Bütün bu tozlu anıları bana hatırlatan dün Hajipur’da gittiğim sinemaydı. Bildiğiniz gibi Hindistan’ın en yoksul bölgelerinden birinde ikamet ediyorum. Bir tatil gününde yapılabilecek en ilginç şeyin sinemaya gitmek olduğunda karar kılan arkadaşlarım bak bu bildiğin gibi değil diyerek beni evden çıkarmayı başardılar. Filmin hintçe olduğunu yarı yolda söyleseler de hint filmlerinin konusunu anlamak için hintçe bilmeye pek gerek yokmuş aslen onu öğrendim. Yanımdan yine de hintli arkadaşımı eksik etmedim. Açıkhava sineması olmasa da kitlelerin filmleri hala heyecanla izlediği, sinemanın bölünmüş küçük odacıklardan ibaret olmadığı, köhne de olsa gururlu bir sinema salonu ile karşılaştım.

Bolywood filmleri başlı başına bir fenomen ama ben filmden çok sinema salonunu izledim. Sinema salonu resmen bir panayır yeriydi. Alkışlayanlar, ıslık çalanlar, müzikal sahnelerde kalkıp göbek atanlarla birlikte kaotik bir eğlencenin ortasına düştüğümü farketmekte hiç geçikmedim. Hikayeyi ne kadar dışarılıklı bir gözle anlattığıma da bu noktada dikkatinizi çekmek isterim. Zira fısıltıya bile toleransımızın olmadığı, nerede ne hissedeceğimize film psikologlarının karar verdiği modern zamanların görsel ama bireysel tapınma törenlerine alışalı çok oldu. Cık cıklamaya başlamadan önce, prensesin zihni açık Indiana Jones kılıklı muhabiri olarak yeni kültürleri yargılamadan antropolog edasıyla inceleme misyonumu hatırladım. İçinde bulunduğum durumun çocukluk deneyimlerime ne kadar yakın olduğuna uyanmam da bu vesileyle oldu. Paralellik kurup “empati yaptım”.

Yani tabi empati de bi yere kadar. Hindistan’da herşeyin biraz abartılı olduğunu bilmek için buralara gelmek gerekmiyor herhalde. Yanımdaki eleman daha ne kadar filmin gürültüsünü bastırmaya çalışarak telefonda konuşabilir diye düşünmek ekrana odaklanmayı pek kolaylaştırmadı. Arkamdaki elemanın beşinci tükürüğünde, artık kesin üstüme tükürmüştür diye rahatlayıp tekrar filme geri döndüm. Bütün salon filmi bırakıp kötü adama laf yetiştiren sinirli bir amcaya kahkahalarla gülmeye başlayınca anladım ki film buradaki kitlesel eğlencenin sadece bir bölümünü oluşturuyor. İnsanlar etrafındaki yüzlerce kişiyi yok saymadan aktif bir katılımcı olarak birlikte eğleniyorlar. Yine de geçen bayram kutlamalarında Tom Cruise’a benzetilerek ilgi odağı olmaktan kaçamayan bu beyaz kulunuz, karanlığın nimetlerinden faydalanarak kimsenin ona bakmamasının keyfini de sürdü tabi.

Şimdilerde dansçı tiyatrocu tayfasının dillerine doladıkları interektif gösteri anlayışını, seyirciyi işin içine katma çabalarını düşünüyorum. Oturma gruplarını şöyle işin içine katalım, böyle atraksiyon yapalım hede hödösüyle, televizyonların karşısında eğlencenin pasif öğeleri olmaya alıştırılmış, uyuşturulmuş kitleleri uyandırmaya çalışsınlar. Entelköy Efeköy’e Karşı filminin galasına giden bir arkadaşım, galaya davetli egeli köylülerin müzikli sahnelerde nasıl kalkıp göbek attığını anlatıp, biz de kös kös oturduk diye hayıflanmıştı. Biz o treni kaçırmışız anlaşılan. Bunun adına batılılaşmak mı diyorsunuz ne diyorsunuz bilmiyorum ama ben o batılılaşan yanımı çok sıkıcı buluyorum.

Gelelim Bollywood filmlerine. Hintli arkadaşlar, hiçkimse dans edip şarkı söylemediği için Hollywood filmlerini oldukça sıkıcı bulduklarını ifade ettiler. Bence çok haklılar. Hint filmleri çok ciddi görsel şölenler olmalarının yanı sıra her filmde drama, aksiyon, gerilim, şiddet, aşk ve komediyi içeren standart bir modeli takip ediyorlar. Bütün bu unsurları barındırmayan filmler de zaten satmıyor. O yüzden ne tür bir film bu demek biraz anlamsız kaçıyor. Hint geleneksel tiyatrosunun oturduğu binlerce yıllık oyunculuk mirasının izlerini de oyuncularda görmek mümkün. Hindistan bol mimikli bir ülke olsa da oyuncuların herhangi bir duyguyu ifade etmek için onlarca farkli mimik ve yüz kasını ustalıkla kullandığını gözlemek mümkün. Yani bizim dizi oyuncularını figüran diye bile koymazlar bu filmlere.

Fimlerdeki temalar tamamen hint popüler kültürü ve yeni yükselen değerlerin izlerini taşısa da ulusal sinema denen şey demek böyle bişeymiş diye düşündüm şöyle bi durup. Bir milyarlık bir nüfusa hizmet verdikleri düşününce hasılat ve film endüstrisinin hacmi konusunda pek bir sıkıntı çekmedikleri aşikar. Teknik bir gözle filmlere bakınca sanat yönetiminden görsel efektlere, görüntü yönetmenliğinden oyunculuğa kadar oldukça iyi iş çıkardıklarını söyleyebilirim. Temaların ve hikayenin klasik ve kitsch olması bence diğer unsurları gözardı etmek için yeterli değil.

Velhasıl kelam altı üstü ikibuçuk saatimi sinemada geçirip film hintçe olduğu için bütün bunları düşünmeye zamanım oldu. Kafanızı şişirmem de ondandır. Dua edin kriket maçına gitmeyeyim. Bütün prenseslerimi münasip yerlerinden öpüyorum.

Sevgili Prenses
Karlı İstanbul’dan Güneşli Hint diyarına göçümün birinci haftasındayım. Bihar eyaletinin Hajipur şehrinde gürültüden kafamı yastıkların altına gömerek geçirdiğim gecelerin ardından ne oluyor lan dışarıda konulu araştırmamın sonuçlarını seninle de paylaşmak isterim. Meğersem ben Saraswati Bayramı denen çılgın kutlamanın kurbanıymışım. Allah jeneratör ve hoparlörü yaratırken bu ölümcül kombinasyonun bir gün hintli halk kitlelerinin eline geçeceğini hiç hesap edememiş bana kalırsa. Burası 110 milyonluk nüfusa sahip fakir bir eyalet olsa da, hint halkı aç kalmış susuz kalmış gidip devasa hoparlörler edinmiş. Hatta bazıları bunları sekizli onlu kombinasyonlar haline getirmiş evinin önünde dini tekno partisi vermekteymiş. Bilgelik, Sanat ve Müziğin tanrıçası Saraswati’ye ithaf edilmiş bu bayramın öncelikli olarak müzik kısmını dikkate alan halk güruhları, “dans etmeyeni dövüyorlar” şiarıyla kendinden geçmiş.

Hintlilerin tekerleği de keşfettiğini unutacak kadar saf olan kulunuz, şu anda 15 hoparlör, bir jeneratör ve iki el arabasını takip eden bir güruhun kapının önünden geçişini şaşkınlıkla izliyor. Popüler şarkıların hint mantralarıyla uyarlanmış, dijitalize edilmiş versiyonları dört bir yandan uykusuz beynime hücum ediyor. Dün gece gerçekleştirdiğim; bir sokağı içeren sosyolojik örnekleme çalışmasında; en az 5 hoparlör, 1 tanrıça heykeli, yiyecek ikramı ve en az 50 çocuktan oluşan bayram paketinin tek bir sokakta 10 kere tekrarlandığını gördüm. Gerisini siz hesap edin.

Hindistan’ın turist görmemiş fakir bir bölgesinde yaşamaya başladığımdan kerri, rock star denen şahsiyetlerin kalabalıklardan ve ilgiden nasıl bunalabileceğini meşhur olmadan keşfetme şansına da nail oldum. Bayramdan bayrama içki içen ve bu yüzden içince sapıtan hint gençliği, dans bayramını benim gibi dans etmeyen yabancıları motive etmek için kullanıyor. Tuna dans etmeye çalışıp yine kendini rezil etti diyenleri duyuyorum orada. Sevgili arkadaşlarım! Sonunda benim gibi dans eden, abuk subuk el kol hareketleri ve koordinasyonsuz zıplamaların normal karşılandığı bir memlekete vardım. Ben dans ederken dalga geçen gözleriniz sizin olsun. Beni burada bağrına basan bir kitle var. Burada dans kardeşlerimleyim. Yine de aralarından sıyrılmak biraz zor. Allahaşkına gel bi tur da benimle dans et ısrarları bizim köy düğünlerini aratmayan cinsten.

Günün anlam ve önemine binaen bugün sana senin kadar büyüleyici bir tanrıça olan Saraswati’den bahsetmek isterim prenses. Tanrı Brahma’nın karısı Saraswati. Hem tanrısal hem de dünyevi bilgelik en önemli özelliği. Sanat ve dans gibi başka bir çok özelliği olsa da Saraswati teyzenin, Saraswati Bayramı bir nevi okuma bayramı olarak kutlanıyor Hindistanda. Okumuş insanlara krallardan daha fazla hürmet eden hint toplumu çocuklarına ilk kelimeleri okumayı bugün öğretiyormuş. Çocuklar kitapları defterleri toplayıp tanrıça heykeline sunuyorlar bugün. Çelişkili bir şekilde kitap okumak yasakmış bugün. Tanrıça Saraswati, kendisine sunulan kitaplar üzerinden kutsuyormuş “öğrenen”leri.

Brahma’nın karısı desek de hinduizm alimleri ve mitolojik araştırmacılar arasında Saraswati’nin kimin kızı ve kimin karısı olduğuna dair çeşit çeşit spekülasyon var.Bu güzel ablanın Brahma’nın ağzından çıktığına dair söylentiler de mevcut. Antik metinlerde Saraswati’nin aslen himalayalarda doğan bir nehir olduğuna dair bir konsensüs mevcut. Nehrin izleri uydudan sürülebilse de yatak değiştirip kuruduğu anlaşılıyor. Bir süre nehir tanrısı olarak takılan Saraswati dilberi daha sonra vedik metinlerde belirirken nehir vurgusu ortadan kalkmış gibi gözüküyor.

Suya ne kadar hasret ve muhtaçsak bilgiye ve bilgeliğe de o kadar muhtacız şiarıyla bu tarihsel geçişi okumak olası. Antik hint dinadamı-entellektüellerin halkı eğitmek için dini tarihsel bir manipülasyon yaratmış olması muhtemel. Ben en çok bu benzetmeyi sevdim. Ey bilgi! Gel ak üstüme bir nehir gibi. Batayım içine , doldur içimi demeye getiriyorlar ki bilgiye obsesif derecede tapan ben kulunuz dışarıda hintlilerle kudurmak yerine yine oturdu sizi bilgilendirmeye çalışıyor.

Hindistanın bu yanında kutlanan en büyük bayrama denk geldim gelir gelmez. Önümüzdeki 6 ay Hajipur’daki prenses bürosundan prensese yazdığım mektuplarla belirli günler ve haftalar ile hindistana has abukluklarla bünyeleri şaşırtmaya çalışacağım. Bu süre içinde Hindistan’ın uzaylılar tarafından istila edildiğini, hintlilerin aslında uzaylı olduğunu, çok pis olduklarını, her yerde salgın hastalık olduğunu iddia eden arkadaşlarımı çatlatırcasına sosyokültürel gerçekliklerin tepetaklak olduğu bir ortamda da mutlu mutlu yaşanabileceğini ispata çalışacağım. Bunu niye diyorum: Dün aldığım bir mesajda bir haber linki vardı. Kalküta’da zatüre teşhisiyle hastaneye kaldırılan bir hasta, penisini farenin yemesi sonucu kan kaybından ölmüş. İstisnai örneklerle yormayın beni arkadaşlar. Seviyorum hepinizi.

2011 epey acayip bir yıldı, Prenses. Sana uzunca bir  zamandır yazmıyorsam inan istemediğimden veya paylaşacak şey bulamadığımdan değil de bildiğin apıştım kaldım dünya gündemi içindeki kendi gündemimde. Sabahları radyoyu açmaya Lost’un bir sonraki bölümünü izleyecekmişim gibi gidiyorum, Prenses, hakkaten. Sanırım geçtiğimiz yılın uygarlık tarihinde uygarlıkla ilgili çok tuhaf ve bir o kadar da basit sorular çıkartan yegane yıl oldugu konusunda hemfikiriz. Ergenlikteki varoluş krizinin toplumsal türevi gibi bir yıl… Bitmek bilmeyen değişim gerekliliği sancılarının, doğurduğu bir yıl… Yalnızlaşan, sessizleşen, adapte olan bireylerin yalnız, sessiz ve adapte olmak istemediklerini duyurduğu bir yıl… Ağzımıza pelesenk olan “demokrasi”nin gerçekte hiç bir zaman var olmadığını her bir gezegen sakininin fark ettiği bir yıl… 10 yıl önce eylem kelimesi ağza alınamazken, yıl sonunda “eylemci”nin Time dergisine kapak olduğu bir yıl… Geri dönüşü olmayan değişim, öze dönüşüm ateşinin nihayet el yakmaya başladığı bir yıl…

Modern Demokrasi: “Liberal Kapitalizm”

Geçtiğimiz Mart ayında Brüksel’e gelen Noam Chomsky, bugünün modern demokrasisini yani liberal kapitalizmini norm olarak kabul eden bizlere önemli ve çok basit  bir gerçeği hatırlattı: “İnsan haklarından bahsederken, son 50 yılda insanlığın nasıl büyük adımlar attığını unutmamak lazım. Bundan 50 yıl önce siyahiler, eşcinseller, şamanizm ve mistisizme ilgi duyanlar bırak kimliklerini kabul ettirmek, insandan bile sayılmazken bugün inanç, ırk, cinsel tercih yüzünden ayrımcılık yapan iş verenler yüksek mahkemelerde yargılanıyor, dünyanın bir çok ülkesinde binlerce kişinin katıldığı Gay Pride’lar (Eşcinsel Gurur Yürüyüşleri) düzenleniyor, şaman ve mistiklerle tanışmak için insanlar dünyanın öbür ucuna yolculuk ediyor. Peki neden mutlu değiliz?”

Bu basit soruya, başka bir soru yöneltelim: Chomsky dede, söyle bize gerçek anlamıyla demokrasi hiç var oldu mu gezegenimizde? Bence olmadı, o yüzden olmuş gibi davranmayı bırakalım öncelikle. Olmadı; ama uygarlık denilen şey içinde çıkan her soruna karşılık çözüm bulmaya çalışan bireyler sayesinde bir şeye evrildi. 68 kuşağı sayesinde insan hakları ,eşitlik, özgür irade, cinsel özgürlük kavramları ortaya çıktı. Sonra bu kavramlar manipüle edilip tarih içinde içi boşaltılmış ideolojilere oturtuldu (yani komünizm), sonra da bu ideolojiyi savunduğunu söyleyen SSCB ve Doğu Almanya’nın ortadan kalkmasıyla havada bırakıldı. Kavram dediğin havada kalır mı? Kalmaz. O zaman halihazırda mevcut olan tek yönetim  sistemi ve ekonomik düzen olan liberal kapitalizme oturtuldu. İsmi de demokrasi kondu.

