Sonra kapat gözlerini, sesleri dinle. İnsanlar, konuşmalar, kornalar, kavgalar. Hayır hayır bize keskin bir zihin lazım. Tüm bunların altında rüzgarın sesi var. Duy. Durduğun yerin hemen yanında ya da hergün arabana doğru yürürken önünden geçtiğin ve dönüp selam vermediğin bir ağaç var. Yaprakları rüzgarla dünyanın en güzel senfonisini sunuyor, sen arabanın yağını değiştirmeyi düşünürken.

Düşünmek demişken bazen bu görünen manzarının altını düşünmek gerek. Üzerini tonlarca betonla, petrolle, dertle tasayla kaplamış olsakta, o küçük bitkiyle sakin yaşlı ağacımızın köklerinin uzandığı başka bir gerçeklik altımızda yatıyor aslında. Dünyanın hala alev alev yanan çekirdeğinin etrafında öylece duran kayalar ve onların üzerine bize yaşamı armağan eden topraklar ve sular var.

Fırsat buldukça şehirlerden kaçıp kendimizi doğaya dağa taşa atmamızın sebebi de bu olsa gerek. Sonrada kendi ellerimizle yarattığımız dünyanın altındaki gerçekleri gözle görülür hale getirmeye çabalamıyor muyuz? Karmaşanın içinde sadece ayrıntıları algılayabilen gözlere takılan güzellikler, bir dağ başına çadırını kurduğunda gözden kaçamaz hale gelmiyor mu?

İşte o anlarda oturup düşünüyorum. Özellikle bir takım uzak doğu disiplinleriyle ya da savaş sanatlarıyla uğraşsan bizlerin ağzımıza sakız ettiğimiz bir cümlemiz var. Aslında önemli olan insanın başka birini alt etmesi değil, kendi egosunu yenmesidir. Haklıyım, öyledir değil mi? Peki nasıl olur bu iş? Egonu yenmelisin çocuğum. Oldu üstad, iki uçan tekme bi kroşe tamamdır. Söylemesi kolay. Ama uygulama zor. Hele ki hergününü bu manzarının içinde yaşıyorsan daha da zor. Etrafını tamamen insan icadı, insan yapımı bir dünya sarmışken, teknolojik başarılar almış gitmişken, insanoğlu aya çıkmışken bu ego şişmesin de ne yapsın? Evet bunların hiçbirini belki kişisel bir başarı olarak algılamıyor olabilirim ama insan olmaktan kaynaklı bir pay çıkarıyorum zihnimin derinliklerinde. Bu çok anlamlı yazıları bile süper bir icadımız olan minik bilgisayarımda yazıyorum. Ne yapabilirim ki, insan evladı olarak üstümüze yok. Yapamacağımız alet, aşamayacağım engel yok. Doğayı bile dize getiriyoruz. Ne muhteşem varlıklarız biz.

Ne zaman kendime bir fırsat yaratıp dağa, taşa kaçsam bunları düşünmüşümdür. Çadırımın önünde çayımı yudumlarken çevreme bakarım. Uçsuz bucaksız bir gökyüzü ve sonsuz yıldızlar. Her taraf bembeyaz kar. Ayışığı aydınlatıyor küçük detayları. Sonra karşımda binlerce metre yüksekliğinde (en uzunumuzun boyu belki 2m dir) dağlar… Ben şu kadarcık ömrüme bir koşturmaca, bir mücadele halinde birşeyler sığdırmaya çabalarken, onlar orada, binlerce yıldır öylece duruyorlar. Üzerimdeki teknolojik ceketime, su geçirmez botlarıma, uyku tulumuma, bilimum malzemelerime bakıp gülümsüyorlar. Malzemelerim olmadan ne kadar hayatta kalabilirim ki onların dünyasında. Şehrin sokaklarındaki dimdik yürüyüşüm, icatlarım, çözümlerim o kadar küçük ki. İçlerinde küçük bir gülümsemeyle izliyorlar benim hayatın anlamı üzerine döktürdüğüm teranelerimi. Yaşamaya istekli bir amatörden başka ne olabilirim. Ustalarsa öylece duruyorlar orada. Ne depremle ne fırtınalar gelip geçiyor, gerekeni yapıyorlar ve yine de duruyorlar orada. Öylece izliyorlar bizi. Bende çayımdan bir yudum içip derin derin içime çekiyorum onların nefesini.

Sonra bu manzarayı geride bırakıp şehrin kalabalığına geri döndüğünde herşey çok farklı görünüyor gözüme. Koşturmacalar daha bir basit oluyor, yolda ki serseriye daha kolay yol veriliyor. Binalar daha küçük, arabalar minicik, insan kalabalıkları hızla devinen bir karınca sürüsü. Aralarına girerken hep aklımda tutmaya çalışıyorum dağların duruşunu. Öylece durup, olup bitenleri izlerken, sadece varolmaya devam edebilir miyim? Tepkilerimi bir kaya gibi eğitip, her nefesimde daha da küçülebilir miyim? Nehrin içinde yuvarlanarak giderken, kafamı dışarı çıkarıp kayaların ruhunu soluyabilir miyim?

Ama arabesk tartışması ve yozlaşma diyince aklıma gelen ikinci şey Muhsin Bey filmi oldu. Köyden kente göç etmiş Ali Nazik’in, şehir de müzisyen olup kolay yoldan para ün kadın arayışına karşılık, Muhsin Bey iyi bir müzisyen olmak için notasıyla şöfejiyle çalışmayı, emeği, hakketmeyi, değerleri savunur. Filmin tüm olayının özeti çatıdaki intihar sahnesindedir. Ölmekten başka seçeneği kalmadığını düşünen Ali Nazik, çatıdan kendini atmak ister, ama korkusuna yenik düşer. Muhsin Bey gelir yanına, ikisi de yüksekten korkuyor, ikisinin de gözleri kapalı. “Sesime gel” der Ali Nazik, ve bu çağrıya kulak verir Muhsin Bey. İkisi de birbirine sarılmış, dans eder gibi, bir iki bir iki adımları sayarak çekilirler yüksekten: “Şimdi ben geri gidiyorum, sen ileri adım atıyorsun” diye diye değerleri temsil eden Muhsin Bey, kurtulmakdan başka hiç bir şeyi umursamayan Ali Nazik’i çeker alır ölümün eşiğinden. Bir kültür geriye giderken, başka bir kültür ileriye gider. Ve işte tam da orda, Ali Nazik’in, arabeskin, göçün getirdiklerinin yükselişi başlar bir ülkenin semalarında. Muhsin Bey’in ve önün taşıdığı değerlerin, kentli insanın, dürüstlük, erdem gibi değerlerin de düşüşü…

Hepimizin bildiği, Tanzimattan bu yana tekrarlanan bir hikaye var: Batılı fikirlerle donanmış aydınlar halkına yabancılaşmıştır. Halkını iyiliğe götürmek istese de halkın isteklerinden ve zevklerinden habersizdir. Bu argümanı öne sürenler ardına popülist sloganlar atmaktan da kaçınmazlar. Halka soralım bir! Halk bunu istiyor! Halkın sevdiği şeyleri hiçe sayamazsınız!

Soralım tabi eyvallah, her şeyi halka danışalım icabında Antik Yunan’daki gibi, ama toplumda bir de iş bölümü diye bir şey var. İş bölümünün niye ortaya çıktığı da çok belli, işlerin daha etkili bir şekilde yürümesi için. Herkes her şeyi kabaca yapacağına, herkes belli bir alanda uzmanlaşın, ürettiğimiz şeyleri değiş tokuş edelim, herkes kazansın. Sonra, bu değiş tokuşun da çok etkili olmadığını anladık, hadi bunun yerine para diye bir şey koyalım ortaya, herkes malının değerini belirlesin, ona göre alıp-satalım ürettiklerimizi. Bir kaç bin yıl ileri sar bandı, al sana karmaşık ekonomik ve sosyo-politik ilişkileri ile bügün yaşadığımız dünya. Tabi, sistem karmasiklastıkca uzmanlaşma ve ona paralel olarakta uzun bir eğitim de yanında geliyor. Sonuçta, en basit iş bile belli bir eğitim gerektiriyor, yapılan iş karmaşıklaştıkça o eğitimin süresi de uzuyor. Ne biliyim bugün bir tip eğitimin 6 yıl, turizm-otelcilik eğitimin ise 2 yıl olması, eğitim zorluklarının ise karşılaştırılamaz olması yapılan işlerin karmaşıklığıyla paralel.

Şimdi tıbbi bir problemim olsa gider bir doktora danışırım, hizmetinin karşılığı da parasıyla veririm. Doktor da ne sebze ne meyve yetiştirmekden anlamamasına rağmen, gider benim verdiğim parayla marketten yiyecek alışverişini yapabilir. Hukuki bir problemim olduğunda gider bir avukata, ekonomik bir konuda gider bir iktisatçıya, ev yaptırırken mimara mühendise danışırım di mi? Benim mesleğim neyse onda da insanlar bana danışır, ben de onlara verdiğim hizmet sayesinde ekmeğimi kazanırım. Toplumda iş bölümü dediğin böyle bir güzellik. Herkes belli bir alanda eğitim alıp belli bir foksiyonu yerine getiriyor olmasına rağmen, bütün diğer fonksiyonlardan da faydalanır.

Tabi pratikte işler biraz daha karmaşık. Bir kere çalışma hayatı sıkıcı olabiliyor ve birilerinin günlük ritmin sıkıcılığından bizi kurtarması yaratıcı eserlerle duygularımızı harekete geçirmesi gerekiyor. Burada sanat dünyası devreye giriyor. Bulunduğumuz yaşam koşullarının daha iyi hale getirilmesi gerekiyor burada bilim ve teknoloji devreye giriyor. Haklılık haksızlıklardan doğan çatışmaların düzenlenmesi gerekiyor. Burada anayasa, hukuk devreye giriyor. Herkesin can ve mal güvenliğinin sağlanması gerekiyor burada polis devreye giriyor. Ülkenin olası dış saldırılarından korunması gerekiyor ki vatandaşlar huzur içinde yaşayabilsin, burada ordu devreye giriyor. Bunların her biri de başka iş bölümleri ve başka eğitim süreçlerini gerektiriyor. Bir de bütün bu ülke içi ve ülke dışı işlerin çekip çevrilmesi işi var ki orada meclis ve siyasetçiler devreye giriyor.

Şimdi bütün bu adamlar belli eğitimlerden geçmiş, belli işleri yapmaya vakıf olmuş insanlar. Herkes kendi işine baksa, herkes kedi işini en iyi şekilde yapsa, işler tıkır tıkır yürüycek. Boşa kalan vaktinde de başkalarının keyfini kaçırmadan ne yaparsan yap, iste alsana çillop toplum. Tabı, gerçekte işler böyle olmuyor. Özellikle çıkarlarımız konusunda o kadar ipleri başkasına kaptırma taraftarı değiliz. Bir devlet çatısı altında bir toplum içinde yaşamak kendi yakınlarımızla kabile halinde yaşamakdan daha avantajlı, ama yine de insan dediğin herşeyden çok kendisini ve yakınlarını düşünen bir mahlukat (bkz. ortak mülklerin trajedyası). Normalde toplum yapısı, insanların bu fevri bencil hareketlerini, toplumun genel çıkarına ters düşeceği için kontrol altında tutma yönündedir. Politik bir gücü eline geçiren kafasına göre takılmaya başlayabilir, toplum burda devreye girip höt der. Ne biliyim, herkes kolay yoldan para kazanıp yan gelip yatmaya eğilimlidir, ama herkes kolay yoldan para kazanır yan gelir yatarsa, kısa zamanda toplumda üretim azalacağı için herkes kaybeder. O yüzden toplum kolay yoldan para kazanmayı yan gelip yatmayı kontrol altında tutar. Ürettiğin kadar tüketmelisin. Bu ürettiğin domates olur, fındık olur, apartman olur, sağlık olur, hizmet olur, para olur, müzik olur, resim olur, araştırma olur, yönetim olur vs. vs. Bu uretim tüketim kantarının ayarını kaçırdın mi, hangi ülke olursan ol batarsın, bak misal Amerika’da ki ekonomik krize.

Kritik olan konu bu üretilen şeylerin bir birleri ile olan ilişkisi, yani bir birlerine kıyasla değerleri. Domates yetiştirmekle ile sağlık hizmeti aynı şey değil, bir diğerinden daha değerli. Dedik ya, eskiden takas ediyorduk, ne biliyim 5 domates 1 kilo buğday ediyor, ve bunu yaparken de üretilen şeyleri yetiştirme zorlukları ve maliyetlerine bakıyorduk. Tabı, ne kadar ürettildiği ve ne kadar insanın onları tüketmek istediği de önemli. Meyve sebzede iş nisbeten kolay olsa da, biraz daha karmaşık üretimlere geldiğimizde karşılaştırmak da giderek zorlaşıyor. Şimdi bir saatlık sağlık hizmeti, kaç saatlık otel hizmetine bedel? Ne biliyim. Ya da üç saatlık polislik görevi, kaç saatlık hudut nöbetine bedel? İşler karmaşıklıp göz kararı değer tespiti yapmak zorlaştıkça başka parametreler devreye giriyor. Mesela, maliyet. Bir sağlık hizmetinin maliyeti nedir: Hastene masrafları, araştırma geliştirme masrafları, o doktorun aldığı uzun eğitimin maliyeti, bir hatanın yol açacağı masraflar vs. Buna karşılık bir otelcinin eğitim ve otel masraflarını koyuyoruz. İkinci önemli bir nokta, sağlık hizmeti vermeye hevesli ve doktor olmaya yeterli zihinsel donanıma sahip insan sayısını, sağlık hizmetine ihtiyacı olan insan sayısına (hemen hemen herkes) orani, öte yanda otelci olmaya hevesli insan saysını otel hizmetine ihtiyacı olan insan sayısına oranlıyoruz. Sonuçta, doktorluk hem çok daha yüksek maliyetli, yetiştirilmesi zor, buna rağmen hem de çok daha fazla insana hizmet ettiği için, daha düşük maliyetli, yetiştirilmesi kolay ve çok daha az insana hizmet eden otelcilikten daha değerli. Genel olarak, bir şeyin üretimi ne kadar zorsa ve buna paralel olarak topluma katkısı ne kadar büyükse, o kadar fazla toplumsal değeri oluyor.

Burada yapılan çok kritik bir hata toplumsal hizmet ve değer ilişkisinden çoğunluğun sevdiği değerli olur ilişkisini çıkarmak. Topluma doktorluk gibi direk bire bir hizmet sağlayanları genellikle toplum da sever, doktorları, avukatları, mühendisleri severiz hatta kızlarımızı da veririz seve seve o derece. Ama onları değerli yapan toplumdaki bireylerin onları sevmesi değildir. Yani, bireylerin bir şeye verdiği değerlerin toplami, o şeyi bir toplumsal değer yapmaz. Yemek-içmek hepimiz için çok değerlidir ama yemek-içmek bir toplumsal değer değildir çünkü toplum yapısına artı veya eksi bir şey katmaz (ha bireyler için çok önemlidir o ayrı). Toplumdaki insanlar bir hizmeti sevmese bile, o üretilen şey toplumdaki insanların genelinin hayatlarını daha iyi bir hale getiriyorsa değerlidir. Toplumsal değerin tanımı budur. Doktorları sevmeseydik de doktorluk hizmeti yine de değerli olacaktı. Avukatları değerli yapan insanların onları sevmesi değil, toplumsal hak ve hukuku sağlamaları. Sanatçıları yazarların düşünürlerin değerli yapan yapan insanların onları sevip sevmemesi değil, insanlığın ufkunu ileriye taşımaları. Kaç kişi Kant’tı Wittgenstein’i okur tanır bilir sever, onlar sevmeyince Kant’in Wittgenstein’in insanlığın düşün dünyasına kattığı değer azalır mi? İnsanlar sevdi diye Ayn Rand değerli bir filozof mu olur?

