ พรรคไทยรักไทยชนะการเลือกตั้งในปี 2544 ‘รัฐบาลทักษิณ 1’ ทำนโยบายกองทุนหมู่บ้าน และ 30 บาทรักษาทุกโรค ทำให้คนที่เข้ามาสู้ชีวิตในกรุงเทพฯ เริ่มสัมผัส ‘ประชาธิปไตยกินได้’ ชัดเจนขึ้นรวมถึงแม่เขา

“สำหรับแม่พอเทียบ (ยุคทักษิณ 1) กับรัฐบาลชวน มันเหมือนหน้ามือกับหลังเท้า”

ด้านพ่อผู้มีพื้นเพมาจาก อ.แม่สอด จ.ตาก ช่วงที่มีการชุมนุมของกลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย (พธม.) พ่อมักเปิดโทรทัศน์ดูการชุมนุม โดยที่แม่ไม่ได้แสดงความเห็นอะไร แม้ว่าพ่อกับแม่ไม่ได้มีความคิดทางการเมืองไปในทางเดียวกัน ในความรู้สึกของก้อง บรรยากาศภายในบ้านเป็นไปอย่างปกติ ไม่อึดอัด การเมืองไม่ถึงกับเป็นเรื่องที่ห้ามพูดถึงโดยสิ้นเชิงเหมือนอย่างหลายครอบครัว

ม็อบ พธม.จบลงด้วยการรัฐประหารปี 2549 พธม.เป็นม็อบที่ขับไล่รัฐบาลสำเร็จทั้งสองช่วง โดยในปี 2549 จบที่การรัฐประหารนำโดย พล.อ.สนธิ บุญยรัตนกลิน ส่วนปี 2551 จบที่พรรคพลังประชาชนถูกยุบพรรคโดยศาลรัฐธรรมนูญ ก้องในวัยนั้นแทบไม่รู้ว่าเกิดอะไร

ช่วงปี 2552 มีคนมาชุมนุมอีก ก้องเริ่มเห็นว่ามี ‘ตีนตบ’ เข้ามาอยู่ในบ้าน ตามความเข้าใจของเขา ตีนตบนี้แม่คงได้มาจากน้าๆ ป้าๆ ในละแวกบ้าน ด้วยเงื่อนไขชีวิตและบทบาทในการดูแลลูกคงเป็นเหตุให้แม่ไม่ได้ไปร่วมชุมนุม น้าๆ ป้าๆ กลุ่มนี้แหละเป็นหนึ่งในพวกที่ต้องวิ่งหนีกระสุน เรื่องนี้เขาได้มารู้เมื่อโตขึ้น

“แม่มีลูก 2 คน เขาก็คงไม่อยากไป (ชุมนุม) หมายถึงว่าอยากอยู่กับลูกมากกว่า แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าเขาไม่ได้เป็นคนเสื้อแดง”

ปี 2553 มีการปะทะกันหว่างผู้ชุมนุมกับทหาร ทั้งเหตุการณ์ 10 เมษายนที่ราชดำเนิน เรื่อยมาจนถึงการสลายชุมนุมที่แยกราชประสงค์ในเดือนพฤษภาคม มันเป็นช่วงเวลาที่เขาจับความได้ว่าบรรยากาศของสังคมตอบสนองม็อบเสื้อแดงกับเสื้อเหลืองแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง อย่างน้อยๆ ก็ทุกเช้า ขณะกินข้าวก่อนไปโรงเรียนแล้วเหลือบไปเห็นพาดหัวหนังสือพิมพ์ มีคำที่ลดทอนความเป็นมนุษย์คนเสื้อแดงอยู่เรื่อย

“ตอนนั้นผมไม่เข้าใจ คือสงสัย อ้าว ทำไมไม่รัฐประหาร (การตอบสนองของสังคม) ทำไมมันออกมาคนละแบบ ตอนพันธมิตรฯ คุณรัฐประหาร แล้วทำไมตอนนี้คุณยิงผู้ชุมนุมวะ ทำไมมาสู้กับผู้ชุมนุมวะ มันไม่ใช่หรือเปล่า ทำไมมันต่างกัน ทำไมเลือกปฏิบัติ”

เขาเล่าว่าเดิมทีแม่เป็นคนไม่ค่อยแสดงความเห็นอะไร ทว่าความคับข้องใจของแม่ปรากฏให้เห็นชัดขึ้นในยุครัฐบาล อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ นโยบายหลายอย่างกระทบกับแม่ของเขาที่เปิดร้านขายของชำ อาทิ นโยบาย ‘ไข่ชั่งกิโล’ รวมถึงในยุคนั้นยังมีวิกฤตน้ำมันปาล์มขาดตลาด รัฐบาลจึงจำกัดโควตาซื้อครอบครัวละ 1-2 ขวดเพื่อไม่ให้มีการกักตุน ครอบครัวของเขาต้องวนเข้าๆ ออกๆ หลายห้างสรรพสินค้าเพื่อให้ได้น้ำมันเพียงพอกับที่จะใช้ ตอนนั้นเขายังเด็กจึงยังไม่รู้สึกอะไร แต่ตอนนี้มองย้อนไปแล้วรู้สึกว่าเป็นนโยบายที่ตลก

ผลจากนโยบายในสมัยรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ครอบครัวเขาได้ออก ‘รถคันแรก’ รถคันนั้นพาเขานั่งไปไหนต่อไหนและพาให้ครอบครัวตั้งตัวได้ ช่วงเดียวกับที่เขาเริ่มเล่นเฟซบุ๊ก ประโยคที่ว่า ‘เสื้อแดงเป็นคนเผาบ้านเผาเมือง’ หรือ ‘โดนทักษิณหลอก’ ยังมีมาให้เห็นอยู่เรื่อยๆ

การรับรู้เกี่ยวกับคนเสื้อแดงในมุมมองของ ก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ ผู้มีแม่เป็นคนเสื้อแดงนั้นแตกต่างอย่างมากกับ เข็มหมุด วัย 25 ปี อดีตนักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ที่จำได้ลางๆ ว่าพ่อของเธอชอบเปิดโทรทัศน์ดูเสื้อเหลืองชุมนุม

เข็มเกิดและโตที่จังหวัดสิงห์บุรี ครอบครัวมีอาชีพตัดแก้กางเกงให้หน่วยงานราชการ อาศัยในบ้านเช่าที่มีลักษณะเป็นล็อกติดๆ กัน ในละแวกบ้านของเธอ เวลาที่เธอถามพ่อว่าที่พ่อเปิดดูอยู่ทุกวันมันเกี่ยวกับเรื่องอะไร พ่อมักบอกว่าเรื่องการเมือง อย่าไปถามคนในซอยเยอะ ส่วนแม่ เวลาที่เธอถามอะไร แม่ก็จะตอบว่าเราทำมาหากินเถอะลูก

“พอเราถามพ่อว่า (การชุมนุมที่พ่อดู) มันเกี่ยวกับอะไร พ่อก็บอกว่าเป็นเรื่องการเมือง อย่าไปถามคนในซอยเยอะ เพราะว่าคนในซอยเป็นคนเสื้อแดงเยอะ แล้วเราก็ถามว่าแล้วมันไม่ดียังไง เขา (คนเสื้อแดง) ทำไมเหรอ พ่อก็บอกว่าเขาก็หาตังค์เพิ่มน่ะลูก อะไรประมาณนั้น พ่อเราบอกว่าคนข้างบ้านคนในซอยเราก็รับเงินไปม็อบ อะไรประมาณนี้”

“ตอนนั้นพอเรารับสารมาข้างเดียว เราก็เริ่มแบบว่า จริงเหรอเนี่ย ไม่อยากจะเชื่อว่าคนข้างบ้านที่เขาจิตใจดี เป็นคนมีน้ำใจต่อเรา เอ็นดูเรา จะไปสนับสนุนคนที่คอร์รัปชันหรือว่าคนไม่ดีในตอนนั้น แต่พ่อก็ไม่น่าจะโกหกเราหรอกมั้ง มันเริ่มมีอคตินิดนึงว่า เฮ้ย ทำไมคนชื่อทักษิณทำแบบนั้นกับประเทศ”

ราวปี 2560 ยุคเฟื่องฟูของเพจล้อเลียนการเมืองรัฐบาลทหาร เข็มอยู่ ม.6 กำลังติวสอบเข้ามหาวิทยาลัย เธอเริ่มติดตามอ่านและแชร์โพสต์ของ สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล อาจารย์ด้านประวัติศาสตร์ที่ลี้ภัยทางการเมืองไปตั้งแต่รัฐประหาร ครูที่สถาบันกวดวิชาเห็นว่าเธอแชร์โพสต์ดังกล่าวจึงโทรศัพท์มาที่บ้าน เข็มหมุดเป็นคนรับสาย ครูถามว่าทำไมแชร์โพสต์แบบนี้ รีบลบดีกว่าไหม มันดูไม่ดี ไม่อย่างนั้นครูจะไปแจ้งความ ครูบอกด้วยว่าไม่น่าสนับสนุนเด็กอย่างเข็มเลย ครูคนนั้นเรียกพ่อกับแม่เข็มเข้าไปพบ พ่อกับแม่ต้องขอโทษครูคนนั้นและขอร้องไม่ให้เอาเรื่องลูกสาว แล้วเข็มหมุดก็ไม่ได้เรียนพิเศษกับครูคนนั้นอีก

การสอบเข้ามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.) เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของเข็ม เธอหลุดจากสังคมเดิมที่อนุรักษนิยมเข้มข้นมาสู่สังคม มธ. ที่เปิดกว้างขึ้นมาก เข็มได้รู้จักและสนิทสนมกับเพื่อนที่เป็น ‘เด็กทุนช้างเผือก’ (เด็กเรียนเก่งแต่ขาดแคลนทุนทรัพย์ ที่ มธ.สนับสนุนค่าเทอม ค่าหอ และมีเงินเดือนให้)

เพื่อนกลุ่มนี้มักชวนเธอไปงานเสวนาทางวิชาการ และไปชุมนุมทางการเมือง เนื้อหาจากงานเสวนาและคำปราศรัยกลายมาเป็นคำอธิบายในสิ่งที่เธอสงสัยมาตลอด ทำไมพ่อแม่ของเธอทำงานหนักมาก แต่ครอบครัวยังไม่พ้นไปจากความลำบากเสียที ไม่ผิดนักที่จะกล่าวว่าความคิดเชิงอุดมการณ์ของเธอตั้งต้นมาจากความไม่ยุติธรรมทางเศรษฐกิจที่พ่อกับแม่เผชิญอยู่ในทุกวัน

แม้ในตอนนั้นเธอเริ่มเข้าใจเรื่องขบวนการต่อสู้และปัญหาเชิงโครงสร้างหลายอย่าง แต่นั่นไม่รวมถึงเรื่องคนเสื้อแดง ผลจากการรับข้อมูลในวัยเด็ก เข็มหมุดเป็นหนึ่งในคนรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อยที่มีทัศนคติต่อคนเสื้อแดงในทางลบ จนกระทั่งปี 2563 ที่มีการชุมนุมของม็อบราษฎร พ่อพาเข็มหมุดกลับไปเยี่ยมญาติที่อยู่ จ.อุทัยธานี นั่นทำให้เธอได้รับรู้ข้อมูลอีกด้านหนึ่งจากน้าที่เป็นคนเสื้อแดงผู้มีทักษะงานช่าง

“เขาถามว่าเราได้ไปร่วมม็อบไหม เราก็บอกว่าเราก็ไปนะ แต่ว่าไม่ได้เป็นแกนนำอะไร ไปแค่นั่งฟังคนอื่นเขาปราศรัย ไปหาของกิน อะไรประมาณนี้ น้าคนนี้ไม่ได้อยากเล่าให้ญาติคนอื่นฟัง เขาก็หาที่สงบๆ คุยกับหนู เขาบอกว่าเขาก็เคยเป็นเสื้อแดงนะ เราตกใจว่า จริงเหรอ เขาเล่าว่าเข้า กทม.ไปอัดกรอบพระ ไปหาอาชีพทำนั่นแหละ แล้วก็เป็นช่างซ่อมรถ ช่างซ่อมเครื่องจักรเครื่องยนต์ ทำก๊อกๆ แก๊กๆ ไป ห้องเช่าก็อัดกันอยู่กับพี่น้อง 5-6 คนที่มาจากอุทัยธานี ช่วงนั้นเขาเห็นถึงความไม่เป็นธรรม เขาก็เลยออกมาฟัง มาร่วมด้วย เขาบอกว่าเขายังเก็บเสื้อที่เปื้อนเลือด (เพื่อนจากเหตุสลายชุมนุม) อยู่เลย

“พอกลับไปอีกที น้าให้เสื้ออีกตัวหนึ่งที่ไม่ได้เปื้อนเลือดมาให้หนูเก็บไว้ แล้วเขาก็เล่าว่าตอนที่สลายการชุมนุม มีรถถังมา คนเสื้อแดงเขาก็ไปหยุดรถถัง ไปทุบ เขาก็ไปช่วยถอด (ชิ้นส่วนของรถถัง) เหมือนกัน เขาอยากเก็บไว้เป็นอนุสรณ์ให้ลูกหลานรู้ว่ามันเป็นความภูมิใจของเขา เขาเลยไปแงะไฟเลี้ยวของรถถังมา แล้วก็เอามาทำเป็นหัวเข็มขัด เขาโชว์ให้หนูดู ยังเก็บไว้อยู่เลย หนูก็ขอถ่ายรูปไว้”

“น้าอีกคนเป็นผู้หญิง เขาก็ไม่อยากพูดถึง ไม่อยากอะไร เขาให้หนูดูรูปภาพตอนไปม็อบเฉยๆ รูปที่ยังหลงเหลืออยู่ ส่วนที่เหลือเขาบอกว่าเขาเผาทิ้งไปหมดแล้ว เหมือนมันเป็นบาดแผลสำหรับเขา เผาทิ้งหมดเสื้อ บัตร ของทุกอย่างที่เกี่ยวกับเสื้อแดง หลังจากที่เขารู้สึกว่าการต่อสู้นี้เหมือนว่ามันจะไม่ชนะแล้ว เขาคิดว่ามันมีการสลายการชุมนุม เราจะโดนล่าหรือเปล่า มีคนเสื้อแดงหลายคนโดนจับแล้วเขากลัวภัยมาถึงตัวเอง”

(สองรูปแถวบน) เสื้อสีแดงของน้าเข็มหมุดที่เปื้อนคราบเลือดของเพื่อนน้าจากเหตุสลายชุมนุม ลายด้านหน้าเสื้อสกรีนรูป ณัฐวุฒิ ใสยเกื้อ ซึ่งเป็นรูปเดียวกับหน้าปกหนังสือ "ชกข้ามรุ่น" ที่บันทึกคำให้สัมภาษณ์ของณัฐวุฒิตั้งแต่เด็กจนโต

(สองรูปแถวล่าง) ชิ้นส่วนไฟเลี้ยวของรถถังที่น้าของเข็มหมุดแงะออกมาเก็บเป็นที่ระลึก

มองจากมุมอาจารย์ คนรุ่นใหม่รับรู้เรื่องคนเสื้อแดงแค่ไหน ?

เห็นได้ว่า ก้อง ที่มีแม่เป็นคนเสื้อแดง และเข็มหมุดที่มีน้าเป็นผู้ส่งต่อความทรงจำจนทำให้เริ่มหาข้อมูลต่อด้วยตัวเอง จึงทำให้มีความรับรู้เรื่องคนเสื้อแดงค่อนข้างมาก ทว่าทั้งสองเป็นส่วนน้อยของคน Gen Z โดยเฉลี่ย

“นักศึกษาในปัจจุบันโดยเฉลี่ยไม่รู้จักคนเสื้อแดงเท่าไร”

คำยืนยันจาก ดร.อนุสรณ์ อุณโณ อาจารย์จากคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มธ. บอกถึงนักศึกษาชุดปัจจุบันในชั้นเรียนของเขาว่า ระดับของการรับรู้เรื่องของคนเสื้อแดงขึ้นอยู่กับระดับความสนใจทางการเมือง

นักศึกษากลุ่มที่สนใจการเมืองจะรู้จักแบบคร่าวๆ และเห็นอกเห็นใจ มองว่าคนเสื้อแดงเป็นคนระดับล่างที่ไม่ได้รับความเป็นธรรม เมื่อลุกขึ้นมาต่อสู้ก็ถูกปราบอย่างอำมหิต
ขณะที่นักศึกษากลุ่มที่สนใจการเมืองอย่างเข้มข้นมองคนเสื้อแดงว่าเป็นกลุ่มที่เคลื่อนไหวต่อต้านอำนาจที่ไม่เป็นธรรมที่สู้มาก่อนคนรุ่นตัวเอง

อนุสรณ์ ซึ่งเป็นหนึ่งในอาจารย์ที่เขียนหนังสือ ‘ให้มันจบที่รุ่นเรา: ขบวนการเยาวชนไทยในบริบทสังคมและการเมืองร่วมสมัย’ ยกตัวอย่างบรรดาแกนนำม็อบเยาวชนปี 2563 บางคนว่ามีจุดเกาะเกี่ยวกับคนเสื้อแดงด้วย เช่น รุ้ง-ปนัสยา ที่เคยไปชุมนุมคนเสื้อแดงกับพ่อแม่ หรือ เพนกวิน พริษฐ์ ที่พ่อแม่เป็นคนเสื้อแดง

ขณะที่ ธีระพล อันมัย อาจารย์สาขานิเทศศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี เล่าย้อนไปว่านักศึกษาที่เขาได้สอนรู้จักคนเสื้อแดงน้อยมากมาตั้งแต่ในยุคการเมืองเหลือง-แดงแล้ว

“เด็กนิเทศยิ่ง (สนใจ) น้อย เพราะสนใจแต่เรื่องของความบันเทิง” โดยส่วนใหญ่รับรู้เพียงผิวเผินว่า “เสื้อแดงคือฝั่งตรงข้ามของเสื้อเหลือง”

ธีระพลเล่าต่อไปว่าในยุคการเมืองสีเสื้อ นักศึกษาที่สนใจทางการเมืองส่วนมากเป็นคนที่มีพื้นเพครอบครัวเป็นคนเสื้อแดงหรือมีญาติที่ร่วมชุมนุม ก็จะทำให้ได้ข้อมูลมาจากการฟังประสบการณ์และการอ่านหนังสือ ด้วยความเป็นเสื้อแดงถูกผูกไว้กับชาวบ้าน นักศึกษาที่มีความเข้าใจให้พวกเขาจึงมักเป็นคนที่ critical (ชอบคิดวิเคราะห์) หน่อย

อาจารย์นิเทศศาสตร์ ม.อุบลฯ เล่าต่อไปว่าช่วงปี 2553 มีนักศึกษา ม.อุบลฯ ประมาณ 4-5 คนมาชุมนุมกับคนเสื้อแดง เป็นสไตล์นักกิจกรรมที่สนใจเรื่องความเป็นธรรม ซึ่งพวกอาจมองตัวเองว่าเป็นคนเสื้อแดงหรือไม่ก็ได้ แต่อย่างน้อยๆ พวกเขามีความเข้าใจให้คนเสื้อแดง ต่างจากชนชั้นกลางทั่วไปในเวลานั้นที่มองคนเสื้อแดงอย่างดูถูกเหยียดหยามไปจนถึงเกลียดชัง

เขาเล่าต่อไปว่านับแต่ปี 2562 เป็นต้นมาการรับรู้เรื่องคนเสื้อแดงของคนรุ่นใหม่โดยเฉพาะนักศึกษาที่เขาคลุกคลีและร่วมทำกิจกรรมด้วยจะแบ่งเป็น 2 กลุ่มหลัก คือ กลุ่มที่มีพ่อแม่เป็น ‘แดง’ ก็จะมองคนเสื้อแดงอย่างเข้าอกเข้าใจ ส่วนอีกกลุ่มก็จะรู้บ้าง แต่จะลงรายละเอียดลึกๆ ไม่ได้