Peki bir topluma parayla mutluluk gelir mi? Valla belki de gelir ama bunun cevabını verebilmek için aynı anda aynı toplumdaki insanların aynı orandaki paraya sahip olması gerekiyor. Bu sahip olduğu paranın borç veya yardım olarak değil de bir şeyin değiş tokuşu olarak gelmesi gerekiyor. Bu değiş tokuş karşılığında alacağı paranın değerinin, değiş tokuşu gerçekleştiren tarafından belirlenmesi gerekiyor. Bu şartlar sağlanmadığı sürece, paranın toplumdaki yeri gibi zırvaları tartışmak entellektüel saçmalamadan öteye gitmeyecektir.

Evet, bugün gerçeği öğrendik sevgili Aldous Huxley ve gerçek bizi delirtiyor… Delirtmek derken, kafaya huni takıp kendi kendine konuşarak araba direksiyonuyla mahallede turlamaktan bahsetmiyorum ama ben. Esasında kaybedecek bir şeyi olmadığını fark eden basit insanların, kaybedecek epey çok şeyi olanlara iki kere düşünmeden özgür iradenin ne olduğunu göstermesinden bahsediyorum. Öyle bir delirdik ki esasında yalnızca değişim istiyoruz, basitçe değerlerden bahsediyoruz, gidenin arkasından neyin geleceğine kafa bile yormadan örgütlenme biçimimizle aslında neyin olmamasını istediğimizi gösteriyoruz.

İşgal: “Indignados” + “Occupy Wall Street”

2011 Ocak ayında Katalonya ve Bask Ülkesinde ekonomik kriz ve dengesiz gelir dağılımına karşı gerçekleştirilen genel grevle başlayan Indignados (indignants, les indignés veyaTürkçe’de bıkkınlar) hareketi, işgal yöntemiyle protesto biçimiyle Mayıs ayında İspanya’nın dört bir yanına ve aynı zamanda Yunanistan başta olmak üzere bir çok Avrupa ülkesine yayıldı.  Avrupa’daki ekonomik kriz üzerinden işsizlik, zenginin zenginleşmesi, orta sınıf ve aşağısındaki katmanların olduğundan bir alt katmana inmesiyle, bütün bu düzenden BIK-TIK diyen Avrupa’nın her bir yerindeki milyonlarca kişi toplumsal alanların işgaliyle “bizim birbirimizden başka kimsemiz yok esasında; devlet baba, hükümet ana fasa fiso” gerçeğini gözümüze soktu. Bu işgaller yalnızca bir alana el konulması olarak gerçekleşmedi de işgalci grupların aralarında organize olmasıyla kendi kendine yeter toplulukların, merkeziyetçilikten uzakta nasıl yaşayıp iş çıkartabileceğini ele güne duyurması halinde gerçekleşti.

Arap Baharı’ndan ilham alan bıkkınlar, Occupy Wall Street (OWS) hareketine ilham vererek taze deneyimlerini paylaştı. Ve Eylül 2011′de Manhattan’daki Wall Street binasının bulunduğu Özgürlük Meydanı’nda binlerce Amerika’lı bıkkın toplanarak Avrupa ve daha az gelişmiş ülkelerdeki eylemcilere bir selam çakarken “Sorunun başladığı yeri işgal ediyoruz, yanınızdayız!” mesajını gönderdi. Hareket anında Amerika’nın 100′den fazla kentiyle birlikte dünyanın bir çok yerine yayıldı. Sloganları: “dünyada güce sahip olan %1′in karşısındaki %99′uzuz!” Sloganı bulan da Amerika’lı tanınmış anarşist antropolog, David Graeber.

İngilizce’n idare ederse Prenses, Occupy Wall Street’in web sayfasındaki forum kısmına arada sırada bakmanı öneririm. Herkesin girip, okuyup, yöntem, amaçlar, örgütlenme vesaire gibi konuları tartışabileceği forumda epey ilginç tartışmalar ortaya çıkıyor bazen.

Sabotaj: “Anonim”

2003′ten beri aktif, siber sabotaj hayatına devam eden Anonim hareketi, 2011′de dijital itaatsizlik yöntemiyle sokağa çıkanlara ya da korkup çıkamayanlara destek ve umut verdi. Wiki Leaks’in yanında durarak %1′i korkuttu. Korkutma sebebi bu hacker arkadaşların dünyanın dört bir yanında,
kimliklerinin belirsiz ve amaçlarının simultane siber ataklarla kaos yaratmak olması. Ulaştırma bakanlığı sansürleyeceğiz mi dedi, Anonim devreye girer, web sayfasını bloke eder ve altını basın açıklamasıyla doldurur. Mısır’daki halk ayaklanması başlar başlamaz Anonim devreye girer ve Mubarak indirilene kadar hükümet web sayfasını bloke eder. Wikileaks’ten sızan Tunus Devrimi belgesine sansür koyan Tunus hükümeti de Anonim sabotajıyla karşılaşmak durumundadır. Tunus’da halk ayaklanmaları devam ederken, Anonim’i temsil eden birisi Tunus hükümetinin çöktüğünü, hükümet web sayfasından anons eder. İspanya polisi, siber eylemci olduğundan şüphelendiği üç kişiyi tutuklayınca kendini siber eylem kurbanı bulur, internet siteleri Anonim tarafından bir gün kadar bloke edilir.

Tavrı, yöntemi, soğukkanlılığı ve kötü adamları ürkütücüğüyle sessiz sedasız yürüyen Anonim hareketine şapka çıkarıyorum huzurunda, Prenses.

Devrim: “Arap Baharı” 

İşgal hareketlerine ilham veren Arap Baharı, OWS ve Indignados’dan farklı olarak ekonomik kriz yüzünden başlamadı da başlarındaki diktatörler ve çakma kabinelerinden kurtulmak için başladı. Tunus’daki limon satıcısı Mohamed Bouazizi’nin paramiliter bürokrasisinde yıllardır süründürülmesinden bıkıp kendini tinerle cayır cayır yakmasıyla ateş aldı Arap baharı. “Ben yanmasam, sen yanmasan, biz yanmasak nasıl çıkar karanıklar aydınlığa?” dediydi ya Nazım Hikmet, işte Araplar da dedi ki: “tek tek kardeşlerimizin yanmasıyla, karanlıkların ortaya çıkacağı yok. Biz en iyisi tek vücut, tek yürek olalım, yanarsak birlikte yanalım”.

Bir çoğu rantiye devleti yani üreterek değil de doğal kaynaklarını satarak zenginleşen ve zenginliğin çoğunu kendi sülalesine yediren diktatörler tarafından yönetilen Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde çıktı Arap Baharı. Dünya petrol üretiminin %90′ının bu bölgede gerçekleştiğini düşünürsek, diktatörlük yönetim biçiminin bir tesadüf olmadığını kavramamız zor olmaz Prenses. Bu diktatörlerin tesadüfen değil de belli başlı petrol müşterisi ülkeler tarafından başa getirildiğini de… Hemen “hadi len, komplo teoricisi” diye atlama, yıllardır öyle atladık meğer hepsi gerçekmiş. Bilim kurgu filmlerine palavra dedik, NATO’nun robot savaş uçakları gitti “yanlışlıkla” Pakistan’ı vurdu, Türkiye’ninkiler gitti sınırdaki Kürtleri vurdu. O yüzden aç gözlerini, kulaklarını!

Arap Baharı hepimize bir umut ve ilham verdiyse de kanlı diktatörlüklere kafa tutmak kolay iş değil, Prenses. Çok kişi öldü ve Suriye’de hala ölmekte…

Umut veren ise Arap halkının bundan sonra diktatörlüğe ve benzeri herhangi bir dayatmaya pabuç bırakmayacağı. Mesela iki hafta önce Mısır’daki eylemciler  ”Ne Mubarak, ne Müslüman kardeşler. Halkın gücü, halkta artık!” yazılı bir pankart açtılar. Ve mücadele devam ediyor…

Değişime giden yol 

Bu hareketlerin hepsi şiddetsiz ve doğrudan demokrasi yöntemiyle internetteki sosyal ağları kullanarak organize oldular. Birbirlerinden destek ve ilham aldılar. Arap, Amerika’lı, Yunan, İspanyol ve her yerdeki,  her basit insanın aynı küresel sistemin kölesi olmaya itildiğini gösterdiler. Ajitasyon yapmadan sivil itaatsizlikle başlamak gerektiğini gördüler.

Değişime ön ayak olan, kaybedecek hiç bir şeyi olmayan herkese teşekkürler!

Dipnot: Hatırlarsan Kojin Karatani abimiz “Ezilenin dönüşü ve X faktörü“nden bahsetmişti. Yalan söylemiyormuş…

İyi seneler!

Sevgili Prensesim, o güzel affına sığınarak sana bir hikaye anlatmalıyım çünkü hayat sadece şatolarda veya dayalı döşeli odalarda geçmez. Tebanın ta dibinde neler döndüğünü bilmelisin. Aklımın içuzayı ve zamanında ancak böyle layık olabilirim aşkına… Ve seni temin ederim ki ben sana asla yalan söylemem;

Günaydın Kolomb dedi, çatı katından inip karşıma oturdu lacivert ve flu bakan gözleriyle. Gecenin son birasını açtı hep kirli olan gözlük camlarını temizlerken. Ve utanmadan son sigaramı yaktı. Günaydın Kolombo dedim. Kahverengi falandı gözleri, o siyah olduklarını iddia ederdi ama sık sık lacivert bakardı. Aslına bakarsanız ikimiz de renk körüydük ve miyoptuk. Ne gördüğümüzü sanıyorsak oydu gerçek: Ama bu herkes için geçerlidir, bunu unutmayın…
“Al” dedi “sana külliyatıyla bi hikaye”
“Hah” dedim “başladı yine..”
“Gönlümün ta dibinden bi kardeşimle, liseyi daha yeni mi bitirmişiz, üniversiteye mi geçmişiz, tam hatırlamıyorum, başladık otostopla ülkeyi gezmeye. Gidebildiğimiz her yere gidip iş bulup çalışıyoruz. Sonra sıtkımız sıyrılınca, hoppala paşam, malkara keşan çıkıyoruz yola, artık allah ne verdiyse, ta dibine… 32 kısım tekmili birden macera. Yola çıkmadan, nedense, benim silahları çok sevmemden herhalde, sekiz patlar, bayıltan mermi atan bi toplu tabanca almıştık her ihtimale istinaden, burası dünya gezegeni diye. Tonguç koymuştuk ismini bir de, makara olsun… Çünkü bilirsin beni, severim makineleri ama boşluğa bile ateş edemem. Kıyamam o boşluğa, belki bir gün doldururum ben onu diye.”

***

Yollar uzun sabır kısadır. Yolculuk sona erer, çocuk doğduğu kasabaya döner. Hiç bitmeyecekmiş gibi bir macera aklından, fikrinden, dilinden damlamaktadır. Mekan Çeşmealtı, İzmir’de turistik bile olmayan sakin bir sahil kasabası. Keratanın yanında çocukluk arkadaşları, elinde rakısı ve niyeyse, yanında sekiz patlar tabancası. Hikayelerin bini bir para. Yavaş yavaş anlıyor ki filinta, yazmak ve anlatmak için yaşamış bütün olanları ve olgunlaşmak için hakeza.
 Sırf macera, heyecan, şenlik yok anlattıklarında. Yorgunluk var, yılgınlık, can acısı, efkar ağrısı, erken bastırmış bir ‘ulan bu ne, ne biçim, lan nasıl?!’  korkusu. Aklı ağardıkça kendi hikayesine ruhu dağılıyor anlatırken. Attığı kahkahalar kadar cayırtılı yanıyor. Ölümü anlatmıyor, çirkinliği, pisliği anlatmıyor ruhlardaki. Sadece neşeyi, var olmanın aşırı doz hafifliğini, yolun ruhunun bizzat güzelliğini ve süt gibi gülümseyenleri, yeşil limon gibi matrak olanları ve planör gibi püfürfeza gönülleri. Erik piçinin kurusu büyüyor…
 Dışı başka içi başka anlatmaktan yoruluyor hayran hayran dinleyen çocukluk arkadaşlarına. “Salmayın kendinizi, güdüldüğümüz şey değiliz, aslında hikayet bambaşka!”
 12 oldu saat, hadi gidelim yatalım artık, diyor biri. Üzülüyor bizimkisi…

***

Üzülmüştü sanırım o zamanlar. Aptal ve sarhoş bir güceniklik vardı sesinde, gözlerinde. Artık kıyıdan suya nasıl tatlı tatlı geçilirse, işte öyle. Sıkılmıştı da biliyorum. Macera sürüyordu, en az 12 sene daha sürecekti. Ama anlattığı şeylerin tadı -acı ve tatlı- çevresindekilerde hiçbir şeye tekabül etmiyor, doğru yere nüfuz etmiyordu. Tecrübe hazineydi ama Bizans parası gibiydi. Anlayanla paylaşılmazsa, mutluluk gibi, aslında beş para etmezdi. Anlıyordum ve hala anlıyorum o sarhoş gözleri, ruhu, ciğeri. Acıdım bile ona o anda, ama hala hüzünlü, vakur bir heyecanla anlatıyordu hikayesini cayır cayır. Şimdi 30 küsur yaşındaydı ve hikayelerinden başka hiçbir şeyi yoktu artık.
 Onu öyle güzel seven o leziz kızlar gibi tıpkı, kalkıp yürümeye başlamıştı evlerine dostları. “Size Babadağ’dan nasıl uçtuğumu anlatmış mıydım?” diyesi geldi. “Mardin eşkiyasıyla rakı içişimizi?” Söylemedi. “Aylin Aslım’ın teklifini…” “…Ben aslında Şevval Sam’a aşığım” diyecekti, vazgeçti. O zamanlar daha bilmiyordu, bir yazarın en büyük hatasının, kendi hayatının başkalarına da muhteşem geleceğini düşünmesi olduğunu… Gencecik bir çocuktu ve çocuk gibi bir adam şimdi. Müşkülpesent lavuk, anlatıyor hala…

***

Eve yaklaşırken başka bir hikayenin sonunda, çocukluk arkadaşlarım için başka bir şeyde ya da gecenin tam ortasında durdum. Sonra, var mısınız lan Rus Ruleti oynamaya deyip silahı çıkarttım, yedi kurşunu boşalttım ve cevabı beklemeden “Ben başlıyorum.” dedim. Çocuklar garip garip bakıyolardı bana, çünkü saçmaydı yaptığım. Bir silahla tam olarak ne yapmam gerektiğini bilmiyordum. Ben kendim dışında hiçbir şeyi riske atmaz, kimseye ateş edemezdim. Kafamdan neler geçtiğini tanrı bile bilmiyordu ama silahı kafama dayadım ve % 12,5 ihtimalin tetiğine asıldım.

***

BAAAM!