Peki, hayatımı daha iyi bir hale getiriyorsa neden sevmeyeyim? Mevcut kısa vadeli çıkarlarına ters düştüğü için ve uzun vadede hayatını daha iyi bir hale getirdiğini bulunduğun bireysel noktadan göremediğin için. Sana direk sunulan hizmetlerin değerini tartabilirsin, ama sana dolayli yoldan sunulan hizmetlerin değerini görmek o kadar kolay değil. Dedik ya, birey olarak çok daha kısa vadeli ve yakın çevremizi düşünüyoruz. Oysa, toplumsal değer dediğin, uzun vadeli ve toplumun geneline yayılan bir şey. Çok bilindik bir örnek, Atatürk cumhuriyeti kurduğunda reformları ardına ardına yaptığında kimsenin hoşuna gitmemişti, ama bu Atatürk’un bu ülkeye yaptığı hizmeti değersiz kılmaz, ki zamanla da ne kadar değerli olduğu anlaşıldı. Anlaşılmasaydı da değerli olucaktı. Bir çok toplumsal değer, insanlara direk değil dolayli yoldan uzun vadeli ve genele yayılan bir hizmet götürür, birey olarak bazen kaybetsekte, toplum olarak kazançlı çıkarız. (bkz mahpusların açmazı) Bazen polis sana ceza keser, mahkemede haksız bulunursun tepen atar, mühendise mimara para kaptırırsın, ama uzun vadede bu kurum ve kişilerin olması senin hayatını daha yaşanılabilir bir hale getirir.

Şimdi, arabesk mevzusuna dönersek. Arabesk müzik ve getirdiği kültür ve yaşam felsefesi, toplumdaki insanların yaşamını daha iyi bir yere götürmedi ve götürmez. Bu çok açık. Köyden kente göç eden, kültür şoku yaşayan, ekonomik olarak ezilen bir kitleyi, ne şehirli yaptı ne köylü kültürünü korudu. Ortaya koyduğu yeni karma kültür, ne göç edenlerin yaşamını iyileştirdi, ne de şehirdekilerin yaşamını iyileştirdi. Bu kültür köylü kökenli olmayan insanlara da yayıldıkça toplumun genel yapısını da tehdit etmeye başladı. Arabesk insanları daha iyi bir yaşama götüren, eğitim alması, ekonomik olarak daha iyi bir yere gelmesi, toplumun ürettiği nimetlerden faydalanması, kendi kültürünü geliştirmesinin yerine, yerinde durması, ezilmişliğini kabullenmesi, fırsatçı ve laubali olması, kendi çıkarından başkasını düşünmemesini, yeri gelince hak hukuk tanımaması gibi fikirleri aşıladı. Dikkat ederseniz, arabeskin aşıladığı fikirler fevri ve bencildir, tam da toplumun genel çıkarlarına zıt fikirler. Bireyler arasında bu kadar popüler olması, bireylerin zaten buna doğuştan eğilimli olmasından kaynaklanıyor. Dedik ya, bireyler zaten kendi çıkarlarını ve yakınlarını herşeyin üstünde tutma eğilimindeler.

Arabesk kültürü bizi insanlar arasında iş bölümü olan bir devlette hak ve özgürlere sahip uzun vadede herkesin kabile yaşantısına göre kazançlı çıktığı vatandaş olmakdan, güçlü olanın güçsüzü ezdiği kabile topluluğuna götürür. 5000-10.000 yıl önce insanlar gayet arabesk bir dünyada yaşıyorlardı aslında, hak hukuğun olmadığı, güçlü olanın güçsüzü ezdiği, ezilenin gayet boynu bükük oturduğu, yapabilecek başka bir şeyi olmadığı için mevcut durumunu kabullendiği, kendi çıkarı için fırsat kolladığı, efkardan cigara tellendirdiği bir tarihden geliyoruz. Bak mağara insanlarına hepsi arabesk fikirlerle yaşıyorlardı. Hatta sempanzelerin ve baboonların dünyası çok daha arabesk, güçlü olan erkek baboon 2-3 dışı baboonu koluna takar haremine götürür. Diğer erkek baboonları iter kakar, itilen kakılan alt sınıf baboonlarda ise koşar, akşamları efkarlanıp ince belli bardaktan raki yudumlarlar, ne yapsın gariplerim ne kadın var ne ekmek elde, lider baboonu devirmek için bir zayıf bir anını kollarlardı falan filan.

Buradan bakınca arabesk kültürün yavsaklığı ayyuka çıkıyor. Bu kültür resmen açık açık maymunların dünyasına geri dönelim diyor, hem de altında şehir yaşamının tüm nimetleri ile. Arabesk kültürü savunanların altlarında arabası, evlerinde televizyonu, marketten aldığı yicek ve içecekleri, polisi can ve mal güvenliğini sağlar, doktoru yarasına bakar, askeri ülkesini kollar, bu hizmetlerin sağlanması için insanlar uzun eğitimlerden geçer, o rakısını yudumlar, sigarasını tellendirir kendi işine geleni kullanır, işine gelmeyeni hiçe sayar. Toplumsal iş bölümünün nimetlerinden faydalınır ve hak ve özgürleri devlet tarafından korunur, ama o kendi çıkarlarına ters düşenleri yok sayma hakkını kendinde görür. Belki toplumun üst kesimlerinde ki insanlar kadar bu hizmetlerden faydalanamıyor çoğu, ama onlara isyan edicem derken oturduğun dalı kesiyorsun. Eğer gerçekten bu düzenden memnun değilsen, kabile hayatına hak hukugun olmadığı bir yaşantıya dönmek istiyorsan şehir yaşamının nimetlerini de bırak, işin düşünce doktora gitmeyi de bırak, bir sorunun olduğunda mahkemeye gitmeyi de bırak, bilim ve teknolojinin nimetlerini de bırak vs. Ama hem bunları kullanıp, hem de bunların altını kazarsan bunun adı yavsaklıktır.

Arabesk müziğe karşı olduğum anlamı çıkmasın tabi, müzikte herkes istediğini dinler. Ama insan beyninin ne kadar esnek bir yapı olduğunu, sevdiğimiz beğendiğimiz şeylerin nasıl yaşam deneyimlerimiz sonucunda şekillendiği anlatmaya sayfalar yetmez. Düşünün ki normalde beynin sol yarım küresinde olması gereken dil bölgesi, o bölgede doğuştan bir sorun olduğunda beynin sağ yarım küresine geçebiliyor. Düşünün ki beyin kanaması sonucu beynin bir yarım küresini ameliyatla aldığınızda, tek kalan diğer yarım küre alınan yarım kürenin foksiyonlarını devralabiliyor. Ki bunlar karmaşık bilişsel fonksiyonlar, öyle çikolatıyı ve muzu sevmek, bamyadan nefretmekten gibi basit ilişkilerdirmelerden bahsetmiyoruz. Yani diyorum ki arabesk müzikteki 80′lerden sonraki patlamanın, sadece müzikte zevklerle ilgili olduğunu sanıyorsanız, sade koyden kente gocle ilgili oldugunu saniyorsaniz aldanıyorsunuz. İbrahim Tatlıses’ı Turgut Özal’dan ayrı düşünemezsiniz, kültürel yozlaşmayı 12 Eylül’den ayrı düşünemezsiniz. Müzik sade boş vakitlerinizde dinlediğiniz bir şey değildir. 60′larda patlayan Rock müzik sadece müzik değildi, bir kültürel değişimdi aynı zamanda. Bu değişimlerin özgürleştirici ileriye götüren değişimler mi olduğu, yoksa bizi maymunların dünyasına kendi eğitilmemiş doğamıza götüren değişimler mi olduğu, toplumsal yaşamı, birlikte özgürce yaşamayı ne şekilde etkilediğinden belli olur. Herkes arabesk fikirleri benimserse, toplumda hak hukuk kalmaz, herkes bir birinin kuyusunu kazdığından toplumsal güven kaybolur, adam kayırmaca, torpil, rüşvet alır basını gider, herkes kolay yoldan para peşinde koştuğundan toplumsal üretim azalır, kimse uzun sancılı eğitimle uğraşmaz, araştırma sanat kültür gibi direk para getirmeyen şeylere önem verilmez vs. Ki hepimizin bildiği bunlar 80′lerden bu yana Türkiye’de olan şeyler.

Şimdi bir de anayasa referandumu furyası var. Güya 80′lerle, 12 Eylül anayasasıyla yüzleşiyoruz, güya anayasayı halkın oyuna açıp çok demokratik bir şekilde sağlıycaz bu dönüşümü. İnsanlar yeterince yazdı çizdi çok fazla detayına girmeye gerek yok, ama böyle saçma sapan bir yaklaşım daha olamaz. Sen toplum düzenini sağlaması gereken bir belgeyi, bireyleri fevri ve bencil çıkar ilişkilerinden çıkarıp demokratik bir toplumda bir vatandaş yapan bir belgeyi, o bireysel çıkarlarından ötesini göremeyen sen ben gibi insanalara oylattırıyorsun. Ben ne anlarım abi anayasadan, bana niye soruyorsun, bunca avukat, hukukçu, siyasetçi, şu bu boşuna mı okudu boşuna mı para alıyor. İnsanlara sorarsan kendi tuttuğu takım ne diyorsa ona oy atar, başka ne yapıcak. En mantıklısı hayır demek ya da ciddi bir kitleye ulaşacağını düşünüyorsan boykot etmek ki bu soruyu soran bana böyle saçma sapan sorularla gelme demek istediğini anlasın. Git bilenlere danış, git onlarla çöz bunu. Halk oyuyla demokratik bir anasaya kavuşmak mucize olur, tarihte bunun eşi benzeri yok. Olamaz da. Demokratik anayasalar bu konuda eğitim almış alanında uzmanlaşmış kişiler ile halkın oyuyla halkı temsil eden partiler arasında, tartışarak uzlaşarak yapılır (ya da bunu yapmış ülkelerden kopya çekerek). Anayasayı askerde yapsa, bir parti de yapsa, anayasa mahkemesi de yapsa, bu iki bileşen (halkı temsil eden partiler ve konunun uzmanı kurumlar) sağlanmadıkça ne demokratik bir anasaya olur, ne de anasaya demokratik bir şekilde yapılmış olur. Halka sorunca her şey demokratik oluyor sanılıyor hep, o zaman kanser tedavisini de halka soralım o da halkı ilgilendiriyor daha demokratik olur tedaviler, uzaya nasıl gidicez onu da halka soralim, memleketi nasıl koruycaz onu da halka soralım vs. Halkı ilgilendiren kararlar uzmanlaşmış bilgi gerektiriyorsa halka değil, halkı temsil eden partiler tarafindan bu konuda uzman kişilere sormali, sonrada kendi aralarında uzlaşmalı. Uzlaşamıyorsa, erken seçime gidip halkın kendi aralarında uzlaşabilecek başka partileri seçmelerine izin verilmeli.

Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu günden bu yana bir kendini kurtarma telaşında. Bu devamlı tehdit, bu devamlı başka ülkeler ve kültürler arasında ezilmişlik halinden efkarlanıyoruz, çaresiz hissediyoruz, kendimizi kurtarmak için ne olursa yaparız diyoruz, yeter ki şu durumdan bir kurtulalım, biz de rahata kavuşalım, dünyada bizi de adam yerine koysunlar. Muhsin Bey filminin final sahnesini aklıma getiriyor bu, köyünden gelen saf ve ezik Ali Nazik yüzünden hapse düşen Muhsin Bey, Ali Nazik’i çalıştığı gazinoda ziyarete gider. Ali Nazik türkü söylemeyi bırakmış, arabeskle ünlü olmuş, bağır açık, elde viski, boynunda altın kolye, üzerinde rüküş bir takım elbise özrünü yineler:

-agam kusura kalma kendimi kurtarmam gerekti
-…kurtardın mı bari?

NazIm

Bu mektubu, sana geçenlerde öğrendiğim ve birçok şeyin kafamda şöyle bir yer değiştirmesine vesile olan bir hadiseden bahsetmek gayesi ile kaleme alıyorum, bağlamın hatırına, biraz da başından alıyorum.

Her şey çalıştığım enstitüde vereceğim seminer için destekleyici görsel ögeler aramaya başlamamla başladı. İçerik itibarı ile çeşitli mikroorganizma resimlerine ihtiyacım vardı. Her 21. yüzyıl genci gibi mevzuyu evvela Google ile istişare ettim. Kendisi her zamanki cömertliği ile binlerce mikroorganizma resmi döndürdü. Lâkin bir türlü hayal ettiğim gibi bir şey bulamıyor, sunum sayfalarımın çirkin clip-art resimleri ile, ya da birbiri ile uyumsuz mikroorganizma çizimleri ile dolacağını düşündükçe fena oluyordum. Çare olarak hemen yan laboratuvarda çalışan ve amatör ressam olan arkadaşıma koştum, kendisine “böyle böyle bir seminer vereceğim, bana o eşsiz şahanelikteki kara kalemin ile birkaç mikroorganizma çizer misin Kevin üstatçığım?” dedim (mikroorganizma gelecek yerden iltifat esirgemem). Proje çok hoşuna gitti ve birkaç gün sonra bana 4 adet çizim gönderdi, ben de bu çizimleri seminerim içerisine münasip bir şekilde serpiştirdim.

Elbette çizdiği canlılar üzerine yazılmış külliyata ilişkin bilgilerimi tazelemem icap ediyordu. Çizimler altı üstü görsel materyaldi, fakat birisi tutup resimlerden sorarsa yanıtsız bırakmak da olmazdı. Bu mikroorganizmalardan üçünü az çok tanıyordum, dördüncüsü ise parazitik bir protozoa olan Toxoplasma gondii isimli canlı idi (protozoalar tek hücreli canlıların bir sınıfı, parazitik protozoalar da protozoaların yaşamak için başka canlılara ihtiyaç duyanları). Yüzeysel bir bakış bu canlının dünyasına ziyadesiyle bigâne olduğumu gösterdi bana. Hemen ciddiyetle araştırıp neyin nesi olduğunu öğrendim, öğrendiklerimi de az sonra paylaşacağım. Fakat öncelikle -bu kadar bahsettikten sonra- Kevin’ın şaşırtıcı derecede isabetli Toxoplasma gondii çizimine yer vermek isterim:

Peki.

Prensesçiğim, T. gondii isimli bu canlının yaşam döngüsünün eşeyli ve eşeysiz üreme olarak iki fazı var. Üzerinize afiyet, mesela bizler -özellikle mühendis olmayanlarımız- hep eşeyli ürüyoruz (ama buna rağmen hep yalnızız), mesela bakteriler ise hep eşeysiz ürüyorlar (ama buna rağmen hep kalabalıklar), bu T. gondii kerataları ise hem eşeyli hem eşeysiz üreyebiliyorlar. Bu zaten biraz enteresan. İşi daha da enteresan hale getiren bir diğer detay ise bu canlının sadece kediler içerisinde eşeyli üreyebiliyor olması.

Sadece kedi vücudu içindeyken eşeyli ürüyor olsalar da -insan da dahil olmak üzere- herhangi bir sıcakkanlı hayvanın vücudunda eşeysiz bir biçimde çoğalabiliyorlar. Eşeysiz üreme esnasında yeterince bölünüp bir hücreyi patlattıklarında da kana karışıp makrofajlar vasıtası ile vücudun farklı bölgelerindeki farklı hücrelerde çoğalmaya devam edebiliyorlar. Bu hemen her sıcakkanlı canlı için geçerli. Fakat T. gondii fare ve sıçanlara bulaştığı zaman epey sıra dışı bir olaylar silsilesi cereyan ediyor.

Fare ve sıçanlar kendilerine T. gondii bulaştıktan bir süre sonra çeşitli davranış bozuklukları göstermeye başlıyorlar. Bunlardan en ilgi çekici ve önemli sonuçlar doğuranı ise içgüdüsel bir biçimde çok korktukları “kedi kokusunu” bir anda çekici bulmaya başlamaları!