หลังจากเลือกตั้ง 2566 เป็นต้นมา เขาพบว่านักศึกษาส่วนใหญ่เลือกเป็น ‘ส้ม’ มากกว่า ‘แดง’ แต่เวลาสนทนาเข้มๆ ก็จะพบว่านักศึกษาที่เป็น ‘แดง’ มีความคิดลึกซึ้งกว่า มีความเป็นนักคิดวิเคราะห์และมองการเมืองอย่างเข้าใจมากกว่า ไม่ตีโพยตีพาย ไม่กะโตกกะตาก ไม่จำขี้ปากใครมาพูดต่อง่ายๆ เป็นพวกเรียนเก่ง ค่อนข้างแม่นหลักการ แต่พวกเขาไม่ใช่คนส่วนใหญ่ ซึ่งมันก็เหมือนช่วงเริ่มต้นของการเป็นคนเสื้อแดงที่นักวิชาการ นักศึกษา หรือปัญญาชนจำนวนน้อยมากที่จะเป็น ‘แดง’

ผลการเลือกตั้งปี 2566 พรรคก้าวไกลได้อันดับหนึ่ง ตามมาด้วยพรรคเพื่อไทย และพรรคภูมิใจไทย (ถ้ามองเฉพาะจังหวัดอุบลฯ พรรคภูมิใจไทยได้ สส. เขต 3 คนจากทั้งหมด 11 เขต) ธีระพลเล่าว่าในช่วงนั้นมีนักศึกษาที่คณะทำบอร์ดให้คนมาเขียนโพสต์อิทแสดงความคิดเห็น ต่อมาพบว่ามีคนเขียนด่าชาวบ้านที่เลือกพรรคภูมิใจไทย ตัวเขาก็ได้พูดคุยกับนักศึกษาหลายคนในเรื่องนี้ มีคนหนึ่งบอกเขาว่า การที่คนรุ่นใหม่มีทัศนคติดูถูกชาวบ้านเป็นเรื่อง “น่าเสียใจ” คำพูดนี้มาจากปากของนักศึกษาที่เป็นโหวตเตอร์พรรคแดง

สำหรับการเลือกตั้งครั้งล่าสุดเมื่อ 8 ก.พ.ที่ผ่านมา เขาเห็นว่านักศึกษาที่เป็นโหวตเตอร์พรรคสีแดงมีเพิ่มขึ้น แต่ยังถือว่าเป็นกลุ่มน้อยเมื่อเทียบกับภาพรวม เด็กกลุ่มนี้มีแนวโน้มเชื่อมั่นในการเลือกตั้ง แม้ผลเลือกตั้งออกมาไม่ถูกใจหรือถูกมองว่าเลวร้าย แต่พวกเขาก็ดูยอมรับในผลนั้นเพื่อปล่อยให้ระบบการเลือกตั้งดำเนินไป

‘ที่ทาง’ ของคนเสื้อแดงในม็อบราษฎร

“(หลังรัฐประหาร 2557) กลุ่มของเสื้อแดงซึ่งถูกสลายไปอย่างกระจัดกระจาย แกนนำถูกจับกุมคุมขังหรือลี้ภัย มวลชนแตกฉานซ่านเซ็น ทีนี้พอมันมีการชุมนุมของเยาวชนขึ้นมาซึ่งข้อเรียกร้องมันใกล้เคียงกันในแง่ของการต่อต้านเผด็จการ ตัวของคนเสื้อแดงก็มาเป็นองค์ประกอบ (ในม็อบเยาวชน) ”

“เขามาเป็นองค์ประกอบ เป็นผู้สนับสนุนหลักรายใหญ่ในการชุมนุมเยาวชน ไม่ได้เอาตัวเองมาแถวหน้า…ฉะนั้นสัญลักษณ์ของเสื้อแดงมันจึงไม่ได้ขึ้นไปบนเวทีของเยาวชนแต่ว่าเป็นการหนุนเสริมอยู่”

อนุสรณ์วิเคราะห์ว่าม็อบเยาวชนที่มีการหยิบเอาสัญลักษณ์ของคณะราษฎรมาใช้นั้น มาจากความรู้สึกเชื่อมโยงกับขบวนการที่เป็นคนมีการศึกษา ในทางตรงกันข้าม สาเหตุที่คนเสื้อแดงดูเหมือนมีที่ทางที่ไม่ชัดเจนในม็อบเยาวชนปี 2563 นั้น อาจเป็นเพราะ ‘เสื้อแดงไม่ใช่ปัญญาชน’ เมื่อเทียบกับกับเสียงของนักเรียน-นักศึกษาที่มีทักษะในการนำเสนอความคิดของตัวเองในที่สาธารณะ

อนุสรณ์เล่าต่อไปว่า เดิมทีภาพจำชัดที่สุดคือผู้สนับสนุนทักษิณ โดยในขบวนการก็มีหลากหลายกลุ่มย่อย เช่น แดงสังคมนิยม, แดงนักกิจกรรม ความพลิกผันทางการเมืองทำให้คนเสื้อแดงแตกตัว พอมีความพลิกผันทางการเมือง คนเสื้อแดงในกลุ่มปัญญาชนก็หันเหมาสนับสนุนพรรคประชาชน หรืออดีตพรรคอนาคตใหม่ กลุ่มนี้มีเสียงดังในทางสาธารณะมากกว่า ทำให้เสียงคนเสื้อแดงที่ยังสนับสนุนพรรคเพื่อไทยลดน้อยถอยลงไปอีก

เขากล่าวต่อไปว่า คนเสื้อแดงมาร่วมเคลื่อนไหวอยู่ตลอด ทั้งจากที่เห็นได้ในคาร์ม็อบช่วงปี 2564 และเงินที่โอนเข้ากองทุนราษฎรประสงค์ ซึ่งมีบทบาทในการช่วยเหลือเงินประกันตัวผู้ต้องหาคดีทางการเมือง ยอดเงินมากบ้าง น้อยบ้าง เหล่านี้ส่วนหนึ่งก็มาจากคนเสื้อแดงที่เป็นผู้หนุนเสริม

หลังการสลายชุมนุมม็อบ 16 ตุลาคม 2563 ขบวนการเยาวชนอยู่ในช่วงบอบช้ำ แกนนำถูกจับเข้าคุก-ถูกดำเนินคดีจนไม่สามารถจัดการชุมนุมขนาดใหญ่ ต่อมาในช่วงปี 2564 ‘หนูหริ่ง’ สมบัติ บุญงามอนงค์ จัดคาร์ม็อบ สิ่งที่น่าสนใจคือคนเสื้อแดงออกมาเป็นตัวแสดงหลัก เช่นเดียวกันกับคาร์ม็อบที่จัดโดย ณัฐวุฒิ ใสยเกื้อ

“รถมอเตอร์ไซค์เอย รถปิคอัพเอย รถเก๋งเอย ซึ่งถ้าว่าเราไปดูบรรดาสัญลักษณ์ที่ใช้ในการรณรงค์ครั้งนี้ เราจะเห็นว่าคู่กันไป ก็คือมีทั้งธงของ นปช. รถที่ติดสติกเกอร์ นปช. มีธงของม็อบราษฎร เคียงคู่กันไป”

ณัฐวุฒิคือแกนนำระดับแม่เหล็ก ส่วนหนูหริ่งคือคนที่เคยเรียกตัวเองว่า ‘แกนนอน’ ผู้ชวนคนเสื้อแดงออกมาทำกิจกรรมแสดงออกเชิงสัญลักษณ์ อาทิ สวมเสื้อแดงในวันอาทิตย์, กินแมคโดนัลด์ที่ราชประสงค์ หลังจากเหตุการณ์สลายชุมนุมปี 2553

ธีระพล อาจารย์ ม.อุบลฯ กล่าวถึงที่ทางของคนเสื้อแดงไปในทางเดียวกันกับ อนุสรณ์

“ตอนการชุมนุม 2020 เป็นต้นมา เริ่มมีการพูดถึงคนเสื้อแดงที่จุฬาฯ นั่นเป็นเหตุการณ์ที่คนเสื้อแดงบ้านๆ ได้ถูกพูดถึงอีกครั้ง และมันก็ส่งต่อพลังให้คนเสื้อแดงได้มากทีเดียว แม้จะไม่ได้เป็นแกนกลางของการเคลื่อนไหวซึ่งตอนนั้นแกนกลางคือ เยาวชนปลดแอก แต่คนเสื้อแดงก็ไม่เคยหายไปไหนนะ เข้าร่วมอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ (แฟลชม็อบ) ปี 2562 แล้ว เป็นกองหนุน เป็นมวลชน เป็นนายประกัน แต่ไม่ได้เป็นแกนนำ เหมือนบทกวี ‘กบฏ’ ของ ‘ไม้หนึ่ง ก.กุนที’ ที่ว่า ...เราอยู่ที่นี่ ซุ่มซ่อนตัวอย่างเปิดเผย โดยไม่เคยจากไปไหน ในบึ้งใจของผู้ถูกกดขี่...”

“เท่าที่คุยกับคนเสื้อแดงแถวอุบลฯ ก็จะได้คำตอบว่า มีคนรุ่นใหม่มารับไม้ต่อแล้วก็ดีใจ มีโอกาสก็เข้าร่วม ส่งข้าวส่งน้ำส่งกำลังใจให้ลูกหลานที่ต่อต้านเผด็จการ ตัวเองไม่ออกหน้าไม่เป็นไร ขอให้แนวทางการต่อสู้เหมือนกันคือ ต่อต้านเผด็จการหรือคณะรัฐประหาร”

ในช่วงปี 2563-2564 มีปรากฏการณ์ ‘ขอโทษคนเสื้อแดง’ จากคนรุ่นใหม่ที่ออกมาเคลื่อนไหวทางการเมือง อินฟลูเอนเซอร์ และอดีตผู้สนับสนุนกลุ่มพันธมิตรฯ และ กปปส. ตัวอย่างเช่น คณาธิป สุนทรรักษ์ หรือ ‘พี่ลูกกอล์ฟ’ ครูสอนภาษาอังกฤษชื่อดัง, ธนัตถ์ ธนากิจอำนวย หรือ ‘ไฮโซลูกนัท’ และ ธิษะณา ชุณหะวัณ

หมุดหมายสำคัญที่อาจพูดได้ว่าเป็นจุดเริ่มต้นให้ปรากฏการณ์นี้เป็นที่รับรู้ คือเหตุการณ์ที่นิสิตจุฬาฯ อ่านถ้อยคำปราศรัย ‘เสียงจากดินถึงฟ้า’ ของ ณัฐวุฒิ ใสยเกื้อ ในกิจกรรมแฟลชม็อบที่อาคารมหาจักรีสิรินธร คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อวันที่ 14 ส.ค. 2563 ข่าวของการเอ่ยคำปราศรัยวรรคทองดังกล่าวถูกรายงานในหลายเพจทั้งในรูปแบบข้อความและคลิปวิดีโอ

“กรณีนิสิตอ่านบทกวีของณัฐวุฒิ ใสยเกื้อ และขอโทษคนเสื้อแดงนั้นดีนะ ในความรู้สึกของผมมันต้องมีจังหวะแบบนั้นเพื่อให้เกียรติการต่อสู้แบบบ้านๆ บ้าง ส่วนกรณีช่วงหาเสียงเลือกตั้งที่จุฬาฯ เชิญอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ มาพูด เด็กจุฬาฯ ก็ไปชูป้ายประท้วงอภิสิทธิ์ สะท้อนว่าเยาวชนยังจำได้ว่าใครคือตัวแสดงในเหตุการณ์สลายการชุมนุมคนเสื้อแดง แน่นอน อภิสิทธิ์ ที่เป็นนายกรัฐมนตรีในตอนนั้นก็เป็นตัวละครหลักในฐานะฝ่ายรัฐที่มีอำนาจสั่งใช้กำลังสลายการชุมนุมจนมีคนตายจำนวนมากกลางใจเมืองหลวง มันเป็นตราประทับที่ติดตัวเขาไปตลอด สำหรับคนเสื้อแดงหรือคนที่รักความเป็นธรรมจะมองอภิสิทธิ์ด้วยสายตาแบบนั้น ไม่มีวันพ้นมลทินนี้ไปได้” ธีระพลกล่าว

ทางด้าน อนุสรณ์ มองเหตุการณ์นิสิตจุฬาอ่านคำปราศรัยดังกล่าวว่าเป็น ‘ข้อต่อ’ ของคนต่างรุ่น การหยิบยกคำปราศรัยนี้ขึ้นมาพูดอีกครั้งแสดงให้เห็นถึงการสานต่อของการตั้งคำถามต่อสิ่งที่เรียกว่า บทบาทการนำของสถาบันกษัตริย์

“เพราะใน (คำปราศรัย) เสียงจากดินถึงฟ้า (เมื่อปี 2551) เป็นครั้งแรกๆ ที่อาจเรียกได้ว่าขบวนการคนเสื้อแดงเริ่มตั้งคำถาม โดยมีน้ำเสียงของความการตัดพ้อด้วยความน้อยเนื้อต่ำใจ อันนี้มันเป็นผลพวงมาจากการที่ผู้ชุมนุมพันธมิตรฯ เสียชีวิต ซึ่งจะว่าไปก็อาจจะความผิดพลาดของตัวเองก็ได้ อย่างไรก็ดี สิ่งที่เห็นชัดก็คือว่าราชินีและ (ฟ้าหญิงฯ) องค์เล็กในตอนนั้นเสด็จพระราชดำเนินไปพิธีพระราชทานเพลิงศพ”

“ก็เป็นครั้งแรกที่เกิดคำจำพวก ‘ตาสว่าง’ แต่เรื่องของสถาบันฯ ยังไม่ได้ถูกนำเข้ามาเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวของมวลชนเสื้อแดง ถึงแม้ว่าในช่วงเวลานั้นตัวคนเสื้อแดงจะเรียกตัวเองว่าเป็นไพร่ เรียกการต่อสู้ว่าเป็นสงครามระหว่างชนชั้น ระหว่างไพร่กับอำมาตย์ แต่ว่าตัวอำมาตย์กินความแต่หัวหน้าอำมาตย์คือพลเอกเปรม ติณสูลานนท์”

นลินรัตน์ ผู้ทำวิจัยเรื่องแดงไหนฯ บอกว่าคนเสื้อแดงที่ตนได้พูดคุยต่างรู้สึกดีใจ

“มันเหมือนอารมณ์ลูกหลานกลับมาหาที่บ้านอะไร ฟินไปหมดแล้ว ให้ไปทำอะไรเขาทำหมดตอนนั้น ก็เลยเฮโลกันออกไปเต็มไปหมด ไปสนับสนุน ไปซื้อน้ำ ซื้ออะไรไปให้เต็มไปหมด”

“(ลูกหลาน) มาอวยนิดเดียว หรือแบบรู้แล้วว่าสิ่งที่ฉันทำมันไม่ได้สูญเปล่า มันยังมีคนให้ค่า”

ผู้สื่อข่าวถามด้วยว่ามีคนเสื้อแดงที่รู้สึกไม่เชื่อในการขอโทษนั้นบ้างหรือไม่ นลินรัตน์เล่าว่า ช่วงที่เธอต้องสัมภาษณ์คนเสื้อแดงเพื่อทำธีสิส มีอยู่ครั้งหนึ่งที่ได้ยินคนเสื้อแดงเขาพูดเล่นพูดล้อในทำนองแซวกันเองว่า “เป็นไงล่ะลูกหลานมันมาอวย เสร็จแล้วมันก็วกกลับมาด่า”

อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากวิทยานิพนธ์ปริญญาโท เรื่อง “วาทกรรมคนเสื้อแดง ฉบับรื้อสร้างใหม่ : กรณีศึกษา กลุ่มผู้ชุมนุมคนรุ่นใหม่ ปี พ.ศ.2563-2565” โดย ชนกานต์ วงศ์กิตติขจร ระบุไว้ตอนหนึ่งถึงเหตุการณ์นิสิตจุฬาอ่านบทกวีจากดินถึงฟ้า ว่า

“อันที่จริง ในการชุมนุมวันนั้นผู้ชุมนุมได้ให้สัมภาษณ์ในภายหลังว่าไม่ได้เจตนาจะกล่าวถึงคนเสื้อแดงโดยตรง เพียงแต่ต้องการเปรียบเทียบกรณีของพวกเขาที่ทางมหาวิทยาลัยเกือบจะไม่อนุญาตให้จัดการชุมนุม ทำให้พวกเขารู้สึกว่าเขาเป็นคนตัวเล็กๆ ที่ไม่ได้มีสิทธิ์มีเสียง เหมือนกับคนเสื้อแดงในอดีต ผู้ชุมนุมแค่ต้องการเชื่อมโยงการเป็นนักศึกษาที่ถูกผู้บริหารมหาวิทยาลัยกดดันกับการเป็นประชาชนของประเทศนี้ที่ไม่มีสิทธิ์มีเสียงเหมือนที่คนเสื้อแดงโดนกระทำ”

การชุมนุมของม็อบ 2563 นั้นส่งผลให้มีการ destigmatize (ลดการตีตรา) คนเสื้อแดงไปบ้าง แต่ ก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ มีข้อสังเกตว่าที่ทางและเรื่องราวของคนเสื้อแดงในยุคม็อบราษฎรยังมีลักษณะเป็นชายขอบ

ข้อสังเกตนี้มาจากประสบการณ์ส่วนตัวของเขาที่เห็นบทสนทนาในหัวข้อทำนองว่า “ควรโอบรับคนเสื้อแดงเข้ามาในม็อบหรือเปล่า” ผ่านหูผ่านตาอยู่บ้างทั้งในโลกออฟไลน์และออนไลน์ เท่าที่เขารู้มาความเห็นในเรื่องนี้แบ่งออกเป็นหลายแนว มีทั้งจากฝั่ง ‘ผู้ใหญ่’ ที่ไม่ได้ผูกโยงตัวเองกับคนเสื้อแดงที่ออกอาการ ‘กลัวแทน’ ว่า “ม็อบจะแปดเปื้อน” ขณะที่คนเสื้อแดงบางคนก็ไม่ได้ต้องการถูกโยงเข้ากับม็อบเยาวชน จากความกังวลว่าเด็กๆ อาจถูกปราบปรามหนักเหมือนที่พวกเขาเคยเจอ

“ตลอดระยะเวลารัฐประหาร 2557 มาจนกระทั่งมีเลือกตั้ง (ปี 2562) มันมีการผลิตภาพจำซ้ำๆ ว่าคนเสื้อแดงคือความรุนแรง คนเสื้อแดงคือพวกไม่มีการศึกษา คนเสื้อแดงคือความโง่ คนเสื้อแดงคือนู่นนี่นั่นแบบที่มันไม่ดี แล้วมันก็จะมีคนกลุ่มหนึ่งที่ต้องการ keep (รักษา) ความบริสุทธิ์ของม็อบ เพื่อให้คนที่มีอำนาจเห็นว่าเรา (ม็อบ) ไม่ได้มี hidden agenda”

วิเคราะห์เหตุปัจจัย ทำไมคนรุ่นใหม่ ‘ไม่อิน’

จากการพูดคุยกับคนเจนซี 2 คน และผู้ใกล้ชิดหรือศึกษาเกี่ยวกับคนรุ่นใหม่ทั้ง 3 คน ผู้สื่อข่าวสรุปแนวการวิเคราะห์ว่าเหตุใดคนรุ่นใหม่จึงสนใจหรือรับรู้ในประเด็นคนเสื้อแดงน้อยมาก โดยแยกเป็นประเด็น ดังนี้

สำนึกทางชนชั้น-ความเกลียดนักการเมือง

เข็มหมุด อดีตนักศึกษา มธ. และก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ ซึ่งเป็นคนยุคม็อบ 2563 มีความเห็นไปในทางเดียวกันว่า ‘สำนึกทางชนชั้น’ มีส่วนเกี่ยวข้องอย่างมาก