Yana attım kafamı, işaret ve baş parmağımla yaptığım silahı şakağımda tutarak. Korkmadı tabi. Biliyordu hikayeyi. Ama sinir oluyordum o bilgiç, bilge ve her şeyi çarpanlarına ayıran haliyle orda durup bana sakin sakin bakmasına. Ne sanıyordu kendini? İyi bir hikaye istiyordu, ben de anlatıyordum. İllet oluyordum her şeyimi eleştirmesine. Gencecik bir velettim ve filmler çekerdim, kadınlar severdim, ülkeyi gezerdim, güzel içerdim, senede 400 kitap okur, 500 dost edinirdim. Sonra haftalarca susardım. Bazen de hikayemdeki gibi kafama bir silah dayardım, bazen kafa tutardım bir mafya babasının oğluna, bazen bir öküzü bayıltacak kadar iksir alır, bazen de birinin annesiyle yatardım. Ne var ki bunda, öyle hissetsem yine yaparım. Cıvıldım, cayırdım, efildim. Uyuz oluyorum o sakin sakin dinlerkenki bakışlarına. Benden hiçbir farkı yok bence. Sersemin teki… 
Her neyse, ne diyordum ben? Ha,”%12,5 ihtimal, anlıyor musun?! Beni buldu. Patladı lanet silah kafamda. Bir arabanın üstüne yıkıldım. Lacivert tişörtüm kıpkırmızı oldu kandan. Son sözüm ‘Hasiktir’ oldu mu sana. Onlar boş gözlerle bana bakarken, benim gözlerim karardı. Öyle paniklediler ki görmeliydin. Gerçi ben bile anca karga tulumba taksiye taşınırken hayal meyal gördüm ama onlara kocaman bir hikaye verdim sanırım. Taksicinin ben kan kaybından ölmek üzereyken “döşemeler kan olmasın abi” dediğini, dostlarımın, ölürsem gözlüğümün hatıra olarak kimde kalacağını tartıştıklarını hatırlıyorum. Ölüyor olmasam dev bir kahkaha patlatırdım…
 Silahın çok yakın mesafeden öldürme etkisi vardı, kullanma kılavuzunda yazıyordu. Ben ta kafama sıkmıştım lanet şeyi. Tonguç’tu sekizpatların adı. Bu, belki,biraz komik bence. 
Kendimle o kadar meşguldüm ki, olup biteni net olarak göremiyordum. Ya da olup bitene o kadar kafayı takmıştım ki, kendimi bilemiyordum. Sırf bu olay için değil, genel anlamda. Sersemin tekiydim güzel kardeşim. Biliyorum, “Zaten şu anda da öylesin” diyorsun içinden. Ama cesaret bütünüyle sana aitse, sırtını herhangi bir yere yaslamıyorsan, sersemin teki olmak o kadar da kötü bi şey değil. Kendimi öldürmeye falan değil, sadece ölümün de pokerdeki kartlardan biri olduğunu söylemeye çalışıyordum. As gibi. Hayatın ana fikriydi ölüm ve onu bilmek, sonu bilmek, hayata müşfik bir mizah katıyordu. Bunu bidiğim ve bilinmesini istediğim için girmiştim oyuna. O yeni yetme varoluşumla bir çeşit kinaye yapmaya, incelikli bir şiir yazmaya çalışıyordum yaşarken. BİR ŞİİR OLMAYA ÇALIŞIYORDUM, anlıyor musun!? O kadar basıyordu kafam. Hayatımda kimseye vurmadım bile, bir tek ilkokulda Zekeriya diye bir çocuğa vurmuştum, o da bana vurmuştu ama. On yedi yaşımdayken Zekeriya’yı buldum. Bir markette kasiyerdi. Özür dilerim, dedim ona. “Manyak mısın oğlum sen!” deyip sarılmıştı bana. Bir karıncayla bir örümceği ezmemek için iki kez kolumu kırdım düşerek. Biliyorsun beni. Ateş ettim ve sadece kendimi vurdum.

***




Birbirlerine baktılar bir süre. Bildiklerini anlıyor, anladıklarını bilmeye kulak kabartıyorlardı sigaralarının dumanını birbirlerinin yüzüne üfleye üfleye. Sonra hikaye devam etti..; Beyniyle kafatasının arasındaki sıvının başladığı yerde durmuştu saçma parçaları. Geri kalan parçalar çıkarılmış, üç parça kafatasının iç basıncına müdahale etmemek için yerinde bırakılmıştı. Komikti röntgen filmi, şakağında üç parçayla kafatası sırıtıyordu. Sonradan çerçevelettiği o röntgen filmini babası kırıp atmıştı çöpe. Gurur duymuyordu yaptığıyla, komikti film ve son derece kişiseldi. Ha, evet, baba… Ve devam etti;

***

-”O saçma parçalarından biri beyin sıvına ulaştı bence ve basınç değişikliği yüzünden tam bi gerizekalısın sen”
-”Aşağılamaya çalışıyorsun beni ama seni biliyorum, seviyorsun bu halleri. Zaten senden başkasının bunu yapması kimin haddi. Dinle burayı, devam ediyorum, bak ne diyorum…”

***

Hasiktir, diyerek açtım gözlerimi. Ölümle yaşam arasındaki son ve ilk sözüm bu küfürdü. Genç neşeli bir stajerdi ameliyattan sonra kafamın sağ yanına pansuman yapan. “Ucuz kurtuldun” dedi. “Hay allah” dedim.
“Ne oldu ki?” dedi
,
“Babam” dedim, “Öldürecek beni”
“Ölümden yeni kurtulmuş oğlunu mu öldürecek baban?”
“Ah” dedim, “Hitler ya da Mussolini hakkında en ufak bir fikrin var mı?”
“Yok artık!
”
“Bilmiyorsun” dedim. Ve o sırada yoğun bakımın vahşi batı barları gibi sallanan kapıları açıldı. Yasak değil miydi yoğun bakıma girmek? Babam. Çökmüş bir yüzle yatağıma doğru yürüdü. Durdu. Yoğun bakım durdu. Yüzüme baktı ve binlerce yıllık bir yorgunluk ve binlerce puronun kalınlaştırdığı, doğasında kin olan bir sesle “Aferin!” dedi. Köz vardı sesinde, cenaze vardı, umudun son damlası olan umutsuzluk vardı. Ölü bir bebek vardı sesinde, bakışında. Kapılar tekrar sallandı ve beni o halde tek başıma bırakıp çekip gitti. Üşümüştü herkes. Yutkundum. Stajer de yutkundu. Şimdi beni neden anlayamadığını anlamıştı en azından. “O üç saçma parçası kalacak orda hep” dedi.” Saçmasapan bir herifim zaten, duruma uygun” dedim. “Almaya kalkarsak bir morona dönebilirsin” dedi. Kıkırdayıp “Allaaşkına?” dedim.

***

Ulaş… Paşaların en yelkenlisi… Yeni yetmelik arkadaşım. Eski dostum. Hiçbirimiz hayatımızın hiçbir aşamasında bıkkın, sıkkın, umutsuz, yıkıntı olmadık. Başımıza gelen her halta ve her hisse rağmen hep bunun tam tersi olmaya çalıştık. Kendi sorunumuzu kendimiz hallederdik ve kimsenin canını kendi dertlerimizle sıkmanın bir manası yoktu. Önemli olan sağduyuydu ve yarıtanrılar gibi kahkahalar, keyifler, neşeler, en azından samimi gülümsemeler… Hala da öyleyiz… Çoğumuz…
 Ulaş.. Eski dostum… Yelkenli.. Beni aradı geçenlerde. Babası ölünce annesi bir mafya babasıyla evlenmişti. Başı dertteydi. Dünyanın denizlerini gezerdi Ulaş, ikinci kaptandı. Hikayesinin bir yerinde bir şalter attı. Anlattı. Dinledim. Keyfimi bulaştırdım, neşelendi. Ama hissiyatı sadece biz beraberken değişirdi. Çünkü bilirdi benim hikayelerimi. Onu oyalamadığımı bilirdi. “Paşam, bi hikaye anlatayım sana, sonra beğenmiyorsan kalk git nereye istiyorsan” dediğimde, ölene dek dinlerdi beni. Acısının gümrüğünden kahkahalar yollardı sonra “ulan, ne filim adamsın” diye…
 Aradı.”Nerdesin?” dedi. Dedim “İstanbul”. “Bir tek sen anlarsın” dedi. Dedim “Abi, bi dur, yarın gelirim İzmir’e, rakı içeriz Kordon’da, ben seni ikna ederim.”
“Bir tek sen anlarsın. Hoşçakal benim asil kardeşim”dedi. Ahizeden bir patlama sesi geldi. Suratıma kan sıçradığını sandım. Kapattım telefonu. Yoktu yapabileceğim başka birşey. Yattım. Bakkala sigara almaya gider gibi gitti, öldü ahizedeki yanağımda. Yetmiş iki saat uyumadım. Çalıştım yetmiş iki saat. Sonra işi bırakıp Datça’da bir bar işletmeye gittim. İşin garip yanı, ben ona bu hikayeyi hiç anlatmamıştım ama Datça’da içtiğim tüm turunç-tonik rakıları bir şekilde ona adadım.
 Bir de bu yazıyı… Geçmişini sikeyim, hep ekiyosun beni Kunduz Söğüşü! Bunu saymıyorum, dolunayda bekliyorum. Günaydın benim canım kardeşim. Benden selam olsun Peru Beyi’ne. Bunu saymıyorum…
Üstad der ki; “Her anlamda en büyük yenilgi unutmaktır. Özellikle de sizi neyin gebertmiş olduğunu unutmak.”
Günaydın.

Togan

Geçen ayın sonunda Hella Haasse’yi kaybettik. 1948’den beri yazmakta olduğu romanlarla Hollanda’da edebiyatın kraliçesi olarak anılan bu güzel kadınla seni tanıştırmak istedim dolayısıyla… Yanlış anlama: hayat hikayesini yazacak değilim bu mektupta. Yalnızca Hollandalıların zamanında Batavia adını verdiği bir sömürgesi olan şimdinin Jakartasında 1918’de doğduğunu bilsen yeter. Çünkü hayatının ilk yirmi senesini geçirdiği Endonezyayı ve Hollandayla Endonezyanın içiçe geçmiş tarihini yeni nesile aktarmadaki başarısı daha ilk romanlarından itibaren onu meşhur ve önemli bir yazar haline getirmiş. İkinci Dünya Savaşının sonunda Hollanda ister istemez (daha doğrusu pek de istemeyerek) sömürgelerini terk ettiği sırada yazdığı Oeroeg biri Hollandalı diğeri Javalı iki çocuğun arkadaşlık kurmasının mümkün olup olmadığı üzerine kurulu, ve Haasse’nin doğup büyüdüğü Java adasındaki Telaga Hideung Gölünün çevresinde geçiyor:

‘Oeroeg arkadaşımdı. Çocukluğumu ve gençliğimi ne zaman düşünsem istisnasız onun hayali gelir gözümün önüne. Üçü on kuruşa satılan, yapışkanlı yüzeyinin altındaki çizgi kahramanı kazıyarak gün ışığına çıkarttığımız oyun kartları gibi bir hatıra…’

Bu cümleler bence Haasse’nin yeniden ve yeni bir dünya için kurmaya başladığı tarihi kurgu akımına yaklaşımını en açık ve yine de estetik şekliyle ortaya koyuyor.

1992 yılında yayınlanan meşhur romanı Heren van de Thee (Çayın Efendileri) ise uluslararası bir kült haline gelmiş. Haasse’nin bu romanı kurgularken okuduğu mektup ve döküman sayısı bir nevi şehir efsanesine dönüşmüş olsa da bir kaç sene önce İngilizceye çevrilmiş olan bu romanı okumak 19. ve 20. Yüzyıl Asyasındaki siyasi ve tarihi dinamikleri anlamak açısından sonsuz faydalı olmuştu benim için. Fakat faydası bir yana Haasse sömürgelerdeki dinamikleri kendi zamanının meşhur yazarlarından farklı olarak (örneğin Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans ve Gerard Reve’den oluşan ‘Büyük Üçlü’nün aksine) kışkırtıcı olmadan, bulundukları yerden yaşadığımız zamana ayna tutan karakterler yaratmak suretiyle yazdı.

Daha sonra Fransa ve Hollanda’da yaşayan Haase’nin eserleri de giderek Avrupa tarihine odaklanır. Dolayısıyla Hollanda’ya kendi geçmişine dönüp bakabilmesini sağlayan tutacaklar hediye etmenin yanısıra Haasse bugünkü Avrupa’yı anlamak için hatırlanması ve yeniden yazılması gereken kimi hikayeler olduğunu da ortaya koyar. Benim de en çok hoşuma giden ve neredeyse asabi bir sabırsızlıkla yarı okuyup yarı yuttuğum Haasse romanları Ortaçağ Avrupasıyla ilgili olan bu grup. Örneğin Orléans Dükü Charles’ın karmaşık hayat hikayesini anlattığı Het woud der verwachting (Bekleyişin Gücü)... Ya da İtalya’nın en karizmatik ve gizemli karakterlerinden Giovanni Borgia’nın içiçe geçmiş siyasi ve ailevi hayatını anlattığı De scharlaken stad (Kızıl Şehir: Bir 16. yy. İtalyası Romanı)… Benim gibi Avrupa tarihine formel eğitiminde karikatür niteliğinde yer verilen birisi için Ortaçağ Avrupasındaki siyasi düzeni anlatan bu romanlar aklımdaki bölük pörçük imgeleri yerleştireceğim bir çerçeve çizdiler. Muhtemelen senin ailenin tarihine de değiniyordur bu romanların birinde… Elbette Avrupa’nın bugünkü sınırlarının kurgusal tarihini yazdığı bu romanlar Haasse’ye uluslararası ün de kazandırmış. Hayatı boyunca almış olduğu yirmiye yakın ödüle ve adını verdikleri bir de astroide dönüşmüş bu ün…

Karanlıkta beklemek…

Beni Haasse ile tanıştıran dostumla ölümü üzerine sohbet ederken çıktı sana bu mektubu yazma fikri. Buralarda edebiyat üzerine yazan çizen herkes kendince Haasse’ye dair bir iki şey karaladı da şu ara biz de kendimizce ne açıdan özel olduğunu tartıştık bir nevi…

Haasse’nin romanlarında önemli bulduğum ve edebiyatta genellikle eksikliğini hissettiğim iki özellik yanyana geliyor: Birincisi karanlıktan korkmamak. Karmaşa, akıl karışıklığı, mistik olan, açıklanamayan, elde edilemeyen, sahip olunamayan hep mevcut Haasse’nin romanlarında. Bunlar ne büyülü gerçekçilikte olduğu gibi kendilerine ait bir dünya ve mantık(sızlık) içerisinde hareket ediyorlar ne de realizmde olduğu gibi yok sayılıyorlar. Ordalar. Açıklanamadan, hayatımızı etkilemelerine rağmen üzerinde neredeyse hiç bir kontrol kuramadığımız ancak yine de yadsıyamadığımız bir gerçeklikle ordalar. Tarihle içiçe geçtiğinde bu yaklaşımın gücü tahmin edersin ki olağanüstü estetik bir klasisizme varabilir. Ancak Haasse’nin harika bir netlikle ortaya koyduğu gibi başarılı romanlar başarılı insanların hayatını konu almaz -dolayısıyla karmaşa ve karanlık hep orta yerinde hayatımızın ve hikayelerimizin.