T. gondii, yırtıcılara karşı kayda değer bir fiziksel savunma kabiliyeti olmayan, bu nedenle kemirgenler için çok önemli bir seçilim kriteri haline gelerek ileri derecede gelişmiş koku alma ve bunu bir bağlama oturtma becerisini kedi özelinde engelleyerek zavallı kemirgenleri bir anda kendisine kedi arayan Leyla’lara dönüştürüyor. Burada T. gondii için sinsi bir avantaj var elbette, zira fare ya da sıçan bir kedi bulup bu platonik aşk hikâyesi trajik bir ölüm ile noktaladığında, T. gondii bir süreliğine yeniden eşeyli üreme fırsatı buluyor.

Bu arada T. gondii‘nin sebep olduğu bu hastalık son derece spesifik. Hayvanların diğer davranış özelliklerinde ciddi bir değişiklik yok, koku alma duyuları da aslında sapasağlam çalışıyor. Sadece kedi feromonları bir “korku” unsuru olmaktan çıkıp “çekici” gelmeye başlıyor, o kadar. Daha sonra kedinin dışkısı ile eşeyli üreme ortamını kıtalar halinde terk eden T. gondii’ler çevresel faktörler ile ortama yayılıp bir başka canlılara bulaşıyorlar ve döngü bu şekilde sürüp gidiyor.

Elbette bence T. gondii, biyolojinin birçok dalını ilgilendiren son derece ilgi çekici sorular getiriyor insanın aklına. Mesela, nasıl tek hücreli bir canlı pembe dizi senaristlerine taş çıkaracak bir hikayeyi yaşam döngüsünün rutini haline getirecek bir biçimde evrilmiş olabilir? Ya da mesela dünyadaki biyo-kütlenin en kalabalık kümesini oluşturan tek hücreli canlıların makro besin döngüsü içerisinde oynadığı sinsi rollere dair hayal edemediğimiz T. gondii örnekleri ne kadar ileriye gidiyor olabilir? Ya da mesela sıçan ve fare gibi son derece gelişmiş organizmaların son derece gelişmiş sinir sistemlerini böylesi bir keskinlik ve zarafette etkileyebilen ve onları göz göre göre ölüme gitmeye ikna eden T. gondii‘nin diğer yaşam formları üzerinde ne gibi etkileri olabilir? (mesela insanlar üzerinde epey ciddi etkileri olduğu biliniyor, PubMed’in Toxoplasma gondii için indekslediği 17.000′den fazla makale var, acaba bu gerçek resmin ne kadarı?). Yaşamak için bir hidrokarbon molekülünü parçalayan mikrop ile yaşamak için bir zebrayı mideye indiren aslan arasında kalan ve hasbelkader hep iki boyutlu bir biçimde kafamızda yer etmiş olan besin piramidinin öngördüğü av-avcı tanımını yeniden yapıp ilişkileri daha net biçimde ifade edebilmek için üçüncü bu anlayışa üçüncü bir boyutun eklendiği günler yakın mıdır?

Benzeri sorular ve onların muhtemel yanıtları ve tüm bunlar üzerine yapılabilecek fikir alışverişleri benim mektubumun kapsamı dışında kalıyor.

Fakat bir düşünmeni isterim prensesçiğim. Bu gezegenin tamamı bir kenara, sırf bir adet sağlıklı insanın vücudunda dahi yüz trilyondan fazla mikroorganizma yaşıyor. Bu rakam bir insan bedenini oluşturan hücrelerin ortalama sayısının yaklaşık on katına tekabül ediyor. Ayrıca bu canlıların kompozisyonu ile sağlık/hastalık durumlarımız arasında yeni yeni keşfedilmeye başlanan son derece ciddi bağlar var. Bir bakış açısı ile, yere göğe sığdıramadığımız ve her şeyi reva gördüğümüz insan canlısının bir tanesi, bizden çok daha uzun süredir bu gezegende olan bu canlıların trilyonlarcasının habitatı; hatta belki de insanın varlığını bu günlere kadar sürdürebilmesinin en büyük sebeplerinden birisi bu simbiyotik ilişki.

Peki. Mesela şimdi ben “seni seviyorum prensesçiğim” desem, sevgili prensesçiğim, bu kutsal hissin henüz keşfedemediğimiz bir parazitin yan etkisi ile ortaya çıkan nörolojik bir bozukluk olmadığından nasıl emin olabiliriz? (bir de sence baban bu duruma ne der, gerçekten bir şansımız olabilir mi?).

http://www.tapproject.org/ “sadece 1 dolar bağış yaparak bir çocuğun 40 günlük temiz su ihtiyacını karşılayabilirsiniz.” sloganıyla 2007′de yola çıkmışlar. şu anda internet üzerinde ve kampanyayı başlattıkları yer olan new york’ta daha yaygınlar.

buralara ulaşır mı bilinmez bu kampanya tabii, ama biz yine de musluğu açtığımızda ne kadar şanslı olduğumuzu tekrar takrar hatırlarsak ve mümkün olduğu kadar gereksiz su tüketimimizi azaltırsak yakın gelecekte başlayacak olan su savaşlarını önleyebiliriz/erteleyebiliriz belki..

buyrun bu güzel çalışmaya alalım sizi.

mehmet; mazot pompasının başında duruyor. sayaç attıkça okumasını istiyorum ama sayıları birbirine karıştırıyor. okuma yazma bilmemenin yanı sıra sayıları da bilmiyor. inanmaz gözlerle dalga geçmediğini anlayınca, oturup biraz öğretmeye çalışıyorum. ama onun artık pek hevesi kalmamış 20′sinden sonra okumayı öğrenmek için. paraları renklerinden ayırtedebildiğine göre pek bir sorun sayılmaz. çaycılık ve ırgatlık mesleği bu tür karmaşık teknik beceriler gerektirmiyor neyse ki.

mustafa; hazırcevap, gerektiğinde kavgacı bir arkadaşımız. açıkgözlülüğü ve fırsatçılığının ardında yumuşak bir kalp olduğunu bazen belli ediyor. benim gördüğüm zamanının çoğunluğunu o kırılgan ruhu saklama çabasında agresif nöbetlerle geçiriyor. üniversite mezunlarına çok kötü davranıyor, elinden gelse bir kaşık suda boğar hepsini. sonra laf dönüp dolaşıp ne iş yaptığına geliyor; pazarcıymış mustafa. evin ekmeğini çıkartmak için okurken bile 5 kuruş paraya herşeyi satmış semt pazarlarında. sonra üniversiteyi kazanmış, 1 ay 2 ay geçmiş, evden azimle, binbir zorlukla boğazlardan arttırılarak gönderilen para bile zor yetiyor. yurtta kalıyor, herkes ilk yılında sosyalleşip grup halinde oraya buraya takılıyor birlikte. insan canlısı mustafa da bu insanlara hemen karışıyor. ama kafeye gidilirken, evlerde içmek için toplanılırken mustafa’nın hep bir mazereti var. param yok demek ar geliyor adama. genç adamın içine taş gibi oturmaz parasızlık diyen varsa beri gelsin zaten.. evdekilerin durumu da iyice kötüye bağlayınca atlayıp dönüyor memlekete. elim ayağım tutuyor, alnımın teriyle kazanırım paramı, kimseye de ne yük olurum, ne minnet ederim diyor kendi kendine. abisiyle beraber işi büyütmeyi bile düşünüyormuş şimdilerde. zor günler geride kalsa da bizim antep’li mustafa’nın böğründe bir ömürlük taş olup kalmış üniversite sevdası. ha böyle desen mustafa’ya, hayatta da kabul etmez.

devlet, diyor ahmet, her türlü imkanı vermiş herkese; okumak isteyene burs vermiş, öncelik vermiş fakir ailelere.. sonra başlıyor sıralamaya tanıdığı fakir ama gururlu çocukların başarı hikayelerini. ailesinin gizliden gizliye dershane parasını ödediği en yakın arkadaşını anlatırken, devletin, olmazsa da yardım severlerin okumaya niyetli çocukları hep desteklediğini anlatıyor. yüzünde gizlemeye çalıştığı gurur “benim ailem destekledi” derken ses tonunda artık açığa çıkıyor. çok alçak gönüllü çocuk ahmet. güneşten mi, utançtan mı kızarıyor bazen anlamak zor. ama iş hakkını aramaya gelince hiç de ezdirmiyor kendini, kimseyi de ezmiyor. 5 vakit namazını sektirmez ahmet, kimseye de lafını etmez, gider kılar gelir. üniversiteyi yeni bitirmiş. kız arkadaşları olmuş, aşık olmuş. her herşeyini vermek istemiş, kalbini açmış onlara. çok sevmiş. hep de terkedilen o olmuş. bakir bir üniversite mezunu olduğunu “ne olmuş ya?” diyerek itiraf edip savunurken ben, insan yüzü daha ne kadar kızarabilir diye merakla izliyorum. ailesi çok önemli ahmet için. onların sözünden çıkmaz, onları üzmeyi düşünmez bile ahmet. ailesi ile yaşamaktan çok mutlu. başarılı abisinin izinden mi, gölgesinden mi yürüyecek hayatta bunu zaman gösterecek. “bir yurtdşına gitsem, ingilizcemi geliştirsem” diyor iş hayatına atılmadan önce. o zaten insanlara birşeyler satmayı, hizmet vermeyi hep çok sevmiş. ah bir karar verebilse işte nereden başlayacağına, bu kafası karışık altın kalpli orta sınıf anadolu çocuğu! özendiği orta sınıf hayata, bir eşe, işe, eve kavuşsa keşke.. zaten emekli olana kadar hep yukarılara bakmaktan, kendinden daha az avantajlı insanlara, fakirlere kafa yoracak zamanı olmayacak. iktisat teorisi, toplumsal eşitsizliğin üretilmesinen bahsederken derste değilmiş. aileden bir miras bonkörlükte sadakasını verip içini ferahlattığı sürece, kimseye zararı dokunmadan mutlu mutlu yaşar gider ahmet. allah herkesi başka başka imtihan ediyor der geçer, iş eşitsizliğe adaletsizliğe gelince. utangaçlığını yense o da sevişecek hoşlandığı kadınlarla. ama evlendiği kadın bakire olacak haşa!

cemal; ığdır’lı bir çoban. hayatından çok memnun, gülümser görüyorum onu hep. sorunca diyor ki, son 3 yılını dağda tek başına koyun güderek geçirmiş. güttüğü sürünün sahibi sağolsun azığını eksik etmemiş. arada kuzu kesip yedikleri de oluyormuş. el radyosuyla yalnız başına aylarca dere tepe insan yüzü görmeden dolaşırmış cemal. koyunlar kaçmasın diye sürü başını koltuğunun altına alıp yatar uyurmuş. burada yemek bol, insan bol, hayatından çok memnun cemal. işi biraz dalgaya vurup hiç koyun siktin mi cemal diyorum dağ başında abazalıktan. haşa diyor, koyun kutsal hayvan, kurbandır, kesiliyor insanlar yiyor diyor, dikkatli ve ciddi bir açıklamayla. aradan lafa karışan bir diğeri “peki ya eşşek?” diye sorunca şirin gülümsemesinin arkasındaki çarpık sarı dişleri saklayamıyor. bakıyorum pek utanmışa da benzemiyor. hemen yine açıklamaya girişiyor; eşşek mundar hayvandır, eti yenmez, o yüzden sikilebilir.

işte imrenilen adam ziya! dünya umrunda değil bu müteahit babadan olma, yakışıklı delikanlının. özgüvenini dik omuzlarında taşıyor. laf etmeye kalkınca mangalda kül bırakmıyor. bir yanı parti gençlik kolları lideri, amatör politikacı, yeniyetme manipülatör. o sayfiye yerindeki kapalı eğitimlerde öğrenmiş örgütlenmeyi, yönetmeyi, yönlendirmeyi. e bir de babasının oğlu tabi; zehir gibi zekasının onu neden acımasızlaştırmadığını merak edip kişiliğinin katmanlarını sabırla kazarken, 5 vakit namazında ziya’nın, tasavvuf tekkesine de baş koyduğunu görüyorum. nişantaşı kadınlarını, kısa yurtdışı tatillerini geçmiş çoktan. çalışan zihin, merak dolu heyecan dolu. ama babadan devralınacak bir iş var külçe gibi sırtında. atanın lafından çıkılır mı hiç ziya? çıkılsa da refah öyle elinin tersiyle itilir mi? bıraksalar hallaç pamuğu gibi atacak dünyayı. merakıyla yiyip yutacak başka başka hayatların bilgeliğini. ama görünen o ki; ziya, mutsuz ve zengin bir kürek mahkumu olma yolunda, babasının kalyonunda.

bu adam sosyal uyumsuz bir mazoşist mi yoksa zihinsel engelli mi diye çok düşündüm ilker’le ilk tanıştığımızda. insanların onu itip kakmasına engel olmaya çalışırken bir baktım ki kendi hazırlıyor bu ezik adamı oynadığı sahneleri. kendini kurban konumuna yerleştirdiği rollerde, içinden, kimseye çaktırmadığı küfürlerin zafer sarhoşluğuyla zorbadan öç alırken kalan zamanını kpss sınavı için okudukça aklına girmeyen tarih konularını çalışarak geçiriyor ilker. belki de saklanıyor mu deseydim? babasını soruyorum tanışıp güvenini kazandıktan çok sonra. aptal derdi hep diyor. babasına artık kendi de hak veriyor sanki. bağlayıp döverdi beni diyor, gözlerinden geçen anlık nefret kıvılcımlarını hızla savuşturarak. hayatı boyunca maruz kaldığı şiddete bir açıklama bulmak zorunda, delirmemek için. işkencecisinin haklılığına inanmak zorunda.. ailesi, sorunlarını, içinde zıpzıp zıplayan cinlere bağlayınca, mahallenin cinci hocasının saçmalıklarına maruz kalmış mütemadiyen. vurdumduymaz bir psikiyatristin tipine bakarak verdiği ilaçların uyuşukluğuna fazla katlanamamış ilker. yine de gitmiş üniversiteye, sınıf öğretmenliği okumuş, tayin bile olmuş. ama 2 ay dayanabilmiş öğrencilerle dolu bir sınıfın başında durmaya. işte kimi unutmak için içer uyuşturur kendini vs., ilker de kendini bilgisayar oyunlarının sanal dünyasına vermiş gece gündüz. kahramanlık destanlarıyla donattığı sanal karakteri, gerçek karakterinin cam yaralarına pansuman edermiş. şimdi dönmüş yine baba ocağına. herşeye rağmen ekonomik özgürlüğünü kazanıp işkencecisine minnet etmeden yaşamak dileğinde. yaşamak da demiyor aslında, huzurla ölmek diyor istediği. onu dinlerken, ağzımı açıp birşeyler demek, yardım etmek istiyorum. ama bu 26 yıllık yaranın neresine dokunulur, nasıl kapanır bilmiyorum. çaresizce acısını bakıp dinlemeyi seçiyorum. bu adamın amatör bir psikoloğa ya da başka bir öğütçüye ihtiyacı yok. güvenmeye, güvenilmeye ihtiyacı var sadece. üzülüyorum. ama onun yükü ruhumda taşımak için çok ağır. silkinip yürüyorum.