“ม็อบ 2563 หยิบคนเสื้อแดงมาพูดถึงในแง่ว่าเราไม่ลืมอดีต…เวลาที่หยิบสัญลักษณ์ คีย์เวิร์ด ไม่ได้หยิบของคนเสื้อแดงมาเลย ก็รู้สึกว่าอาจเป็นเพราะคนรุ่นใหม่ไม่รู้สึกรีเลทกับคนเสื้อแดงหรือเปล่า อันนี้มองในมุมที่ที่เรารู้สึกนะ เขารีเลทกับแบบม็อบ 6 ตุลา ม็อบ 14 ตุลา เพราะว่าเขารู้สึกว่าเป็นม็อบคนรุ่นใหม่เหมือนกันเลย เป็นพลังบริสุทธิ์ เป็นความหวัง ส่วนม็อบคณะราษฎรก็รู้สึกรีเลทมากกว่า แล้วอย่างเช่นสัญลักษณ์สามนิ้วเขาก็เอามาจาก (ภาพยนตร์) ฮังเกอร์เกม เพลงแฮมทาโร่ (แต่) ในความเป็นคนเสื้อแดง เขาก็จะมีกิจกรรมอย่างเช่น ดูดเลือดตัวเอง (ไปเทหน้าทำเนียบรัฐบาล) ที่เราก็ไม่ได้หยิบ (วิธีการแสดงออกเชิงสัญลักษณ์แบบนั้น) มาใช้เท่าไหร่ เขาก็มีความแบบว่า…กินข้าวเหนียวส้มตำ มีความหมอลำด้วย ถึงการเกิดม็อบมันคล้ายๆ กันแต่รู้สึกว่าคนรุ่นใหม่ยังไม่หยิบมา เพราะเขาอาจจะไม่รู้สึกรีเลทตรงนี้” เข็มหมุดบอก

ทางด้าน ธีระพล อาจารย์ ม.อุบลฯ ก็บอกว่าประเด็นนี้เป็นเรื่องสำนึกทางชนชั้น เฉพาะในอุบลฯ ก็เป็นแบบนั้น

“ตอนนั้นในยุคการเมืองสีเสื้อ ชาวบ้านที่อยู่รอบมหา’ลัยก็เป็นแดง แต่ในมหา’ลัยมันออกไปทางเหลือง มันก็เป็นเรื่องของชนชั้น”

อาจารย์ ม.อุบลฯ บอกด้วยว่าเหตุปัจจัยทำให้เรื่องราวของคนเสื้อแดงมักไม่ถูกหยิบยกมาทำความเข้าใจ หรือการให้เครดิตเหมือนกับขบวนการต่อสู้ในอดีตอื่นๆ เป็นเพราะภาพจำที่ว่าม็อบเสื้อแดงเป็น “มวลชนที่รับใช้นักการเมือง”

“คนเสื้อแดงไม่ค่อยถูกยกขึ้นมา (พูดถึงหรือให้เครดิต) ไม่ต้องเทียบกับ 2475 หรอก เอาแค่พฤษภาคม 2535 ก็ได้ เวลาจัดรำลึกเหตุการณ์ทางการเมืองเดือนพฤษภาคม เราก็จะเห็นว่า พวกคนเสียงดังทั้งนักวิชาการ เอ็นจีโอ สื่อมวลชน ซึ่งก็เป็นเสื้อเหลืองและกลายเป็น กปปส.กันซะส่วนใหญ่นั้นก็เลือกจะพูดถึงแต่พฤษภาคม 2535 แต่ไม่พูดถึงพฤษภาคม 2553 กันเลย จึงมีแต่คนเสื้อแดงนี่แหละที่เห็นคุณค่าและให้ค่ากับมัน เรื่องนี้หากจะให้มองก็คือ สังคมประเทศนี้รังเกียจการเมืองแบบพรรคการเมือง โดยเฉพาะพรรคการเมืองบ้านๆ ที่ชาวบ้านเป็นผู้เลือกอย่างไทยรักไทยหรือเพื่อไทยตอนนี้ พวกอิลีททั้งนักวิชาการ สื่อมวลชนและเอ็นจีโอจะมองการเมืองแบบคนเสื้อแดงว่ารับใช้พรรคการเมืองหรือนักการเมืองที่ไม่ใช่การเมืองในอุดมคติของชนชั้นกลางที่มีนักการเมืองแบบพระเอกเป็นพ่อยอดขมองอิ่ม รูปหล่อ การศึกษาดี ฝีปากกล้าและมาจากการเลือกของคนชั้นกลางค่อนข้างสูงในเมือง”

“ที่สำคัญคือ การต่อสู้ของคนเสื้อแดงถูกด้อยค่าหรือลดทอนคุณค่าเจตจำนงทางการเมือง ซึ่งข้อเรียกร้องของพวกเขาก็ค่อนข้างสามัญมาก แต่มันสำคัญ คือเรียกร้องให้อภิสิทธิ์ยุบสภาแล้วจัดให้มีการเลือกตั้งใหม่เท่านั้น ไม่ได้มีอุดมการณ์สูงส่งถึงการเมืองขาวสะอาดหรือประชาธิปไตยสุจริตดัดจริตอะไรพวกนั้น พอมันถูกด้อยค่าว่าเป็นม็อบรับใช้การเมือง มันก็ไม่ถูกนับ แม้จำนวนคนตายและบาดเจ็บจะมากกว่าเหตุการณ์ทางการเมืองร่วมสมัยอื่นๆ ก็ตาม”

บทบาทสื่อ-สถานะความเป็น ‘ผู้แพ้’ ในประวัติศาสตร์

“สื่อไม่โรแมนติกกับเรื่องคนเสื้อแดง” คืออีกหนึ่งประเด็นที่อาจารย์นิเทศศาสตร์ ม.อุบลฯ กล่าวถึง

เขาเล่าว่าบทบาทของสื่อในยุคการเมืองเหลือง-แดง สื่อถูกใช้เป็นเครื่องมือของรัฐ จนกระทั่งยุคม็อบ 2563 ที่ได้เห็นสื่อออนไลน์นำเสนอข้อมูลคนเสื้อแดงในอีกด้านมากขึ้น อย่างไรก็ตาม การผลิตสื่อที่เกี่ยวกับคนเสื้อแดงยังคงมีความเฉพาะกลุ่ม หรือเป็นไปในลักษณะที่ “ซัพพอร์ตผู้ได้รับผลกระทบ” มากกว่าจะเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมป็อป

ข้อมูลจากเท่าที่พบ สื่อในรูปแบบภาพยนตร์ที่กล่าวถึงคนเสื้อแดงและใช้เหตุการณ์ความรุนแรงทางการเมืองในปี 2553 เป็นฉากหลังของเรื่อง ได้แก่ ตั้งวง และ สิ้นเมษาฝนตกมาปรอยปรอย In April the Following Year, There Was a Fire ส่วนสื่อในรูปแบบหนังสือ ได้แก่ นิยายภาพ “ตาสว่าง” (Il Re di Bangkok หรือ The King of Bangkok) และ “กระสุนตกนอกหน้าต่าง:กลางท้องถนนในฤดูร้อน”

เขาบอกด้วยว่าสถานะความเป็น ‘ผู้แพ้’ ในประวัติศาสตร์ ก็ส่งผลต่อการถูกเล่า-ถูกจำเช่นกัน เห็นได้ว่าเรื่องราวในช่วงอภิวัฒน์สยาม 2475, การเข้าป่าของกลุ่มคนเดือนตุลาซึ่งมีตัวละครหลักเป็น ‘คนมีการศึกษา’ ถูกนำมาเล่า-ตีความใหม่ หรืออย่างน้อยก็ถูกใช้เป็นพื้นหลังของเรื่อง มากกว่าเหตุการณ์คนเสื้อแดงอย่างเห็นได้ชัด

“เรื่องของคนเสื้อแดง มันก็เหมือนการปราบกบฏผีบุญนั่นแหละ ผ่านไปร้อยกว่าปีถึงมีคนพูดถึงว่ากบฏผีบุญคืออะไร เป็นประวัติศาสตร์ของผู้แพ้ ประวัติศาสตร์ของคนที่ถูกทำให้เป็นผู้ร้ายแล้ว มันก็สมควรต้องตาย ก็แบบนั้นแหละ คุณเห็นเขาเคลียร์ประวัติศาสตร์ของสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ลงสักทีไหม เป็นร้อยปีแล้ว มันคือการถูกทำให้เป็นคนอื่นและเป็นคนร้ายด้วย มันยังมีอะไรที่ปิดกั้นไม่ให้ความจริงเหล่านั้นเปิดเผยได้ ทั้งด้วยกลไก ทั้งด้วยระบบคิด ทั้งด้วยวัฒนธรรมของคนนั่นแหละ”

เข็มหมุด อดีตนักศึกษา มธ.ให้ความเห็นตอนหนึ่งด้วยถึงอิทธิพลของสื่อในการให้ภาพจำ

“สื่อด้วยแหละที่แบบ…ม็อบ 2563 นี่บริสุทธิ์ที่สุดแล้ว นู่นนี่นั่น แต่ภาพจำคนเสื้อแดงคือชายชุดดำเผาบ้านเผาเมือง แต่ว่าพอมาปัจจุบัน เขาก็ถูกยกฟ้องไปแล้ว ก็เหมือนแบบ เออ ที่ผ่านมา (คนรุ่นเรา) โดนผู้ใหญ่หลอกนี่หว่า”

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

16 ปี คดีสลายชุมนุมจวนหมดอายุความ แต่ไร้ความคืบหน้า สารพันอุปสรรค ยังมองไม่เห็นทางเดินต่อ

นักวิจัยเผยมุมมองคนรุ่นใหม่ใน ‘กลุ่มนางแบก’ ต่อ ‘ทักษิณ’

เรื่องเล่าจากน้าที่เข็มหมุดได้ฟังคือหนึ่งในตัวอย่างที่สะท้อนว่าคนเสื้อแดงมีการส่งต่อความทรงจำสู่คนต่างรุ่นอย่างเงียบๆ

ปรากฏการณ์นี้สอดคล้องกับข้อค้นพบที่ นลินรัตน์ เลิศลีลาวิราม ผู้ทำวิทยานิพนธ์ปริญญาโทเรื่อง แดงไหน”: คนเสื้อแดงรุ่นใหม่ในยุคการเมืองที่พลิกผัน คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มธ.พบจากการลงสนามพูดคุยกับทั้งกลุ่มคนเสื้อแดง และคนรุ่นใหม่ที่สนับสนุนพรรคเพื่อไทย หรือที่รู้จักกันในชื่อ ‘นางแบก’

นลินรัตน์อธิบายให้ฟังว่า คำถามที่ต้องถามผู้ให้ข้อมูลทุกคนตอนทำธีสิสคือ “คิดยังไงกับทักษิณ” ทำให้พบว่ากลุ่มคนรุ่นใหม่ที่สนับสนุนพรรคสีแดง หรือ ‘นางแบก’ มีทั้งกลุ่มที่เป็นลูกหลานคนเสื้อแดง และลูกหลานของกลุ่มอนุรักษนิยมที่ไม่ได้ชอบทักษิณ เมื่อลูกหลานของคนทั้งสองกลุ่มเข้ามาอยู่ในชุมชน ‘นางแบก’ แล้วก็เกิดการแชร์ข้อมูลกันในเรื่องการต่อสู้ของคนเสื้อแดง เมื่อลูกหลานของกลุ่มอนุรักษนิยมได้รับข้อมูลอีกด้านจากลูกหลานคนเสื้อแดงก็ส่งผลให้ ‘นางแบก’ มี perception (ความรับรู้) ต่อทักษิณดีขึ้น จากเดิมที่เคยมองว่าเขาเป็น ‘คนไม่ดี’ สู่การมองเป็น ‘คนเก่งคนหนึ่งที่เป็นเหยื่อทางการเมือง’ แต่พวกเขาไม่ได้เป็นแฟนคลับทักษิณในเซนส์ของ ‘แม่ยก’ แบบเดียวกับคนเสื้อแดงในสมัยก่อน

การรับรู้เรื่องคนเสื้อแดงของ ‘นางแบก’ นลินรัตน์อธิบายว่าแบ่งได้เป็น 2 กลุ่ม คือ หนึ่ง - มองคนเสื้อแดงเป็นวีรบุรุษโดยที่ไม่ได้ผูกโยงกับพรรคการเมืองเครือข่ายของทักษิณ สอง - เป็นวีรบุรุษที่แยกไม่ขาดกับพรรคเครือข่ายของทักษิณ

นลินรัตน์เล่าว่า ตนเคยถามคนเสื้อแดงคนหนึ่งที่เป็นผู้สนับสนุนพรรคเพื่อไทยว่า “เราสามารถแยกคนเสื้อแดง, นางแบก และผู้สนับสนุนพรรคเพื่อไทย ออกจากกันได้หรือไม่”

คนเสื้อแดงคนนั้นตอบว่า ความเป็นคนเสื้อแดงไม่สามารถแยกออกจากการเป็นผู้สนับสนุนพรรคเพื่อไทยได้ แต่ว่าคนเสื้อแดงกับนางแบกอาจจะแยกกันได้จากการอยู่คนละเจเนอเรชัน ฉะนั้น คนเสื้อแดงที่สนับสนุนพรรคเพื่อไทยจึงมีมุมมองว่าคนเสื้อแดงที่เปลี่ยนไปเลือกพรรคส้ม ไม่ใช่คนเสื้อแดงแล้ว

นลินรัตน์บอกว่าการชุมนุมปี 2563 เป็นจุดที่ทำให้คนรุ่นใหม่แอคทีฟทางการเมืองมากขึ้น และมีมุมมองเชิงบวกต่อคนเสื้อแดงมากขึ้นในฐานะ ‘เหยื่อที่ไม่รับความเป็นธรรม’ อย่างไรก็ตาม ภาพจำของ ‘คนที่ออกมาดีเฟนต์ให้ทักษิณ’ ก็ถูกย้ายไปผูกโยงกับ ‘นางแบก’ แทน จึงอาจพูดได้ว่า ความคิดการเมืองของคนรุ่นใหม่นั้นผูกโยงกับทัศนคติที่พวกเขามีต่อทักษิณ

ผู้สื่อข่าวประชาไทถามต่อไปอีกประเด็นด้วยว่า ในบริบทที่การเมืองแบ่งขั้วกลายเป็น ‘แดงกับส้ม’ บางครั้งบางคราวที่มีการปะทะกันระหว่างโหวตเตอร์สองพรรคในโลกออนไลน์ เราอาจเห็นประโยคที่ว่า “ยกย่องการต่อสู้ของคนเสื้อแดงนะ แต่เกลียดพวกนางแบก” ออกมาจากแอคเคานต์ของโหวตเตอร์พรรคส้มบางคน ประโยคดังกล่าวสะท้อนมุมมองที่มีต่อคนเสื้อแดงอย่างไร

นลินรัตน์มองว่า ประโยค ‘ยกย่องคนเสื้อแดง แต่เกลียดนางแบก’ ดังกล่าวนั้น สะท้อนมุมมองของผู้สนับสนุนพรรคส้มที่มองว่า “นางแบกไม่ได้เป็นคนเสื้อแดงในความคิดเขา” แต่ว่านางแบกเป็นลูกหาบของ คำ ผกา ซึ่งเป็นการมองแบบตีคลุมเชื่อมโยงไปเองจากความเสียงดังของคำ ผกา ซึ่งมี personality (บุคลิก) ที่เหมาะแก่การเล่นข่าว เวลาที่เธอแสดงความเห็นอะไรก็ตาม สื่อก็ชอบจับไปเป็นประเด็นเป็นคลิกเบต แล้วมันก็ขยายไปได้กว้างกว่า

นลินรัตน์กล่าวอีกด้วยว่า เพราะนางแบกเป็นกลุ่มที่ยึดโยงกับตัวทักษิณเยอะจึงถูกด้อยค่า หมายความว่า สมมติว่าทักษิณยังเป็นจุดศูนย์กลางของคนเสื้อแดง คนเสื้อแดงก็จะโดนด้อยค่าว่าสู้เพื่อทักษิณ แต่ว่าถ้าทักษิณเหมือนหลบฉากไปแล้ว คนเสื้อแดงก็จะถูกยกขึ้นมาว่าเป็นคนที่สู้เพื่ออุดมการณ์ใดๆ

ทางด้าน ก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ ที่สนับสนุนพรรคเพื่อไทย มองประโยค ‘ยกย่องคนเสื้อแดง แต่เกลียดนางแบก’ ดังกล่าวว่า เป็นการมองอย่างเหมารวมเพื่อมุ่งลดทอนเสียงของนางแบก

“(ประโยคนี้) มันไม่โอเค ถ้าคุณบอกว่าคุณเข้าใจการต่อสู้ของคนเสื้อแดงจริงๆ คุณจะไม่ลดทอน

คนแล้วมองข้ามไปเพราะเพียงเขาเป็นคนกลุ่มหนึ่งที่คุณไม่ชอบ คุณไม่ชอบนางแบก เขาเป็นนางแบกคุณเลยไม่ฟัง แต่บางทีนางแบกหลายๆ คนเขาพูดเชิงวิชาการนะเว้ย เขาพูดเนื้อหาในเชิงวิชาการ พูดแบบมีสาระ แต่คุณตีไปแล้วว่าเขาเป็นนางแบกคุณเลยไม่ฟังเขา”

นลินรัตน์บอกด้วยว่าเท่าที่ได้พูดคุยกับ ‘นางแบก’ คนกลุ่มนี้ก็มองตัวเองว่าเป็น ‘นางแบก’ ไม่ได้มองตัวเองเป็นคนเสื้อแดง เพราะว่ามันเป็นคนละยุคสมัย คนละบริบทกัน แต่เขาก็อยากที่จะให้เกียรติคนเสื้อแดงที่สู้มาก่อน ซึ่งมุมมองเช่นนี้ก็เป็นไปในทางเดียวกับ ก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ ที่บอกกับผู้สื่อข่าวเช่นกันว่าเขาไม่ต้องการ ‘เคลม’ ประวัติศาสตร์ในยุคนั้นเพื่อมาสร้างความชอบธรรมเวลาที่จะแสดงความเห็นอะไร

ก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ มองว่าความรับรู้เกี่ยวกับคนเสื้อแดงมีส่วนหล่อหลอมวิธีที่เขามองการเมืองอย่างมาก อาทิ คนเสื้อแดงทำให้เขาเชื่อในประชาธิปไตยแบบการเลือกตั้ง, เขามีมุมมองต่อการคอร์รัปชันในแบบที่ต่างจากกระแสหลัก ไม่ใช่ว่าเขาไม่สนใจ แต่ไม่ได้ให้ความสำคัญเป็นลำดับแรกเหมือนคนบางกลุ่มที่มักอ้างเรื่องนี้ในการขัดขวางการทำนโยบาย และเขาเชื่อว่าทุกคนมีเอเจนซี (Agency) ของตัวเอง หมายความว่าทุกคนมีอำนาจและเสรีภาพในการตัดสินใจอะไรด้วยตัวเองอย่างอิสระ ไม่ว่าจะมีสถานะทางชนชั้นหรือการศึกษาอยู่ในระดับไหน การบอกว่า “เสื้อแดงโดนจ้าง” แล้วลดทอนด้วยประเด็นเรื่องชนชั้น-การศึกษา เพื่อสร้างความชอบธรรมในการกดปราบ จึงเป็นการลดทอนเอเจนซีของคนอื่น

“ในบริบทของมุมมองต่อคนเสื้อแดง ถ้าเราเชื่อว่าทุกคนต่างมี agency เป็นของตัวเอง เราจะเข้าใจปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น คือการมีเสื้อแดงเป็นร่มใหญ่ มีเป้าหมายว่าฉันไม่ต้องการให้ใครมาตัดสินใจแทนว่าใครควรได้เป็นรัฐบาล เพราะฉันได้เลือกมาเองแล้ว” ก้องอธิบาย