Haasse’nin kadınları

İkincisi de kadın karakterleri. Yanlış anlama prenses, Haasse’nin ana karakterlerinin büyük bir kısmı erkek (ki ben erkeklerin kadınlar tarafından anlatılması ve aktarılmasını da çok önemsiyorum ve özlüyorum çağdaş edebiyatta). Ancak kadın karakterleri ayrıca bir ilginç: Herşeyden önce elbette güçlü kadınlar bunlar ancak yaşadıkları hayatın içinden gelen mecburiyetleri, ihtiyaçları ve dinamikleri var. Özgürlükçü ve kışkırtıcı bir feminizm ile kendine özgü karakterler yaratmaktan ziyade temel modelleri ele almış Haasse. Anne olmanın, kızkardeş olmanın, kadın olmanın, aristokrat olmanın vs vs ne demek olduğunu bu temel modelleri yapı-bozuma uğratarak değil de hikayelerindeki kadınların nasıl güce ulaşmakta kullanabilecekleri tek yol olduğunu anlatmış. Doğasına aykırı davranarak, ya da doğasına uygun olanı seçerek güçlenmiyor Haasse’nin kadınları. Bu gibi çığırtkan bir feminizme asla başvurmuyor yazar… Aksine insan olmaya çalışmakla meşgul oldukları oranda kendilerini tanıyıp bu iç hesaplaşmayla güçleniyorlar. Belki de bu açıdan Haasse’nin feminizmi sembolik/mitik bir kaynaktan akıp geliyor: Ortaçağ Avrupasında sık sık karanlıkla özdeşleştirilen ‘kadın’ ancak kendi içine bakıp bu aydınlığı dışarı yansıtmak suretiyle kahramanlaşabiliyor.

Ya da kendi deyişiyle:

‘İlk başta karanlık görünen şeylerin açık ve sabırlı bir zihinle zamanla saydam ve aşikar hale geldiğini tecrübelerim bana öğretti.’

Ayşem & Eric

p.s. Hella artık bir yıldız.

Ağır çekimde yürüyen bir adam düşün Prenses. Kaldırımda yürüyor. Arkasından yaklaşıyoruz bu adama usul usul. Tam Moonlight Sonata’nın ortalarına doğru. Genciz biz. Türkiye’yiz. Arkasından yaklaştığımız bu adama karşı bir nefretle doluyuz. Karmaşık cümleleri içerisinden çıkamayıp tam olarak anlayamadığımız yazıları hakkında büyüklerimizin orada burada bu adam hakkında sarf ettiği sözler yüzünden nefret ettiğimiz birisi bu. Bir sonraki karede bu adamın sere serpe kaldırıma yattığını düşün Prenses. Ardından yakalandığımızı, ve devletin şovenizminin piyonları tarafından omuzlara alındığımızı, ve bir türlü indirilmediğimizi, ve üstünlük bahşettiğimiz hukuğun adalet vaadinin bir türlü tecelli etmediğini düşün.

Sonra bütün bu olanları uzaktan seyreden, benzerlerine daha önce şahit olup bir sonuç alınamadığını artık idrak etmiş, bütün bunları neredeyse kanıksamış olan, üzgün, ve kırgın, ve söylese tesiri olmayan, sussa gönlü razı kalmayan insanlar düşün. O insanların yaşadığı sıkıntıyı genç yaşında tezahür etmeni beklemek ne kadar doğru bilmiyorum, fakat bunu söylediğimde inan bana: işte o insanların sıkıntısının arkasına ancak Moonlight Sonata yakışır Prenses. Durum işte o kadar fena.

Türkiye’nin öldürdüğü Hrant Dink’in tabanı delik ayakkabısı ile sere serpe yattığı kaldırımda fotoğraflanışının üzerinden yıllar geçti. Açılan dava, biz yanmazsak kim yanacak diyerek kendini ateşe atan aydınların yumuşatabileceği bir vicdanı olmadığını artık öğrendiğimiz derin bürokrasi içinde boğuldu gitti. Türkiye’deki karanlık kendini yakanların alevlerine bana mısın demeyen bir karanlık. Durum işte bu kadar fena.

…

Sevgili Prenses, Türkiye’nin öldürdüğü Hrant’ın doğum günü bugün.

Hrant’ın Arkadaşları da bu vesileyle Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’a bir mektup yazmışlar. Benim sana yazdığım gibi, hafiften adresi belli olmayan fakat kelimelere dökmesi güç sitemlerle dolu bir mektup olmuş. Hazır yeri gelmişken, tüm bunlardan habersiz büyümemen, yarın bir gün Hrant Dink ismini duyduğunda o ismin Türkiye’nin karanlığına üzülenler için ne anlam ifade ettiğini bilmen, otoritenin çevrendeki temsilcilerinin benzeri duyarsızlıklarına denk geldiğinde sessiz kalmama cesareti gösterebilmen için yazdıkları mektubu mektubuma eklemek istedim.

Gözlerinden öperim.

Sayın Başbakan,

Arkadaşımız Hrant Dink’i öldürdüler.
Beşinci yılına yaklaşan adalet arayışımız kadük kalmıştır.
Dilekçe verdiğimiz topyekun devlet, kendini katile yakın gördü.
Zaten; katil, polis, bayrak ve muzaffer gülümseme kahramanlık posterinde poz vermişti.
Bir türlü ilamını malum edemediğiniz o kalabalık güruh, elbirliği ile kıstırmışlar, hain pusuda kurşun sıkmışlar, kaçmışlar, saklanmışlardı.

Şikayetçiyiz. “Namus Sözümdür Adalet” diye ölü evinde ant içtiğiniz halde, Hrant Dink’i işaret parmağıyla gösterip “bunu” diyen yardımcınızı “Meclis Başkanı”, resmi makamda, adamları resmen “yakarız canını bak” diyen valinizi “Vekil”, emanet edilen canı kollamayan, kötülerin işini kolaylaştıran Emniyet Müdürü’nüzü “Vali”, 17 yaşındaki O.S.’yi kocaman “Ogün Samast” ettiniz.

Kan adaletle susar, şikayetçiyiz.

İsim verdik soruşturun diye, İçişleri Bakanı’nız olmaz onlar bizim çocuklar dedi.
Dışişleri Bakanı’nız AİHM savunmasında bu toprakların yiğit evladına “Nazi” dedi.
Çevik kuvvetleriniz Rakel Dink önlerinden geçerken katillere yazılan methiye türkülerini mırıldanarak Beşiktaş Adliyesi’nde koro yapıverdiler .
Katillerimizi adalet evine getiren Jandarma, cezaevi aracına “Ya sev ya terk et” diye yapıştırma asmıştı.
Sayın Başbakan, nedir daha derine inmeyi engelleyen o büyük kasabanın sırrı”? Nedir sözünüzü tutmanıza mani olan?

Azınlıklardan gasp edilenin birazını geri vermeniz sebebiyle seslendirdiğiniz nutukta “Bu ülkede hiç kimse ruh tedirginliğiyle yaşamayacak artık.” diyordunuz Hrant’ın veda mektubuna atfen.
İnanın tedirginliğimiz her zamankinden büyüktür.
Sayın Başbakan, mala gelenin telafisi bulunur
Cana gelene de davranınız.
O Anadolu Toprağı’ndan Hrant Dink’in payına bir metrekare toprak düştü; mezarıdır!
Kamera denilen vaka-ü nüvis silinmiş, bize kalan azıcık 19 Ocak 2007 seyirliğinde 5 kişi saydık Hrant’a pusu kuranlardan.

Kim bunlar Sayın Başbakan?

Görüneni, görünmeyeni, katillerimizi istiyoruz, adalet olsun, hak hakim olsun diye.
Bizim hakkımız bizde saklı duruyor, helalleşmekten başka çarenin kalmadığı savaş yorgunu memleketimizde.
Suallerimiz cevapsız… Adalet nöbetçisi “Hepimiz Hrant’ız” diyen yüzbinlerin eli hâlâ vicdanında… Cevaplarımızı almadan susmayacağız, sormaya devam edeceğiz.
Hrant için, Adalet için.
Hrant’ın Arkadaşları

Ayrılık

“seninle daha fazla yaşayamam,”
dedi,
“şu haline bir bak!”

“hıı?” diye
sordum.

“şu haline bir bak!
allahın
belası
bi koltukta oturuyorsun!
göbeğin donundan
fırlamış,
bütün gömleklerinde
sigara
yanıkları!
tek yaptığın
şu allahın belası
birayı emmek,
şişe ardına şişe,
eline ne geçiyor
bundan?”

“zarar çoktan
verilmişti,” dedim
ona.

“ne saçmalıyorsun
sen?”

“hiçbirşeye değmez ve
hiçbirşeye değmediğini biliyoruz
ve bu
değiyor…”

“sarhoşsun sen!”

“gel buraya bebek, hadi iyi
geçinelim, bak kolay
aslında…”

“benim için değil!” diye bağırdı,
“benim için
değil!”

makyaj
yapmak için
banyoya koştu.
bir tane daha
bira
almaya kalktım.
tekrar yerime oturdum
yeni şişeyi
ağzıma henüz götürmüştüm
banyodan
çıktığında.

“hassiktirr!” diye bağırdı,
“iğrenç-
sin!”

şişeninin içine doğru
güldüm, öğürdüm, bir ağız dolusu
bira atletime doğru
püskürdü.

“aman tanrım!”
dedi.

kapıyı çarptı ve
gitti.

kapanmış kapıya baktım
ve kapının tutamağına
ve garip bir şekilde
kendimi yalnız
hissetmedim.

Charles Bukowski

Çeviri: Nazım

Geleneksel düşünce ve yaşam biçimleri artık cevaplamıyor varoluşsal sorularımızı. Aydınlanmadan sonra bir (ya da birçok) tanrıya inanmak son derece güç. Tabii bu inanç boşluğunu bilim ve teknoloji dolduruyor. Ailemizle olan sorunlarımızı çözmeyi psikiyatristlere, çevreyle olan sorunlarımızı çözmeyi de mühendislere ve bilim insanlarına bırakıyoruz. En iyisini onlar biliyor, çünkü onlar rakamlara sahipler.

Peki ekolojik krize çözüm ararken nereye dönüp bakacağız? Kendimize bütüncül ya da genelgeçer bir bakış açısı yaratmamız mümkün mü? Yoksa bize sunulanı mı seçmek zorundayız? 

Aydınlanma içimize işlemiş…
Nasıl işlemesin ki? Hayatımızı iyileştirdiğine inandığımız her şeyin kökeninde o var. Artık daha genç, daha güzel olmak elimizde, artık doğum yapacağımız güne karar verebiliyor, uzak mesafelere hızla ulaşabiliyor, dünyanın her yerinden her yerine bilgi ve haber gönderebiliyoruz. Bundan yalnız elli sene önce fiziksel olarak mümkün olmayan ne kadar çok şeyi kolaylıkla yapabiliyoruz! Doğayla ve doğanın üzerimizde kurduğu sınırlayıcı güçle olan savaşımızı kazandık gibi görünüyor. Hepsi dünyayı daha iyi anlamamız, neden sonuç ilişkilerini çözümlememiz ve gerçekliği araştırmamız sayesinde! Bu anlayışın kökeninde yatan varsayımlar ise neredeyse sorgulanmadan hayatımızı belirliyor.

Nedir bu varsayımlar? Bugünün bilimsel araştırmalarının kökenindeki varsayım, bizden bağımsız olarak var olan dünyayı objektif bir şekilde araştırabileceğimiz ve böylece içerdiği nedensellikleri anlayabileceğimiz şeklinde özetlenebilir. Bu görüşe göre var olan tek dünya bizim dışımızdadır ve araştırmacının bu dünya üzerinde herhangi bir belirleyici etkisi yoktur.

“Rasyonel bir tavırla yürütülen, hakikati arayan, mantık kullanılarak kanıtlanmaya ya da çürütülmeye çalışılan, retorikten, duygusallıktan, inançlardan uzak duran ve ikna etme endişesi taşımayan” bilimsel projeler, kabul gören ve uygun bulunan projelerdir. Böyle bir bilimsellik anlayışının sosyal bilimlere uygulanması ise şu varsayımı gerektiriyor: Tıpkı doğaya bakıp onu anlayabildiğimiz, bilmecelerini çözebildiğimiz ve insan hayatını “iyileştirebildiğimiz” gibi toplumları da anlayabiliriz. Pazar araştırmaları, kamuoyu araştırmaları, nüfus sayımları, sosyal bilimcilere her bireyi bir sayı olarak algılamalarını ve bu anonim bireylerin davranışları üzerinde matematiksel analizler yaparak neden sonuç ilişkileri kurmalarını sağlayan veritabanlarını oluşturmak ve araştırmak için gerekli alanı ve finansmanı yaratıyor. Tümevarımcı ve ampirik metod böylece hükümet politikalarını, kurumsal dengeleri, tüketilen ürünleri ve tabii doğayla olan ilişkilerimizi belirliyor.

Çevre sorunlarının birer “sorun” olarak algılanması ve bu sorunları çözmek amacıyla yapılan bilimsel çalışmalar da bu bakışın bir parçası. Sorun olarak algıladığımız semptomları modern, endüstriyel yaşantının doğal bir uzantısı olarak görüp bunların kökenindeki sosyo-ekonomik ilişkileri incelemek ve bu ilişkileri değiştirmeye çabalamak yerine şu varsayımı yapıyoruz: Eğer yeterince veri toplar, mantıklı bir çözümleme uygularsak ve yeni teknolojik çözümler üretebilirsek, bu sorunlardan sıyrılıp içinde yaşayıp gittiğimiz hayli teknolojik, hayli endüstriyel, hayli kurumsallaşmış, hayli bireysel yaşantıları sürdürebiliriz. Bu varsayım kısaca ‘sürdürülebilir kalkınma’ olarak adlandırılıyor. Ümit Şahin’in Üç Ekoloji dergisinin 2. Sayısında yayınlanan “Truva Atı Olarak Sürdürülebilir Kalkınma” başlıklı yazısında ifade ettiği gibi:

“Sürdürülebilir kalkınma söyleminin bu kadar başarı ve yaygınlık kazanmasının temel nedeni, bir araya getirdiği birbirine tamamen zıt, daha doğrusu biri (kalkınma) diğerini (sürüdürülebilirlik) ortadan kaldıran iki kavramı uzlaştırma girişimini, sanki bu ikisi birbirini gerçekten destekliyormuş gibi yaparak, bunu da bilimsel bir dil ve yöntem kullanarak yapması olsa gerektir.”

Kalkınmayı doğayı rahatsız etmeden sürdürebilmek bu paradigmanın amacı gibi görünüyor.

Endüstrileşmiş ülkelerdeki hava kirliliği, bebek ölümü oranları, beklenen yaşam süresi gibi istatistiklere baktığımızda (ve aynı ülkelerdeki intihar oranlarına, kişi başına düşen orman ya da doğal alanların miktarı ile ilgili istatistiklere ya da endüstrileşmiş ülkelerin sömürgeleri olmuş ve olmakta olan ülkelere ait herhangi bir istatistiğe bakmadığımızda) gerçekten de doğayla savaşımızı kazandık gibi görünüyor. O halde neden doğa hâlâ direniyor ve boyun eğmiyor? İklim değişikliği, türlerin yok olması ve biyolojik çeşitliliğin azalması, ozon tabakasının incelmesi ve kanser oranlarının artması gibi dev ve birbirine bağlı, çözülmesi neredeyse imkânsız görünen sorunlar niye karşımıza çıkıyor?