doktor, alkolik misin dediğinde: hayır değiim, sadece her akşam bir ufak votka içerim demiş ulaş. gülerek anlatıyor. üç aydır içmiyor ya adamda göbek falan kalmadı, eridi gitti. tam bir keyif ehli kendisi. kısa sap bağlamasını eline alınca da ondan mutlusu yok. insana ve muhabbete meyletmiş hayat boyu. öyle parayla pulla işi yok. ama bir o kadar da yanlış iş seçip muhasebeci olmuş. başkalarının parasını sayarken zerre heves etmez, gönül zenginliği ulaş’ın tedavüldeki banknotu. açıköğretime katlanarak bitirdiği okul kariyerinde, kitaplarda aramaz bilgeliği. pir sultan’da, karacaoğlan’da arar sevdayı gönül gözüyle. adını koyamasa da paranın tek geçerli değer olduğu, insanın insana düşman olduğu, köle olduğu bu düzende var bir yanlışlık. onun derdi herkesin sanki herşey gerçekmiş, doğalmış gibi davranması.. o da muhasebenin ve finansın ve paranın sözde gerçekliğini votkayla bulandırır, alayına güzel bir ayar çeker imiş. sonra gelsin ulaş’tan yanık bir türkü, anadolu bilgeliği tadında.

bir de ben varım tabii, kasabanın delisi. ukala dümbeleği. kanguru gibi sekişim 50 metreden kimliğimi ele verir. gece büyük ayı grubunu görmek için kafayı gökyüzünden ayırmayan ucube. “gumetellama” mı ne, öyle bir yerden hikayeler anlatır. afrika’nın honduras köyünden bahsedermiş. hani futbol takımıyla maç yaptık ya! doktor anlattığı hikayelerden sonra şizofreni şüphesiyle kaşlarını çatınca, içinde buradan çıkabileceğine dair bir umut da belirmemiş değil hani.. tek insan, tek hayat, tek iş, tek ülke, tek mahalle sloganlı türk aklı doktor da olsa aklı başında bir ademin bu kadar alakasız iş yapıp ülke gezdiğine inanamıyor. bu tuna denen manyak bir de zamanını atık geri dönüşüm projesi hazırlamak, insanlara mevsimlerin nasıl oluştuğunu ve dünyanın yörüngesini anlatmak gibi bir sürü abuk subuk iş yapmakta.

kim yahu bütün bu insanlar? belediye otobüsünde bile biraraya gelmeyecek bu ve benzeri yüzlerce nev-i şahsına münhasır karakterle bir arada yaşam gibi bir zorunluluğum var bu ara. kimse canının istediği gibi çekip gidemiyor. birbirleriyle iyi geçinmeken başka bir çareleri de yok. tek kural şu: ilk yumruğu atan da yiyen de en az 15 gün geç çıkar buradan! dağların arasında girişi çıkışı olmayan bu 1 dönümlük yaşam alanında, bu alakasız karakterlerin birbirlerinden başka kimsesi yok. farklılıkları hoş görmeyi, alttan almayı, barışçıl iletişimi öğrenen var mı? yoksa küfür etmeyi, it dalaşını mı öğreniyorlar? hepsinden birazcık herhal.. türkün yalnızlıkla sınavında, yanlış cevabı kopya çeken bu güruh, en azından herkesle aynı cevabı vermenin huzuru ve rahatlığıyla mışıl mışıl uyumakta.

eytürkgençliği’nin istikbali ise şafağı gibi zifiri karanlık.. diyor baktığı yerde trajedi gören ukala dümbeleği.

Grup. Türk Dil Kurumu sözlüğünden kelime anlamı: 1- Ortak özellikleri olan varlıklar, nesneler bütünü. 2- Görüşleri, çıkarları bir olan kimseler bütünü, ekip.

Şimdi grup kelimesinin birinci anlamını al, yerel kelimesinin ikinci anlamına yerleştir. O zaman şöyle diyebilir miyiz?

Yerel Grup: Ortak özellikleri olan varlıklar, nesneler bütününün bulunduğu yere göre tanımlanması.

Mesela mahalle ortamında yaşamış olanlar bilir. Mahalle çocukları bir trip içindedirler adeta, kendi geyiklerini yaratırlar, takma isimler olsun, yeni oyunlar olsun, ne bileyim moda akımlarına özenme filan. Büyüklere yönelik grup halinde bir tutumları da vardır. Mahallede kendilerine iyi davranmayan bi bakkal amca varsa gidip ondan sakız çalarlar cezalandırmak olsun hesabı, sonra gidip daha iyi, tonton bakkal amcadan cips kola alırlar. İşte, Prenses, esasında bu çocuklar  planlı, programlı, işbölümlü filan yerel grup eylemleri içinde yaşarlar. Mesela biz, 8-9 yaşlarındayken, bir yılbaşı akşamı büyüklerin keyfini bozmayalım diye onların eğlendikleri mekana mesafeli bir yerde oyalandırılırken cıngar çıkartıp, bir takım uyduruktan dramalar yaratıp bir şekilde büyüklerin olduğu yere kabul edilmeyi başarmıştık. Sanırım yalan uydurmaya ortaklık etme suçundan annemden sağlam çimdik yemiştim masa altından, ama tüm mahalle çocuklarıyla birlikte büyüklerin eğlence dünyasına çocuk olarak kabul edililip, onların da ona göre davranmayı kabul etmelerini sağlamıştık. Süper organize bir eylemdi. Gruptan bir kişi tüm dramı yaratan olacaktı, hani mızmızcı çocuk rolü. O mızmızlanınca diğer çocuklar ayaklanıp onlar da mızmızlanacaklardı ve iki ikişi de iletişim kişisi olarak gidip büyüklerden birini (mümkünse en hassas, sevgi dolu anne veya babayı) yakalayıp ayaklanmayı korkunç dramatik bir felaket olmuşcasına, doğaçlama yalan yöntemini kullanarak anlatacaktı ki birilerinin dikkatini çeksin mevzu, rakı masasında gündeme otursun, kulaktan kulağa gezsin ve dayanamayan ana baba yüreği olaya müdahale etsin. Tabi bu sözcüler grubun bilinen yaramazları değil de ya çokbilmişleri ya da inekleriydi. Çünkü inekleri büyükler daha çok dinler.

Demek istediğim, Prenses, birbirini az-çok tanıyan ilgisi, bilgisi farklı ancak görüşleri, çıkarları aynı olan kimselerin biraraya gelip ortak çıkar doğrultusunda hareket etmesi, pek çok şeyi değiştirebilir. Var olan gerçekleri iyileştirebilir. Bu gruplar çoğalıp birbirleriyle fikir ve zikir alışverişinde bulundukça da kitlelerin zararına ve fakat bir takım bireylerin menfaatine ortaya çıkan bozuklukların en azından gündeme gelmesi sağlanabilir, bir sonuca ulaşması ise bu grubun hedefleri ve buna bağlı olarak taktikleri ama en önemlisi de grubun enerjisiyle şekillenir. Sonuçta bir şeyler ortaya çıkarmak için kendi kendine organize olmuş bir grup illa ki dünyayı topyekün değiştirmeyi hedefliyor olmayabilir, hani mahalle çocukları örneğini düşünelim tekrar. Sadece birbiriyle geçinebilen ve ortak anlar, mekanlar, ilgi alanları paylaşan kişilerin kendi dünyalarını değiştirmeyi amaçlamasıyla ortaya çıkan bir şey bu. Bunu özellikle belirtiyorum Prenses, zira aktivizm (eylemsellik) denildiğinde başka başka çağrışımlar geliyor insanların aklına, çoğu zaman siyasi tarih içindeki örneklere dayanarak ve kelimenin gerçek anlamından uzakta. Esasında aktivizm, öncelikle çok basit bir bireyin, çok basit olan hayatında karşılaşmak istediği şeyleri mümkün kılacak her türlü eylemde bulunabilmesi değil midir? Yani amaç ya da hayal doğrultusunda benimsenen strateji. İçecek suyun kalmamışsa ve suyun kimde olduğunu biliyorsan, onu gidip almak için en pratik ve etkili yöntemi denemez misin? İşte bu bireysel stratejiler küçük grup içinde kendini sürdürebilmek için roller ve kişiler bulduğunda bir yere doğru gidebiliyor. Önemli olan nokta “kendi kendine organize olabilme”dediğimiz şey. Zira bu tür eylemsellik halleri, evet, bir amaç yolunda kullanılan stratejilerdir ve ancak önemli olan bu an ve bu mekanda gerçekleşen eylemselliğin durumudur. Yani amaç uğrunda başarı için kendini parçalayan bir grup eylemselliği düşünülemez. Ha düşünülür de her yol mübah kafasıyla sürdürülebilir bir grup harekete geçirilemeyeceğinden bir kerelik biraraya gelip iş çıkaran bir grup, daha ilk eylemsellik halinde dağılabilir, sırf o ana değil de epey uzaktaki esas hedefe odaklanılarak egolar şişirildiğinden.

Bu sebeplerden “yerel grup” hareketinden bahsetmek istedim Prenses. Daha büyük, ulusal, uluslararası vesaire hareketlenmelerde öncelikle eylemsellik kısıtlı oluyor zira bütçesi, kaynakları ve kapasitesi büyük olan gruplarda ne olup biteceğini adım adım hesaplayan bir grup kişi karar alma mekanizmasında ve sen bu kişilerden biri olmak zorunda değilsin. Grubun geneline güvenirsin, desteğini verir yapacağını yaparsın, genel amaçla aynı görüşte olabilirsin ama karar alma mekanizmasını doğrudan gözlemleyemediğin için taktiksel eylemlilik adına yaptığın işleri benimseyemeyebilirsin ve gruptaki sürekliliğin de uzun olmaz genelde bu sebepten. Bu da büyük grubun dengeleridir, ayrılanların yerini yeni ve başka tecrübe/beklentilerle gelenler alır ve grup evrilip başka bir şeye dönüşür sen içinde olsan da olmasan da. Yani büyük grup kendi kendini organize etmez/edemez. Bunda kötü, tü kaka bişiy yok Prenses, yanlış anlama sen takıl kafana göre, büyük gruplar okul gibidir. Psikolojik dengeler, insan ilişkileri, hiyerarşi mekanizmaları, tanımadığın insanlarla, yeri geldiğinde bilmediğin dillerde iş çıkarabilme ve özellikle etkili iletişim ile bir sonuca varma üzerine çok şahane deneyimler edinirsin. Ha, başta kafanda oluşturduğun hedef her neyse ona ulaşamama ihtimalin epey büyük ama öğrendiklerini daha sonra küçük bütçeli, küçük hedefli ama çabuk aktifleşebilen bir grup içinde kullanırsın ki harika da olur zannımca.

Küçük grup kampanya stratejileri, grup içinde etkili iletişim, konsensus ile çabuk karar alma vesaire vesaire gibi konulara dalıp bu mektubu uzuuun bir didaktik yazıya çevirmek istemiyorum, Prenses çünkü yazılmışı var diyorum. Hakikaten konuyle ilgili Türkçe bilgi ararsan hani merak edip, çok şahane insanların oluşturduğu şiddetsizlik web sitesini güzelce gözden geçirebilirsin. Aradığın her şey orada var! Ben bunun yerine Avrupa’dan gayet eğlenceli ve öğretici bir küçük grup blokaj eylemiyle seni başbaşa bırakmayı tercih ediyorum bu yazıda.

Aşağıdaki video, Belçika’nın bağımsız/yerel grup hareketlenmeleri tarihiyle meşhur, görece özgür kişilerin yaşadığı Gent şehrindeki genetiği değiştirilmiş organizmaların üretimi ve tüm dünyaya dağıtımını elinde tutan Cargill soya fabrikasının blokajı eyleminde çekildi. Bu kişiler herhangi bir organizasyona göbekten bağlı değil, aynı şehirde yaşayan ve ortak ilgileri olan kişilerden oluşmuş otonom bir gruba dahil. Videonun başında Cargill’in genetiği değiştirilmiş soya tohumuyla kalıcı can ve doğa tahribatı verdiği Latin Amerika’daki çiftçi ailelerine bu üretimin neye mal olduğu anlatılıyor. Sonrasında ise Gent şehrindeki Cargill fabrikasını bir gün boyunca “kapatan” eylemcilerin bunu anlatmak ve duruma doğrudan müdahale etmek için yaptığı yerel grup eylemi….

Haydi afiyet olsun, Prenses!

E ilgi alanımız uzak doğu olunca o malum bardak hikayesini anmadan geçmek olmaz. (Klişeyi bilen okur bir sonraki paragrafa atlasın lütfen) Zen konusunda yazılı tüm kaynakları incelemiş, kitaplar yazmış, dersler vermiş bir profesör sonunda hızını alamayıp bir zen tapınağına gider. Ustadan bu işin sırrını öğrenmek ister. Sorar ama hemen arkasından anlatmaya başlar. Şu şöyle demiş, bu böyle demiş diye. Zen ustası bu arada profesörün bardağına çay doldurmaya başlar. Bardak dolar ama usta doldurmaya devam eder. Çay taşar, hasıra dökülür. Sonunda prof, durun n’apıyosunuz diye müdahele eder. Usta cevaplar; sen işte bu bardak gibisin. Ağzına kadar bilgiyle dolmuşsun, ben sana hiçbirşey öğretemem. Öğrenmek istiyorsan, önce bardağını boşaltmalısın ki ben doldurabileyim.

Şimdi usta haklı tabi ki. Diyecek birşey yok ama prof ne yapsın ki? İlkokulun ilk dakikasında sıraya girmeyi öğrenen, arkasından her şeyi ezberleyen, daha sonraki yıllarda da insanların isimlerinin başındaki ünvanlarla değerlendirildiği, sesi yüksek çıkanın pastadan büyük dilimi aldığı bir toplumda hayatta kalmakla uğraşan bir insandan farklı birşey beklemek zor elbette. Ne demişler bilmemek ayıp değil öğrenmemek ayıp. Bilmediği, bilemediği anlarda hemen açığı kapatmak için sarılmış kitaplara, öğrenmiş ne varsa ne yoksa.

Ne diyorum yani? Açmayalım mı kitap kapağı? Okumayalım mı bu blogu? Okumayacaksan niye yazıyorum o zaman ben? Oku tabi. Bedenin karbonhidrata, proteine nasıl ihtiyacı varsa, zihnin de besine ihtiyacı var. Okuyarak besle zihni. Toprağına su ve gübre olsun ki çiçekler açsın dallarında. Ama işte o çiçekleri anlama noktasına gelince, hesaptan kitaptan başka birşey girmeli devreye. Sezgisel kavrayışta diyebiliriz belki buna. Aslında doğrudan deneyimle idrak edilen, içselleştirilen bilgiler. Yaşamın ta kendisi, deneyim… Hangi çiçeğe güzel, hangisine muhteşem diyeceğini öğrenmek için okuyabileceğin bir kitap yok ne de olsa.

Sezgilerin dünyasına girdiğinde, kavramları doğru ve yanlış gibi keskin biçimde ikiye ayırmak pek mümkün olmuyor. O noktada karışıyo işler. O yüzden gidip bir zen ustasına hayatın anlamı nedir diye sorduğunda, sana boş boş bakabilir, ağaç diyebilir ya da bambu sopasını kafana indirebilir. Hepsi doğru cevap olabilir. Mesele kavrayışa erişinceye kadar deneyimlemek sanırsam. Belki olayın sırrı bambu sopada, yıllarca kafaya yiyince bir ışık yanıveriyor ya da komple kapatıyorsun çakraları bir daha açmamak üzere.

Yıllar önce okuyup, kütüphanemin bir köşesine terkettiğim bir kitabı yeniden elime aldım bugünlerde. Ondan kaynaklı aslında bu yazı. Amerikalı bir abimiz, en son kozunu oynar ve hayatın anlamına bulmak üzere Japonya’da bir zen tapınağına gider. 18 ayını tapınakta geçirir ki bu yüzden kitabın adı “Bir zen tapınağında 18 ay”dır. Amerikalı bir adamın, japonları anlama çabası bir tarafta, zen üzerine yıllarca biriktiği bilgiler bir tarafta. Zen özgürdür diye tapınağa giden bu her türlü sisteme karşı olan arkadaş, tek sıra halinde yürümek, her gün kendisine verilen işleri yapmak ve ritüelleri uygulamak zorunda kalınca kafası karışıyor tabi ki. Bardak bir boşalıyo, bir doluyor, sonra neler oluyor neler? Sonunda n’oluyor peki, aydınlanıyor mu bu arkadaş? Ben hala düşünüyorum bunun üstüne. Bilemedim henüz.