เขาระบุต่อไปว่าเรื่องอำนาจการตัดสินใจผ่านการเลือกตั้งเป็นเรื่องที่คนเสื้อแดงในทุกกลุ่มย่อยมองเห็นร่วมกัน แต่ว่าคนแต่ละคนก็มีเอเจนซีย่อยๆ ของตัวเองต่างกันไป คนเสื้อแดงจึงมีหลายเฉด มีความเห็นในเรื่องย่อยๆ แตกต่างกันไป กระทั่งความนิยมชมชอบในตัวทักษิณที่มาก-น้อยบ้างต่างกัน

‘มิติทางเพศ-จริต’ จุดแข็งของ ‘นางแบก’ รุ่นใหม่

ในประเด็นว่าด้วยเหตุปัจจัยที่คนรุ่นใหม่อิน/ไม่อิน กับเรื่องราวการต่อสู้ของขบวนการใดนั้น อนุสรณ์ และนลินรัตน์ ยังวิเคราะห์เชื่อมโยงมาที่การเมืองร่วมสมัยด้วย โดยดูเหตุปัจจัยของความ ‘เป็นส้ม’ ‘เป็นแดง’ ในบริบทที่ทั้งสองพรรคในซีกเสรีประชาธิปไตยต้องมาช่วงชิงฐานเสียงกลุ่มเดียวกัน

อนุสรณ์ ตั้งข้อสังเกตถึงมิติที่เกี่ยวกับเพศสภาพและความสัมพันธ์ระหว่างชาย-หญิง ว่าเป็นประเด็นที่คนรุ่นใหม่ให้ความสำคัญมากในระดับที่มีผลต่อความโน้มเอียงทางการเมือง

เขายกตัวอย่าง 2 เรื่อง ดังนี้

การที่พรรคส้มถูกมองว่าเป็น ‘พรรคชายแท้’ นั้นส่งผลกระทบต่อฐานเสียงคนรุ่นใหม่อยู่เหมือนกัน นักศึกษาในชั้นเรียนของเขาเริ่ม “ออกห่างจากส้ม” จากปัญหาการบริหารจัดการภายในพรรค รวมถึงหลายกรณีที่เกี่ยวกับการคุกคามทางเพศ
เหตุการณ์ที่นิสิตจุฬาฯ ชูป้ายคัดค้านกรณีเชิญ อภิสิทธิ์ นายกรัฐมนตรีในขณะนั้นที่สั่งสลายการชุมนุมคนเสื้อแดงมาเป็นวิทยากร ซึ่งจากข้อมูลที่เขาทราบมา นิสิตจุฬาฯ กลุ่มดังกล่าวผูกโยงตัวเองกับสีแดงมากกว่าส้ม และมีระดับความสนใจการเมืองเข้มข้น และก็อยู่ในกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศด้วย

การเลือกตั้งที่ผ่านมา เข็มหมุด อดีตนักศึกษา มธ. เป็นหนึ่งในคนที่ ‘ถอยห่าง’ จากพรรคส้มที่เธอเคยสนับสนุนในการเลือกตั้งปี 2566 โดยเลือกตั้งรอบที่ผ่านมา เปลี่ยนใจมาเลือกพรรคสีแดงเพราะ “ชอบอาจารย์เชน” และชื่นชอบแนวคิดในประเด็นแรงงานของ ดร.เอกพร รักความสุข นักวิชาการที่เข้าไปร่วมงานกับพรรคเพื่อไทย

เธออธิบายว่า ระยะหลังๆ มานี้ สส.ระดับนำของพรรคส้ม “ทำตัวเป็นนักการเมืองมากเกินไป” และมีจุดยืนที่ไม่สอดคล้องกับคุณค่าในประเด็นสิทธิมนุษยชนและความยุติธรรมทางเศรษฐกิจที่เธอให้ความสำคัญ อาทิ ในบางมุมพรรคนำเสนอตัวเองว่าซ้าย แต่กลับโหนกระแสชาตินิยมในช่วงเหตุปะทะชายแดน รวมถึงการคัดค้านนโยบายรถไฟฟ้า 20 บาทตลอดสายของพรรคเพื่อไทย ซึ่งเธอมองว่าหากทำสำเร็จ คนที่จะได้ประโยชน์ก็คือชนชั้นแรงงาน

อย่างไรก็ตาม คาแรกเตอร์ของเหล่า ‘นางแบก’ นั้นมีความเฉพาะตัวอย่างยิ่ง ในวิทยานิพนธ์เรื่องแดงไหนฯ นิยามยุทธวิธีทางการสื่อสารของกลุ่มนางแบกในโลกออนไลน์ที่ผู้วิจัยใช้เป็นวัตถุในการศึกษาว่า เป็นการใช้จริตภาษาแบบเควียร์ การเล่นใหญ่ มุกตลก หรือการเสียดสีอย่างมีชั้นเชิง หากคนเสื้อแดงเคยสร้างพื้นทางการเมืองด้วยความเจ็บปวดและการเรียกร้องความยุติธรรม นางแบกก็พยายามสร้างพื้นที่การเมืองด้วยการใช้วัฒนธรรมสมัยนิยม (pop culture) การใช้ภาษาท้าทายขนบ และความสนุกสนาน เพื่อทําให้การเมืองเป็นสิ่งที่สัมผัสได้ในชีวิตประจําวัน

“(จริตที่นางแบกชอบคือ) หมวดที่เขาคิดว่ามันดูติดดินน่ะ ต่อให้มีนักวิชาการนะ แต่นักวิชาการนั้นก็ยังถูกเอามายึดโยงให้มีความติดดินอยู่ดี มันจะมีความแบบ (เป็นคน) กล้าลงพื้นที่ กล้าลุยเป็นแบบเพื่อไทยสไตล์ คาแรกเตอร์แบบ อดิศร เพียงเกษ, จาตุรนต์ ฉายแสง หรือเป็นคนที่ดูบ้านๆ แบบ สุทิน คลังแสง”

“(ถ้าเป็น) คนรุ่นใหม่ก็จะเป็นคนที่มีความเป็นคนลุยๆ บ้านๆ หรือถ้าไม่ใช่คนที่ดูบ้านๆ มันก็จะต้องเป็นแบบ พี่อิ่ม (ธีรรัตน์ สําเร็จวาณิชย์) พี่น้ำ (จิราพร สินธุไพร) หรือ สส. แจม (จิรัชยา สัพโส) คือคาแรคเตอร์ผู้หญิงแบบสวยๆ สับๆ…เป็นเหมือนแพทองธารใส่ส้นสูงแหลมๆ เดินสับๆ Christian Louboutin พื้นสีแดงอันนั้นน่ะ”

อย่างไรก็ดี แม้นางแบกจะมีลักษณะเป็นคนเมือง ชนชั้นกลางที่มีการศึกษา ไม่เหมือนกับภาพจำคนเสื้อแดง ทว่าประชาไทสังเกตเห็นว่าผู้สนับสนุนพรรคเพื่อไทยรุ่นใหม่โดยเฉพาะผู้หญิงและ LGBTQ+ ออกมาบอกเล่าในโซเชียลหลายต่อหลายครั้งว่าตนเองรู้สึกว่าถูกเหยียด

หนึ่งในเรื่องที่นางแบก Gen Z เผชิญตั้งแต่การเลือกตั้งปี 2566 และยิ่งมากขึ้นในการเลือกตั้งรอบล่าสุดก็คือ เมื่อเปิดตัวว่าเชียร์เพื่อไทยในอินสตาแกรมก็ถูกเพื่อนส้มรีพลายสตอรี่ มีตั้งแต่ระดับเล็กๆ อย่างการตั้งคำถามว่าทำไมถึงชอบ ไปจนถึงการ “เอดดูเขต” (สั่งสอน) หรือ “ขายพ่วง”

ในการหาเสียงช่วงท้ายๆ ของการเลือกตั้งรอบล่าสุดที่ผ่านมา ปรากฏการณ์หนึ่งที่โดดเด่นอย่างมากคือวัยรุ่น Gen Z และผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งครั้งแรก (First Voter) เปิดตัวว่าสนับสนุนพรรคเพื่อไทย-ขายนโยบายที่ตัวเองชอบผ่านการติดแฮชแท็ก #genzforpheuthai ในสื่อออนไลน์อย่างติกตอก ทวิตเตอร์ และอินสตาแกรม

“เห็นแฮชแท็กเจนซีฟอเพื่อใคร ก็รู้แล้วว่ารับงานมา”

“พท ทั้งใจ พี่ทอน พี่ทิม พี่เท้ง”

“ถ้าเพื่อไทยดีจริงทำไมสื่อต่างชาติไม่เคยยกย่องเลย”

“อีสานชัวร์”

เหล่านี้คือส่วนหนึ่งของคอมเมนต์ที่คนเปิดตัวเชียร์พรรคสีแดงได้รับ กรณีหนึ่งที่เจ้าของคลิปเป็นนักศึกษาหญิงหน้าตาดี ผู้สื่อข่าวยังพบคอมเมนต์ด้วยว่า “ทรงนี้บ้านน้อยนักการเมือง”

มิติเรื่องเพศสภาพมีผลต่อชุดประสบการณ์ส่วนนี้ด้วย ก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ นิยามตัวเองว่าเป็น ‘แดงกลางดงส้ม’ แต่เขากลับไม่เคยพบกับการถูกบูลลี่ใดๆ โดยเขายอมรับว่าตัวเองมี Male Privilege (ความได้เปรียบทางสังคม เศรษฐกิจ และการเมือง ที่เพศชายได้รับโดยอัตโนมัติจากโครงสร้างสังคมแบบชายเป็นใหญ่) ที่ทำให้คนไม่กล้าหือ

“ขอบคุณน้องๆ Gen Z โดยเฉพาะวันที่ปราศรัยใหญ่ที่พารากอน สายตาและพลังในวันนั้น ทำให้ผมรู้ว่า การเมืองไทยกำลังเปลี่ยนจริงๆ เพื่อไทยกำลังถูกได้ยินจากกลุ่ม Gen Z” เป็นวรรคหนึ่งจากโพสต์ของ จุลพันธ์ อมรวิวัฒน์ หัวหน้าพรรคเพื่อไทย หลังจากได้เห็น #genzforpheuthai เขาโพสต์แสดงความขอบคุณคนรุ่นใหม่ที่เริ่มเปิดใจให้พรรค และอธิบายว่าพรรคเพื่อไทยอยู่ตรงไหนในการเมืองร่วมสมัย โพสต์ดังกล่าวเฉพาะในเอกซ์มียอดวิวกว่า 1 ล้านครั้ง

ก้อง อดีตนิสิตจุฬาฯ บอกว่าตั้งแต่ที่ไปม็อบปี 2563 เขาชอบบรรยากาศที่มีผู้ใหญ่มาร่วมแล้วเล่าประสบการณ์การต่อสู้ให้ฟังเสมอ งานปราศรัยที่สนามเทพหัสดินก็ให้ความรู้สึกเช่นเดียวกัน วันศุกร์นั้นกว่าเขาจะเลิกงานกว่าจะขับรถไปถึงก็ไม่ทันแล้ว จึงติดตามดูไลฟ์แทน มันให้ความรู้สึกว่างานปราศรัยนี้เป็นพื้นที่เชื่อมคนรุ่นหลังทั้งกลุ่มเป็นลูกๆ หลานๆ ของคนเสื้อแดง รวมถึงกลุ่มที่อาจไม่ได้มีจุดเกาะเกี่ยวให้เข้าใกล้กับคนเสื้อแดงมากขึ้นกว่าที่เคยเป็น

เห็นได้ว่าพรรคเพื่อไทยมีการหยิบจริตของนางแบกไปใช้สื่อสารทางการเมืองในการหาเสียงเลือกตั้งครั้งล่าสุด

(ซ้าย) กราฟิกพรรคเพื่อไทยชวนคนไปงานปราศรัยครั้งสุดท้ายที่สนามเทพหัสดินด้วยคำว่า “แดงไหน? จะแดงไหน ก็แดงเดียวกัน”

(ขวา) กราฟิก Pheuthai For Gen Z รวมนโยบายพรรคเพื่อไทยที่ให้ประโยชน์กับคน Gen Z ปล่อยออกมาหลังจากที่คนรุ่นใหม่เล่นแฮชแท็ก#genzforpheuthai

ข่าว

ส่องสระแก้ว : แรงงานกัมพูชากลับบ้าน 90% เจ้าของไร่อ้อยยังไม่รู้ชะตากรรม ‘ฤดูเปิดหีบ’

See Think — Thu, 27 Nov 2025 09:32:00 +0000

ส่องสระแก้ว : แรงงานกัมพูชากลับบ้าน 90% เจ้าของไร่อ้อยยังไม่รู้ชะตากรรม ‘ฤดูเปิดหีบ’

ผู้เขียน: อรสา ศรีดาวเรือง

ภาพถ่าย: กิตติ แก้วเขียว

See Think Thu, 2025-11-27 - 16:32

อีกไม่ถึงเดือน เทศกาลเก็บเกี่ยวอ้อยทั่วประเทศก็จะมาถึง

ช่วงเวลาที่ชาวไร่เรียกว่า ‘ฤดูเปิดหีบอ้อย’ ฤดูกาลที่ทั้งประเทศต้องเร่งเครื่องจักรและแรงงานให้หมุนไปพร้อมกัน โดยกินเวลา 3-4 เดือน ราวธันวาคมปีนี้ถึงมีนาคมปีหน้าก่อนโรงงานจะประกาศ ‘ปิดหีบ’ นั่นหมายความชาวไร่ที่ตัดอ้อยส่งโรงงานไม่ทันวันเวลา จะต้องแบกรับการขาดทุนและหนี้สินที่พอกพูนขึ้นไปตามระเบียบ

ในช่วงเวลาปกติ การตัดอ้อยส่งโรงงานตามระยะเวลาที่กำหนดไม่ใช่ปัญหาของชาวไร่ นั่นเพราะพวกเขาจะวางแผนไว้เนิ่นๆ ตั้งแต่ประสานหาแรงงานข้ามชาติมาช่วยเก็บเกี่ยว เตรียมเครื่องจักรและการขนส่งไว้เสร็จสรรพ ติดต่อโรงงานเพื่อขอโควต้าการขายอ้อย ไปจนถึงเตรียมพร้อมสำหรับการปลูกอ้อยในรอบถัดไป

ทว่าเรื่องราวของฤดูหีบอ้อยปีนี้ ไม่ได้เริ่มที่ไร่ แต่เริ่มจากแนวชายแดน จากเสียงปืนและการอพยพที่เปลี่ยนโครงสร้างแรงงานของทั้งประเทศ และสั่นสะเทือนอุตสาหกรรมอ้อยไทยทั้งระบบ

‘ชาวกัมพูชา’ คือแรงงานหลักในฤดูหีบอ้อยไทยมายาวนานหลายทศวรรษ โดยเฉพาะในภาคตะวันออกและภาคกลางตอนล่าง รองลงมาคือแรงงานเมียนมาในภาคตะวันตกและภาคเหนือ และแรงงานลาวในภาคอีสาน พวกเขาเดินทางเข้ามาผ่านระบบ MOU หรือ Border Pass ในช่วงปลายปี และกลับประเทศหรือหางานอื่นทำหลังฤดูหีบจบลงราวเดือนมีนาคม

การทำงานแบบหมุนเวียนเช่นนี้ทำให้ไร่อ้อยไทยพึ่งพาแรงงานกัมพูชาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะพวกเขามีทักษะเฉพาะด้านตัดอ้อย รู้จังหวะการทำงานกับเครื่องจักร และสามารถทำงานเป็นทีมได้รวดเร็วภายใต้ต้นทุนที่เจ้าของไร่ยังพอรับไหว

ปัจจุบัน จากการประเมินของสมาคมชาวไร่อ้อยวังน้ำเย็น จังหวัดสระแก้ว พบว่าแรงงานกัมพูชาหายไปมากกว่า 90% จากเหตุความขัดแย้งไทย-กัมพูชาที่เกิดขึ้นในช่วงที่ผ่านมา เมื่อแรงงานกลุ่มนี้หายไป อาชีพของชาวไร่จึงเหมือนถูกแขวนอยู่บนเส้นด้าย พวกเขาจะตัดอ้อยส่งโรงงานทันหรือไม่? ผลผลิตที่หวังว่าจะสร้างกำไรเพื่อลงทุนในฤดูกาลหน้า จะกลับกลายเป็นหนี้สินที่พอกพูนจากเดิมหรือไม่? และหากความขัดแย้งยืดเยื้อ ความหวานของอ้อยปีนี้อาจถูกกลืนด้วยความขมของชีวิตคนทำไร่ ผู้ที่ต้องยืนอยู่กลางพายุโดยไม่มีใครค้ำยัน

นับแต่วันที่เสียงปืนดัง

อย่างตรงไปตรงมา นับตั้งแต่เกิดเหตุปะทะที่ชายแดนไทย-กัมพูชา จากข้อพิพาทเรื่องเขตแดนตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2568 บานปลายเรื่อยมาจนสั่นสะเทือนแนวชายแดนทั้งประเทศ ส่งผลให้หลายด่านผ่านแดนมีคำสั่งปิดอย่างไม่มีกำหนดจนถึงปัจจุบัน เช่น จังหวัดสระแก้ว

สระแก้ว เป็นจังหวัดแนวหน้าที่เชื่อมระบบแรงงานข้ามพรมแดนโดยตรงกับกัมพูชา อีกทั้งยังมีพื้นที่ปลูกอ้อยมากกว่า 400,000 [1] ไร่ มีโรงงานน้ำตาล 3 แห่งภายใต้บริษัทน้ำตาลและอ้อยตะวันออก จำกัด (มหาชน) และบริษัท น้ำตาลนิวกว้างสุ้นหลี จำกัด สาขาวัฒนานคร (KSL Group) ซึ่งสร้างผลผลิตถึง 4 ล้านตันต่อฤดูกาลหีบอ้อย

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ชาวไร่พยายามปรับตัวจากระบบเกษตรที่ใช้แรงงานคนและการเผาอ้อยเป็นหลัก มาใช้เทคโนโลยีเครื่องจักรเพื่อลดต้นทุนและลดการเผาก่อนเก็บเกี่ยว พวกเขารวมกลุ่มกันเข้าร่วมโครงการกับธนาคารและภาครัฐ เพื่อกู้ซื้อรถตัดอ้อยดอกเบี้ยต่ำ ทำให้เกษตรกรเข้าถึงเครื่องจักรราคาแพงได้ และช่วยบรรเทาปัญหาขาดแคลนแรงงานในระยะยาว

แต่รถตัดอ้อยก็ไม่ใช่คำตอบของทุกปัญหา เพราะในความเป็นจริง ยังมีไร่อ้อยอีกจำนวนมากที่ไม่สามารถใช้รถตัดอ้อยได้ รถตัดหนึ่งคันมีน้ำหนักถึง 14–20 ตัน ต้องอาศัยแปลงอ้อยที่ราบเรียบ ดินแน่นและแข็ง ไม่ชัน และมีทางกลับรถกว้างพอ ทว่าในหลายจังหวัดกลับใช้ได้จำกัดจากลักษณะภูมิประเทศแบบลูกคลื่นลอนลาด พื้นที่ที่มีทั้งที่ราบ เนิน และลาดเอียง อีกทั้งดินร่วนผสมทรายและลูกรังที่เสี่ยงต่อการทำให้รถเสียหาย ชาวไร่จึงยังต้องพึ่งพาแรงงานคนเก็บเกี่ยวอ้อย และแรงงานเหล่านี้เกือบทั้งหมดเป็นแรงงานข้ามชาติ โดยเฉพาะแรงงานกัมพูชา

สระแก้วก็เช่นเดียวกัน เกือบ 40% ของพื้นที่ หรือราว 140,000 ไร่ ไม่สามารถใช้เครื่องจักรได้ เนื่องจากสภาพแปลงและภูมิประเทศบางส่วนมีลักษณะเป็นเนินลาดเอียง นั่นทำให้เกษตรกรในจังหวัดต้องพึ่งพาแรงงานกัมพูชามากถึง 15,000 คนต่อฤดูกาล …แต่ปัจจุบัน แรงงานที่ว่าเหลือแค่พันกว่าคนในจังหวัดเท่านั้น

คำถามคือ อ้อยกว่า 140,000 ไร่ ที่ต้องอาศัยแรงงานคนตัดให้เสร็จภายใน 3-4 เดือนช่วงเปิดหีบ จะทำอย่างไรกันดี?