Modern Bilim Kendi Sınırlarını Belirler…

Düşünce tarihine baktığımızda bilimsel yöntemleri inceleyen, hatta herhangi tür bir bilgiye ulaşıp ulaşamayacağımızı sorgulayan birçok düşünürle karşılaşırız. 1748’de İnsan Zihni Üzerine Bir Araştırma (An Inquiry Concerning Human Understanding) adlı çalışmasında tümdengelim yöntemini sorgulayan David Hume, gelecekte olanların da geçmişte olanlara benzeyeceği varsayımında bulunmadığımız takdirde bu yöntemin bizi geçerli argümanlara ulaştıramayacağını, bu sebeple ampirik bilginin tek mümkün bilgi olduğunu öne sürmüştü. Deneyimlerimizin bizde bıraktığı izlenimlerin fikirlerimizin tek geçerli kaynağı olabileceği fikrini benimseyen Hume (ve diğer deneyciler) çok daha yakın bir zamanda Karl Popper tarafından eleştirildiler.

Popper’a göre bilimsel teoriler bir bataklığa diktiğimiz kazıklardı (bu benzetmeyi ampirik bilgiyi teorilerini desteklemek için kullanan ve “temel”i değişmez kabul eden yaklaşımlara karşı kullanmıştı). Bilimsel bilgi ancak ve ancak genel bir teoriye ait hipotezlerin her türlü yanlışlamaya açık olması ve sürekli olarak teste tabii tutulması yoluyla mümkün kılınabilirdi. Popper için de bilimin araştırdığı tek bir dünya vardı; sınırları ve yöntemi üzerinde anlaştığımız takdirde, onu rasyonel bir şekilde araştıran bir yöntem bilimsel bilgiyi mümkün kılabilirdi.

Popper’ı eleştiren Thomas Kuhn, paradigmatik değişimlerden bahsederken gelişme ve aydınlanma vizyonunun yanıltıcı olduğunu, bu paradigmanın da diğerleri kadar sınırlayıcı bir paradigma olduğunu ifade eder. Popper’ın tek bir dünya anlayışını eleştirerek birbirinin yerini almak için yarışan birçok dünya anlayışı olduğunu savunan Kuhn, bilimin entelektüel açıdan şiddet içeren (intellectually violent) devrimlerle ilerlediğini ve her paradigmanın kendi kurallarını, kendi kurumlarını, kendi sorularını ve anomalilerini oluşturduğunu söyler.

Bu açıdan bakıldığında doğru bir yöntem yoktur, her paradigmanın kendisine ait ve ilgili topluluk tarafından kabul edilmiş, standart olarak görülen bir yöntemi vardır.

Bu noktadan yola çıkacak olursak, modern bilim kendi sınırlarını da belirler. İklim değişikliği “bilimsel bir gerçeklik” olabilir, ancak bu paradigmanın nerdeyse tüm ürünlerini keyifle kullanan tüketim toplumu için bir gerçeklik olmaktan çok uzaktadır. Çünkü bu paradigma içinde “düşünen” bir birey için mantıksal sonuç, bilim ve teknolojinin nasıl olsa iklim değişikliğinin çözümünü de bulacak olduğudur.

Tarihsel bir sıra izlemeyip rasyonalist (akılcı) geleneğe dönecek olursak, bu yaklaşımın da deneyciliği eleştirdiğini görürüz. Deneyimlerin oluşturduğu izlenimler bilgiyi oluşturmak için doğru kaynak değildir, çünkü izlenimler yanıltıcı olabilir. Bu yüzden izlenimler sorgulanmalı ve aklın süzgecinden geçirilmelidir. Dünya üzerindeki her şey açıklanabilir, yeter ki akılcı bir analize tâbi tutulsun. Dolayısıyla bilgiye ulaşmanın yolu olarak matematiksel mantık ve tümdengelimcilik gereklidir. Rasyonalizme göre tek bir dünya vardır ve bu dünyanın gerçekliğini aktaran bilginin akıldan başka hiçbir kaynağı olamaz.

Rasyonalizmi eleştiren onlarca düşünürden Charles Taylor ‘anlam’a değinir. Taylor, herhangi bir fenomenin anlamının bir özne için ve diğer anlamlar dünyasının içinde var olabileceğine dikkati çeker. Tüm ifadelerimizin ve yorumlarımızın yine yorumlanabileceğini, bu yüzden de hiçbir ifadenin son ve gerçek olduğunu düşünemeyeceğimizi söyler. Rasyonalizm ve deneycilik gibi gelenekleri bu belirsizlikten kendilerini sıyırmaya çalıştıkları için eleştiren Taylor, bu yöntemlerin sosyal bilime uygulanması halinde araştırmacının edindiği bilgiyle değişen bir özne olmaktan çıktığını, toplumsal değişimdeki zaman unsurunun da görmezden gelindiğini ifade eder. Taylor rölativist olmadığını söyler: Gerçeklik kültüre özgü ve kültürle yapılandırılmış bir “uygulama” dır ve her bir uygulamanın araştırılması yoluyla, hayatlarımızı belirlemekte olan kuralların farkına varmamız da mümkündür. Her türlü anlam “tartışmalı”dır, bu yüzden bir yorumlama alanı içerisinde değerlendirilmelidir. Bu kurallar fark edildikçe ortaya çıkan sezgisel boşluklar sosyal bilimin araştırma konusu olmalıdır. Böylece iyileşme ve ilerleme mümkündür. Bu noktada Taylor eleştirel bir aydınlanmacı olarak tanımlanabilir.

Taylor’ın evrensel olmayan bu hermenötik anlayışına tam bir zıtlık içinde yazan Jürgen Habermas pozitivizmi toplumların başarısızlıklarını araştırmadığı için eleştirir. Kişisel tarihine bakıldığında bu son derece anlaşılır bir şeydir: Erken gençliğinde Hitler Gençlik Tugaylarına katılıp holokost sonrasındaki umutsuzluğundan “aydınlanmaya içsel bir rasyonalite” aramakla kurtulabileceğini düşünen Habermas, hocası Theodor Adorno’yla derin fikir ayrılıkları yaşamasına sebep olacak bir araştırmaya girişir: evrensel geçerliliğe sahip ve başarısızlığın ötesine geçecek bir siyaset. Adorno ve Horkheimer’ı insanlığı özgürleştirme amacıyla yola çıkan aydınlanma projesinin, onu bilimin objesi ve deneğine dönüştürerek son raddede başarısız olduğunu yazdıkları için eleştirir. Habermas da rasyonalitenin kültürel ve öğrenilmiş olduğunu kabul eder, ancak bilginin ve araştırmanın araştırmacıyı ve toplumu sürekli olarak değiştirdiği gerçeğinin göz ardı edilemeyeceğini savunur. Tek bir dünya yoktur, araştırmacıyla çalışma alanı arasındaki dünyanın dışında, araştırmacının kendi (ve araştırmasından etkilenen) dünyası ve özneler arasındaki ahlaki farklılıkların barındığı üçüncü bir evren vardır. Bu dünyaların hepsi birbirini etkiler. Farklı dünyaların ve yorumlamaların var olabilmesi için gereken minimum şartlar da korunması gereken haklardır.

Tüm evrenselliği bir yana bırakarak bilimsel alanı yepyeni bir şekilde tanımlayan Michel Foucault ise ne zaman neyin doğru olduğunu ve kimin tarafından söylenenlerin doğru olduğunu belirleyen yapıların zaman içinde değiştiğini ve güç-bilgi-gerçeklik üçgeninde gücün bilgiye, bilginin de gerçeğe izin verdiğini hatırlatır.

Artık Gerçekten de Sayılara İndirgenebiliriz.

“Her anlam belli bir özne içindir.” Peki bunu görmezden gelip objektifliğe soyunan bilim insanları beyaz önlüklerini giyip bize gerçeği, yalnız gerçeği ve tüm gerçeği mi anlatmaktadırlar? Acaba bu yaklaşım, bizim fikirlerimizi onlarınkinden daha az geçerli, bizim düşüncemizi onlarınkinden daha az önemli bir hale getirmiyor mu? Bilim insanlarının bunu yapmakla elde ettikleri gücü farkedecek olursak, bu sorunların cevabı sırasıyla (ve basitçe) “hayır” ve “evet” olacaktır. Bundan belki de daha önemlisi “bilimsel” bilginin bize ulaştığı araçların iktidar ilişkileriyle gayet yakın bir bağının olmasıdır.

Yapılan analizler ne kadar gerçeğe ulaşmak çabasında olsa da, medyanın bu analizleri yansıtmadaki (en iyi ihtimalle) başarısı, (en kötü ihtimalle) objektifliği nedir? Acaba bu durum ve bunu sorgulamıyor oluşumuz, tembelleştiğimizin bir ifadesi değil mi? Son model arabalarımıza binip klimalı ofisimizde bilgisayarlarımızın başında geçen yorucu bir günden sonra tek istediğimiz televizyonun karşısında “rahatlamak”, arkadaşlarımızla yeni evimizin dekorasyonunu ya da çocuklarımızın okullarını tartışmak haline mi geliyor? Bilimin değeri her ne olursa olsun bizim onu algılayışımız ve sorgusuz sualsiz kabul edişimiz de sorunun bir parçası değil mi? Kendi fikrimizi belirlemek zorunda ve sorumluluğunda değil miyiz? Kendi fikrini belirlemek için emek sarfeden bir kişi fikrini ifade etmek, onu yaymak ve tartışmak isteğinden vazgeçebilir mi? Bunun en doğal sonuçlarından birisi modern toplumsal hayatta düşüncelerin, anlamlandırmaların, yorumların ve tartışmaların önemini kaybetmeye başlamasıdır. Daha bundan otuz sene önce düşüncelerimiz ve anlamlandırmalarımız hayatımızı belirler ve yönlendirirken bugün neredeyse tüm seçimlerimizin yaşam tarzı ve bireysel tercihler olarak tanımlanıp “hoşgörülmeleri” ve mümkünse fazla kurcalanmamaları önerilmiyor mu bize? Tutku, modern hayatta siyasi fikirlerle hiçbir ilgisi olmayan, dünya görüşümüzle ilişkilendirilmeyen bir kavram haline geldi.

Artık tutkularımız tükettiğimiz ürünlere ve ulaşabildiğimiz hayat standartlarına yönelmiş durumda. Belki bu durumda gerçekten de sayılara indirgenebiliriz artık.

Soruları ve araştıracak cevapları olmayan bir küresel toplumun çözemediği ve çözemeyeceği küresel çevre sorunları olması kadar doğal ne olabilir? Ekolojik krizin temelinde yatan tüketim çılgınlığı sorgulanmayıp da pazarlama, finans ya da ekonomi gibi “bilimsel disiplinler”ce sayısallaştırıldığı sürece bu sorunlar da değişmeyecektir. Bulgularının sınırlarını tanımakta ve açıklamakta sosyal bilimlere oranla çok daha başarılı olan doğa bilimleri için gelişmenin bir yolu da, üyeleri tek gerçekliği bizlere ulaştıran Mesih rolüne büründüğünde alacakları önlemleri belirlemek için, disiplinlerin kendi iç denetim mekanizmalarını geliştirmeleridir.

Sosyal bilimler içinse yapılması neredeyse mecburi olan paradigma değişikliği, doğa bilimlerin son yüzyıl boyunca ödünç aldıkları metodlarından artık vazgeçerek, araştırma konularından modellerine kadar yaptıkları tüm seçimleri gözden geçirmeleri ve sınırlarını kabul etmeleridir. Yoksa tek yapılabilecek şey, toplumda var olan güç ilişkilerini sorgulamadan tüketicileri gruplamak haline gelecek. Yoksa kalkınmanın kutsallığını ve sürdürülebilmesinin önemini, karbon ticaretinin nasıl daha kârlı bir hale getirilebileceğini, insanın dünyadaki varoluşu imkânsız hale gelene kadar araştırmak zorunda kalacağız. Yoksa gazetlerde endüstrileşmiş ülkeler tarafından üçüncü dünyaya satılan her bir nükleer reaktörün (kanser oranlarını ne kadar artırdığını ya da kaç adet temiz enerji santralinin kurulmasını engellediğini değil ama) kaç eve elektrik götürdüğünü okumaya devam edeceğiz. Yoksa neden endüstriyelleşmiş bir organik ürün sektörünün toplumun geleneksel dokusunu yırtacağı hiç sorgulanmayacak. Yoksa enerji ya da su kaynaklarına sahip olmak için bir devletin başka bir ülkedeki insanları öldürmesini neden protesto etmesi gerektiğini hiç bilmeyecek, dolayısıyla seçimlerinin ve davranışlarının sorumluluğunu fark edemeyecek bir kuşak yetişecek. Yoksa sosyal bilimlerin insanlığa yeni bakış açıları sunarak, kendisini fark etmesini sağlayarak onu geliştirmeye ve toplumsal ilişkilerimizi sorgulamaya yönelik potansiyeli yitip gidecek.

Haziran 2006

 Essex Üniversitesi, Colchester, Birleşik Krallık

İnternet komik sıradışı bir alem prenses. Yıllar sonra birileri dönüp bugünlerde yaptıklarımıza dijital arkeolojik bir bakış atsa tanık olacağı cins şakalar ve garip tartışmalar karşısında herhalde tam anlamıyla şoke olurdu. Çoğu internet memleri için bu geçerli -kontext, delilik ve arkadaş baskısı karışımı bir süreliğine komik olan birkartopu etkisi yaratıyor, kısa süre sonra da sıradan ve sıkıcı olup etkisini yitiriyor. Rickrolling yapan kaldı mı?

Ama bazen daha da ileri gidip anonim bir kişiyi elle tutulur hiç bir sebep olmadan ünlü de yapabiliyor. Boxxy’in hikayesi böyle bir hikaye, kimliği bilinmeyen genç bir youtube kullanıcısı bir kaç hafta içinde anonim grubunu da bünyesinde barından 4chan gibi dünyanın en büyük görsel forumlarından birinde iç savaşa yol açabiliyor.

Hikaye 2008 yılında ismi bilinmeyen, koyu makyajlı genç bir kızın Gaia Online sitesinde tanıştığı birisi için bir vlog hazırlaması ile başlıyor. Videoyu Boxxy nickname’i ile youtube’a yükler.

(İngilizcesi kassa bile bir süre izleyesin prenses, sadece yüz, mimikler, ses tonu üzerinden nasıl birisi hakkında konuşuyoruz bir fikrin olsun, konuştuğu şeylerin çok bir önemi yok, Admiral Awesome (Adi) isimli bir adama aşkını anlatıyor)

Olay bundan ibaretti, hiperaktif, muhtemelen ADD (attention deficit disorder ya da dikkat bozukluğu rahatsızlığı), abartılı mimikleri olan bir vloggerın internette tanıştığı bir çocuğa hazırladığı videosu ve olay orada kalır. Ya da bir 12 ay kadar öyle kaldı demek lazım.

2009 yılına girilirken, o zamana kadar youtube’un mahsenlerinde farkedilmeden duran bu video i-am-bored (canım sıkılıyor) sitesine, oradan da 4chan’in bir çok internet meminin de doğum yeri olan /b/ forumuna postalandı. Nedeni bilinmiyor. Boxxy kendisi mi postalamıştı? Yoksa o sadece webcam yaklaşımını, ADD ve garip enerjik tavırlarını beğenen fanlari için bir araç mıydı?