Adamımız bu yolda şevkle mücadele ederken, bir taraftanda bize tapınak hayatını anlatıyor. Okulu kıran yalnız biz değilmişiz. Tapınak duvarından atlayıp sake içmeye gitmekten tut, buz gibi havada üşümeden meditasyon yapmak için turuncuların içine gizlenmiş ısıtıcılara kadar ne numaraları varmış meğer keşişlerin. Kitabın Zen dersi vermek gibi bir derdi de olmadığı için okuması da gayet keyifli, akıp gidiyor. Baskısının cep boy olması da ayrı sevdiriyor kendini… Hıımm peki zen nedir mi dediniz? O zaman smoke on the water işte. Haydi bakalım…

Ama sansürden daha kötü bir şey varsa prenses, o da sansürün bir toplumda normalleşmesi, haklı görülmesi ve ona ses çıkarılmaması. Sansür uygulayan zihniyet, kendi iktidarı ve gücüne zarar gelmemesi için insanları bilgiden mahrum ederek uyutmak amacı güder. Sansürün normalleştiği bir toplum ise bu zihniyettin başarıya ulaştığını tesciller. İktidarından bir korkusu olmayanın sansüre ihtiyacı da yoktur. Eğer ki kafan karışıksa prenses ben söyleyeyim: Devletin insanların neleri okuyup okuyamayacağına karışmak gibi bir yetkisi yoktur. Demokrasilerde devletin varoluş amacı insanların mutlu ve huzurlu bir şekilde yaşayıp üretebileceği koşulları sağlamaktır ve bu da iç ve dış güvenlik, altyapı, enerji kaynaklarının yönetimi ve vatandaşlar arası anlaşmazlıkları düzenleyen hukuksal yapıdır. Avrupa, Kuzey Amerika ve bilimum başka daha sağlıklı işleyen demokrasilerde devletin bunun ötesinde vatandaşının hayatına ve beynine müdehale hakkı yoktur. Çocukların zihinsel ve fiziksel gelişimini kollamak devletin işi değildir, bu anne ve babalarının, okulda öğretmenlerinin görevidir. Belli sembollere başka insanların nasıl davrandığını denetlemek devletin işi değildir, o semboller eğer bir ülke için önemliyse o sembollerin temsil ettiği değerleri kollamak bütün vatandaşların görevidir. Voddoo bebeklerini kollar gibi sadece sembollü kollamak o değerleri ne yaşatır ne de yüceltir.

Giderek artan miktarda insanlar internette devlet sansürüne karşı seslerini yükseltmeye çalışıyorlar ve sen yoksan bir kişi eksikler prenses. Sansüre ve sansürün normalleştirilmesine karşı ses çıkarmak asıl bir vatandaşlık görevidir. Yarın öbür gün prensese mektuplar’ın veya sevdiğin takip ettiğin bir çok başka blogun, sitenin de kapatılmasını istemiyorsan bugün daha fazla geç olmadan sesini çıkartmaya başla, ses çıkaranların çalışmalarını yılmadan üşenmeden paylaş, çevrendeki insanlara sansüre neden ses çıkarılması gerektiğini anlat. Hemen şimdi yapabileceklerin:

• 17 Temmuz Cumartesi günü saat 17.00′de İstanbul Taksim Meydanındaki yürüyüşe katılın: http://www.sansurekarsiyuruyus.com/ (bu haftasonu!)
• Sansüre Karşı Ortak Platform Deklarasyonuna imza atın: http://www.sansursuzinternet.org.tr/
• “Sansür: Elim Sende!” projesine katılın: http://elimsende.info/
• Bu girişimleri Facebook’ta, Twitter’da, İnternet günlüğünüzde ve/veya diğer sosyal platformlarda duyurarak arkadaş çevrenizin aydınlanmasında rol oynayın.

daha fazla bilgi ve video için: http://blublu.org/sito/video/video.htm

Abiler San Fransisko’lu bir çift. Genelde bildiğimiz sevdiğimiz şarkıların coverlarını yapıyorlar. Gördüğünüz şey duyduğunuz şey mottosuyla hareket ediyorlar.”Hiç gizli bir ses yok, hiç dudak senkronizasyonu, hiç overdubbing yok. Gördüğünüz şey duyduğunuz şey.” diyor Conte. “Bazen, iki veya üç Natalyler kendisiyle harmonize olabiliyor, ve o zaman siz bu üç videoyu üst üste bindirilmiş olarak görüyorsunuz ekranda.” Bu tekniğin çok güzel bir örneği Beyonce’dan Single Ladies coverları. Bu video battaniyelerden yapılmış akustik düzenlemelerle Conte’nın yatak odasında çekilmiş, Conte’ye göre bu müzik tarzlarına gayet uygun. “Sanırım müzik kültürünün bir kaideye dönüşmesinden, özellikle grup kültüründen hoşlanmıyorum,” diyor. “Yapay geliyor, duman ve aynalar gibi geliyor. Müzik o şekilde olmak zorunda değil gibi geliyor bana. Gayet normal ve erişilebilir bir şey olabilir müzik.”

Bahsettikleri müzikteki samimiyeti videolarında görmemek, hissetmemek mümkün değil. Pomplamoose’un hiç bir basılmış albümü veya kopyalanmış CD’si yok. Yine de geçimlerini şarkılarından kazanıyorlar, geçen yıl iTunes, Amazon, Myspace gibi mecralardan 100.000′i aşkın şarkı sattılar.

Pomplamoose Youtube’un “Müzisyenler Aranıyor” adlı reklam gelirleri paylaşım programına ilk davet edilen gruplardan. Bu programla Youtube videonun üzerine veya yanına yerleştirdiği reklamlardan kazanılan geliri yarı yarıya müzisyenlerle paylaşıyor. Bu şekilde müzisyenlere her hangi büyük bir şirketin yardımı olmadan kendi şarkılarının reklam gelirleriyle ayakta kalabilmelerinin kapısı aralanıyor. Reklam gelirlerinin de az buz olduğunu sanmıyorum, Pomplamoose’un Single Ladies coveri 5.000.000 kez görüntülenmiş, her bir video klipleri ortalama 1.000.000 izleyiciye ulaşıyor.

“Eğer prodüksiyonu, enstrümanları ve diğer herşeyi kendi başına yapamayacaksan, o zaman yardıma ihtyacın var. Bu da müzik şirketlerinin çok usta olduğu bir konu,” diyor Dawn. “Eğer, mesela, Lady Gaga gibi şarkı yazan biriysen ve seni Lady Gaga yapacak herşeye ihtiyacın varsa, Youtube bunu yapmaya yeterli olmayacaktır, büyük şişko bir müzik şirketine ihtiyacın var o zaman. Ama sadece bir grupsan, artık öyle ciddi bir desteğe ihtiyacının olduğu bir çağda yaşadığımızı düşünmüyorum.”

Dawn ve Conte’ye göre bir şarkıyı üretme, kaydetme ve videoyu editleyip Youtube’a yükleme sadece bir hafta alıyor. İkili coverlarının mekanik lisanslarını da online olarak alıyor, ki bu oldukça hızlı ve basit bir işlem. “Mesele bu işte,” diyor Dawn, “İnsanlar bu tip şeylerin gökdelenlerin tepesinde kocaman masaların arkasındaki dahiler tarafından yapılabileceğini düşünüyor, ama sadece internete girip kendin yapabilirsin.”

Tabi, Türkiye’de öyle her siteye girmek mümkün değil malumunuz, Youtube ne zamandır yasaklı insanlar Gazze’ye tünellerden ekmek götürür gibi tünellerden Youtube’a girmeye çalışıyorlar. Alem gider Mersin’e biz gideriz tersine. İnsanlar ve ülkeyi yönetenler ne zaman idrak edecek acaba yasaklananın sadece bir site olmadığını, modern dünyanın bilimine, teknolojisine, kültürüne, sanatına yabancılaştığımızı, karşı fikirlere tolerans gösterme yetimizi geliştirme şansımızı kaybettiğimizi ve bunun kafamızı kuma gömmekten öte hiçbir anlamı olmadığını ne zaman idrak edicekler gerçekten merak ediyorum. Sansür diyince sinirlerim tepeme çıkıyor prenses, bir ülke için böyle bir utanç kaynağı olamaz, ülkeyi abuk sabuk baskıcı rejimlerle aynı kefeye koymaya sonra da pişkin pişkin demokrasiden cumhuriyetten dem vurmaya kimsenin hakkı yok. Ben daha fazla sinirlenmeden, Pomplamoose’dan çok eğlenceli, yazın ritmine ve enerjisine uygun bir şarkıyla kapatalım, haydi oturmaya mı geldik:

ps: Bu yazının hazırlanmasında suradan faydalanılmıstır. Pomplamoose’un youtube sayfası da burada, diger sarkıları da tavsiye edilir.

Onsekizinci ve Ondokuzuncu yüzyılda Almanya’da artık havalar mı kötü gitti, hayat çok mu bayıktı her ne olduysa bir seri müthiş düşünür çıktı ortaya prenses. O devreye kadar genelde boktan havası ile meşhur Britanya adasından çıkıyordu büyük felsefeciler, misal bir Locke, bir Hume boş bir kafayla geliyoruz dünyaya, ne öğreniyorsak dünyada deneyimle öğreniyoruz yeminlen derken rahip Berkeley İrlanda asiliğiyle hadi len ordan geyik İngilizler, herşeyi dünyadan öğreniyoruz diyorsunuz ama siz daha gerçek dünya diye bir şey olduğunu bile gösteremezsiniz bana, nerden biliyorsunuz herşeyin kafamızın içinde olup bitmediğini diyerek, empirisizm’ın (herşeyi görerek dokunarak öğreniyoruzculuk) idealizmle (gerçeklik zihinde olup-bitercilik) aslında ne kadar kol kola olduğunu ayyuka çıkardı. Alman bir abinin araya girip kavga etmeyin bakem, ikinizde haklısınız demesi çok sürmeyecekti, bu abının ismi iste Immanuel Kant.

Kant her halde batı felsefesine en büyük etkiyi yapmış düşünür, günümüzde zihinle ilgili psikoloji de olsun cognitive science’da olsun felsefe’de olsun bir çok model kavramsal kökenleri olarak Kant’a gider. Ahlak Felsefesinde, Sanat felsefesinde sunda bunda da çok etkisi olmuştur ama oralara hiç girmiycem, biz zihinde kalalım. Kant’ın en büyük keşfi, onu aşmış düşünür yapan en büyük düşüncesi şudur: Bizim duyu organlarımızla farkında olduğumuz ve etkileşimde olduğumuz dünya senin zihninin inşa ettiği bir fenomen aslında. Bu dünyaya fenomenler dünyası diyelim. Objelerin ve dünyanın bizim zihnimizden bağımsız bir şekilde kendi içlerinde (thing-in-itself) oldukları hali, yanı gerçek dünya ise Noumena (Numen demişler Türkçe’de). Biz numenler dünyasını hiç bir zaman bilemeyiz, o dediğimiz gibi şeylerin kendi içlerinde oldukları hal. Kendi doğaları neyse artık. Bizim gördüğümüz bildiğimiz her şey, bilgisayar, masa, sandalye, bilimsel teoriler vs., herşey bizim duyu organlarımızdan geçip zihnimizce uzay, zaman, neden-sonuç gibi belli formlarda işlenmis. Yani bizim görüp görebileceğimiz bilip bilebileceğimiz her şey fenomenler dünyası ile sınırlı.

Ama ne yazık ki Kant burada durmuyor ve asıl yeni başlıyor, bu temel ayrım üzerine ulen ilginç bir şey buldum ben galiba diyip bir gaza geliyor, bir teoriler argümanlar üretmeye başlıyor orda bildiğin yoldan çıkıyor. Ardına gelsin trancendental (aşkınsal ya da fizikotesi) argümanlarla numenler üzerine ahkam kesmeler (hani biz numenler dünyası hakkında hiç bir şey bilemezdik?), zihnimizin nasıl çalıştığını acayip detaylarla açıklamalar (zihnimiz kendi kendisinin fenomeni olmadığına göre nerden buldun nasıl çalıştığını birader?) daha neler neler. Kant’in bu kontrolden çıktığı kısımlar sadece Kant’la da kalmadı, Alman idealizmi diye anılan koca bir nesli de peşinden sürükledi, Schelling’ler, Fichte’ler, Hegel’ler uçan uçana. Bu devrede yazılan textlerde en çok kullanılan ve ne olduğu en az anlaşılan kelimeler bin bir türlü trancendental hede hodo, noumena ve phenomena. Bu hengameye hiç kapılmayan bir kişi var yalnız, fırtınadan uzakta sessiz sakın evinde yaşayip, her gün köpeğini gezdiren, kadınlardan ve insanlardan belli bir mesafede munzevi yaşamayı seçmiş, dönemine ve çağdaşlarına öfkeyle bakan bir büyük düşünür: Arthur Schopenhauer.

Schopenhauer Kant’in büyük düşünsel keşfinin gerçek anlamını idrak eden ilk filozof, ve Kant gibi gaza gelmeyip bu düşünceyi nihai noktasına kadar azimle takip edip, bu yolculuk boyunca aldığı notları 26 yaşında yazmaya başlayıp 30 yaşında “İstem ve Temsil olarak Dünya” (The World as Will and Representation) adıyla yayımlar. Ömrünün geri kalanını anlaşılmayı beklemekle geçecektir garibimin,  ölümüne yakın biraz anladılar ama son pişmanlık neye yarar. Hala da bana batı felsefesinde hakkettiği yeri edinememiş gibi geliyor. (Muhtemelen uçan kaçan haddini aşan teoriler üretmediği için)

Peki, Schopenhauer ne diyor? Kant’ın numenler ve fenomenler dünyası ayrımı ile başlıyor bu abi. Diyor ki Kant harbi aşmış bu ayrımı yapmakla, ne kadar övsem azdır. Ama ortam bu kelimleri abuk sabuk kullanan insanlarla dolu, ben şunları gerçek anlamlarına daha yakın bir şekilde ifade edeyim. Fenomenler dünyası ile başlayalım, bu dediğimiz gibi bizim gördüğümüz bildiğimiz dünya işte, Taksim, istiklal, masa, sandalye falan filan. Bu zihnimiz ürettiği bir fenomense, biz buna temsil diyelim. Sonuçta bu zihnimizin ürettiği şeyler, gerçekte dünyada nasıl olduklarını bilmediğimiz şeylerin yerine geçiyor, onları temsil ediyor, onların yerine duran birer sembol bunlar. Nevizade’nin gerçekte kendi içinde nasıl bir şey olduğunu bilemem, ama zihnimde ki Nevizade temsili ile yolumu bulup yine zihniminde ki bira ve balık temsili ile önümdeki şeylere uzanıp, mideme bira ve balık dediğim şeyleri indirebilirim. Biranın ve balığın kendi içlerinde ne olduğunu bilemeyebilirim, ama mideye indirmesi güzel oluyor onu biliyorum Bütün dünyamız bu şekilde bir temsilden ibaret, gerçekte kendi içlerinde ne olduğunu bilmediğimiz şeyleri algımız ve zihnimizle belli kategorilere ayrıp duyusal, kavramsal veya dilsel sembollerle temsil edebiliyoruz güzel bir şekilde. Bu dünyaya temsil dünyası diyelim (the world as representation).(Obje-sembol ilişkileri ile ilgili daha detaylı bir yazı şurada)

Peki ya noumena, numenler dünyası? Şeyler kendi içlerinde ne? Neyse ne be kardeşim sana ne, balık bira mideye indikten sonra ne yapıcan numenini fenomenini. Keyfine bak sen. Schopenhauer inatçı adam tabi, ben balığın biranın gerçekte ne olduğunu bilemezsen ne anladım balıktan biradan, ya hepsi zihnimin bana oynadığı bir oyunsa, bir rüyaysa hiçbir gerçekliği yoksa? Hem balığı birayı bir yana bırak, ben neyim kendi özümde? Acaba balığın, biranın kendimin gerçekte, özünde ne olduğunu bilebilmemizin bir yolu var mi? Temsilin ötesine geçebilir miyiz? Schopenhauer temsilin ötesine geçmeye çalışmamıza gerek yok, tam tersine kendimize doğru dönsek ne olduğunu bulucaz zaten diyor. Senin bir vücudun var mı kardeşim? Var. Bu vücudunu dışardan algılayışınla zihninde bir temsili de var mı kardeşim? Var. Peki, bu vücudu aynı zamanda içinden de algılamıyor musun, zihninde ki temsilinden başka bir şekilde? Senin kontrolün dışında nefes alıp verişini, sıcak bir şeye dokununca hızla kaçışını, yaptığı her hareketinde bazen senin kontrolünde bazen senin kontrolünün dışında orada olan senin temsilinden bağımsız bir şey, seni var kılan bir şey, bir istem var vücudunda. Kendi vücuduna dönüp bakarsan görüceksin (Dipnot budist abiler 20-30 yıl meditasyonla buna kaşıyorlar ama sen yaparsın prenses, bir bakışta, inanıyorum ben, yeminlen). Schopenhauer vücudumuzun numenine istem der, ve temsil dünyasının dışında bizim de parçası olduğumuz bir de istem dünyası var der, bunu vücudumuza dönerek bilebiliriz der. Sadece bizim vücudumuzun değil, dünyada bütün canlı cansız herşeyin numeni istem, kendi vücuduna bakıp bütün istem dünyasını anlayabilirsin.