อโนทัย เนียมสำโรง นายกสมาคมชาวไร่อ้อยวังน้ำเย็น, รองประธานสหพันธ์ชาวไร่อ้อยแห่งประเทศไทย และเกษตรกรเจ้าของไร่อ้อย 1,200 ไร่ เล่าให้ฟังว่า 80 เปอร์เซ็นต์ของจังหวัดสระแก้วคือพื้นที่เกษตรกร โดยมีพืชหลักคืออ้อย และคละด้วยพืชอื่นๆ เช่น มันสำปะหลัง นาข้าว ปาล์มน้ำมัน ยางพารา และลำใย ซึ่งอ้อยคือพืชใช้แรงงานมากกว่าพืชอื่นๆ โดยเฉพาะช่วงเปิดหีบอ้อย

ยกตัวอย่างไร่ของอโนทัย ครึ่งหนึ่งของพื้นที่หรือราว 600 ไร่ จำเป็นต้องใช้แรงงานราว 70 คนในช่วงฤดูเก็บเกี่ยว โดยในจำนวนนี้ 50 คนคือแรงงานตัดอ้อย และอีก 20 คน รับหน้าที่รดน้ำ ตัดพันธุ์อ้อย และงานอื่นๆ หลังเก็บเกี่ยวเสร็จ อโนทัยจะเหลือแรงงานไว้ราว 30 คน เพื่อทำงานอื่นๆ ในไร่ ส่วนแรงงาน 40 คนที่เหลือก็จะแยกย้ายไปทำงานอื่นๆ บ้างก็กลับภูมิลำเนาเพื่อรอฤดูกาลเก็บเกี่ยวครั้งถัดไป

อโนทัยผูกพันกับแรงงานกัมพูชามาร่วม 20 ปี ชนิดที่เคยไปร่วมงานแต่งของลูกน้องที่ประเทศบ้านเกิด ลูกๆ ของแรงงานมักเรียกเธอว่า ‘ยาย’ และเด็กๆ หลายคนก็ผ่านมือเธอที่คอยช่วยเลี้ยงดูมาคนเเล้วคนเล่า รวมถึงให้พวกเขาได้เข้าศึกษาในโรงเรียนรัฐบาลในชุมชนอีกด้วย

ไม่ใช่แค่ความผูกพัน แต่ในฐานะผู้ประกอบการแล้วเธอยอมรับเลยว่าคนกัมพูชาขึ้นชื่อเรื่องความ ‘อึด ถึก ทน’ กับงานในไร่อ้อยต่างจากแรงงานชาติอื่นๆ อีกทั้งอ้อยเองก็ไม่ใช่พืชที่อ่อนโยนต่อแรงงานเท่าใดนัก ทั้งเปลือกที่แข็งราวหิน ผิวของมันมีขนแหลม ใบคมและเหนียว ยิ่งเมื่อเสียดสีกับผิวก็อาจถูกบาดได้ง่าย ทุกครั้งที่แรงงานก้มลงตัดอ้อยสดหนึ่ง พวกเขาต้องตัดไปถอยไป ก้มแล้วลุกเป็นพันครั้งในหนึ่งวัน ถูกใบอ้อยตีเข้าแขนเข้าหน้าเป็นระยะ และยิ่งเจอกับเหงื่อที่ไหลท่วมตัวและความร้อนของฤดูกาล นั่นก็ไม่ต่างกับการทำงานในดงเพลิงแผดเผาดีๆ นี่เอง

อโนทัยตระหนักดีถึงความเปราะบางของอุตสาหกรรมที่พึ่งพาแรงงานข้ามชาติ เธอจึงเคยจ้างทั้งแรงงานไทยและแรงงานชาติอื่นๆ แต่ประสบการณ์ที่เธอได้รับนั้นไม่น่าพอใจนัก ทั้งถูกโกงมัดจำ และการทำงานที่ไม่ได้ประสิทธิภาพและความเร็วเท่าที่ควร

“สระแก้วมีพื้นที่ที่ต้องใช้แรงงานคนตัดอ้อยสดเป็นล้านตัน โดยแรงงานกัมพูชาที่มีความชำนาญ 1 คน สามารถตัดอ้อยได้ประมาณ 2-2.5 ตันต่อคนต่อวัน และต้องตัดให้เสร็จในระยะเวลาเก็บเกี่ยวไม่เกิน 90 วัน ทำให้เราต้องใช้แรงงานข้ามชาติเหล่านี้

“ทางเราก็เคยจ้างคนไทย แต่คนไทยไม่ทำ บอกว่ามันร้อน แต่ถ้าเป็นแรงงานกัมพูชา เขาถอดเสื้อ ตัดอ้อย แดดกูก็ไม่สน” อโนทัยเล่า

ตัวเลขจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ เผยว่า ในไตรมาสที่ 1 ปี 2568 ประเทศไทยมีผู้ว่างงานอยู่ที่ประมาณ 0.9% หรือราว 360,000 คน ทว่าในภาคการเกษตรที่มีแรงงานไทยเข้าสู่ระบบน้อยมาก ทั้งๆ ภาคเกษตรขาดแคลนแรงงานจนต้องพึ่งพาแรงงานข้ามชาติจำนวนมาก

เหตุผลเพราะว่าแรงงานไทยที่ว่างงานและแรงงานภาคการเกษตรที่ขาดแคลน ‘ไม่ใช่กลุ่มเดียวกัน’ อีกทั้งคนว่างงานจำนวนมากอยู่ในเมือง มีการศึกษาระดับมัธยมไปจนถึงอุดมศึกษา พวกเขาต้องการงานประจำ รายได้แน่นอน ขณะที่ภาคเกษตรต้องการแรงงานกายภาพเฉพาะช่วงฤดูกาล อีกทั้งสถานที่ทำงานก็อยู่ในพื้นที่ชนบทห่างไกล โครงสร้างเศรษฐกิจไทยจึงมีช่องว่างของแรงงานที่แรงงานข้ามชาติเข้ามาเติมเต็มได้ดีกว่า รวดเร็วและยืดหยุ่นกว่า

อโนทัยอธิบายเพิ่มว่า แรงงานกัมพูชาที่มาทำงานในไทยจะเข้ามาผ่านระบบ Memorandum of Understanding (MOU) แรงงานข้ามชาติของไทย–กัมพูชา และระบบ Border Pass Scheme ตามมาตรา 64 ที่อนุญาตให้นำแรงงานต่างด้าวสัญชาติกัมพูชาและเมียนมาเข้ามาทำงานในพื้นที่ชายแดนไทยเป็นไป-กลับ หรือตามฤดูกาล เพื่อแก้ไขปัญหาการขาดแคลนแรงงาน โดยเฉพาะงานภาคเกษตร

โดยแรงงานภายใต้สัญญา MOU มักเป็นแรงงานประจำหรือมีระยะเวลาทำงานยาวกว่า เช่นงานในโรงงาน ก่อสร้าง ประมง หรืออุตสาหกรรมขนาดใหญ่ที่มีการจ้างงานต่อเนื่อง ส่วนแรงงานในไร่อ้อยจะใช้แรงงานจำนวนมากช่วงฤดูกาลเก็บเกี่ยวเพียง 3-4 เดือน แรงงานส่วนมากจึงมาผ่านระบบ Border Pass เช่นในพื้นที่สระแก้ว จันทบุรี ตาก หนองคาย เป็นต้น

กว่าจะได้แรงงานมาตัดอ้อย 1 คน อโนทัยต้องจ่ายค่าตรวจสุขภาพและบัตรสุขภาพราว 1,000 บาทต่อคน (ระยะเวลาทำงาน 3 เดือน) และราว 2,100 บาทต่อคนสำหรับแรงงานข้ามชาติแบบ 6 เดือน-1 ปี รวมถึงค่าใบคำร้องและใบขออนุญาตทำงานรวม 325 บาท (มีอายุ 3 เดือน) และหากในหนึ่งปีเธอจ้างแรงงานสัญญา 3 เดือน 50 คน ค่าใช้จ่ายส่วนนี้ขั้นต่ำก็ประมาณ 50,000 บาทแล้ว (ค่าใช้จ่ายนี้แล้วแต่เจ้าของไร่จะตกลงกับนายหน้าแรงงาน บางไร่อาจรับผิดชอบเองทั้งหมด บางไร่อาจช่วยแรงงานออกครึ่งหนึ่ง และบางไร่อาจให้แรงงานจ่ายเองโดยนายจ้างให้ยืมเงินก่อนแล้วหักจากค่าแรง)

“บางฤดูกาลแรงงานเหล่านี้ไม่ได้ไปรักษาที่โรงพยาบาลเลยสักคนเดียว เพราะเวลาเจ็บปวดเล็กๆ น้อยๆ พวกแรงงานเขาก็ไม่อยากเสียเวลาไปโรงพยาบาลเป็นวันๆ ส่วนมากก็เข้าคลินิกซื้อยากินเอง ซึ่งเราก็จ่ายค่าสาธารณสุขให้โรงพยาบาลทุกปีตามระเบียบ ดังนั้นที่เราเห็นในข่าวว่าแรงงานข้ามชาติรักษาฟรี บอกเลยไม่ฟรีนะคะ”

นอกจากนั้นเธอต้องขับรถไปกลับกว่า 100 กิโลเมตร เพื่อพาแรงงานไปแสตมป์บัตรรายงานตัวทุกเดือนที่ด่านข้ามแดน อีกทั้งเธอได้สร้างบ้านพัก ห้องน้ำ พร้อมด้วยน้ำประปาและไฟฟ้าไว้พร้อมสรรพโดยที่อโนทัยออกค่าใช้จ่ายในส่วนนี้ให้เพื่อเป็นขวัญกำลังใจให้พวกเขาตั้งหน้าตั้งตาทำงานเก็บเงินได้เต็มที่ ยังไม่นับค่าทำบัตร Border Pass ที่แรงงานต้องจ่ายเงินทำเองตั้งแต่ 2,000 -5,000 บาท (รัฐบาลไทย-กัมพูชากำหนดค่าใช้จ่ายไว้ที่ 825–1,325 บาท แต่ในทางปฏิบัติ แรงงานบางคนต้องจ่ายแพงเพราะนายหน้าหรือเอเยนซี่กลางเรียกเก็บค่าดำเนินการเพิ่มเติม) ซึ่งบางครั้งเธอก็ต้องช่วยออกให้แรงงานบางคนที่อยากมาทำงานแต่ไม่มีเงินติดตัว

“เช้าวันที่ 24 กรกฎาคม คนงานก็ออกไปไร่กันแต่เช้า พอเริ่มสายมันก็มีข่าวการปะทะรุนแรง ลูกน้องก็โทรมาหาเรา บอกว่าพ่อแม่โทรมาให้กลับบ้าน เราเลยบอกว่าเดี๋ยวตอนเย็นค่อยมาคุยกัน

“พอตกเย็นก็นั่งล้อมวงเลยทั้งนายจ้างทั้งลูกน้อง เราก็โทรถามที่ด่าน เขาก็บอกว่าด่านปิดครับ ใจเราไม่อยากให้เขากลับหรอก แต่ก็นึกถึงใจเขาที่กลัวกันหมด บางคนมีลูก มีเมีย มีพ่อแม่ปู่น่าตายายอยู่ฝั่งนู้น เราก็เลยตัดสินใจบอกพวกเขาไปว่า … ไม่เป็นไร พวกเอ็งไปอาบน้ำพักผ่อนให้สบาย เดี๋ยวพรุ่งนี้เราค่อยมาหาทางแก้ไขกัน แล้วสุดท้ายเราก็ไปส่งเขาที่ด่าน ให้พวกเขากลับบ้าน”

วันที่ 23 กรกฎาคม 2568 วันนั้นอโนทัยมีแรงงานกัมพูชาในไร่ 30 คน

24 กรกฎาคม 2568 หลังเกิดเหตุปะทะชายแแดน เธอเหลือแรงงานแค่ 12 คน

อีกไม่กี่วันหลังจากนั้น เธอเหลือแรงงานอยู่เพียง 3 คน

แรงงานกัมพูชาจำนวนมากที่ได้พูดคุยเล่าให้เราฟังว่า ใจจริงพวกเขาไม่ได้อยากกลับประเทศ เพราะการกลับไปก็ไม่ต่างกับคนตกงาน ขาดรายได้ ทุกคนพูดไปในทางเดียวกันว่า บ้านเกิดของพวกเขาไม่มีงานเพียงพอให้ทำเลี้ยงดูครอบครัว ซึ่งเหตุผลหลักที่เลือกกลับไปล้วนเป็นเพราะพ่อแม่พี่น้องโทรตามลูกหลานกลับบ้านเพื่อความปลอดภัยในสถานการณ์ความเกลียดชังแบบเหมารวมและกระแสล่าแรงงานข้ามชาติและขู่ทำร้ายในโลกโซเชียล

เปา อายุ 36 ปี เขาจากบ้านที่พระตะบองมาทำงานในไทยตั้งแต่อายุ 16 เริ่มจากงานก่อสร้าง งานในโรงงานซักผ้า ต่อมาเขาได้มารับจ้างตัดอ้อยกับอโนทัย และอยู่ยาวกับนายจ้างคนนี้มาถึง 10 ปี

ในช่วงเวลาปกติ เขาจะลุกจากที่นอนตอนตี 4 เตรียมหุงหาอาหารเพื่อห่อไปกินที่ไร่ และออกไปทำงานประมาณ 6 โมงเช้า กลับบ้านมาอีกทีก็ราว 5 โมงเย็น เตรียมอาบน้ำพักผ่อนเพื่อลุกขึ้นไปทำงานในวันถัดไป

“ตัดอ้อยเขาให้มัดละ 3 บาท ผมเคยทำได้สูงสุด 250 มัดครับ ได้ 750 บาทต่อวันครับ งานในไร่มันไม่ง่ายเลย ต้องอึด งานหนักครับ แต่มันก็อิสระดี ถ้าเราอยากได้เงินเยอะ เราก็ต้องพยายามเยอะ ขยันเยอะ”

“อย่างผมเอง จะกำหนดไว้เลยว่าจะพักกินน้ำตอนไหน เช่นกำหนดว่าตัดให้ได้ 60 มัดถึงจะได้กินน้ำ ถ้ายังตัดได้ไม่ถึงก็จะไม่กินครับ ต่อให้หิวน้ำแค่ไหนก็ตามครับ (หัวเราะ)”

ช่วงฤดูกาลตัดอ้อยถือเป็นสนามเก็บเกี่ยวรายได้ของแรงงานเช่นกัน เพราะในช่วงเวลาปกติทั่วไป รายได้พวกเขาอาจตายตัว เช่น รับจ้างฉีดยาวันละ 400-500 บาท รับจ้างใส่ปุ๋ยวันละ 320 บาท แต่พอถึงช่วงตัดอ้อย พวกเขาจะได้ค่าจ้างเป็นรายมัด มัดละ 3 บาท นั่นแปลว่าใครอยากได้มากก็ทำมากตามแต่ความขยันและกำลังกาย

เปามีลูก 3 คน อายุ 9 ขวบ 3 ขวบ และ 1 ขวบตามลำดับ โดยลูกชายคนโตของเขาเรียนอยู่โรงเรียนในหมู่บ้าน เขามีนายจ้างที่ดี มีที่พักฟรี มีรายได้เพียงพอ เขาจึงทุ่มเททำงานอย่างอดทนซื่อสัตย์มายาวนาน นานจนไม่คิดว่าวันใดวันหนึ่ง เรื่องการเมืองระหว่างประเทศจะประทุและกระทบความมั่นคงของครอบครัวที่เขาสร้างขึ้นมาอย่างยากลำบาก

“ตอนมีเรื่องปะทะที่ชายแดนแรกๆ ก็กลัวว่าจะมีคนมาทำร้ายเรา เพราะเห็นคลิปในเฟซว่ามีคนกัมพูชาโดนทำร้าย ผมไม่ค่อยเชื่อหรอก มันมีทั้งข่าวปลอมข่าวจริง แต่ลึกๆ ก็แอบกลัวครับ แต่ตอนนี้ไม่กลัวแล้วเพราะตั้งแต่อยู่มาก็ไม่มีใครทำร้าย คนในหมู่บ้านมองผมเหมือนลูกหลาน ส่วนเพื่อนๆ ที่ทำงานด้วยกัน พี่น้องที่เขมรเขาโทรมาให้กลับ เขาก็กลับเลย พี่สาวผมก็โทรมาเหมือนกัน เขาอยากให้กลับบ้านก่อน แต่ผมไม่กลับครับเพราะลูกก็เรียนอยู่ที่นี่”

“ที่ตัดสินใจไม่กลับเพราะลูกนั่นแหละครับ ถ้ากลับไปก็ไม่มีใครเลี้ยงลูกให้ ไม่รู้จะไปทำงานที่ไหน ลูกผมก็ได้เรียนอยู่ที่นี่ตั้งแต่แรก ถ้าเรากลับไปก็กลัวว่าเขาไม่ได้เรียน” เปาเล่า

เปา ถือเป็นลูกจ้างไม่กี่คนที่เลือกอยู่ช่วยงานอโนทัยต่อไปแม้สถานการณ์จะไม่สู้ดี เช่นเดียวกับ ลวด อายุ 25 ปี ที่ตามแม่มาอยู่อาศัยที่ไทยตั้งแต่อายุ 5 ขวบ ศึกษาที่โรงเรียนในไทย และอยู่กับอโนทัยมาร่วม 20 ปี

ลวด ถือเป็นมือวางอันดับต้นๆ ด้านการตัดอ้อย เขาเคยทำสถิติตัดอ้อยได้ถึง 300 มัดใน 1 วัน โดยรับค่าจ้างมัดละ 3 บาท รวมเป็น 900 บาท

“ตอนเด็กผมก็เรียนแถวนี้ครับ พอถึง ป.2 ผมก็ออกมาช่วยแม่ทำงาน ช่วยป้าทัยรดน้ำ ปลูกอ้อย แรกๆ ก็อยากลองออกทำงานที่อื่นดูบ้ง อย่างก่อสร้างหรือประมง แต่ส่วนมากเท่าที่ได้ยินเขาเล่ามา เขาบอกว่าไม่ค่อยเหลือตัง ทำงานได้เงินเยอะแต่ก็มีค่าใช้จ่ายเยอะเหมือนกัน”

ลวดเล่าว่า บ้านเกิดเขาอยู่ที่จังหวัดเสียมราฐ และด้วยสภาพเศรษฐกิจที่ไม่ดี แม่จึงเลือกเดินทางมาหางานทำที่ไทย และได้พบรักกับสามีคนไทยซึ่งกลายเป็นพ่อเลี้ยงของเขา

“ช่วงที่เริ่มมีการปะทะ ผมก็ทำตัวไม่ถูกเหมือนกันนะครับ คิดไว้ว่าถ้าเขายิงกันหนักขึ้นจริงๆ แล้วคนที่นี่ไม่ให้เราอยู่เราก็ทำได้แค่กลับกัมพูชา แต่ก็เสียใจนะครับ เพราะผมไม่คุ้นเคยกับที่กัมพูชา ผมอยู่ที่ไทยตั้งแต่เล็ก เคยไปกัมพูชาอยู่คบ้างแค่ช่วงสงกรานต์ สองสามวันก็กลับ”