Takip eden günler içinde Boxxy 4chan’da ciddi bir tartışmaya neden oldu. Site ikiye ayrılmıştı, bir tarafta Boxxy’yi ve temsil ettiği şeyleri seven fedaileri, diğer tarafta Boxxy’den ve onun fanlarindan nefret edenler. Fanlari Boxxy’yi /b/’nin kraliçesi ilan ederler, nefret edenler buna şiddetle karşı çıkıp onun bu kadar yaygınlaşmaya başlamasını 4channın kanseri olarak nitelerler, ilgi manyağı olduğunu iddaa etikleri bir kızın bu kadar yüceltilmesini sindiremezler. Forumlarda açılan her konu bir şekilde Boxxy spami ya da Boxxy ayar savaşlarıyla dolup taşıyordu. Öyle ki sayfayı her yüklediğinizde 5-6 ayrı Boxxy tartışması görmek mümkündür. Tartışmanın merkezinde ise Boxxy’in bir troll mu yoksa gerçek bir insan mı olduğu yatıyordu. Malum 4chan’in /b/ forumu şiddet ve porno dahil her türlü pisliği barındırır ama özellikle de troll mühendisliği doktora tezi için biçilmiş kaftandır.

En sonunda yüzlerce 4chanlı Operasyon Valkyrie adıyla Boxxy’in Youtube hesabını ve birkaç başka siteyi hackleyip gerçek kimliğini ele geçirmeye çalışır ama videolarını yayından kaldırmak dışında pek başarılı olamazlar. Bir yıldır ortalıklarda olmayan birini bulmaya çalışmak samanlıkta iğne aramaya benzer. Bu arada 4chan üzerinden Boxxy’in populeritesi gün geçtikçe hızla artmaktadır, youtube kullanıcıları da parodi ve remix videolarla Boxxy savaşına katilmakda gecikmezler. Youtbeda aratırsan yüzlercesini bulabilirsin prenses. Abartı mimiklerini, garip heyecanlı konuşma tarzının tiye alındığı bu videolardan aşağıda ki Boxxy’in orjinal videosundan remixlenerek hazırlanmış video özellikle kayda değer:

Kopan fırtınanın ardına 10 Ocakta Boxxy youtube’a yeni bir hesap açıp eski videolarını tekrar yükleyip, yeni bir video ile de hakkındaki iddaalara yanıt verir. Troll veya ADD olmadığını, videolardaki kişinin gerçekten kendisi olduğunu, bir uyuşturucu da kullanmadığı söyler. Daha da ilginç olan nokta Boxxy’nin Operasyon Valkyrie süresince 4chan’ı hiç sesini çıkarmadan takip ettiğinin ortaya çıkması. Hatta kendisi 4chan’a bir kaç fotusunu bile yüklemiş. Video da tartışmalara bir son vermez, tam tersine iyice körükler.

Bu arada 4chan ilginç bir protestoya şahit olur. Boxxy’ye yönelen ilgiden rahatsız olan kızlar, ilgiyi başka bir tarafa çekmek için vücudlarına yazdıkları Boxxy nefret mesajlarının fotolarını 4chan’a yüklemeye başlarlar. Bu protestoyu başlatanların japon olduklarından şüphelenmiyor değilim hani. 4chan’dakilerin yorumlarına göre /b/ 24 saat içerisinde, geçen bir yıldan fazla sayıda dişi vücut parçalarına şahit olur. Bu protesto tüm Boxxy vakası içindeki en büyük kazanım olarak nitelenir. Yine de 4chan’da genel kanı en derinde kadınların hepsinin kıskanç ilgi manyakları oldugudur.

Operasyon Valkrie’nin başarısızlığı üzerine en az 11 kişiden oluşan ‘Center for Boxxy Control and Restriction’(Boxxy Kontrol ve Kısıtlama), kısaca CBRC, 4chan /b/’de ortaya çıkar. Operasyon [Removed] (Kaldırıldı) adıyla özel chat odalarında toplanmaya ve 4chan’in kanseri dedikleri Boxxy saçmalıklarından nasıl kurtaracaklarına dair planlar yapmaya başlarlar. CBRC, Boxxy’in yeni youtube hesabını ele geçirir ve bütün videolarını yayından kaldırıp başka bir video yüklememesi uyarısıyla bir tehdit videosu bırakırlar. Aynı zamanda gerçek ismini, telefon numarasını ve adresini ele geçirdiklerini iddaa ederler ve 4chan’a Boxxy’ye ait olduğu öne sürelen bilgiler sızmaya başlar. Youtbe da ise Boxxy’in ikinci videosu da onlarca farkli şekilde remixlenmektedir bu arada:

Bir internet eğlencesi olarak başlayan şey giderek bir insan avına dönüşmektedir, 16 yaşındaki bir kıza karşı tüm internet çakalları. Baxxy’den nefret edenlerin 4chan’a saldırmasıyla olaylar doruğa tırmanır. Nefret eden grup, Boxxy’nin 4chan forumlarında bu kadar yer kaplamasını protesto etmek için 4chan’a anonim eylemlerinden bildiğimiz denial of service (DOS) atağı düzenleyip siteyi bir süreliğine devre dışı bırakırlar. Bunun üzerine 4chan modlari devreye girip mesajında Boxxy ismini kullanan ip’leri yasaklamaya başlarlar. 4chan kendi bu şekilde Boxxy’den kurtarır ama Boxxy memi internette yayılmaya devam eder, zamanla ilgi giderek azalsa da.

Boxxy CBRC’in uyarısından ve 4chanda dönen evini ziyaret etme mesajlarından korkmuş olacak ki uzun bir süre bir daha video yüklemez. Fanları da Boxxy’yi seviyorsanız ondan gerekmedikçe bahsetmeyın kampanyaları düzenlerlerler. Boxxy yaklaşık bir yıl sonra yüklediği videosunda daha farklı bir profil çizer, fanlarını sevindirse de eskisi kadar ilgi çekmez.

Bütün bu Boxxy macerasında gerzek bir taraf var elbet prenses, ama bağımlılık yapan eğlenceli bir tarafı da yok değil hani. Kendi deyimleri ile, 4chan’ın /b/tard’larının (ingilizce retard yani gerzek ve bastard yani piç kelimelerinden türettikleri bir harf oyunu) eğlence anlayışı senden benden biraz farklı. İşin asıl ilginç yanı ise, yeni yeni ürettikleri şeyler ile senin benim eğlence anlayışımızı da değiştiriyor olmaları.

ps: Boxxy vakasında olayların gelişimini adım adım detaylı olarak anlatan bir kaynak şurada, 4chan tayfasının kendi ağzından videolu fotolu anlatım ise dramatika ansiklopedilerinde, bir internet memi olarak analizi de burada.

Biz seni orjinalinin yanısıra bu versiyona davet ediyoruz:

Konumuz ingilterede çığrından çıkan şiddet olayları.Olaylar, 29 yaşındaki Mark Duggan isimli siyahi bir kişinin Tottenham semtinde geçen hafta polis tarafından vurularak öldürülmesiyle başlamıştı. Sonrasında bir çok kente yayılan olaylarda yağmalama ve kundaklamalarla halk sokağa çıkamaz hale geldi. Bir süre sonra da asayiş tekrar sağlandı. Dükkanlarını savunan 3 pakistanlının yağmacılarca öldürülmesi de işleri daha da karmaşık hale getirmişti. Irkçı polis şiddetini protesto gösterilerinin, fırsatçı sokak çeteleri tarafından kötüye kullanıldığı yorumunu yapmış ingiliz başbakanı. Ülke genelinde 1500 kişi gözaltına alınırken 11-12 yaşında çocukları da içeren yağmacı güruhun çoğunlukla gettolarda yaşayan işsiz genç ergen nüfus olduğu biliniyor.

Bütün bu olaylar ingiltere genelinde insanları evlerinden çıkmaya korkar hale getirdi. Korkunun yanı sıra ölçüsüz, ideolojisiz ve ayrım gözetmeyen şiddetle terörize edilmiş bir durumda ingiliz toplumu. Bütün bu şiddetin “yoldan çıkmış gençlik” tarafından amaçsızca gerçekleştirilmiş olması kamuoyu gözünde her türlü meşruiyeti ortadan kaldırıyor. Olayları tamamiyle kabul edilemez bulan bir görüş hakim benim anladığım kadarıyla. Konuya ilişkin her türlü sosyopolitik analiz çabası, “bu benim de başıma gelebilirdi” ruh haliyle gölgelenmiş durumda.

İdeolojisiz olduğu iddia edilen genç kitlelerin; aslen korku içindeki ingiliz orta sınıfı ile aynı ideolojiyi paylaştığını iddia etmek hiç de abartı kaçmaz diye düşünüyorum. Açgözlülüğü gücün kurallarına bağlayan kapitalist ideolojiden bahsediyorum. Açgözlülüğün tek ideolojik değer olduğu bir toplumu küreselleşmiş dünya vatandaşları içselleştireli çok zaman geçti. Güce sahip olanların dolaylı kanallarla ekonomik şiddetini zayıflar üzerine yönlendirmesi ve daha çok kazanması üzerine kurulu asimetrik bir düzenden bahsediyorum. O yüzden şimdi orta sınıfın açgözlülüğe entegre olmuş hiç bir üyesi çıkıp da “kayıtsız şartsız açgözlülüğün” değer olarak yoksul gençler tarafından sahiplenilmesine ağlamasın derim.

Ben bu üzücü yağma ve ölüm olaylarının arkasında küresel kapitalizme karşı bir umut ışığı görüyorum ilk defa. Ne yaptığını bilmeyen kalabalıkların yağmasını küreselleşme karşıtı bir eylem olarak sunacak değilim. Tam tersine kapitalist değer sisteminin kendi içine patlaması olarak görüyorum gerçekleşenleri. solcu taklidi yapmaktan olabildiğince kaçınarak resmi gördüğüm yerden anlatmaya çalışayım. Endüstri çağı avrupası, toplumsal şiddetin yoğun olduğu, insan hakları kavramlarının ufukta görünmediği, gelir dağılımındaki uçurumun derinleştiği dengesiz bir yerdi. Ürettiklerini tüketecek bir kitleye ihtiyaç duyan kapitalistler de refahı paylaşarak zenginliklerini daha da arttırabileceklerini keşfettiler.

Bu vesileyle batılı refah toplumları da ilk refah toplumları olarak karşımıza çıktılar. İşçi haklarının, insan haklarının, demokrasinin, asgari ücretin, sosyal devletin güçlü olduğu bir yapıdan bahsediyorum. Bütün bunların sus payı olduğu gören gözler tarafından çabucak anlaşıldı. Refaha ortak olan avrupalı işçi, bu refahın bedelini kimin ödediğine dönüp bakma ihtiyacı hissetmedi. O bedeli çok uzaklarda sömürülen üçüncü dünya ülkeleri, Çin, Hindistan, Afrikanın, Güney Amerika ve Asya’nın sanayileştirilen köylüleri, köleleri ödüyorlardı onlar adına. Gözlerden çok uzakta yaşanan toplumsal şiddet, sosyal bozulma, darbeler ve savaşlarla, batı toplumunun polis ve istihbarat güçleri olan biteni batının refahına toz kondurmadan hallediveriyordu.

Hammadde pazarları genişledikçe üretim arttı da arttı. Üretim fazlası mallar stokları şişirdikçe krizler geldi. Sonra bu malları satın alacak refah toplumu da yavaş yavaş genişlemeye başladı. Bu da dünyanın bir yerlerinde birilerinin çok daha pis sömürüleceği anlamına geliyordu. Dünya kaynaklarının yağmalanacağı ve gezegenin artık kontrol edilemez bir yağmaya maruz bırakılacağını müjdeliyordu.

Bilgisayarımızdan, televizyonumuzdan ve sahip olduğumuz hiçbir şeyden vazgeçmeye razı olmayan biz orta sınıf mensubu suç ortakları, dünyanın her yanında bu yağmaya utangaçça sırtımızı döndük. Sahip olduklarımızdan vazgeçmeye hiç niyetimiz yoktu. Hatta mümkünse daha çoğunu istiyorduk. Zaten azıcık şeyimiz vardı.

Birisi akılsızca, ideolojisizce, açgözlüce bir yağmadan mı bahsetti? Bu yağma küresel ölçekte her gün devam ediyor. Bu yağmanın en büyük suç ortakları da evlerinde ve dezenfekte şehirlerinde huzurla yaşayıp tüketen orta sınıf. Onlara sorsanız çokuluslu şirketleri suçlayıp gençlik çağlarında katıldıkları küreselleşme karşıtı gösterilerle vicdanlarını rahatlattıktan sonra kariyerlerine en tatlı şirketten başlayıverirler. Sonra bu açgözlü yağma kültürü, daha fazla tüketme, daha fazla kazanma döngüsü herhangi bir ahlaki kriter tanımadan temel kültürel model haline gelir. Tartşılmaz gerçeklik. İşte bu tartışılmaz gerçeklik, açgözlülük kültürüne doğan nesiller, bu açgözlülüğün merkezinde, paraları olmasa da daha fazlasını istemelerini salık veren reklamların peşinde, hakettiklerini almak için ahlaksızca bir talana girişirler Londra sokaklarında. Yaptıklarının yanlış olduğunu onlara hatırlatacak toplumsal değer yargıları çoktan çökmüştür.

Bütün bunların içinde beni umutlandıran ne? Sosyal teşvik paketleriyle kontrol altında tutulmaya çalışılan avrupa gettoları yeni kriz dalgasından ilk etkilenen, tasarruf paketlerinden ilk etkilenen grupta oldu her zaman. Ama içinde yaşadıkları avrupai değerler ve demokrasiyi, adalet kavramını ve eşitliği içselleştiren bu kitleler hak aradılar ve zaman zaman da amaçlarına ulaştılar. “Hiç kimse yağmaya ve şiddete yönelecek kadar aç değil ingilterede” diye veryansın ediyordu ingiliz bir arkadaşım; londra gettolarının açgözlü çocuklarından bahsederken. Kimse tertemiz ofislerinde çokuluslu şirketlerin talan sözleşmelerini hazırlayan avukatların, petrol, altın, elmas, gümüş, nükleer şirketlerinin londra merkezlerinin çalışanlarının tertemiz yağmacılarından bahsetmiyordu. Yolaçtıkları kan, irin ve boku uygar dünyanın sınırlarının dışında tutan güçlü ordular, gümrük duvarları ve kukla yönetimler avrupa sokaklarını tertemiz, ellerimizi de tertemiz tutmanın garantisi çünkü.

İşte şimdi akılsız tüketim çılgınlığının açgözlülük ideolojisinden başka ellerinde hiçbirşey olmayan ingiliz yoksul gençliği, avrupalı “uygar” toplumun huzurunu derinden sarstı. İçinde yaşadıkları ve nemalandıkları sistemin sonuçlarını doğrudan yaşayarak korkarak şahit olan avrupa orta sınıfı bana umut veriyor. Sonunda kapitalizmin açgözlü doğası kendi içine patlıyor. Önümüzdeki ayları ve yılları merakla ve heyecanla bekliyorum. Hayırlara vesile olsun.

İlk kez 1842′de kullanılmaya başlanan “vejetaryen” sözcüğü, Latince’de sağlam, canlı, yaşam dolu anlamına gelen “vegetus” sözcüğünden gelir.