İstem ne ki dediğini duyar gibiyim prenses? Bizim kavramsal dünyamızın dışında olan ve hiç bir şekilde o dünyaya giremeyecek, girdiği zaman anlamını yitirecek, o dünyayı taşıyan ve vareden bir şeyden bahsederken hangi kelimeyi seçersen seç, işin zor. Sen şimdi zihninle pür dikkat anlamaya çalışıyorsun, ama iste zihninle anlamaya çalıştığın için de tam da o zihnin yüzünden anlayamıyorsun, anladığını sandığın hiç bir şey istem değil onu baştan diyim sonra mızıkçılık olmasın. Nası olucak bu iş? Dediğim gibi budist abiler 20-30 yıl harcıyor bunu gerçekten bilmek için, ama hadi ben sana bir kıyak geçeyim ve kavramsal olarak açıklayayım. Daha sonra gerçekten temsili olarak değil, numen olarak bilmek istersen vücuduna konsantre olup üzerine kasarsın. İstem modern bilimin tabiri ile güç veya enerjiye tekabül ediyor (güç enerjiyle, enerji de güç ile tanımlandığından bilimin de şeylerin özünde ne olduğu hakkında bize bir yardımı yok burada). Matematikte iyiyimdir de fizikte hep bocalarım, ama kabaca doğada ki herşey enerjiden ibaret derler. Her parçacık, obje veya objeler sisteminin her hangi bir konumda belli bir enerjisi vardır. Kinetik, termal, potansiyel, gravitasyonel, ses, ışık, elektromagnetik vs. bir ton farklı formda enerji tanımlanmıştır ama hepsi aynı nane: belli zamanda belli bir güç yaratan bir şey. Bir şeyin başka bir şeyi itirmesi iste. Itirdiğinde yarattığı etki güç, o gücü yaratan şey enerji. En mikro ölçekten en makro ölçeğe kadar herşey birbirini ittirip kaktıran bu ne üdüğü belirsiz abiler iste. Bu nanelerin hepsinin aynı olduğu enerjinin korunumu yasasından da bellidir: Enerjinin bir formu yokolsa bile kapalı bir sistemdeki enerji sabittir ve kaybolan enerji başka bir formda geri gelir. Evrendeki toplam enerji milyonlarca yıldır sabit.

Ama bu ittirip kaktıran ne uduğu belirsiz abiler bazen bir araya gelip birlikte ittirmeye kaktırmaya da başlayabiliyorlar, enerjinin korunumu yasasından tabi bir araya geldiklerin de daha güçlü bir şekilde ittirip kaktırdıklarını tahmin edersin. Schopenhauer bu bir arada hareket eden enerjilere istemin objeleşmesi (objectification of the will) diyor. İnsan zihni bu noktadan itibaren çalışmaya başlıyor, istemin ne olduğunu anlayamıyoruz çünkü o numenler dünyasında ama istem objeleştiği zaman elle tutulur oluyor zihnimizde, bir forma burnuyor, gözle görülür bir etkisi oluyor. Atom alt parçaçıklardan, atomlara, moleküllere, cansız maddelere, kristallere, canlı organizmalara, bitkilere, hayvanalara ve insanlara derken en alt seviyelerinen en üst seviyelere kadar objeleşen istem. Objeleşen istemi bilim kitaplarından bol bol okuyabilirsin, aç bi fizik, astronomi, kimya, biyoloji, zooloji, ekoloji vs. kitabını istediğin katmanda istediğin seviyede objeleşmiş istemin davranışlarını evrimini detayları ile anlatsın sana bilim adamları. Ben ona hiç bulaşmıycam. Ben isteme geri dönüyorum.

Schopenhauer buna neden güç veya enerji değil de istem diyor? Çünkü bilim biz ve bizim dışımızdaki şeyleri araştıran bir alan, yani bilim her zaman fenomenler dünyası ile ilgili. Bilimin buldukları da fenomenler dünyamızı zengileştirmekten öte bir şey değil. Bilim hiç bir zaman bize numenler, istem dünyası hakkında, şeylerin gerçek doğası hakkında bilgi vermez, amacı da bu değil zaten. Bilim daha fazla temsil üretir, o temsilerde bizim hayatımızı kolaylaştirir veya evreni temsili olarak daha iyi anlamamızı sağlar. Schopenhauer ise bizim ancak kendi içimize, vücudumuza bakarak anlayabilceğimiz bir şeyden bahsediyor, hiçbir zaman bir temsile indirgenemeyecek, kavramsal olarak açıklanamayacak, ancak kendimizin keşfedebileceği bir şeyden bahsediyor. Bu yüzden güç veya enerji diyip son tahlilde anlamı zaten istemden daha belirgin olmayan fenomenler dünyasına ait bir terim kullanacağına, yine yanlış anlaşılmaya çok müsait olsa da en azından yönü şaşmayacak, kendi içimize işaret eden bir terim kullanıyor: istem.

Peki bu istem ne menem bir şeydir? Birincisi bu istem denen şey zamanın ve uzayın dışındadır. Kant’in ikinci büyük keşfi de dünyayı zamanda ve uzamda algıladığımızdır. Hani biz dünyayı ancak zihnimizin belli formları ile işlenmiş olarak algılıyoruz demiştik ya, iste duyu organlarımız ve zihnimiz dünyayı algılarken ister istemez onları belli bir zamansal ve uzamsal düzleme oturtarak algılıyor, hatta neden-sonuç ilişkileri ile de iyice kaymak hale getiriyor. Yani zaman ve uzay insan algısının önkoşulu ve insan algısının dışında zaman ve uzay diye şey yok. Zaman ve uzay fenomenlerden yaptığın binanın planıysa, istem de çimentosu. Bunu  sindirmesi de temiz bir beş on yıl alır, hiç takmıyorum devam ediyorum prenses sen yaparsın, derin nefes al ki beyne oksijen gitsin. Bu yüzden Kant’in tabiri ile numena, Schopenhauer’in tabiri ile istem zamanın ve uzayın tamamen dışında, zaman ve uzay numen’e işlemiyor. Yani, bütün objeler hep varolmaya çalışır hiç bir zaman olamazken, istem hiçbir zaman varolmaya çalışmıyor çünkü her zaman her yerde hep var. Ama ben insan olarak varolmaya çalışmıyorum varım iste diyorsan bir gün öleceğını ve toprağa karışıp binbir parçaya ayrılacağını hatırlatırım, gayette zamanın ve uzamın içinde varolmaya çalışıyoruz ama olamayacağız, adam haklı beyler. Objeleşmiş istemin değişik formları devamlı devinir durur, formdan forma girip çıkarken, istem öylece duruyor hiç değişmeden. (enerjinin korunumu yasasını hatırlatasın kendine prenses)

Daha da ilginci istem tek ve bölünemez. Bölünebilme, yani iki şeyi bir birinden ayırt edebilme, farklı pozisyonlardaki şeylerin bir birlerine olan etki-tepkilerini farklı zaman dilimlerinde gözlemlemek üzerine yine insan zihnin yarttığı bir şey. Zamanın ve uzayın dışında, her zaman heryerde olan bir şeyin bölünmesinden, parçalarından söz edilemez. Daha önce dediğim gibi, istem objeleştiği zaman algılanabilir ve bölünebilir olur. Bu noktada Schopenhauer benzer düşüncelere sahip bir başka büyük düşünür Spinoza’ya bir saygı selamı çakmayı ihmal etmez tabi. Spinoza da evrenin tek bir şeyden oluştuğunu (Deus sive Natura, yani Tanrı veya Doga) objelerin bu tek seyin nitelikleri ve modları olduğunu savunur. Burada Tanrı demişken bir parantez
acalim, Spinoza’nin Tanrı’sı evreni yaratan veya yöneten bir tanrı değil, neden-sonuç ilişkilerinin yönettiği doğanın kendisi tanrı, yani doğa ile tanrıyı eş anlamlı kullanıyor o yüzden Deus sive Natura. 17.yy’da yaşayan bu aşmış abimizin ait olduğu Amsterdam’daki yahudi cemaatinden aforoz edildiğini söylememe gerek yok herhalde, sağ bıraktıklarına şükretmek lazım. Yaşadığı şehri değiştirdi, lens yontucusu olarak hayatını kazandı ama fikirlerini değiştirmedi inandıklarından vazgeçmedi, klasik bir filozof tavrı. (Sokrat’i da öldürmüşlerdi yine vazgeçmemişti savunduklarından)

Peki, bu her yerde hep olan, bölünmeyen, tek istemden bize ne? Bize bunun şöyle bi etkisi var prenses. Woody Allen‘in filmlerinde kadın-erkek ilişkilerinden başka bol bol işlediği nokta: hiç değişmeyen bir enerjinin sürekli değişen devinen küçük mahluklarıyız ve bu çok anlamsız. İnsanlar, hayvanlar, ağaçlar, okyanuslar, kayalar vs. Devamlı içimizden gelen bir istemle bir şeyler yapmaya bir şeyler başarmaya çalışıyor, kendi küçük zaferlerimizin peşinde koşuyoruz ama varoluş doğası gereği çok saçma ve anlamsız aslında. Bugün varsın ve deviniyorsun, yarın yoksun ve parçaların milyon yere dağılmış, orda başka formlar altında başka devinimler içinde. Ve bunu bilsen de duramıyorsun, devinmeye devam ediyorsun. Sadece saçma ve anlamsız olsa yine iyi, bir de üzerine üstlük sinir sistemi olan canlılar olarak hisleri olan, bir birini üzebilen ve hatta eziyet çektiren varlıklarız, acıyı çeken de çektiren de aynı şeyin parçası olsa da.(bkz. Döngüsel varoluş)

İnsan olarak yine şanslıyız aslında, bir çok şeyi farkedebilecek anlayabilecek gelişmiş bir beynimiz var. Her hangi başka bir canlının kendi hayatına söyle bir bakıp “Yaw ben karnımı doyurayım, çiftleşeyim diye o kadar uğraşıyorum didiniyorum ama olup gidiceksem boşa uğraşıyorum ben” demesi baya düşük bir ihtimal.(Batı toplumlarının bunu farketmesi 2500 yıl almış olabilir, bulduk ya sonunda) Schopenhauer’in de tavsiyesi bu gelişmiş beynimizi kullanmamız yönünde. İstemin kölesi olarak anlamsız bir dünyada sağa sola savrulup acı çekip, acıya sebep olacağımıza, istemeyi bırakmalıyız der, munzevi bir hayat her şeyden elini etiğini çekmek mutlak kurtuluş yolu. (bkz. budist abiler) Birincisi kadar etkili olmasa da ikinci bir yol da sanatçı olmak, sanat üretmek, fenomenler temsiller dünyasından kaçıp estetik imgelerin, idea‘ların dünyasına sığınmak. Çok ünlü bir lafı vardır hani, “Müzigin kendisi bir dünyadır” (Music is a world itself). Müziğin yeri özel olsa da, genel olarak sanatı, estetik deneyimi, temsillerin dünyasından ayrı, sığınılabilecek bir liman olarak görür.

Sanatçı veya münzevi bir kesiş olur musun bilemiyorum prenses. Muhtemelen olmazsın. Yine de elinden geldiği kadar dene derim, bol bol sanata dadan, mümkün mertebe arzuların itkilerinin peşinden sürüklenmek yerine azla yetinmeyi öğren. Az daha fazladır aslında. Sanatçı veya munzevi olmasan da, en azından daha mutlu, huzurlu ve çevrenle uyumlu bir hayatın olur.

Şimdi sana, yerlere göklere sığmayan efsanevi Star Wars duble üçlemesindeki, tüm hikayenin baş kahramanı olan Jedi şövalyeleri aslında yalnızca George Lucas’ın hayal ürünü değiller, aramızda yaşıyorlar desem inanır mısın? Kimbilir kaç kez farketmeden sokakta birinin yanından geçtin, bir sith’in ışın kılıcının ucundan döndün ya da bir jedi tarafından fikrin değiştirildi, aklın alındı desem bana kafayı yemiş mi dersin acaba? Belki de ‘du bakalım neymiş derdi’ diye okursun yazıyı, sonra bir daha düşünürsün bunları.

Olaylar çok uzun bir zaman önce, uzak bir galakside gelişir. Galaksiler, bildiğimiz ülkeler gibi davranmakta, birlikler kurmakta, evreni idare etmektedirler. Mesela ticaret fedarasyonu vardır, olayı paradır. Ayrıca galaktik cumhuriyet vardır, demokrasiyle yönetilir. Galaksiler çapında demokrasi diyorum, ki bu filmin en bilimkurgu kısmı sanki. Sonra bir de asıl konumuz olan, bu sistemin içinde barışı sağlamakla görevli, yönetim üzerinde söz sahibi ama hiçbir yönetime bağlı olmayan jediler (cedaylar) vardır.

Bu Jedi abilerimiz, çok küçük yaşlarda tapınağa alınıp eğitilmeye başlarlar. Tüm dünyevi ihtirasları kenara bırakmayı, hiçbirşeye bağlanmamayı, sahiplenmemeyi öğrenirler. Yaşamlarının merkezinde hiçbir karşılık beklemeksizin sadece vermek vardır. Sonradan Jedi olunmaz, doğuştan gelen bir özelliktir. Kandan gelir ama zamanında eğitime başlanmazsa en fazla altıncı hissi güçlü biri olursun.

Jedi eğitimi böyle barışcıl temellere dayansa da, kendileri aynı zamanda usta savaşçılardır. Silah olarak ışın kılıcı kullanılar. Durduk yere kimseye saldırıp adam öldürmezler ama kullanmaları gerektiği yerde kılıçlarını çekmekten çekinmezler ve amaçları düşmanı yoketmek yerine silahsızlandırarak kontrol altına almaktır.