ในวันที่เหตุการณ์ความขัดแย้งเริ่มก่อตัวและบานปลาย สิ่งที่ลวดกลัวที่สุด คือการถูกเข้าใจผิดและเหมารวมจากคนไทยในชุมชน เพราะแม้เขาจะเติบโตและผูกพันกับชุมชนสักแค่ไหน แต่สัญชาติกัมพูชาของเขาก็อาจสร้างความขุ่นเคืองแก่คนไทยบางคนได้ไม่ยาก

“ตอนแรกกลัวครับ กลัวมีคนมาทำร้าย แต่ในหมู่บ้านนี้ไม่มีใครมาทำร้ายครับ มีแต่คนรู้จักกันทั้งนั้น ไม่มีใครเปลี่ยนไปเลย อยู่กันเหมือนเดิม ทักทายกันเหมือนเดิม ตอนแรกก็กลัวว่าคนไทยจะเข้าใจผิดว่าเราไปยุ่งกับเรื่องการเมือง” ลวดว่า

พูดถึงตรงนี้ เสียงเขาอ่อนลง “ความขัดแย้งที่เกิดขึ้น ผมรู้ว่ามันเป็นเรื่องการเมือง ไม่ใช่เรื่องของประชาชนเลย แต่ผมพูดไม่ได้ (หัวเราะแห้ง) มันเรื่องของผู้มีอำนาจเขา แต่มาลำบากกับประชาชนนี่แหละ”

ในวันที่เขาตัดสินใจไม่กลับไปพร้อมแรงงานคนอื่น คือวันที่ ‘ป้าทัย’ เอ่ยกับเขาว่า “อยู่ที่นี่แหละ ไม่มีใครมาทำร้ายเอ็งหรอก ถ้าใครมาทำอันตรายแล้วป้ารับผิดชอบเอง ป้าจะคุ้มครองเอง”

ลวดทิ้งท้ายบทสนทนานี้ว่า “ผมอยากบอกว่าสงบกันได้แล้ว กัมพูชาเจอสงครามมาเยอะแล้ว มันเสียหายกันไปเยอะแล้ว อยากให้กัมพูชากลับไปพัฒนาประเทศของตัวเองให้ดีๆ แต่นี่ไม่ใช่การพัฒนาแล้ว มันคือการทำให้ประเทศจมไปเรื่อยๆ ส่วนคนกัมพูชาในไทย ถ้าเขาทำผิดก็จับใส่คุกไปเลย ว่าไปตามผิด แต่ถ้าเขาไม่ผิด มาทำมาหากิน มาแบบถูกต้อง ก็อยากให้เข้าใจเขา คนดีๆ ก็มีเยอะ คนชั่วก็มี”

จากเรื่องในไร่ของอโนทัย สะท้อนให้เราเห็นภาพเล็กของปัญหาที่ใหญ่กว่ามาก ปัญหาที่ไม่ได้อยู่แค่ในแปลงอ้อยหรือชายแดนสระแก้ว แต่สั่นสะเทือนไปถึงโครงสร้างแรงงานทั้งประเทศ เพราะเมื่อแรงงานหนึ่งกลุ่มหายไปจากระบบ ไม่เพียงแต่ชาวไร่ที่สะดุด แต่ทั้งห่วงโซ่อุตสาหกรรมตั้งแต่ไร่จนถึงโรงงานก็อาจเริ่มสั่นคลอน นี่จึงไม่ใช่เรื่องของคนไม่กี่คนที่ไร่หนึ่งไร่ใด หากแต่คือคำถามใหญ่ของประเทศที่ยังไม่เคยหาคำตอบได้เลยว่า … เราจะยืนอยู่ได้อย่างไร หากเส้นเลือดใหญ่ของระบบเศรษฐกิจถูกตัดขาดลงในชั่วพริบตา

ทันทีที่แรงงานกัมพูชาหายไปจากชายแดน

หมู่บ้านโคกสัมพันธ์ ต.ท่าเกษม อ.เมือง จ.สระแก้ว คืออีกหนึ่งในชุมชนที่ชาวบ้านทำไร่อ้อยรวมแล้วหลายพันไร่

สมหวัง ทันกุหลาบ ผู้ใหญ่บ้านหมู่ 6 หมู่บ้านโคกสัมพันธ์ ตำบลท่าเกษม อำเภอเมือง จังหวัดสระแก้ว และเจ้าของไร่อ้อย 40 ไร่ เล่าว่า หมู่บ้านแห่งนี้มีอยู่ราว 158 ครัวเรือน และปลูกอ้อยเป็นพืชหลัก เนื่องจากอ้อยเป็นพืชที่ทนแล้ง มีตลาดรองรับ มีระบบแบ่งปันรายได้ระหว่างเกษตรกรและโรงงาน มีกฎหมายรองรับ และเป็นพืชเศรษฐกิจที่รัฐสนับสนุน นั่นทำให้หลายปีที่ผ่านมา ไร่อ้อยจึงขยายตัวแทนพื้นที่นาข้าวหรือมันสำปะหลังในหลายจังหวัด เพราะพวกเขามั่นใจว่าราคาอ้อยจะไม่ตกต่ำถึงขั้นทำให้เกษตรกรขาดทุนเข้าเนื้อ แม้บางฤดูกาลราคาอ้อยจะไม่งามเท่าใดนัก

“ผู้ใหญ่เองก็เพิ่งมาปลูกอ้อยได้แค่ 4 ปี พอมาปลูกอ้อยก็รู้สึกว่าดีขึ้นเพราะอ้อยมันทนแล้ง คิดหักลบกลับหนี้มันก็ดีกว่าปลูกพืชอื่นๆ ราคาไม่ค่อนผันผวนมาก แต่ปีนี้เห็นเค้าว่าราคาตันละไม่ถึงพันนะ ซึ่งมันก็ยังพอจะอยู่ได้ แต่ถ้าพูดถึงข้าวหรือข้าวโพด มันไม่ยั่งยืน บางทีคิดว่าปีนี้มันจะไม่แล้ง พอลงทุนปลูกไปมันดันแล้ง เราก็ขาดทุน”

ผู้ใหญ่สมวัง พาเราเดินทางไปยังบ้านของ ‘แม่น้อย’ ศิริวรรณ บุญชู วัย 58 ปี และ ‘พ่อดุล’ โอภาส บุญชู วัย 55 ปี สองสามีภรรยาเจ้าของไร่อ้อยกว่า 600 ไร่ ที่ต้องใช้แรงงานคนตัดอ้อย 100% เนื่องจากลักษณะไร่ที่เต็มไปด้วยกรวดหินและเนินเขา ทำให้รถตัดไม่สามารถเข้าพื้นที่ได้ นั่นทำให้พวกเขาได้รับผลกระทบเต็มๆ จากเหตุการณ์ความขัดแย้งและแรงงานกัมพูชาที่หายไป

“ช่วงฤดูกาลตัดอ้อย เราก็จะจ้างคนเขมรมาช่วยทำไร่เยอะนะ ปีที่แล้วจ้าง 40 กว่าคน พอหมดฤดูตัดอ้อยก็จะเหลือไว้ 10 คนสำหรับปลูกอ้อย ดูแลไร่ ใส่ปุ๋ย แต่ตอนนี้พ่อเหลืออยู่ 3 คน เครียดอยู่ว่าจะได้แรงงานมาจากไหน”

“เครียดมากช่วงนี้ เราทำอะไรไม่ได้เลย ถ้าไม่มีแรงงานเราก็จบเห่ จะทำอะไรได้ล่ะสองตายาย ตั้ง 600 ไร่” พ่อดุลเล่า

ด้านแม่น้อยเล่าเสริมว่า “พอเริ่มยิงกัน พ่อแม่ของแรงงานเขาก็โทรตามลูกกลับบ้าน เขากลัว เพราะฮุนเซนขู่ยึดที่ดินทำกิน ยึดสัญชาติ ชาวบ้านเขาก็กลัว แต่พอตัดสินใจกลับไปแล้วก็อยากกลับมาที่ไทยกันแทบทุกคน โทรมาหาเราตลอดว่า… เมื่อไหร่ด่านจะเปิด เพราะเขาไม่มีงานจะทำกัน บางคนได้ไปเย็บผ้าในโรงงานวันละ 320 บาท แต่โรงงานก็ไม่ได้จ้างทุกวัน บางคนได้ทำ 10 วัน แต่ต้องหยุด 5 วัน รายได้ไม่ต่อเนื่อง”

“อย่างวันก่อนเราโทรถามคนงานเขมรคนนึง ชื่อเขื่อน เขาก็ว่าตอนนี้นอนอยู่เฉยๆ ไม่มีงานเลย เขาให้หยุดไปก่อน อีกคนก็ชื่อบักชน เขากลับไปทำงานก่อสร้างอยู่ปอยเปต ได้วันละ 420 ก็เยอะนะ แต่บ้านก็ต้องไปเช่า ทั้งค่าน้ำค่าไฟค่ากินอยู่ก็แพง แถมงานก็ไม่ได้ทำทุกวัน เช่น วันนี้จ้างแค่ครึ่งวันนะ หรือไม่พอใจก็ไม่จ้าง ถัวเฉลี่ยแล้วได้แค่ค่ากินไปวันๆ เท่านั้น”

ต่างจากทำงานที่ไทย นายจ้างเจ้าของไร่ส่วนมากจะสร้างที่ห้องแถวให้คนงานพักฟรี ทำระบบน้ำประปาหรือน้ำบาดาลไว้โดยคิดค่าใช้จ่ายไม่แพง และบางไร่ก็ไม่คิดค่าใช้จ่าย นั่นทำให้แรงงานจ่ายเฉพาะค่ากินอยู่ส่วนตัว ส่วนเงินที่ทำงานได้ก็เข้ากระเป๋าเต็มเม็ดเต็มหน่วย

ความหวังของชาวไร่ในตอนนี้ คือการได้แรงงานมาทดแทนคนกัมพูชาก่อนที่ฤดูกาลหีบอ้อยจะมาถึง เพื่ออย่างน้อยๆ จะได้ทุนคืนมาต่อชีวิต ต่ออาชีพ และสะสางหนี้สินที่กู้มาลงทุนหลักล้าน

‘กานต์’ สงกรานต์ ดวงดี เจ้าของร้านขายของชำท้ายหมู่บ้านโคกสัมพันธ์เล่าว่า ด้วยทำเลร้านที่อยู่ใกล้ไร่อ้อยและคนงาน ทำให้ 80% ของลูกค้า คือแรงงานกัมพูชาที่เข้ามาจับจ่ายใช้สอยแทบทุกวัน

“ความขัดแย้งที่เกิดขึ้นมันกระทบเราตรงๆ ร้านเรามันเป็นโซนที่เขมรเข้า เราไม่มีลูกค้าเลย เงียบไปหมด ตอนนี้ขอให้ขายได้พอค่าน้ำค่าไฟก็พอแล้ว เราก็ต้องอยู่ต่อไป อดทนให้ได้” กานต์เล่า

เช่นเดียวกับ ‘เอ๋’ และ ‘นิด’ แม่ค้าแผงผักในตลาดชุมชนบ้านโคกสัมพันธ์ โดยหลังจากที่แรงงานกัมพูชากลับบ้าน รายได้จากเดิมก็ลดลง 50% ทันที

“ขายไม่ดีเลย ไม่รู้เมื่อไหร่เขาจะเปิดด่าน ช่วงตัดอ้อยเป็นช่วงที่แม่ค้าขายของได้เยอะมาก เพราะตกเย็นมาคนเขมรก็จะมาซื้อของไปทำกับข้าวทุกวัน” นิดเล่า

“คนงานกลับไปหมดแล้ว เหลืออยู่แค่ 10% เองมั้ง ปกติช่วงตัดอ้อยเข้ามาจ่ายตลาดกันเยอะมาก ที่เคยได้ขายได้ก็หายไปครึ่งนึงเลย แต่เห็นว่าอีกสองเดือนเขาจะเอาคนงานจากค่ายพักพิงมา เราก็ไม่รู้ว่าเขาจะอึดเหมือนเขมรไหม” เอ๋กล่าว

เสียงของร้านค้าปลีกเล็ก ๆ อย่างกานต์ เอ๋ และนิด สะท้อนให้เห็นผลกระทบที่ลึกกว่าไร่อ้อย นั่นคือการชะงักงันของเศรษฐกิจชุมชน เพราะเมื่อแรงงานข้ามชาติหายไป เงินที่เคยหมุนเวียนในตลาดท้องถิ่นก็หายตามไปด้วย ทั้งร้านขายของชำ ร้านอาหาร ร้านซ่อมเครื่องมือเกษตร และตลาดนัดที่เคยคึกคัก ต่างเงียบงันราวหมู่บ้านที่ถูกหยุดเวลาไว้

ทุกคนรู้ดีว่าชะตาของหมู่บ้านไม่ได้ผูกอยู่กับอ้อยเพียงอย่างเดียว แต่มันผูกอยู่กับแรงงานที่ไม่มีใครรู้ว่าจะกลับมาเมื่อไหร่ และจะหายไปอีกเมื่อไหร่

‘แรงงานผู้หนีภัยการสู้รบ’ ความหวังและกังวล

26 สิงหาคม 2568 รัฐบาลไทยผ่านมติคณะรัฐมนตรี อนุมัติแนวทางให้ผู้ลี้ภัยจากเมียนมา ที่พักอาศัยในค่ายผู้ลี้ภัย 9 แห่งตามแนวชายแดนไทย-เมียนมา ได้รับสิทธิขอใบอนุญาตทำงาน และสิทธิออกนอกค่าย โดยผู้ลี้ภัยที่เข้าเงื่อนไขมีจำนวน กว่า 77,000 [2] คน

นักวิชาการบางส่วนมองว่า มติดังกล่าวเป็นการตอบสนองต่อนโยบายระงับเงินช่วยเหลือด้านการพัฒนาต่างประเทศของสหรัฐอเมริกา ซึ่งกระทบต่อค่ายผู้ลี้ภัยชายแดนไทย-เมียนมา ทว่าอีกด้านมตินี้ก็สะท้อนถึงกรอบคิดที่เปลี่ยนแปลงไปของรัฐไทย

จากเดิมที่รัฐบาลมักพยายามส่งผู้ลี้ภัยสงครามกลับภูมิลำเนาหรือผลักดันไปยังประเทศที่ 3 เปลี่ยนเป็นการยอมรับให้พวกเขาสามารถปรับตัวและกลมกลืนเข้าสู่สังคมและตลาดแรงงานไทยได้ ซึ่งเป็นแนวทางที่จะลดภาระการดูแลจากรัฐในระยะยาวและทำให้ผู้ลี้ภัยพึ่งพาตัวเองได้มากขึ้น อีกทั้งสามารถตอบสนองต่อปัญหาขาดแคลนแรงงานจากเหตุการณ์ที่แรงงานกัมพูชาเดินทางกลับประเทศได้อีกด้วย

อโนทัยเล่าว่า ช่วงที่ชาวไร่สระแก้วยังไม่ได้รับความชัดเจนว่าจะหาแรงงานมาจากที่ไหน ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องจึงได้หารือและแบ่งงานเท่าที่จะได้ นั่นคือ ด้านโรงงานน้ำตาลรับหน้าที่เข้าไปสำรวจแปลงอ้อยและส่งเสริมให้เจ้าของไร่ปรับปรุงแปลงให้พอที่จะใช้รถตัดอ้อยเข้าไปทำงานได้ เพื่อลดพื้นที่ที่ต้องใช้กำลังคนให้สอดคล้องกับสถานการณ์

“โรงงานน้ำตาลเขาจะมีเจ้าหน้าที่ประจำทุกเขต โดยหนึ่งเขตจะดูแลชาวไร่ประมาณ 3-4 หมื่นไร่ โดยเขาจะให้บุคลากรเข้ามาสำรวจแปลงเพื่อดูว่า หิน ตอ จอมปลวกอยู่ตรงไหนเพื่อวางแผนร่วมกับชาวไร่เพื่อปรับปรุงแปลง แล้วเขาก็อาจจะดีลกับเอกชนภายนอกเพื่อหาเครื่องจักรเข้ามาเพิ่มในจังหวัด อย่างตอนนั้นโรงงานมีเครื่องจักรอยู่ 40 คัน ชาวไร่มีรวมกัน 100 คัน และต้องหารถนอกมาอีก 20-30 คันเพื่อให้เพียงพอ” อโนทัยอธิบาย

ถัดมาคือในส่วนของชาวไร่ ซึ่งมีอยู่ 2 สมาคมหลักคอยดูแลเกษตรกร นั่นคือ สมาคมชาวไร่อ้อยวังน้ำเย็น และสมาคมเกษตรกรชายแดนบูรพา โดยทั้งสองสมาคมได้ร่วมมือกันยื่นหนังสือต่อหน่วยงานราชการหลายแห่ง รวมถึงคณะกรรมาธิการความมั่นคงแห่งรัฐ กิจการชายแดนไทย เพื่อหาแนวทางเรื่องแรงงานทดแทนต่อไป

หลัง ครม. ผ่านมติอนุมัติวันที่ 26 สิงหาคม 2568 ให้ผู้ลี้ภัยจากเมียนมาได้รับสิทธิขอใบอนุญาตทำงาน ต่อมาช่วงปลายเดือนเดียวกัน กรมการจัดหางานเริ่มวางกรอบปฏิบัติสำหรับการขออนุญาตทำงาน ก่อนประกาศ ‘วันดีเดย์’ 1 ตุลาคม 2568 เพื่อเริ่มทดลองโครงการ (Pilot phase) เปิดโอกาสให้ผู้หนีภัยการสู้รบในค่ายผู้ลี้ภัย สามารถสมัครเพื่อออกจากค่าย และเข้าสู่ตลาดแรงงานในไทยได้อย่างถูกกฎหมาย

โดยจากข้อมูลล่าสุด ขณะนี้ชาวไร่อยู่ระหว่างกระบวนการคัดเลือกแรงงาน ลงทะเบียนแรงงาน ตรวจสุขภาพ ทำบัตรประกันสุขภาพ และทำบัตรอนุญาตทำงานตามลำดับ

แม่น้อยเล่าว่า ตอนนี้เธอได้ประสานงานกับทางสมาคมเกษตรกรชายแดนบูรพา และได้โควต้าแรงงาน 30 คน โดยเธอต้องจ่ายค่ามัดจำคนละ 500 บาท และต้องจ่ายอีกคนละ 2,000 บาท เป็นค่าใบอนุญาตทำงาน ค่าบริหารจัดการและค่าเดินทางของแรงงาน รวมทั้งสิ้น 75,000 บาท

โดยค่าใช้จ่ายเหล่านี้ ยังไม่รวมค่าตรวจโรคตามที่กฎหมายแรงงานต่างด้าวกำหนด และค่าทำใบประกันสุขภาพแรงงานอีกราว 1,000 บาท ต่อคน รวม 30,000 บาท และยังไม่รวมถึงค่าจ้างที่ชาวไร่ต้องรับผิดชอบหลังคนงานเริ่มงาน

“ค่าใช้จ่ายสูงขึ้นมาก เพราะปกติแรงงานเขมรเขาจ่ายเอง เช่น บอเดอร์พาสทำงาน ค่าตรวจโรค ค่าบัตรสุขภาพ ค่าบัตรทำงานต่างๆ เราไม่ต้องออกให้ แต่ส่วนมากแม่จะช่วยเขาออกครึ่งนึง หรือถ้าใครไม่มีเงินเลยก็จะออกให้ก่อน พอทำงานได้เงินเขาก็จะเอามาคืน แต่รอบนี้เราต้องจ่ายเองทั้งหมดร้อยเปอร์เซ็น แล้วก็ไม่รู้ว่าเขาจะทำงานได้ไหม” แม่น้อยเล่า