Öyle vejetaryenliği sıkıcı sananlardansan kendini aldatma Prenses. Etobur klişelerinden en saçması da vejetaryenlerin ağız tadıyla yiyecek bir şey bulamadığıdır. Evdeki saksında büyüttüğün menekşelerine bakıp “akşam yemeğin mi? hihihoho…” diyenler filan çıkar arada. Ya da dışarıda bir yerde otururken yanına gelen çiçek satıcısını “yok, bizimkinin karnı tok” diye geri çevirerek laf sokmalar filan. Gereksiz… Özellikle de Türk mutfağını bilenlerin böyle  espriler yapıyor olması pek anlamlı olmuyor zira bilirsin çilingir sofrası (özellikle Ege bölgesinde) bile olduğu gibi etsizdir.

Diyeceğim o ki, et yemeyerek öğünlerini fakirleştirmek ya da tekdüzeleştirmek/sıkıcılaştırmak bir kenara dursun öğünlerini dengeleyebilmek için başlayan mutfak macerası, zamanla yemek yapma ve yeme keyfinin daha bir üst seviyelerine çıkar. Hepçil bir toplum düzeninde yaşayan otobur kişi (Hindistan gibi çoğunluğu et yemez toplumlarda daha genele yayılmıştır), öğünlerinden çıkarttığı bu besin sayesinde diğer muhteşem besinleri nasıl kullanıp karıştıracağının merak, ilgi ve daha sonraları eğlencesiyle lezzetle yaratıcılığın birbirine güzelce yedirildiği bir mutfak keyfine sahip olur. Bu ilgi kendiliğinden gelmezse işin zor ben diyeyim. Hani bana göre et yesen de yemesen de zor ya neyse.

Bu yüzden sana bu sefer hem pişirirken hem de yerken keyif alacağın, yine besin değeri yüksek iki tarifle geliyorum Prenses.

Bademli pilav

Bir pilav tenceresine koyduğun az miktarda sıvı yağa (pilavda hangi yağı tercih ediyorsan artık) şöyle iki avuç kadar bademi at kavur. Badem: iyi bir magnezyum, kalsiyum ve protein kaynağı. A, B, D ve E vitaminleri içerir. İçine küp küp doğranmış bir orta boy soğanı da at takılsınlar soğanlar pembeleşene kadar. Daha sonra bir yemek kaşığı kadar kuş üzümü, bir çay kaşığı tarçın ve bir çay kaşığı kimyonla birlikte bir diş sarımsak ekle (ben sarımsağı neredeyse tüm yemeklere koyuyorum, kendisine bayılıyorum. Sen koymak istemezsen çok da mühim değil). Biraz karıştırdıktan sonra önceden yıkadığın iki su bardağı (mümkünse) tam/esmer pirinci at. Tam/esmer pirinç: üç adet çekirdek tabakası içerdiğinden pirinçte bulunan demir, potasyum, fosfor gibi besin değerlerini olduğu gibi korur ve beyaz/kabuksuz/parlatılmış pirinçten kat be kat besleyici, doyurucudur. Ama bulamıyorsan ya da bütçene uymuyorsa beyaz pirinç de olur, yapılacak bir şey yok; o da iyidir. Pirinci, tencerede kavrulmuş olan karışıma yedirip bir iki dakika kadar karıştır. Tuzunu ekle. Esmer pirinç kullandıysan dört, beyaz pirinç kullandıysan üç bardak soğuk suyla birlikte bir tutam taze dereotu da ekle. Dereotu: protein ve kalsiyum kaynağı. Tencerenin kapağını kapat ve orta ateşte pişmeye bırak. Pilav suyunu çektiğinde hazır demektir!

 

 

Müslili pekmezli kurabiye

İşte ben bunu çok seviyorum. O kadar pratik ve doğaçlamaya açık ki hafta da bir kere bundan yapıyorum. Sayesinde paketli bisküvi almayı bıraktım ve hatta dışardan aldığım bisküvi, kurabiye türü abur cubur konusunda epey seçici olmaya başladım, beğenmiyorum öyle her abur cuburu.

Müsli: yulaf, arpa, buğday ezmesi gibi bileşenlerden oluşan, hazır olarak alındığında içinde kuru meyve, keten tohumu gibi besinlerden de barındıran karışım. Yulaf: protein, mineral ve B grubu vitaminleri kaynağı. Bir paket yulaf ezmesi ya da müsli karışımı al, evinde bulunsun. Büyük çukur bir kapta bir bardak kadar müsli, içine istediğin kadar kırılmış fındık, badem, ceviz, ve/veya kuru üzüm, bir bardak un, iki çay kaşığı kabartma tozu, bir fiske tuz, bir tatlı kaşığı kadar da tarçını karıştır. Bu kuru karışım. Ayrı bir çukur kabın içinde de sıvı karışımı hazırla: üçtebir su bardağı şeker, üçtebir su bardağı ayçiçek yağı ve üçtebir su bardağı pekmezi (ben keçiboynuzu/harnup pekmezi kullanıyorum, senin evinde dut veya üzüm pekmezi varsa onu da kullanabilirsin) çırpma teliyle şeker eriyene kadar çırp. Keçiboynuzu (harnup) pekmezi: sütün üç katı kadar kalsiyum içerir, ayrıca a, B ve E vitaminleri kaynağıdır ve mineral anlamında da çok zengindir, vejetaryenin koruyucu meleğidir. İyice homojenize olup köpürmüş bu karışıma yarım bardak kadar tam yağlı süt ekle ve tekrar güzelce çırp. Bu arada fırını 250 dereceye ayarla, ısınsın. Sıvı karışımı katı karışıma, kaşıkla yedirerek yavaş yavaş ekle. Kıvamının kaşıkla toparlanacak gibi ama elle yuvarlanamayacak kadar yumuşak olması lazım. Baktın çok cıvık oldu, un, çok katı oldu, süt ekle ki kaşık kaşık alıp tepsiye koyduğunda dağılmadan duracak kıvmda olabilsin. Yağladığın veya yağlı fırın kağıdıyla kapladığın tepsi üzerine kurabiye karışımını kaşıkla, aralarında iki parmak boşluk kalacak şekilde yerleştir. 250 derecede ısınmış fırına at. 20 dakika sonra hazır! Mutfağa dağılan muhteşem pekmez kokusundan ve kurabiyelerin görüntüsünden de piştiğini kolaylıkla anlayacaksın.

Not: İçinde yumurta olmayan bu pratik kurabiyenin içine inek sütü yerine soya sütü koyarsan vegan arkadaşlarına da rahatlıkla ikram edebilirsin. Vegan: diyetinde etle birlikte diğer hayvansal ürünler de olmayan otobur cinsi.

Vejetaryen olmak, ister istemez insanın yiyecek tüketiminin daha bir bilincinde olmasını ve yavaş yavaş hazır gıda satın almamasını da beraberinde getiriyor Prenses. Haliyle bu bilinç, damak tadı ve yemek pişirme zevkiyle birleştiğinde vejetaryen mutfağının hem pişirme hem de yeme keyfi bambaşka oluyor.

Afiyet şeker, etoburlara da kapak olsun!

Gyaru gal’lar: Kogal – GanGuro – Yamanba

Klasik Kogal

Serbest kıyafetli Kogal

İyice zıvanadan çıkmış Kogal

Kogallara “seksi liseli kızlar” diyebiliriz. Ama kogallar sadece bir moda akımını değil bir yaşam tarzını da simgeleştirdiği için geleneksel takılan Japonya’nın en nefret ettiği gruplardan biridir. Kogal kızlarının okul etekleri haddinden kısadır ve dizüstü çorapları aşağıya kaymasın diye onları bacaklarına yapıştıranlar vardır. Bu kızlar marka kıyafetleri, Burberry atkıları ve solaryumu severler. Zengin ailelerinden gelen parayla savurgan bir yaşam sürmekle suçlanan kogallar medyada sığ ve materyalist gençlik olarak etiketlenmiştir. Kogallar babaerkil Japonya’nın geleneksel kadın normlarına isyan ederek “preppy style” benzeri bir moda anlayışının öncüleri olarak sokaklarda kırıtırlar.. Hatta fahişelikle ve eskort kız olmakla suçlanmışlardır. Lise çağındaki bazı kogallar harçlığını babası yaşında adamlara eskortluk ederek kazanır. Telefon kulübelerinde bu kızların korsan reklamlarını bulabilirsiniz. Gossip Girl dizisindeki çıtırlara benzeyen bu kızlar Japonluklarından vazgeçmeyip en uçlara giderek ganguroyu yarattılar.

Ganguro – Yamanba

GO GANGURO!

ganguro güruhu

yamanba

“Siyah surat” veya “Pandalar” olarakta bilinen bu kızlar benim görünce en tırstığım gruplardan biri. Harajuku’dan çok Shibuya’da takılmayı seviyorlar. İnanılmaz koyu renkte solaryum ve çok koyu kahverengi fondötenli ağır makyajın en önemli özelliği beyaz göz ve dudak makyajı. Neresi mi önemli? Valla bilemiyorum. Onlar uzun uzun anlattı ama ben akan beynimi klavyeden toplayıp kulağımdan geri sokmaya çalıştığım için anlayamadım. Söylendiğine göre halk bu kızları çok

center guy

ezmiş, aşşağılamış suratlarını siyaha boyamaları ise tamamen “politically incorrect” ve aşağılayıcı bulunmuş. Japonya’nın en ofansif gruplarından biri. (Nazi cosplayerlardan sonra tabii.) Hepsinin sanki suratında tüp patlamış gibi… Webcam üzerinden ilk karşılaşmamızda Ring filmindeki kızın negatifiyle konuştuğumu sandım resmen. Bu fırtına şimdilerde duruluyor ve solaryum salonları yavaş yavaş kapanıyor ama gangurolar yerlerinde duramadıkları için kalkıp yamanba’yı çıkardılar ve çıtayı artık nereye bilemiyorum ama çok garip bir yerlere yükselttiler. Yamanbalar solaryum yerine sadece yüzlerine koyu fondöten tercih ettikleri için diğer iki gruptan ayrılır. Yamanba ismi eski Japon efsanelerinde sıkça tasvir edilen çirkin ve korkunç bir dağ cadısından gelmektedir.

Bu kızların toplamına “gyaru” denir. İngilizcedeki “Gal” kelimesinin mutasyona uğramış hali. Gyarular baskıcı toplumun son nadide meyvelerindendir. “Bu kızlar suratlarını siyaha boyuyor. Zencilere çok ayıp oluyor.” Ne yapsın kızlar? Hip-hop seviyorlar ve o müziği yapanlara benzemek istiyorlar, bu kadar basit. Kostüm oyunlarına nasıl hasta bir millet oldukları gangurolardan belli. Bling Bling ve bol pantolon ablaları kesmiyor. Duyarlı hümanist fikirler Harajuku gençliğinin kapısında atomlarına ayrılmakta. Ben kızları çözene kadar neredeyse webcamimi yiyecektim. Boşuna vakit kaybetmeyin diye söylüyorum. Bu koyu renkli mutantların erkeklerine “center guy” (Sentāgai) deniyor. Bu oğlanların asıl başka bir olayı var ki… Onu bir sonraki yazıya saklıyorum. Hentai ve japon pornosu yazısına anlarsınız yaa…

Sukeban

Tam o sırada Japonya'da...

Sukeban gençliği de yukarıdakiler gibi ortak bir moda anlayışından çok bir yaşam şeklini sembolize ediyor. Sukebanlar lise çağında okul kızlarından oluşan sokak çeteleri. Anime senaryosu sallamıyorum gerçeklerden bahsediyorum. Devlet okullarının geleneksel denizci kıyafetine benzeyen okul formaları ve permalı rengarenk saç modelleriyle sukebanlar, Japonya’nın en yanıltıcı gruplarından biri. Sonuçta lise formalı ve tiz sesli ufak tefek bir kaç japon kızcağız ne kadar korkunç olabilir ki? 1980’li yıllarda Tokyo polisi tarafından dağıtılan uyarı broşürlerini okuyunca olayın boyutu daha net anlaşılabilir. Bu gençler her türlü kural ve yasadan nefret ederek büyümekte. Hal ve tavırlar böyle erkek gibi bir garip… Dolayısıyla cici kızlar klasik huzurlu YinYang Tokyo’sunu 50 yıldır birbirine katıyorlar. 60’lardan beri varolan sukeban kelime olarak “bayan çete lideri” demek. Bunların erkek karşılığı “bancholar”. Bir gün yakuzaya girmeyi ümit eden delikanlılar. Sadece kızlardan oluşan sukeban çeteleri bıçak ve jilet taşıyorlar. Farklı gruplar arasında çıkan kavgalar son derece kanlı olabiliyor. Gruba karşı işlenen küçük bir hatadan bir kaç sigara yanığıyla kurtulurken büyük gafların sonu toplu linçlere kadar gidiyor. Kısaca bu kızlarımız da Japonya’daki pek çok diğer şey gibi… Görünüşte inanılmaz sevimli daha sonra kafa karıştırıcı ve nihayetinde belki de ölümcül. Fotoğrafa bakıp öyle ufak oğlanları dövdüklerini sanmayın. Ben komik diye koydum o resmi. Yedikleri çoğu herzenin görsel kanıtlarına nette ulaşmak neredeyse imkansız.

“Kanto Delinquent Women” olarak bilinen bu çetelerin en büyüğünün 20.000 üyesi olduğunu belirtmeme izin verin. Şimdi arkanıza yaslanın ve Kill Bill’in finalindeki okul formalı topuzlu kız gibi 20.000 sevimli Japon çıtırın ne kadar tehlikeli olabileceğini şöyle bir hayal edin. Haklarında daha fazla şey merak ediyorsanız Sukeban Deka filmini seyredebilirsiniz. (Yeni olanı değil eski orijinal Sukeban Deka’ya ulaşmanızı tavsiye ederim. Kendisi Battle Royale filmine ilham vermiştir. ) Bu hatunları yakından tanıyınca Battle Royale filmine daha farklı bakmaya başladım. Hakikaten adamlar bunlarla bir türlü baş edemiyor.. Yakında Battle Royale gerçek olabilir.

Bosozoku – Speed tribes

“Sessiz, sakin ağırbaşlı Japonya’dan motosiklet çetesi çıkar mı?” demeyin. Bosozokular yukarıdaki sukebanların hardcore motosikletli versiyonları… Çoğu okul çağında çetelere katılıyor. Bosozokuların yıllara direnen oldukça ilginç bir tarzı var. Üzerlerine giydikleri tulumlar 2. dünya savaşındaki kamikaze pilotlarının giydikleri tulumların orijinal kopyaları. Yüzlerini hava kirliği maskeleriyle veya bandanalarla örtüyorlar. Niçün? Çünkü yedikleri haltlar yüzler ve kimlikler açıkkken yapılacak şeyler değil. Kız ve erkekler genelde ayrı gruplarda takılıyorlar. Tulumlarına el yapımı nakışlar ve logolar işlemeye bayılıyorlar. Aynı zamanda bilet gişelerinde ve polis ikazlarında asla durmuyorlar. Trafikte kalabalık gruplar halinde tehlikeli oyunlara kalkışan bosozokuların en psikopatları da büyüyüp abi olunca yakuzalara katılabiliyor. Ceplerinde patlamaya hazır özel yapım molotof kokteylleri taşımayı seven bosozoku kızları provokasyona hiç gelemiyor. En ufak harekette üzerinizden geçiveriyor.