Tüm bu eğitimlerin ve kılıç sanatında ustalaşmanın arkasında ise “Güç” kavramı vardır (filmin orjinalinde force olarak kullanılıyordu). Güç denilen şey, kelime anlamıyla ya da egosal bir bakış açısıyla güç sahibi olmak anlamına gelmez. Güç, tüm yaşamın ve evrenin kaynağı olan enerjidir aslında. Tüm varlıkların içinde vardır. Havada, toprakta, suda, ateşte devinir. Sürekli akışkan haldedir, böylece yaşamı var eder. Evrenin her noktasını doldurur ve herşeyi birbirine bağlar. Jedi’ler güçle iletişim halindedirler ve onu yönlendirebilir, kullanabilirler. Bazen bir zihni etkilemek için, bazen cisimleri dokunmadan hareket ettirmek için gücü kullanırlar. Güç yol gösterir, rehberlik eder. Usta olanları geleceği görebilir, uzaklardaki insanlarla zihinsel bağlantılar kurabilirler. Jedi eğitiminin asıl amacı gücün bir parçası olduğunu idrak etmek ve onunla bütünleşmektir, savaşmak değil.

Atlamamak gereken bir detay daha vardır ki jedi aslında bir ortak yaşam formudur. Dedik ya kandan gelir sonradan olunmaz diye, jedi’nin kanında midichlorian denilen mikroskobik bir canlı türü vardır. Bu mikroskobiklerle iletişim halindedirler ve bu sayede gücü kullanabilir olurlar. Usta Quigon der ki; “Zihnini dinginleştirmeyi öğrendiğin zaman midicloinlerin sesini duyabilirsin.”

Bu noktaya kadar Lucas’ın alıntıladığı kaynakları tespit etmek çok da zor değil. Uzakdoğu felsefelerininin, disiplinlerinin ortak özellikleri bunlar. Bir zen tapınağında ya da budist manastırında da filmdekine benzer bir eğitim vardır. Usta çırak ilişkisi her iki tarafta da vazgeçilmezdir. Bir zen ustasının kanında ne vardır yoktur bilemem ama Quigoin dediği gibi, zen ustası da zihnini dinginleştirmek, sessizleştirirmek için önce nefesini kullanır. Zihin sessizleştikten sonra, bedensel duyumlar gözlemlenebilir hale gelir. Böylece bilinç altının eğitimi başlamış olur. Aynen jedi’nin midichlorianlarla ilişkisi gibi, duyumlarla insanın doğru ilişkisi de “güce” doğru kapıları açar.

Filmdeki savaşçılık ve kılıç mevzusuna bakınca da açıkca karşımızda samuray toplumunu görürüz. Jedi’nin kıyafetleri, usta çırak ilişkileri, kılıçları, geçmişin savaşçılarına Lucas gözünden bakış aslında. Aynen jedi gibi samuraylar da, o toplumun içinde samuray olarak doğarlar ve eğitilirler. Ayrıca samuraylar kılıcın, sahibinin ruhunu taşıdığına inanırlar. Sanırım onca teknolojik zamazingonun arasında jedi’nin kılıç kullanmasını sebebi budur.

Samuraylar artık ortalıkta kılıçlarıyla gezmiyorlar ama öğretileri kuşaktan kuşağa aktarılıyor. Japonyanın tarihinde adı geçen samuray okullarından Daito Ryu’nun devamı olan modern Aikido sistemi yukarıda anlattığım tüm detayları barındırıyor. Zaten kelime anlamı da, Jedi eğitiminin hedefi olan güçle bütünleşmeyi ifade ediyor. Yaşamla ya da enerjiyle uyumun yolu. Güç yerine Ki, gücü kullanmak yerine Aiki. Bu uyumlu olma durumu filmdeki gibi elini uzatıp bir yerlere elektrik çarptırmaya yarıyor mu bilmiyorum (belki onu yapan da vardır). Ama kesinlikle karşındaki kişinin zihnini, bedenini algılamana ve ona göre davranmana yarıyor. Böylece Aiki hem çatışmada, hem uzlaşmada kullanılabilir hale geliyor.

En başında Daito Ryu’dan ve başka kaynaklardan gelen bilgileri kendi anlayışıyla birleştirerek Aikido’yu kuran Morihei Ueshiba diyor ki;

“Budo’nun amacı yaşamı uzatmaktır, kısaltmak değil. Budo rakibinizi güçle devirmek ya da dünyayı silahlarla yok oluşa sürüklemek için bir araç değildir. Gerçek Budo evrenin ruhunu kabul etmek, dünya barışını korumak, doğadaki herşeyi doğru bir şekilde üretmek, yetiştirmek ve korumaktır.”

Şimdi ben bu cümlede Budo (savaşçının yolu) yerine “Güç” yazsaydım, altını da Usta Yoda diye imzalasaydım, Star Wars izleyenler eminim garipsemezlerdi. İşin aslında garipsenecek bir şey yok. Çünkü Yoda karakteri tamamen O’sensei Morihei Ueshiba’nın bir alıtılaması. O’Sensei’nin (büyük hoca) son döneminden kalma siyah beyaz videolarını izlediğinizde bunu görebilirsiniz. Keza bu videolar Lucas’a “Güç” ve “Jedi” fikrini veren kaynak olmuşlar. Ufak tefek, yaşlı bir adam, elinde bastonuyla ve yavaş hareketlerle mindere geliyor. Sonra kendisine var güçleriyle saldıran adamları, yavaş ve yumuşacık el hareketleriyle yerden yere vuruyor. Adam hiçbirşey yapmıyormuş gibi görünüyor. Sanki ötekiler kendilerini yere atıyor gibi. Ama gerçekte ona saldıran kişilere karşı öyle bir zamanda üstün pozisyon alıyor ki O’Sensei, saldırganı ölmekle uyum sağlamak arasında tercih yapmak zorunda bırakıyor. Hele bir de O’Sensei’nin film hilesi gibi sopa kullandığı görüntüleri izlediğinizde, Usta Yoda ile Darth Sidius’un kapıştığı sahneyi hatırlamamanız mümkün değil.

Gerçekten bazen antremanlarda film hilesi gibi görünecek şeyler oluyor. Mesela geçen yazımda bahsettiğim ve son dönemde tanıştığım bir Jedi olan Massimo Sensei ettikleri gibi. Bu 70′lik dede gülümser bir ifadeyle ona vurmamı söyledi, ben de vurdum. Sonra kendimi popomun üstünde oturur buldum. Buraya kadar normal herşey. 52 sene Aikido çalışmış adama vurmaya kalkarsan başına gelecek budur, yaz kenara. Sonra sensei dört parmağını omzuma koydu ve bana ayağa kalkmamı söyledi. İşte eğlence o an başladı. Yaklaşık 2 dakika boyunca, o 4 parmağın altında minderde yuvarlandım durdum. Var gücümle itmeye, ayağa kalkmaya çabalasam da, tek yaptığım dönüp tekrar düşmek oldu. Çünkü gerçekte elini itmeye çabalarken aynı anda ayağa kalkmak içinde yeri itiyordum. Massimo Sensei ise omzumu kullanarak omurgamın açısını değiştiriyor ve bana baskı uygulamadan gücümü doğru yere vermemi engelliyordu. Düşünün, üzerinizde ağır bir cisim yok, bir şey hissetmiyorsunuz ama bir türlü ayağa kalkamıyorsunuz. Korkunçla komik arası bir durum.

Jedi’lardan bu kadar söz etmişken sith’leri anmadan olmaz. Sith’ler de aynı gücü kullanıyorlar. Aynı jedi gibi eğitimliler ama onlar gücün karanlık tarafını temsil ediyorlar. Kazanmak ya da sahip olmak için öldürebilirler. Bir nevi kötüler yani. Ama bakış açısı çok önemli burda. Yeterince uzun süre antreman yaptığında insan, bir aikido tekniğiyle saldırganı kontrol altına alabilir, canını yakabilir, kolunu kırabilir ya da öldürebilir. Teknik aynı teknik, güç aynı güç. O an geldiğinde gücün hangi tarafında olacağını, sith’mi jedi’mi olacağını belirleyen, yalnızca insanın karakteri, korkuları ve duruma bakış açısıdır aslında. “Korku, öfkeyi getirir, öfke nefrete dönüşür, nefret karanlık tarafın yolunu açar.”

Tüm bunların yanında filmin içine serpiştirilmiş o kadar çok detay var ki, benim için şölen adeta. Özetle şundan eminim ki, bu işin üzerinde çalışan ekip benim okuduğum savaş sanatları kitaplarının çoğunu incelemiş ve gerekli yerlerde kullanmış. Bir arkadaşım, 3. bölümün sonunda Anakin, Obiwan’la o kadar kapıştıktan sonra nasıl bir anda yenildi diye sormuştu. Cevabı Çinli general Sun Tzu, Savaş Sanatı adlı kitabında veriyor; düşman yüksek toprağa sahipse asla aşağıdan yukarıya saldırma! Filmi izleyenler o sahneyi hatırlar, izlemeyenler de umarım bir an önce doğru yolu bulur. Zararın neresinden dönerseniz kardır.

May the “Aiki” be with you…

Afganistan'taki ABD askerlerinin üzerine Şafak Sökerken

Şimdiye kadar birçok arkadaşım askere gitti. Bedelli, bedelsiz, er, uzun dönem kısa dönem… Hepsi de birçok hikaye ile döndü.

Kolay yapanı da var, zor yapanı da var, torpilli yapanı da.

Ne olursa olsun çoğunun ortak noktalarından bir tanesi ‘devreleri kapamak’ üzerine. Yani ‘inanmadığınız ama yaptığınız, tüm verilen emirlere karşı olumlu/olumsuz fark etmez uymak zorunda olduğunuz, herşeye karşı duygularınızı arka plana itip bir daha düşünmemek’ diye açıklanan durum.

Dü-şün-me-me-ye zorlanmak. Ne zor değil mi? Hele bir de düşünmeyi seviyorsanız.

Dün halen asker olan bir arkadaşım aradı. Tam olarak bu biçimde ifade etmedi ama kendisi de böyle yapmış anlaşılan. Her ne kadar benim ne yaptığımı ve keyfimi sormak istese de her iki cümle sonrası söz kendi yaptığı mantıksız şeylerin, gerçektende ne kadar mantıksız olduğunu benle paylaşmaya çalıştı. Çünkü ben onu anlıyordum. Kendisine saçma gelen şeyler bana da saçma geliyordu ama bu durumu paylaşacağı bir kişi yoktu etrafında.

Dün askerlik görevini yaparken beni arayan arkadaşım için endişelenmediğimi fark ettim. Ama onun sivil yaşama döndükten sonraki halini düşündüğümde endişelendim. Tam da kanın gene oluk gibi akmaya başladığı bu şiddet günlerinde.

Askerlik yapan ama bunun gerekliliğine inanmayan, ruhunda hissetmeyen, esasında sadece şafak sayarak bitmesini bekleyen binlerce genç var. Belki de yüzbinlerce. Buna itirazı olan var mı? Peki onbinlerce o zaman. Ama varlar. Ölüm haberleri geldiğinde ‘kahraman’ ilan edilen ama ölmeden konuştuklarında belki mahkemelerde sürünecek, askerliği uzayacak insanlardan bahsediyoruz.

Siz hiç bir askerin askerlik kurumu aleyine konuştuğunu duydunuz mu? Böyle bir şey mümkün olabilir mi?

Güneydoğu’da komando olarak  askerlik yapmış bir arkadaşım bana özel sohbetimizde askerlik sonrası nasıl karısının gırtlağına bıçak dayadığını anlatıyordu. Nasıl korkarak ve tepkilerle uyandığından söz ediyordu. Fiziksel olarak ona birşey olmamıştı. Tüm uzuvları yerindeydi, sağlıklıydı ama aklı ve onun getireceği sonuçları kimse hesaba katmıyordu. Ölseydi ‘şehit’ olacaktı ama sırf ‘hayır’ diyemediği için sadece sağlıklı bir bedenle geri döndü. Ama ya akıl? Kol koptuğunda eksikliği görülür ama ya akıl gittiğinde?

Aklımızı kaybettikten sonra yaşamımızın ne önemi kalıyor ki? Üstelik bir de çocuğu var bu arkadaşımın. Ölü çocukları gördükten sonra bir insan çocuğuna nasıl sarılabilir ki?

Dünden beri kafamdan bunlar geçerken bir yandan da hayatında çatapat patlamamış arkadaşımın elindeki silahla nöbet tuttuğunu hayal ediyorum. Bir yanda onun üniformasına ateş etmek isteyip içindekini öldürmek zorunda kalacak insanoğlunu, bir yandan da o üniformaya ait olmayan ve sırf zorunluluktan o üniformayı giyen savaşçı olmayan arkadaşımı. Konu onun ölmesi ya da yaşaması değil. Konu onun ve onun gibilerin bu durumu ne kadar hak ettiği ile alakalı. Hayatında kimse ile kavgası olmayan insanların birilerini öldürmeye zorlanması.

Çanakkale Şehitler Abidesi

Bir keresinde bir Lübnanlı asker, İsrail’li asker ve Türk asker kaçağının beraber geçirdiği bir zamana şahit olmuştum. Sohbet ettiler, içki içtiler ve ülkelerine geri döndüler. Bu konu ile dalga geçilmiş ama detaylara girilmemişti. Biri hariç ikisi de bu işi zorunlu olarak yapıyordu. Seçim şansları yoktu. Sonra herkes kendi yoluna gitti. Onlara bildiğim kadarıyla birşey olmadı ama anlatılanların aksine kimse bundan zarar görmedi. Düşman ülke askeriyle bir gece sohbet ettikleri için ülkelerinde ‘vatan hain’i olup hapse girme tehditine karşın bu insanlar sadece ilgilendikleri konulardan söz ettiler ve yöneticilerinin kabullenemeyeceği bir şey yaptılar. Güldüler. Birbirilerinin anlattıkları hikayelere güldüler. Ne kadar trajik değil mi?