นอกจากนั้น ชาวไร่แทบทุกรายต่างกังวลเรื่องเดียวกัน คือแรงงานผู้หนีภัยจะรับสภาพงานในไร่อ้อยไหวหรือไม่ เนื่องจากการทำไร่อ้อยเป็นงานที่หนักมาก ต้องอาศัยความคุ้นเคยและความชำนาญ อีกทั้งต้องทำงานแข่งกับเวลาท่ามกลางอากาศร้อนจัด หากพวกเขาทำไม่ไหวแล้ว ประสงค์ยกเลิกการทำงาน ชาวไร่จะทำอย่างไร จะหาแรงงานจากไหน แล้วเงินที่ลงทุนไปล่วงหน้าจะได้คืนหรือไม่? … เรื่องนี้ยังไม่มีคำตอบ

“มีคนถามไปทางสมาคมฯ เหมือนกันว่ามีแนวทางอย่างไร หากแรงงานผู้หนีภัยการสู้รบทำงานไม่ได้ หรือสู้งานไม่ไหว แล้วนายจ้างก็จ่ายค่าดำเนินการไปเยอะแล้ว ตอนนี้ก็ยังไม่มีคำตอบ” แม่น้อยกล่าว

ในอีกด้าน การก้าวออกจากค่ายผู้ลี้ภัยของแรงงานเอง ถือเป็นโลกใบใหม่ของพวกเขาที่เต็มไปด้วยความท้าทายและความไม่คุ้นชิน หลายคนอยู่ในค่ายผู้ลี้ภัยมากว่าครึ่งชีวิต หลายคนมีศักยภาพและทักษะทางภาษาอังกฤษ ทักษะล่าม ครู หรือกระทั่งทักษะทางการแพทย์ นั่นหมายความว่าพวกเขาฝึกทักษะที่มากกว่าการใช้แรงงานเพียงอย่างเดียว และหลายคนไม่คุ้นเคยกับการทำไร่อ้อยแต่อย่างใด

“ทางสมาคมก็รับปากว่าจะหาแรงงานที่เคยทำไร่มาให้ เราไม่ได้ไปคัดเลือกเอง ทางสมาคมเขาจัดการให้หมด เราจ่ายเงินอย่างเดียว คราวนี้ก็ต้องมารอลุ้นกันว่ามาจริงๆ แล้วจะเป็นยังไง” แม่น้อยว่า

โดยแรงงานผู้หนีภัยการสู้รบจะเดินทางมาถึงไร่ของแม่น้อยวันที่ 27 พฤศจิกายน 2568 และมีกำหนดการเริ่มงานประมาณวันที่ 12 ธันวาคม 2568 เพื่อตัดอ้อยส่งโรงงานน้ำตาลในวันที่ 15 ธันวาคม 2568

“ถึงแม้เราจะได้แรงงานผู้หนีภัยการสู้รบมา แต่เราไม่เบาใจเลยค่ะ เราไม่รู้ว่าเขามีทักษะแค่ไหน อดทนไหมเพราะตัดอ้อยมันไม่ง่ายเลย ใบมันก็คม ต้นมันก็เหนียว แล้ววันนึงเขาจะตัดได้ถึง 300 มัดไหม ต้องใช้ความอดทนแค่ไหนคิดดู อีกทั้งอุปนิสัยใจคอเราก็ไม่รู้ เราจะปกครองเขาได้ไหม แล้วถ้าตัดอ้อยเสร็จไม่ทัน ความเสียหายของชาวไร่จะมากมายแค่ไหน”

“พี่นอนไม่หลับเลยนะ เป็นห่วงตัวเอง เป็นห่วงชาวไร่ เป็นห่วงผลผลิตที่จะเข้าสู่โรงงานน้ำตาล แต่เราจะไปเรียกร้องให้เปิดด่านก็ไม่ได้ เพราะเราก็ห่วงความมั่นคง เราต้องเอาประเทศชาติ เป็นหลัก อันนี้ด้วยจิตสำนึกความเป็นคนไทยของเรา” อโนทัยกล่าว

พรสุข เกิดสว่าง ผู้อำนวยการมูลนิธิเพื่อนไร้พรมแดน (Borders for Friendship Foundation) เล่าว่า ในช่วงเริ่มต้นของการดำเนินการตามมติคณะรัฐมนตรี มีนายจ้างจำนวนมาติดต่อผู้ลี้ภัยไปทำงาน โดยเฉพาะงานภาคเการเกษตรในไร่อ้อยและสวนลำใย เนื่องจากมติ ครม. ได้ประกาศออกมาประจวบเหมาะกับสถากนการณ์ความขัดแย้งชายแดนไทย-กัมพูชา ซึ่งส่งผลให้แรงงานกัมพูชากลับประเทศ และชาวไร่อ้อยขาดแคลนแรงงานจำนวนมากทั้งที่ใกล้เริ่มฤดูกาลเก็บเกี่ยวแล้ว ทำให้ปัญหาที่พบคือ ความเร่งรีบของกระบวนการจัดหาคนงานทดแทนทำให้เกิดช่องโหว่และปัญหาตามมาหลายประการ

“ด้วยความที่กระบวนการมันเร่งมาก เลยมีจุดอ่อนตรงที่ไม่ได้ผ่านกลไกบริหารจัดการของชุมชนผู้ลี้ภัยเอง นายจ้างมารับสมัคร คนไหนสนใจก็ไปเลย ชุมชนแทบไม่ได้มีส่วนร่วม ทั้งที่จริงควรมีการให้ข้อมูลภายในกันก่อน ทำบันทึกให้เรียบร้อย อย่างน้อยกรรมการชุมชนจะได้เป็นตัวกลางระหว่างครอบครัวในแคมป์กับคนที่ออกไปทำงาน ถ้ามีปัญหาอะไรก็ยังติดต่อกันได้ อีกอย่างคือจะได้ช่วยกันคัดกรอง เพราะบางคนมีปัญหาสุขภาพจิตหรือดื่มเหล้ามาก่อน ถ้ามีขั้นตอนคัดกรองในชุมชนก่อน อาจมีคนทักท้วงได้ว่าเขายังไม่พร้อมออกไปทำงาน แต่ตอนนี้กลายเป็นว่า ผู้ลี้ภัยหลายคนออกไปเลยโดยไม่มีการเตรียมการ มันก็เลยเกิดเรื่องแบบที่เห็น” พรสุข เล่า

วันที่ 28 ตุลาคม 2568 ศูนย์ข้อมูลกะเหรี่ยง (Karen Information Center – KIC) รายงานว่า ชายผู้ลี้ภัยชาวกะเหรี่ยงวัย 40 ปี จากพื้นที่พักพิงชั่วคราวผู้หนีภัยการสู้รบ บ้านแม่หละ จังหวัดตาก ซึ่งมีประวัติติดสุราและภาวะทางจิต ตัดสินใจผูกคอตายในห้องน้ำของที่พักคนงานในไร่อ้อย อำเภอเมือง จังหวัดสระแก้ว หลังออกจากค่ายมาทำงานได้เพียงหนึ่งสัปดาห์ โดยภรรยาของผู้เสียชีวิตให้ข้อมูลว่าเขามักโทรศัพท์มาหาในขณะเมาและพูดว่าจะฆ่าตัวตายอยู่บ่อยครั้ง เหตุการณ์เกิดขึ้นในช่วงที่รัฐบาลไทยเพิ่งอนุญาตให้ผู้ลี้ภัยบางส่วนออกจากค่ายไปทำงานอย่างถูกกฎหมาย โดยแรงงานชุดแรกที่ออกจากค่ายเริ่มทำงานในไร่อ้อยตั้งแต่วันที่ 21 ตุลาคมที่ผ่านมา

“จากการสอบถามพบว่า ผู้ลี้ภัยคนนี้ค่อนข้างมีปัญหาสุขภาพจิต และมีปัญหาเรื่องการกินเหล้าอยู่ก่อนแล้ว เหมือนมีสภาพที่ไม่พร้อมไปทำงานแบบนั้น และถ้าไปแล้วมันมีความกดดันใดๆ เพิ่มขึ้น มันก็ง่ายที่จะเกิดเรื่องแบบนี้ขึ้น ซึ่งเจ้าของไร่ก็ไม่ได้ทำอะไรผิด แต่มันเป็นเรื่องการบริหารจัดการที่ไม่ได้คัดกรองคนที่ไม่พร้อม แถมจะกลับก็ไม่ใช่ง่ายๆ ด้วยเพราะมันไกล” พรสุข กล่าว

นอกจากนี้ พรสุข ยังพบว่า ผู้ลี้ภัยบางคนที่เดินทางไปถึงจังหวัดปลายทางแล้วกลับตรวจสุขภาพไม่ผ่าน ซึ่งสร้างความสับสนให้กับทั้งเจ้าหน้าที่ นายจ้าง รวมถึงผู้ลี้ภัยเอง เพราะโดยหลักแล้ว การตรวจสุขภาพควรดำเนินการตั้งแต่จังหวัดต้นทาง หากไปตรวจที่ปลายทางแล้วยังไม่ผ่านก็ไม่ชัดเจนว่าจะต้องถูกส่งกลับหรือไม่ และใครจะเป็นผู้รับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการเดินทาง เรื่องนี้สะท้อนให้เห็นถึงความไม่พร้อมของระบบที่ยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นทดลอง ซึ่งส่งผลให้เกิดความยุ่งยากในทางปฏิบัติไม่น้อย

ในกรณีแรงงานไร่อ้อย พรสุขยังได้รับทราบข้อมูลจากผู้ลี้ภัยคนหนึ่งที่เพิ่งเดินทางไปทำงาน เขาเล่าว่าต้องสร้างเพิงพักเองอยู่กลางไร่อ้อยที่เวิ้งว้างราวกับอยู่ในป่า นายจ้างให้เงินล่วงหน้าไว้ 1,000 บาทเพื่อส่งกลับไปให้ครอบครัว ซึ่งเขาก็รู้สึกดีใจแต่ในขณะเดียวกันกลับไม่รู้จะใช้เงินอย่างไร เพราะพื้นที่นั้นห่างไกล ไม่มีร้านค้าหรือทางออกไปไหนได้ง่าย เขาบอกเพียงว่าจะพยายามอดทนอยู่ต่อ แม้จะรู้สึกโดดเดี่ยวและเครียดกับสภาพแวดล้อมใหม่ก็ตาม.

พรสุขยังชี้ให้เห็นถึง ความซับซ้อนของกระบวนการส่งผู้ลี้ภัยออกไปทำงาน โดยช่วงแรกนายจ้างจะประสานผ่าน NGO ในค่าย ซึ่งจะพาไปพบคณะกรรมการค่ายและดูสถานที่ทำงานร่วมกัน จากนั้นนายจ้างต้องลงชื่อกับสำนักงานจัดหางานจังหวัดตาก เพื่อให้จัดหางานส่งข้อมูลไปยังค่ายประกาศรับสมัครผู้ลี้ภัยที่สนใจก็จะมาสมัครและคัดเลือกทันที

นอกจากนี้กระบวนการในแต่ละค่ายยังต่างกัน บางแห่งประกาศรับสมัครกระชั้นชิดจนผู้ลี้ภัยหลายคนไม่มีเวลาเตรียมตัว บางคนเข้าใจผิดว่าได้ไปเก็บลำไยแต่กลับถูกส่งไปไร่อ้อย ซึ่งอาจเกิดจากการแปลภาษาคลาดเคลื่อนและระบบจัดหาคนงานที่ไม่เป็นระเบียบ

พรสุขระบุด้วยว่า หลังมติ ครม. ที่เปิดทางให้ผู้ลี้ภัยทำงานอย่างถูกกฎหมาย กระบวนการทั้งหมดดำเนินอย่างเร่งรีบ เพราะชาวไร่ต้องการแรงงานทันช่วงเก็บเกี่ยว ส่งผลให้เกิดปัญหาการประสานงานหลายด้าน รวมถึงคำถามสำคัญที่ยังไม่มีคำตอบว่า หากผู้ลี้ภัยต้องการลาออก หรือกลับบ้านชั่วคราวในกรณีฉุกเฉิน จะสามารถเดินทางกลับได้อย่างไรในเมื่ออยู่ห่างไกลและไม่มีระบบรองรับ

“ก่อนหน้านี้มีการประชุมร่วมกัน ภาคประชาสังคมตั้งคำถามว่า ถ้าผู้ลี้ภัยออกไปทำงานแล้วอยากลาออกหรือกลับบ้านเพราะลูกป่วยจะทำอย่างไร ในเมื่อสถานที่ทำงานอยู่ไกล บางคนอยู่ในค่ายมาครึ่งชีวิตไม่เคยเดินทางไปไหน ใครจะออกค่าใช้จ่ายให้ แม้หน่วยงานรัฐจะตอบว่า ‘ลาออกได้ กลับได้’ แต่คำถามคือ แล้วจะกลับอย่างไร ซึ่งสะท้อนว่ากระบวนการทั้งหมดเดินหน้าอย่างเร่งรีบโดยยังไม่มีระบบรองรับที่รอบด้าน” พรสุขทิ้งท้าย

ด้าน โรยทราย วงศ์สุบรรณ ที่ปรึกษาการรณรงค์นโยบายเพื่อเครือข่ายองค์กรด้านประชากรข้ามชาติแห่งประเทศไทย (Migrant Working Group – MWG) ชี้ให้เห็นว่า ยังมีข้อจำกัดเชิงนโยบายหลายประการในกระบวนการจ้างงานผู้หนีภัยการสู้รบ เช่น ผู้ลี้ภัยที่ได้รับอนุญาตให้ออกมาทำงานสามารถอยู่ได้เพียงจังหวัดเดียว หากนายจ้างจ้างไปทำงานที่ต้องเดินทางข้ามจังหวัด เช่น จากสระแก้วไปโคราช ก็ถือว่าทำไม่ได้ อีกทั้งใบอนุญาตทำงานมีอายุไม่เกินหนึ่งปี ซึ่งสั้นเกินไปสำหรับนายจ้างที่ต้องการแรงงานระยะยาวเพื่อลดต้นทุนการบริหารจัดการ

โรยทรายยังระบุว่า ผู้หนีภัยจำนวนมากไม่มีหมายเลขประจำตัว 13 หลัก ทำให้ธนาคารไม่สามารถยืนยันสิทธิ์ในการเปิดบัญชีได้ ขณะที่ระบบห่วงโซ่อุปทานระดับโลก (Global Supply Chain) ในปัจจุบันบังคับให้สถานประกอบการต้องจ่ายค่าจ้างผ่านบัญชีธนาคารเพื่อความโปร่งใส เมื่อลูกจ้างเปิดบัญชีไม่ได้ นายจ้างจึงไม่สามารถดำเนินการจ่ายเงินได้ตามระบบ ส่งผลต่อเนื่องไปถึงการลงทะเบียนและเปิดใช้งานโทรศัพท์มือถือ ซึ่งต้องใช้เอกสารยืนยันตัวตนเช่นเดียวกัน

“ตอนนี้ผู้ลี้ภัยที่ออกไปทำงานจริง ๆ ยังมีไม่มาก หลายคนยังลังเล รอดูเพื่อนที่ออกไปก่อนว่าจะเป็นยังไง งานไหนเหมาะ งานไหนไม่เวิร์ก เพราะแต่ละคนมีรสนิยมการทำงานต่างกัน บางคนชอบเกษตร บางคนชอบโรงงาน และส่วนใหญ่ก็อยากไปกับกลุ่มเพื่อนหรือครอบครัวมากกว่าจะไปคนเดียว ขณะที่ภาครัฐเองก็อยากให้คนออกมาทำงานมากขึ้น แต่ยังไม่เห็นโมเดลที่สร้างแรงจูงใจได้ชัดเจน”

โรยทราย ชวนมองภาพใหญ่ของปัญหา ว่าเกษตรกรไร่อ้อยต้องอยู่ภายใต้การควบคุมราคาของ พ.ร.บ. อ้อยและน้ำตาลทราย พ.ศ. 2527 ซึ่งมีความผันผวนทุกปี บางปีราคาอ้อยสูง บางปีต่ำ อีกทั้งอำนาจต่อรองของเกษตรกรต่อโรงงานน้ำตาลมีจำกัด ขณะที่โรงงานเองก็ต้องแข่งขันในตลาดโลกที่ผลิตน้ำตาลและพลังงานชีวภาพ (Bioenergy) ประเทศไทยจึงต้องลดราคาส่งออกเพื่อรักษาความสามารถในการแข่งขัน ผลที่ตามมาคือแรงกดดันถูกถ่ายลงมาถึงเกษตรกรซึ่งอยู่ปลายสุดของห่วงโซ่อุปทาน พวกเขาต้องบีบต้นทุนทุกทางเพื่อความอยู่รอด เพราะขณะที่ราคารับซื้ออ้อยลดลง แต่เกษตรกรกลับขาดแรงงานตัดอ้อย หรือต้องแบกรับค่าแรงที่สูงขึ้น ซึ่งเท่ากับขาดทุนทันที

โรยทรายมองว่า ปัญหาแรงงานในไร่อ้อยต่างจากอุตสาหกรรมอื่น เพราะงานนี้ทั้งหนักและจำกัดช่วงเวลาเพียงไม่กี่เดือนต่อปี บางไร่ต้องตัดอ้อยต่อเนื่องทุกวันภายใต้แดดร้อนจัด แรงงานกัมพูชาที่ชำนาญและกำยำอาจทำได้วันละราว 900 บาท แต่คนที่ไม่คุ้นเคยมักล้มป่วยภายในไม่กี่วัน นี่คือข้อจำกัดสำคัญที่ทำให้งานในไร่อ้อยไม่ดึงดูดแรงงานใหม่ และหาคนมาทดแทนได้ยาก

เธอย้ำว่า หากประเทศไทยต้องการให้ระบบการผลิตนี้ยั่งยืน จำเป็นต้อง ‘สร้างการเปลี่ยนแปลงที่มีคุณค่า (create value change)’ เพื่อทำให้งานในไร่อ้อยไม่ใช่เพียงงานใช้แรง แต่เป็นอาชีพที่มีศักดิ์ศรี รายได้เป็นธรรม และเปิดโอกาสให้คนอยากอยู่ในระบบนี้ต่อไป

“เราอย่ามองโลกแค่ในเชิงบวกว่า 'ดีใจจังเลย ผู้ลี้ภัยได้ออกมาทำงาน มีคนมาทดแทนแรงงานที่หายไปแล้ว' เพราะสุดท้ายแล้ว อุตสาหกรรมอ้อยมันจะอยู่แบบนี้หรือ หาแรงงานราคาถูกไปเรื่อยๆ มันก็อาจจะไม่ใช่ทางออกอย่างยั่งยืน” โรยทรายทิ้งท้าย

เมื่อนโยบายปลดล็อกแรงงานในค่ายผู้ลี้ภัยมาบรรจบกับวิกฤตแรงงานกัมพูชาในไร่อ้อย ดูเผินๆ เหมือนทุกฝ่ายต่างได้ประโยชน์ ชาวไร่มีแรงงาน ผู้หนีภัยได้โอกาสทำงานเลี้ยงชีพ แต่ในความเป็นจริง ทั้งคู่ยังต้องเผชิญความไม่แน่นอน ตั้งแต่สภาพอากาศ เวลาทำงานที่จำกัด ไปจนถึงค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้นและระบบสนับสนุนที่ยังไม่พร้อม ความเสี่ยงไม่ได้อยู่แค่ที่ชาวไร่ แต่ยังอยู่ที่แรงงานผู้ลี้ภัยซึ่งต้องปรับตัวในโลกใหม่โดยแทบไม่มีหลักประกันใดๆ รองรับ และเมื่อความไม่มั่นคงเหล่านี้ขยายวง มันก็ย้อนสะเทือนกลับสู่ภาคการผลิตโดยตรง