Esasında üniforma temsiliyetini öldürmek isteyen kişi ile asker olmak zorunda kalan arkadaşım da bir araya gelseler eminim çok eğlenirler. Kimse eğlenmek varken savaşmayı seçmez. Kimse sohbet etmek varken ateş etmeyi düşünmez. Bunu düşünenler ancak başkasına yaptırır. Ve işte esas düşman orada. Birbirine ateş ettirende. Sınır denen yerde nöbet tutmak zorunda kalan arkadaşımda ya da ona ateş etmeye çalışanda değil.

konumuz apple sevgili prenses. eve ne zaman birisi gelse “grafiker misin?” sorusunu duymama sebep olan pek havalı(!) bilgisayarımı üreten firma.. bir çok insanın gözünde stabil işletim sistemiyle, farklı tasarımıyla ve pahalılığıyla pclere kıyasla başka yerde duran bilgisayar.

apple benim için çocukluğumdan beri bir hayaldi. halam amerika’da yaşardı, yüzünü ilk kez 14 yaşımdayken görmüştüm ve bize evini, oraları görelim diye getirdiği fotoğraflarda masasında bir bilgisayar vardı. bizim evde babamın aldığı “bakın bi bilgisayar çıkmış, artık kafa ayarı yapmanız gerekmeyecek oyun oynamak için” diye getirdiği bilgisayardan çok farklıydı.. sonra zaman geçti, apple iyice ulaşılmaz ve mükemmel görünmeye başladı gözüme. havalı herkesde apple vardı, banane ben de isterim!! bi kere alan 10 sene kullanıyodu bu bilgisayarı. çooook pahalıydı, asla babama “alsana bana?” demeyi aklıma getiremiyceğim kadar pahalıydı ama güzeldi işte..

neyse gel zaman git zaman sonra planlanan bir ingiltere gezisi gerçekleşemeyince neredeyse her hafta format attığım sevgili pcmi evden uzaklaştırmaya karar verip, yola ayırdığım parayla çocukluğumun hayali olan apple imac bilgisayarımı ev sınırları içersine sokabilme şerefine nail oldum. bu arada senelerdir iş yerinde mac kullanıyor olmam da bu kararımın gazını “amaaan evde pc işte mac, kafam karışıyo vallahi” gibi komik bir şekilde desteklememe yetti.

pek sevgili bilgisayarım siparişimin ertesi günü eve adımını attı. kutular açıldı, hatta günlerce ortalıkta kaldı kutular.. hemen kuruldu, kurcalandı. aaaa photo booth diye bişey varmış, bak ne kadar da hızlıymış, aman perian diye bişey varmış, download için transmission kullanılırmış vs…

ve tüm bu zamanın üstünden 6 haziran 2010 itibariyle 2 sene geçmiş oldu. bu arada snow leopard çıktı, iphoto yüzleri tanımaya başladı, apple bize yüzlerce megabyte güncelleme indirttiği günün ertesinde bir yüzlerce mb güncelleme daha çıkarttı vs.. ve tüm bu yeniklerle birlikte (elbet onlar yüzünden değil) benim bilgisayarım yavaş yavaş ölmeye başladı..

daha önce bir ipod deneyimim olmuştu zaten. aldığımdan 2 sene sonra, tam garantisinin bitmesinden 1 hafta sonra ipodum bozulmuştu. (kendisini hala şiddet uygulayarak arada çalıştırabiliyorum)

her neyse.. lafı yeteri kadar uzatım prenses. aslında bu sinirle galonlarca küfür yazabilirim buraya ama onları sevgili steve abimize maille göndermeyi tercih ettim bile..

gelmek istediğim yer bilmem ne kadar para verdiğin bilgisayarının iki sene sonra yine galonla para vererek hem de 1 hafta bilgisayarsız kalmanı sağlayacak kadar bozulabilmesi değil.. hem de garantisinin bitmesinden 2 hafta sonra. (ben artık ciddi ciddi applelarda garanti süresinin bitişini anlayan bir çip olduğuna inanıyorum, şaka da yapmıyorum!) bunda şehirde gelen giden elektrik, benim kimi kullanma alışkanlıklarım gibi başka parametreler olabilir elbet.  mevzu; bir zamanlar bu kadar moda olmuş ve gerçekten çoooook kaliteli bilgisayarlar üretmiş bir firmanın son 6-7 yılda kendini getirmeyi başardığı yer.

kapitalizm sınırları içersinde bir firmanın daha çok paraaaaa! diye ısrar etmesini normal karşılayabilirim artık. fakat kullanıcılarından bu kadar yüksek meblaları alırken tek taraflı değil, eski zamanlardaki gibi kaliteli ve iletişimde kalmasını da beklerim.

belki de ürünleri ayrı ayrı değerlendirmek lazım. bilgisayarlar, dizüstü bilgisayarlar, iphone, ipod – ipod touch ve en son da ipad farklı kalemler olabilirler.

apple senelerdir kendi desteklediği ürünler dışında hiç bir ürünü kullanıcılarına kullandırtmıyor. hatta çok yakın zamandaki bir habere göre uygulama geliştiricilerine apple yazılımlarından başka yazılım kullanma izni bile vermiyor (buna da bir adobe çalışanı çok güzel cevap vermiş). haberin olduğu siteden minik bir alıntı:

“Paketin kuralları arasında “Apple tarafından desteklenmeyen program dillerini kullanamazsınız. Bu dillerde yazılmış uygulamaları, bizim desteklediğimiz dillere çeviren programları da kullanamazsınız.” şeklinde bir yaptırım eklenmiş. Yani geliştiricilerin alışık oldukları veya tercih ettikleri yazılımları kullanıp, Apple’a uygulama hazırlamaları yasaklanmış durumda.”

iphone’lardaki jailbreak yöntemini saymazsak eğer gidip steve abiye tonla para bayıldıysanız oyunu onun kurallarına göre oynamaya imzanızı atmış oluyorsunuz. gidip de gerizekalı gibi (kimse kusura bakmasın) bir ipad aldıysanıız itunes store’dan başka hiç bir yerden satın aldığınız dökümanları okuyamıyorsunuz, oyunları oynayamıyorsunuz. ipod’unuz varsa itunes olmadan şarkılarınızı içine atamıyorsunuz, attığınız şarkıları zaten içinden çıkartamıyorsunuz. burda ufak bir not girmekte fayda var. elbette artık winamp olsun diğer medya oynatıcılar olsun, hepsiyle çeşitli eklentiler sayesinde bu işlemleri sorunsuzca yapabiliyorsunuz. benim anlatmak istediğim bir şekilde apple’ın ağına düştüyseniz özgür düşünen o ismini bilmediğimiz birileri olmadan o ağdan çıkamayacağınız.

bilgisayarlarda durum pek böyle değil, en azından şimdilik. pc’de olmayan pek çok güzel program kullanıyorum bilgisayarımda. hem kullanışlılar, hem de bilgisayarla hiç haşır neşir olmayan insanların bile rahatça anlayabilecekleri kadar kullanıcı dostular. dizüstü bilgisayar konusu ise bambaşka, macbook pro gerçekten mükemmele yakın bir bilgisayar. masaüstü bilgisayarlardaki performans düşüklükleri bu ürünlerde yok, fakat bir dizüstüne o kadar para vericeksem, apple olmayan muadilleri de çok yakın fiyatlarda ve çok yakın performanslarda. ayrıca yanında almak istediğim donanımlara (buna kablolar da dahil) bir sürü para dökmek zorunda değilim. yani özellikle apple takıntınız yoksa tercih sebebi değil.

hala bir çok apple ürününün pilini değiştiremezsiniz, pil ömrü biten ürün çöpe gider. çok çevreci olduğunu iddia eden, ürünlerinin paketlerini geri dönüşümlü kağıttan yapan, paket boyutunu küçülten, kullandığı malzemelerin çoğu çevre dostu olan apple ürünlerini yaklaşık 2,5 sene sonra çöpe gönderirsiniz. ne kadar çevreci bir tutum?!

ben bunca para verdiğim bir üründen performans ve kalite beklerim. hele bu marka apple ise daha uzun süre performans beklerim. sanırım bunlar eski günlerdeydi..

teknoloji tek taraflı olmamalı hiçbir zaman. bir zamanlar bu kadar yenilikçi olabilmiş apple’ın kullanıcılarını böyle kısıtlayarak piyasada daha fazla tutunamayacağını bilmesi lazım aslen. fakat az önce okuduğum habere göre 80 günde 3 milyon ipad satmışlar bile. ve henüz çıkmış olan iphone 4, 3 günde 1.7 milyon kişi tarafından satın alınmış. peki iphone 4′ün yan tarafının tamamen anten olduğunu ve belli bir pozisyonda tutunca çekmediğini biliyor musunuz? hemen buna steve amca’nın cevabını vereyim size:

- ”Hangi telefonu tutarsanız tutun telefonu kavradığınızda antenin performansını etkileyebilir (mesela Google Nexus One). Eğer iPhone 4′te bu sorunu yaşarsanız, elinizle alt sol köşesinden tutmamaya çalışın.”

ben kendi adıma gelişmeleri heyecanla ve merakla takip ediyorum. şimdiye kadar prenseste yazdığım tüm yazıları da apple’la yazdım evet. bu son yazımı yazmaya çalıştığım text edit ise bu süre zarfında tam 13 kere kilitlendi.

steve amca her ne kadar hala kazağını pantolonunun içine sokarak bize 80lerdeymişiz ve apple o zamanlardaki gibi kaliteliymiş izlenimini vermeye çalışsa da olmuyor olamıyor, internetteki tepkilerden anlaşıldığı üzere kendilerini çok seven o “minik” kitlenin bir kısmını çoktan soğutmayı başardılar gibi.. r.i.p. apple!

bir de video.  apple’ın pc’ye karşı yürüttüğü kampanyanın reklam dizisi.

Felsefeci adamın işi gücü gerekli gereksiz her konu üzerine düşünmektir. Yüzler üzerine de gayet kafa patlatılabilinir. Son bir iki haftadır bir makale için araştırdığım bir konu beni döndü dolaştırdı başka bir perspektiften yüzlere getirdi, ya da yüzlerin duygu durumumuza ve sosyal yaşantımıza olan derin ve çoğunlukla farkında bile olmadığımız etkisine. Şimdi yüz dediğin şey aslında çok basit olarak görünüp çok karmaşıklaşan bir mevzu. Basit kısmı hepimizin bir yüzü var ve hepimiz yüzleri ayırt etmekte ve okumada birer uzmanız. Karmaşık olan kısmı, yüzün arkasına baktığında başlıyor. Yüzümüzde 44 tane kas var prenses, çok bişey değil aslen. Ama işin ilginç yanı, vücudumuzdaki çoğu kas kemiklerle bağlantılı olduğu için hareket alanı sınırlandığı halde, yüzümüzdeki bu 44 kas hiç bir kemiğe bağlı değil, yani tamamen serbestçe hareket edebiliyorlar. Bunun pratikteki sonucu, her bir insanın yaklaşık 60.000 tane farklı yüz ifadesi yapabiliyor olması. Dünya nüfusu kaç oldu prenses, 6 milyarı çoktan geçtik herhalde. Malumunuz, hiçbir iki insanın yüzü birbirinin aynısı değil. İkizlerinki bile. Haliyle her farklı yüzün kendine has 60.000 farklı ifadesi var. Yani kabaca 60.000 çarpı 6 küsür milyar kadar farklı ifade var, portre fotoğrafçılığının zengin dünyasına hoşgeldiniz.

Dünyayı bir tarafa bırakalım, bu 60.000 ifade bir insan için bile çok değil mi? Yüzlerdeki bu 60.000 ifade ne işe yarar? Genelde insan yüzü gibi hayatımızın her anında apaçık önümüzde olan ve günlük yaşantımızda üzerine bile düşünmediğimiz (güzel bir kız görmedikçe) bariz şeyleri anlamak için, bu normalliğin dışında olan durumlara bakmak lazım, yani anormalliğe. Yüzlerle ilgili iki tane ilginç anormal sendrom var: Birincisi yüzleri ayırt etme yetisinin kaybı olan yüz körlüğü de denen Prosopagnosia. İkincisi yüzlerde ifade ediminin yitimi olan Moebius sendromu. Prosopagnosia genelde beyin hasarı sonucu ortaya çıksa da doğuştan gelen formları da mevcut. Yüz körü olan bir hasta diğer bütün objeleri nispeten iyi bir şekilde tanımlayabildiği halde, iki insan yüzünü birbirinden ayırt edemiyor. Düşün ki kendi çocuğunu üç dört kişilik bir grup içinde ayırt edemiyorsun. Ünlü veya ünsüz, tanıdık veya bir yabancının yüzü farketmiyor. Genelde insanları ayırt etmek için başka stratejiler kullanıyorlar, misal ses tonu, boy, kıyafet, saç şekilleri vs. Yine de yüzleri okuyamadığın zaman, ne kadar strateji geliştirirsen geliştir prenses, yine de insanları diğer yolarla birbirinden ayırt etmek çok güç. Sosyal yaşantıda oldukça zorlandıklarını ve sıklıkla garip durumlara düştüklerini söylememe gerek yok herhalde.

Moebius sendromu daha da ilginç. Doğuştan gelen ve nadir rastlanan bu sendroma sahip hastalar yüz felci ile doğuyorlar. Gözlerini yanlara hareket ettiremiyorlar, göz kapaklarını kapatmakta zorlanıyorlar ve ne hissederlerse hissetsinler yüzlerinde her zaman tek bir ifade oluyor. O 60.000 ifadenin sosyal yaşamdaki ve iletişimdeki zenginliği tek bir nötral ifadeye iniyor. Düşün ki birisi bir espri yaptığında herkes gülerken sen gülmüyorsun, ya da arkadaşının sana derdini anlatırken üzüntüsünü paylaştığını belli edemiyorsun, her zaman donuk bir ifadeyle yaşamak zorundasın, duygularını heyecanını üzüntünü gösteremiyorsun. Tabi, beyin çok esnek bir yapı ve yüzdeki eksikliği kapatmak için daha fazla vücut dili kullanımı gibi başka yollar buluyor. Yine de insanların Moebius sendromluları ilgisiz ve soğuk görmelerinin önüne geçmek haliyle çok zor. Bir çok Moebius sendromlu otistik veya zeka geriliği damgası yemekten kurtulamıyor (çok nadir görüldüğü ve az bilindiği için kimi zaman doktorlar tarafından bile), aslında yüzlerindeki felç dışında hiçbir nörolojik sorunları yok.

Yani prenses, başkalarının yüzlerini ayırt edebilmek ve kendi yüzünle çeşit çeşit ifadeler yapabilmek sosyal hayatımızda çok kritik bir öneme sahip. Ama dahası da var, sadece sosyal hayat değil, kendi psikolojimize de büyük etkisi var yüzlerin. Yüzümüzle duygularımızı ifade ediyoruz dedik, ama yüzümüz aynı zamanda duygularımızı da şekillendirebiliyor. Yapılan araştırmalar duygu durumumuzun kontrolümüzün dışında olarak yüz ifademize yansıdığını göstermesinin yanı sıra, yüz ifadadelerimizin de duygu durumumuzu aynı şekilde etkilediğini gösteriyor. Yani sinirin bozuksa ne kadar saklamaya çalışırsan çalış yüzündeki bir takım kaslar geriliyor veya sevinçliysen ne kadar gizlemeye çalışırsan çalış bu yüzüne gözlerine yansıyor. Ama tersi de geçerli. Kafan bozukken kendini zorlayıp gülümsersen beynin duygulardan sorumları bölgelerine gülücükler gönderip, beynin kendini mutlu sanmasını sağlayabiliyorsun, ya da kızgınsan kaslarını çattıkça beynine tepem atık lan sinyalleri gönderip daha da kızıyorsun. Bağlantı iki yönlü yani ve bizim yüzümüzü kontrol gücümüz, duygularımızı kontrol gücümüzden çok daha fazla.

Bir de duygu salgını denen özellikle yüzler ile ilişkisi çok yeni yeni araştırılmaya başlanan bir mevzu var. Bizler birbirimizin yüzlerini okumaya ve yüzlerdeki duyguları kendimizde hissetmeye (empati de denir bazen) programlanmışız. Çevrende çatık kaşlar gördükçe senin de kaşların çatılıyor, çevrende gülücükler gördükçe senin de yüzün gülüyor, keyfin yerine geliyor. Başkasının yüzündeki ifade hiç konuşmasanız bile seni etkiliyor, senin yüzündeki ifade hiç konuşmadan da başkalarını etkiliyor. Ve işin kötüsü bu senin bilinç düzeyinin altında gerçekleşiyor, yani sen farkında bile olmuyorsun neden öyle hissetmeye başladığını. Bu konuda çiftler üzerine yapılan araştırmalar özellikle dudak uçuklatıcı. Çalışmalar yüz ifadelerinden alınan negatif sinyallerle nasıl insanların ne kadar konuşup tartışsalar da bir türlü negatif duygularından arınamadıklarını, çünkü yüzleri ile farkında bile olmadan karşılıklı olarak birbirlerine negatif duygular vermeye devam ettiklerini ve bu kısır döngüde giderek negatif duyguları birbirleri ile ilişkilendirdiklerini gösteriyor. Aman diyim bol bol gülümse prenses, hem kendini iyi hissetmek için hem de çevredekileri iyi hissettirmek için.

Velhasıl, insan yüzleri üzerine okuyup düşündükçe kendi portre fotoğrafçılığımda eksik olan şeyi sanki daha iyi anladım gibi. Fotoğrafını çektiğin o insanla bir duygusal bağ kurman gerekiyor gibi geliyor bana, yüz duyguların hem aynası hem köprüsü. Kendi yüzünü ve vücut dilini kullanarak karşıdakinin yüzü ve vücut diliyle seninle iletişime geçmesini sağlamak gerekiyor. Güvenini kazanmak ve o yapay standart ifadelerin arkasındaki kendisini açması sağlamak. Yani sen bir fotoğrafçı olarak bir şey vermeden bir bağ kurmadan, deklanşöre ne kadar basarsan bas o aradığın kare hiç bir zaman karşında olmayacak.