ความเสียหายที่อาจเกิดขึ้นจึงไม่เพียงกระทบไร่อ้อยหรือแรงงานเท่านั้น แต่สะเทือนไปถึงโรงงานน้ำตาลและห่วงโซ่อาหารของประเทศ เครื่องจักรอาจหยุดชะงัก รายได้มหาศาลหดหาย ต้นทุนพุ่งสูงขึ้นในทุกภาคส่วน ปัญหาแรงงานจึงไม่ใช่เรื่องของใครคนหนึ่ง แต่คือภาพสะท้อนของโครงสร้างเศรษฐกิจที่พึ่งพาแรงงานราคาถูกโดยไม่มีระบบคุ้มครองที่มั่นคง

สิ่งที่ไทยต้องทำจึงไม่ใช่เพียง ‘หาคนมาทำงานแทน’ แต่คือการสร้างระบบแรงงานที่เท่าเทียมพอที่จะไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง โดยยังรักษาความสามารถในการแข่งขันของเศรษฐกิจไปพร้อมกัน นั่นหมายถึงการออกแบบกติกาที่ให้ผู้ลี้ภัย แรงงานข้ามชาติ และแรงงานไทยทำงานได้ภายใต้มาตรฐานที่ปลอดภัย เป็นธรรม และยั่งยืนในระยะยาว เพราะในท้ายที่สุด ระบบที่มั่นคงไม่ใช่ระบบที่ต้นทุนต่ำที่สุด แต่คือระบบที่ทุกฝ่ายอยู่รอดได้พร้อมกัน

…แต่ตราบใดที่สังคมยังมองแรงงานเหล่านี้ผ่านกรอบความกลัว ความไม่เข้าใจ หรืออคติทางชาติพันธุ์และการเหมารวม ที่สุดแล้วผลกระทบไม่ได้ตกอยู่กับ ‘เขา’ เพียงฝ่ายเดียว แต่มันย้อนกลับมาหาผู้ประกอบการตัวเล็กๆ ที่ต้องก้มหน้าขมขื่นอยู่ในอุตสาหกรรมแสนหวานที่ส่องแสงระยิบระยับอยู่บนเวทีโลก

รายงานนี้ได้รับการสนับสนุนโดย กองบรรณาธิการ “โครงการห้องทดลองพัฒนาระบบนิเวศเครือข่ายการสื่อสารสาธารณะเพื่อสันติภาพ”

Lanner, Louder, The Isaan Record, The Motive, Sound Isan, Wartani, ประชาไท, สำนักข่าวชายขอบ,ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), สถาบันสันติศึกษา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย

[1] สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร ปี 2566

[2] ข้อมูลจากกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ระบุว่ามีผู้หนีภัยจากเมียนมาอาศัยอยู่ในพื้นที่พักพิง 77,718 คน โดยในจำนวนนี้มีวัยแรงงานประมาณ 42,000 คน ขณะที่สถิติจาก UNHCR ระบุว่าผู้ลี้ภัยในค่ายมีประมาณ 81,000 คน ส่วนข้อมูลจากคณะกรรมการชายแดนท้องถิ่น (Township Border Committee: TBC) เผยว่ามีผู้ลี้ภัยในค่ายถึงแสนคน

ข่าว

เม.ย. 69 ผู้ประกันตนขอรับประโยชน์ทดแทนว่างงาน 257,355 คน ถูกเลิกจ้าง 42,248 คน

auser15 — Tue, 09 Jun 2026 11:57:07 +0000

เม.ย. 69 ผู้ประกันตนขอรับประโยชน์ทดแทนว่างงาน 257,355 คน ถูกเลิกจ้าง 42,248 คน auser15 Tue, 2026-06-09 - 18:57

เดือน เม.ย. 69 มีแรงงานในระบบประกันสังคมหรือผู้ประกันตน ม.33 จำนวน 12,159,853 คน ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานรวม 257,355 คน ถูกเลิกจ้าง 42,248 คน

ข้อมูลจาก รายงานเศรษฐกิจแรงงาน ประจำเดือนเมษายน 2569 โดยกองเศรษฐกิจการแรงงาน สำนักงานปลัดกระทรวงแรงงาน ระบุว่า เดือนเมษายน 2569 มีแรงงานในระบบประกันสังคมหรือผู้ประกันตนมาตรา 33 จำนวน 12,159,853 คน เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.67 เมื่อเทียบกับเดือนเดียวกันของปีที่ผ่านมา (จำนวน 12,079,071 คน) และเมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จำนวน 12,126,101 คน) เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.28

สถานการณ์การว่างงาน (ผู้ว่างงาน หมายถึง ผู้ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานในระบบประกันสังคม) เดือนเมษายน 2569 คาดการณ์ว่ามีผู้ว่างงานจำนวน 257,355 คน เพิ่มขึ้นร้อยละ 8.93 เมื่อเทียบกับเดือนเดียวกันของปีที่ผ่านมา (จำนวน 236,260 คน) และเมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จำนวน 242,437 คน (f)) เพิ่มขึ้นร้อยละ 6.15 โดยมีจำนวนผู้ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานรายใหม่ (ณ เดือนพฤศจิกายน 2568) จำนวน 65,057 คน ลดลงร้อยละ -4.25 เมื่อเทียบกับเดือนเดียวกันของปีที่ผ่านมา (จำนวน 67,944 คน) และลดลงร้อยละ -6.78 เมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จำนวน 69,790 คน) ดังแผนภาพที่ 6 ทั้งนี้ อัตราการว่างงานในระบบประกันสังคมในเดือนเมษายน 2569 คาดว่าอยู่ที่ร้อยละ 2.12 และอัตราการว่างงานของสำนักงานสถิติแห่งชาติ เดือนเมษายน 2569 อยู่ที่ร้อยละ 0.90

สถานการณ์การเลิกจ้าง เมษายน 2569 คาดการณ์ว่ามีผู้ประกันตนที่ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานจากสาเหตุเลิกจ้างจากสำนักงานประกันสังคม มีจำนวน 42,248 คน เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.74 เมื่อเทียบกับเดือนเดียวกันของปีที่ผ่านมา (จำนวน 41,938 คน) และเมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จำนวน 42,439 คน (f)) ลดลงร้อยละ -0.45 และอัตราการเลิกจ้างของผู้ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานจากสาเหตุเลิกจ้างของระบบประกันสังคมในเดือนเมษายน 2569 คาดว่าอยู่ที่ร้อยละ 0.35

ข่าว

มี.ค. 69 ผู้ประกันตนขอรับประโยชน์ทดแทนว่างงาน 242,437 คน ถูกเลิกจ้าง 42,439 คน

auser15 — Tue, 09 Jun 2026 11:12:27 +0000

มี.ค. 69 ผู้ประกันตนขอรับประโยชน์ทดแทนว่างงาน 242,437 คน ถูกเลิกจ้าง 42,439 คน auser15 Tue, 2026-06-09 - 18:12

เดือน มี.ค. 69 มีแรงงานในระบบประกันสังคมหรือผู้ประกันตน ม.33 จำนวน 12,126,101 คน ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานรวม 242,437 คน ถูกเลิกจ้าง 42,439 คน

ข้อมูลจาก รายงานเศรษฐกิจแรงงาน ประจำเดือนมีนาคม 2569 โดยกองเศรษฐกิจการแรงงาน สำนักงานปลัดกระทรวงแรงงาน ระบุว่า เดือนมีนาคม 2569 มีแรงงานในระบบประกันสังคมหรือผู้ประกันตนมาตรา 33 จำนวน 12,126,101 คน เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.26 เมื่อเทียบกับเดือนเดียวกันของปีที่ผ่านมา (จานวน 12,094,441 คน) และเมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จำนวน 12,070,900 คน) เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.46

สถานการณ์การว่างงาน (ผู้ว่างงาน หมายถึง ผู้ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานในระบบประกันสังคม) เดือนมีนาคม 2569 คาดการณ์ว่ามีผู้ว่างงานจานวน 242,437 คน เพิ่มขึ้นร้อยละ 6.54 เมื่อเทียบกับเดือน
เดียวกันของปีที่ผ่านมา (จานวน 227,546 คน) และเมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จานวน 232,045 คน (f)) เพิ่มขึ้นร้อยละ 4.48 ดังแผนภาพที่ 4 และ 5 โดยมีจ านวนผู้ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานรายใหม่ (ณ เดือน
พฤศจิกายน 2568) จานวน 65,057 คน ลดลงร้อยละ -4.25 เมื่อเทียบกับเดือนเดียวกันของปีที่ผ่านมา (จำนวน 67,944 คน) และลดลงร้อยละ -6.78 เมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จำนวน 69,790 คน) ทั้งนี้
อัตราการว่างงานในระบบประกันสังคมในเดือนมีนาคม 2569 คาดว่าอยู่ที่ร้อยละ 2.00 และอัตราการว่างงานของสำนักงานสถิติแห่งชาติเดือนมีนาคม 2569 อยู่ที่ร้อยละ 1.00

สถานการณ์การเลิกจ้าง เดือนมีนาคม 2569 คาดการณ์ว่ามีผู้ประกันตนที่ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานจากสาเหตุเลิกจ้างจากสำนักงานประกันสังคม มีจานวน 42,439 คน ลดลงร้อยละ -0.45 เมื่อเทียบกับเดือนเดียวกันของปีที่ผ่านมา (จำนวน 42,629 คน) และเมื่อเทียบกับเดือนที่ผ่านมา (จำนวน 44,216 คน (f)) ลดลงร้อยละ -4.02 และอัตราการเลิกจ้างของผู้ขอรับประโยชน์ทดแทนกรณีว่างงานจากสาเหตุเลิกจ้างของระบบประกันสังคมในเดือนมีนาคม 2569 คาดว่าอยู่ที่ร้อยละ 0.35

ข่าว

ยื่นหนังสือให้ ป.ป.ช. สอบแชตอ้างอธิบดีปกครองให้ 'ช่วยน้ำเงินด้วย'

auser15 — Tue, 09 Jun 2026 09:26:14 +0000

ยื่นหนังสือให้ ป.ป.ช. สอบแชตอ้างอธิบดีปกครองให้ 'ช่วยน้ำเงินด้วย' auser15 Tue, 2026-06-09 - 16:26

พรรคประชาชนและทนายอั๋นบุรีรัมย์ เข้ายื่นหนังสือถึงเลขาธิการคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) สอบสวนกรณีที่มีการเปิดเผยแชตข้อความซึ่งอ้างว่าเป็นแชตของ 'นฤชา โฆษาศิวิไลซ์' อธิบดีกรมการปกครอง สั่งการผู้ใต้บังคับบัญชาทางไลน์ว่าให้ “ช่วยน้ำเงินด้วย”

ภาพจาก: ครอบครัวข่าว 3

9 มิถุนายน 2569 NBT Connext รายงานว่า นายวิโรจน์ ลักขณาอดิศร รองหัวหน้าพรรคประชาชน พร้อมด้วยนายเฉลิมพงศ์ แสงดี สส. ภูเก็ต เขต 2 พรรคประชาชน นายภัทรพงศ์ ศุภักษร หรือทนายอั๋น บุรีรัมย์ เข้ายื่นหนังสือถึงเลขาธิการคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) กรณีที่มีการเปิดเผยแชตข้อความซึ่งอ้างว่าเป็นแชตของนายนฤชา โฆษาศิวิไลซ์ อธิบดีกรมการปกครอง สั่งการผู้ใต้บังคับบัญชาทางไลน์ว่าให้ “ช่วยน้ำเงินด้วย”

นายวิโรจน์เปิดเผยว่า เรื่องนี้มีนัยสำคัญแน่นอน และสามารถพิสูจน์ในระบบดิจิทัลว่ามีการพิมพ์ข้อความจริงหรือไม่ และเท่าที่ตนเองติดตามการชี้แจงของอธิบดีกรมการปกครองมักหยิบยกประเด็นเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่น ข้อมูลในแชตดังกล่าวผิดพลาด ซึ่งประเด็นนี้ไม่ใช่สาระสำคัญ แต่สาระสำคัญที่แท้จริงคืออธิบดีฯ พิมพ์ไลน์คุยกับข้าราชการในบังคับบัญชาของตนเองจริงหรือไม่ และปรากฏข้อความว่า “ช่วยน้ำเงินด้วย” จริงหรือไม่ ซึ่งคำนี้ในช่วงการเลือกตั้งที่ผ่านมาไม่ต้องตีความว่าหมายถึงให้ช่วยพรรคการเมืองใด และถือเป็นความผิดกฎหมายอย่างชัดเจน ซึ่งการเป็นข้าราชการจะต้องมีความเป็นกลางทางการเมือง ไม่ฝักใฝ่หรือใช้อำนาจรัฐไปเอื้อผลประโยชน์ให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพื่อให้อีกฝ่ายหนึ่งได้ผลประโยชน์จากการเลือกตั้งหรือการใช้อำนาจรัฐเพื่อเอื้อให้ฝ่ายการเมืองใดฝ่ายการเมืองหนึ่ง โดยในวันนี้นอกจากจะร้องเรียนต่อ ป.ป.ช. แล้ว นายเฉลิมพงศ์ แสงดี สส. ภูเก็ต จะเดินทางไปร้องเรียนต่อสำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ควบคู่กันไปด้วย

ขณะที่ นายเฉลิมพงศ์ ระบุว่า ตนเองในฐานะ สส. พื้นที่จังหวัดภูเก็ต ช่วงเลือกตั้งที่ผ่านมาสัมผัสได้ถึงระบอบสีน้ำเงิน และการสั่งการเป็นขั้นเป็นตอน ตั้งแต่ระดับรองผู้ว่าราชการจังหวัด ที่นำเงินไปซื้อเสียงในพื้นที่ จนถึงระดับอธิบดีฯ ที่ส่งไลน์สั่งการให้ปลัดจังหวัดภูเก็ตและปลัดป้องกันอำเภอถลาง ให้ช่วยผู้สมัคร สส. จากพรรคภูมิใจไทย แสดงให้เห็นว่ามีการสั่งการเป็นขั้นตอนและเป็นระบบระบอบสีน้ำเงินที่ทำในช่วงการเลือกตั้ง โดยการเดินทางมาร้องในวันนี้ ตนเองจะร้องเรื่องความเป็นกลางของข้าราชการการเมือง การละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ตามมาตรา 172 ของ ป.ป.ช. ในการดำเนินคดีเอาผิดกับอธิบดีกรมการปกครอง ซึ่งชี้ให้เห็นชัดว่าการเลือกตั้งครั้งที่ผ่านมาไม่มีความโปร่งใส มีการทำงานกันเป็นขั้นตอนโดยหน่วยงานข้าราชการระดับสูงของจังหวัดภูเก็ต มีการนำเงินไปซื้อเสียงให้กับกลุ่มนักการเมืองในพื้นที่ทั้งกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน หากข้าราชการคนใดไม่ทำงานตามที่สั่งก็จะถูกกลั่นแกล้งและโยกย้าย รวมถึงยังมีการจัดฉากในการโยกย้ายในอำเภอเมืองที่ทำงานไม่สำเร็จและแพ้การเลือกตั้ง ซึ่งมีการจัดฉากว่ามีการรับสินบนจากใบอนุญาตอาวุธปืน เนื่องจากทำงานไม่ตอบสนองในระบอบสีน้ำเงิน จึงขอความเป็นธรรมให้กับข้าราชการผู้น้อยที่ถูกผู้บังคับบัญชาบีบบังคับ ทำให้เห็นว่าระบอบดังกล่าวเป็นปัญหาและกัดกินประเทศไทย

นายเฉลิมพงศ์ เชื่อว่า หากมีการเปิดแชตไลน์ของปลัดทั้ง 77 จังหวัด ก็จะทราบว่ามีการสั่งการจริงหรือไม่และแชตไลน์ที่มีการพูดคุยกันเป็นของจริงหรือไม่ เพราะสามารถตรวจเช็กเบอร์โทรศัพท์ที่ผูกกับไอดีไลน์ได้ รวมถึงแชตหลักก็สามารถปรินต์ออกมาเป็นหลักฐานเพื่อใช้ในชั้นศาลได้ ส่วนหลักฐานที่นำมายื่นในวันนี้เป็นแชตไลน์ที่ให้ตรวจสอบนายอำเภอเมืองเรียกรับสินบนจากอาวุธปืนที่จัดฉากให้ถูกย้ายออกจากพื้นที่ รวมถึงก่อนหน้านี้ที่รองผู้ว่าฯ จ. ภูเก็ต ซึ่งเคยเป็นปลัดจังหวัดโกงเงิน อส. ที่สูญหายไปกว่า 3 ล้านบาท และยังอยู่ในพื้นที่ได้ตามปกติโดยไม่มีการตั้งคณะกรรมการสอบสวน จึงอยากฝากไปถึงนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ว่า เหตุใดจนถึงทุกวันนี้ยังไม่มีการตั้งคณะกรรมการสอบสวนกรณีแชตไลน์อธิบดี ทั้งที่นายกฯ เคยสั่งการให้ข้าราชการวางตัวเป็นกลางและเก็บความรู้สึกไว้เป็นเบื้องหลัง โดย นายเฉลิมพงศ์ได้มีการตรวจสอบหมายเลขโทรศัพท์ที่ผูกกับไลน์ไอดีและพบเบอร์โทรศัพท์แล้ว ส่วนจะเป็นเบอร์ของใครต้องไปตรวจสอบว่าลงทะเบียนในชื่อของใคร ซึ่งก่อนหน้านี้อธิบดีกรมการปกครองก็อ้างว่าไลน์ของตนเองเป็นสาธารณะ ซึ่งตนเองรู้สึกตกใจว่าไลน์ที่ใช้สื่อสารกันเป็นสาธารณะได้หรือไม่ ถามโดยมองว่าอธิบดีกรมการปกครองก็สามารถถามได้ว่าใครเป็นผู้พิมพ์ข้อความดังกล่าว และมองว่าเป็นไปไม่ได้ที่อธิบดีฯ จะไม่รู้มาก่อนเพราะข้อความในแชตไลน์จะผูกกับอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ทุกเครื่องที่เชื่อมต่ออยู่แล้ว ซึ่งสามารถพิสูจน์ได้ในทางวิทยาศาสตร์

นายวิโรจน์ กล่าวด้วยว่า ตนเองทราบมาว่า นายกฯ ก็รู้สึกไม่สบายใจกับอธิบดีท่านนี้ แต่มีกระแสข่าวว่าอธิบดีฯ ไม่ได้รับฟังการบังคับบัญชาของนายกฯ เพราะมีผู้สนับสนุนหลักอยู่เบื้องหลังที่เป็นคนที่นายกฯ เกรงใจ นายกฯ จึงไม่สบายใจที่จะพูดคุยหรือดีลอะไรกับอธิบดีคนนี้ ทั้งนี้เห็นว่า นายกฯ ควรพิจารณาโยกย้ายอธิบดีท่านนี้ไปอยู่ในตำแหน่งที่ไม่เกี่ยวข้องกับการสืบสวนสอบสวนก่อน ไม่ควรปล่อยให้ทำงานต่อ และยืนยันว่าเรื่องนี้จะไม่เงียบหายอย่างแน่นอน

ด้าน นายภัทรพงศ์ กล่าวว่า ตนในฐานะที่เป็นทนายความให้กับปลัดจังหวัดภูเก็ต ได้ดำเนินการฟ้องอธิบดีกรมการปกครอง เป็นคดีอาญาที่ศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบภาค 8 ใน 2 ข้อกล่าวหา คือ ฐานความผิดละเว้นการปฏิบัติหน้าที่หรือปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ และการนำข้อมูลเกี่ยวกับการนำข้อมูลหลักฐานมาเปิดเผย ซึ่งเรื่องนี้ตนเองได้ไปร้องต่อสภาแล้ว และในวันพฤหัสบดีนี้เรื่องจะถูกนำเข้าสู่กรรมาธิการฯ ซึ่งหวังว่าหากอธิบดีฯ เป็นคนบริสุทธิ์จริงตามที่พูดมาขอให้เดินเข้าสู่กระบวนการตรวจสอบโดยไม่ต้องรอให้ ป.ป.ช. เรียก

ข่าว

การเมือง