Bosozoku kızlarını tanımak isterseniz yukarıdaki Kamikaze Girls filmini tavsiye ederim. Karakterlerden biri Lolita diğeri Bosozoku. Anime havasında süper eğlenceli bir film. “Bosozokuların nesli tükendi.” diyenlere aldanmayın küçük gruplar halinde Tokyo’da bile varlıklarını sürdürüyorlar ama eski ihtişamlarını kaybettiler. Okuduğunuz neredeyse her mangada en az bir bosozoku karakter vardır. İçki içer, küfür eder, millete sataşır, adamın alnının ortasına demir çubuk sokar ama aslında son derece yumuşak kalplidir! Nasıl bir ikilem ben de çözemedim. Siz de uğraşmayın. “Biz süper iyiyiz.” dediler ben hemen kabullendim.

Kigurimi

UNHOLY ALLIANCE: Kigurimi-Ganguro kardeşliği!

Kigurimi sevgililer

Tek bir Kigurimi herkesi azdırmaya yeter.

Hastasıyım kigurimilerin! Burdan aççık ve seççik itiraf ediyorum. Kigurimi modası gayet basit. Herhangi bir pofuduk hayvan kostümünü üzerinize geçirmeniz yeterli. Bu grup rahatlarına oldukça düşkün. Öyle lolitalar gibi korselere, topuklu çizmelere dayanamıyorlar. Üzerlerine o çuval gibi peluşları geçirip sokağa fırlıyorlar. Kostümlerinin bol ve rahat olması gerektiğinde hızlı hareket edebilmelerini sağlıyor. Çünkü kigurimiler her ne kadar sevimli pandalar gibi gözükseler de Harajuku’nun en muzur kitlesi. Hatta onlara kısaca şiddet yerine şok faktörünü kullanan teröristler diyebiliriz. Köprüdeki tüm grupların organizasyonunu bunlar yapıyor. Eğer youtube’da Japonya’nın şaka şovlarıyla ilgili bir şeyler yakaladıysanız şaka olayını ne kadar abarttıklarını görebilirsiniz. Onlara göre şaka mağduru kişinin sonradan psikolojik tedaviye ihtiyacı olmuyorsa o şaka başarılı olmamış demektir.

İşte kigurimiler bu ekolün takipçileri olarak hayatı lolitalara, kogallara falan zehir ederek eğleniyor. Sayılarının azalmasına rağmen hala daha Tokyo’nun en tırsılan gruplarından biri olan bosozokulara bile baş kaldırıp orta parmak gösterebilen tek grup bu pikaçular ve nedense yedikleri onca herzeye rağmen her seferinde yırtıyorlar. Aslında bana oranın gençliğini tamamen yanlış değerlendirdiğimi ve olayın çılgın moda akımlarından çok sosyolojik bir fenomen olduğunu gösterenler onlar oldu. Bu yazı için kogallardan, lolitalara pek çok gruptan hatun ve abiyle konuşmama rağmen gerçekten arkadaş olduğum ve beraber gülüp eğlendiğim tek grup kigurimiler. Aslında bu yazıdizisi için en çok onlara teşekkür etmem lazım. “Sanal ortamda arkadaşlık mı olurmuş canım.” şeklindeki salakça önyargımı onlar yıktı sonuçta.

Bunlardan en önemlisi: Hikaru. Beni elimden tutup sadece japonca konuşulan ve “gaijinlerin” alınmadığı forumlara sokan ve bu karışık kültürün labirentlerinde kaybolmaktan kurtaran kardeş budur. O olmasa işin içine bir türlü giremeyip derinden kaynayan bu sosyolojik fenomenden bihaber öylesine bir kılık-kıyafet yazısı yazmış olacaktım. Hikaru bizimkinin takma adı. Harajuku Köprüsü’nde herkes takma isim kullanıyor. Chat odalarındaki isminiz gerçek isminiz oluyor. İlk tanışmamızda kendisi bir net cafedeydi. Daha sonra ne zaman ve saat kaçta konuşsak çocuk hep net cafede. Bir gün dayanamayıp sordum “Sen hiç evine gitmiyor musun?” şeklinde. Cevap kısa sürede geldi: Hayır efendim gitmiyormuş. 16 yaşında evi terketmiş. “E peki naapıyorsun?” diye sorunca büyük harfle tek bir cevap geldi: “YAŞIYORUM!”

Son birkaç aydır konuştuğum istisnasız her Tokyoludan “klasik japon yaşam tarzı” konulu uzun monologlar dinlemeye alıştığımdan bu cevap beni bir nanosaniyeliğine dumura uğrattı. Bilmeyenlere kısaca anlatayım. Japonya’da her şey kurallara göre çalışır. Hayata başladığınız saniyeden itibaren tüm geleceğiniz planlanmış durumda ve kimse buna karşı çıkamıyor. Toplumun ve ailenizin sizden beklediği şey: okulu bitir- üniversiteye git- bir şirkette çalış- evlen- çoluk çocuğa karış- emekli ol- öl. Dünyanın her yerinde aileler çocuklarından az çok aynı şeyleri bekliyor ama burada olay farklı çünkü son yıllara kadar herkes kaderini kabullenmiş durumdaydı. Hayallerinizde müzik yapmak, sanatla uğraşmak olabilir belki hobi olarak bunlara devam edebilirdiniz ama ne olursa olsun sonunda sizi bekleyen genelde sıkıcı bir ofiste karıncalar gibi ömrünüzün sonuna kadar çalışmak ve babanızın dedenizin yolundan gitmek. Bu yüzden harajuku gençliğine kolej zamanı biraz sapıtan gençlik diyebiliriz. Gerçek anlamda özgür olabildikleri tek zaman dilimi bu 4 sene. Ondan sonra tekrardan toplumun ve ailelerinin onlardan beklediği dar kıstasa sığmak zorundalar. Çılgın kıyafetlerini çıkartıp takım elbiseleri giyerek ciddi ve her anı planlanmış bir kafeste yaşamak… “Salarymen” denilen bu grup japon gençliğin korkulu rüyası. Salarymenlerin çoğu ağır alkoliktir. Aslında Japonya’nın tamamının alkolle başı belada.

Belgesellerde falan görmüşsünüzdür: Sürü gibi binlerce takım elbiseli döpiyesli ve boş bakan insanın iş çıkışında robotlar gibi metroya doluşup gittiği o malum Japonya. Japonya’da intihar oranının oldukça yüksek olduğu bilinen bir gerçek. Üstelik bu sekizyüz yıldır böyle. Ya toplumun senden istediği gibi yaşayacaksın, ya da kılıcı karnına sokup… Toplumun bu düzenini protesto etmek isteyen samuraylar da aynı şekilde kılıcı karnına sokuverdiği için olay bir türlü gelişemiyor. Yemek yapmakta kullandıkları o küçük mangal kömürlerini yakarak intihar etmek Japon gençliğinin bir dönemki favori aktiviteleri arasında.

İşte Hikaru ve daha binlerce genç bu düzene isyan ederek kendi yollarını çizmek ve hayallerinin peşinden gitmek istediklerinde inanılmaz zorluklarla mücadele etmek zorunda kalıyorlar. Aileleri onlardan her türlü desteği anında çekiyor, toplumdan dışlanıyorlar. “Freeter” diye bağırıyormuş herkes bunlara. Yaşayacak bir ev tutamıyor, kendilerini idame ettirecek herhangi bir iş bulmakta zorlanıyorlar. Peki Hikaru, arkadaşları ve daha binlercesi nerede yaşıyor?

Net cafe refugees (netto kafue nanmin): Siber dünyanın mülteci teröristleri

Burası otel falan değil.Herhangi bir İnternet cafe!

Yaklaşık 3 hafta her dakika sohbet ettikten sonra bendeniz nihayet Hikaru’nun yaşam tarzında bir gariplik olduğunu anladım. “Bir insan internet cafe’de ne kadar süre takılabilir ulu Manitu?” diye düşünüyordum ama açıkça sormaya tırsıyordum. Öyle kafamdan “Acaba anarşist avrupa punkları gibi işgal evlerinde falan mı yaşıyorlar?” diye kendimce yazıyordum. Sonra bir gün webcam’den bana Miyavi’nin meşhur Aho Matsuri dansını öğretirken net kafenin ortasında kalkıp “Bekle sıram geldi. Duş alıp geleceğim.” dedi. Ben “Nasıl? Nerede? Nasıl bir kafe burası? Duş mu var?” diye dumur olunca “Wirelesscam’i arkadaşıma veriyorum kafenin içini ve benim bölmemi sana gezdirsin.” dedi. Çocuğun teki webcami ordan oraya sürükleyip benle ısrarla japonca konuşurken bunların yaşam alanlarına göz atma şansım oldu. Öncelikle cubicle motifli bölmeler neredeyse tamamen kapalı. TOTAL PRIVACY! Tamamen size özel bu bölmede aklınıza gelen her şeyi yapabilirsiniz. Yemek yiyebilirsiniz. Arkada duşlar var, isminize kayıtlı anahtarlı bir dolapta tüm kıyafetlerinizi ve özel eşyalarınızı saklayabilirsiniz. Temiz iç çamaşırı bile satıyor internet cafe! Yani inanılması güç ama gerçek: Bu insanlar internet cafe’de yaşıyor! Sadece Tokyo’da 5000′den fazla “cyber-homeless” var.

Otel parası, ev kirası gibi şeyler ödemiyor ve çok az bir parayla yaşamlarını idame ettiriyorlar. Tüm bu çekilen çile kendilerinden beklenen o hayatı yaşamamak için. İnternet cafe mültecileri sosyal normların hiç birini kabul etmeden Tokyo’nun göbeğinde göçebe ve tamamen çingenelere benzeyen bir yaşam tarzı sürüyorlar. Diledikleri gibi sanatla müzikle uğraşıyor ve her gün yeni şeyler yaratıyorlar. Aielelere göre onlar birer parazit ve Japonya’nın yüz karası fakat aslında mülteciler orada bir rönesans yaratmanın eşiğindeler.

Hikaru’nun ailesinin hiçbir üyesi onunla görüşmüyor. Annesi ve kızkardeşi sokakta onu gördüklerinde kafalarını çeviriyorlarmış. Babası zaten en baştan “İstesen de geri dönemezsin.” demiş. 16 yaşından beri internet cafelerde kendi gibi binlerce mülteciyle yaşıyor. Ekonomik refah seviyesinin oldukça yüksek olduğu böyle bir ülkede gerçekten Hikaru’nun söylediği gibi yaşlı nüfus genç nüfusa kıyıyor. Sonuçta ben de pek çok diğer “gaijin” gibi yanılmıştım. Harajuku gençliği sadece bir tüketim ve moda olayının çok ötesinde. Onlar Japonya’nın kökleşmiş geleneklerini bu kadar sarsabilen ilk nesil.

Hikikomori

Hikimori'nin eline samuray kılıcı verilir mi?!?

Halen tedavisi devam eden Ryokei Namiki. Son anda kurtarılanlardan sadece bir tanesi

Bunların varlığını da yine aynı arkadaştan öğrendim çünkü kendisi bir ex-hikikomori. Hikikomoriler benzer şekilde yine okul-iş-evlilik dayatmasından bezen bir kitle. Buyrun Wikipedia’nın hikikomori tanımına: “Japon kökenli bir sözcük olan Hikikomori 21. yüzyılda artık bir çeşit hastalık kabul edilmektedir. Japonca’da sözcük anlamı ‘Elini ayağını çekmek’ olan bu sözcük yaşamdan elini ayağını çekip zamanlarının çoğunu (temel ihtiyaçlar dışındaki tüm zamanını) bilgisayar başında geçirenleri ifade etmektedir. Japon psikiyatr Tamaki Saitō ‘nun dünya tıp literatürüne kazandırdığı “hikikomori hastalığı”nın tek müsebbibi bilgisayar değil. 90′lı yıllardan beri Japonya’da kendini ailesiyle yaşadığı evin bir bölümüne kapatıp sosyal yaşamı tamamen reddeden ergen ve gençleri tanımlamak için kullanılıyor.”

Bazı aileler “Bir gün odasından çıkacak.” diye bunları besleyip bakıyor ama tedavi edilmediğinde hikikomorilerin çoğu hayatına son veriyor. Aslında Amerika ve Avrupada’da pek çok hikikomori var. (Shut-ins) Ama hikikomoriler tamamen sosyal hayatı reddettikleri için daha hardcore bir grup. Ölümcül bir hastalık olması da durumun ciddiyetini gösteriyor.

Hikaru Harajuku Köprüsü ve kigurimiler sayesinde kendi yaratığı bu hapisaneden çıkmayı başaran şanslı azınlıktan biri. Söylediğine göre köprü ve o garip kitle ona yeni bir yaşam şansı vermiş. “Yoksa çoktan odamda kendimi asmıştım“ dedi bana aleni bir şekilde. Var ya resmen yordu bu Japon serisi beni. Habire çenem klavyeye düşüyor. Kendi elimle nasıl bir bela açtım başıma diye düşünmüyor değilim.

Akihabara Çocukları: Otakular

Otaku protestosundan manzaralar.

Bu beylerle konuşabilmek için utanarak itiraf ediyorum ama erkek taklidi yapmak zorunda kaldım. Çünkü sanal ortamda bile hatun görünce bunların sesi soluğu kesiliyor. U S and A gençliğinin “geek” ya da “nerd” karakterleri otakutunun tam karşılığı sayılmaz. Klasik sosyal durumlarda tutuk ama teknolojik konularda bilgili anime hastası bu gençlere “geek” denemez, hele inek hiç denemez çünkü çoğu okulla alakasını erkenden kesiyor. Onlara obsesif gençlik diyebiliriz. Extreme bir otakuyu karşıdan gelirken derhal farkedersiniz. Stilsizliğe dayalı muhteşem bir stilleri ve hep çok rahat ayakkabıları vardır. Çünkü günün yarısını Akihabara’da ucuz elektronik eşya, anime figürü ve manga kovalayarak geçirirler. Günün geri kalanındaysa habire kendilerini kovalayıp tartaklayarak ellerindeki paraları çalan bancholardan kaçmakla meşgullerdir. Rahat ayakkabılar bir otaku’nun en önemli silahıdır. Otakular 2007′den beri her yıl mekanları Akihabara’da protesto yürüyüşü düzenliyorlar. Japon halkı genelde sokaklara çok zor dökülür o yüzden bu protestolar medyada oldukça dikkat çekti. Otakulara gösterilen şiddeti kınayan bu gösteriler her yıl büyümekte.

maid-cafe reklamı

Swallowtails Cafe'nin meşhur butler'larından:Ryutaro

Akihabara Tokyo’daki her türlü elektronik malzemenin ve manga dükkanlarının Mekke’si. Burada sadece otakulara hizmet veren maid cafeler var. Fransız hizmetçileri gibi giyinmiş bu kızlar utangaç otakulara “Master” diye hitap edip, içeceklerini koyuyor, beraber bilgisayar oyunları oynayıp, omletlerine ketçaptan kalp çiziyorlar. Hepsi bu. Seksüel hiçbir şey yok. Üstelik çoğu o kadar tiz bir çocuk sesiyle konuşuyor ki… Sanki 9 yaşında gibi kızlar. Garip bir durum. Japon kızları otakulara çok kötü davranıyor devamlı tersliyorlar, o yüzden bu maid cafeler çoğunun karşı cinsten biriyle konuşabildikleri tek yer. Bu cafelerde seksüel bir şey olsa otakular anında kalpten gider. Hastalık derecesinde utangaçlar. Hepsi yürüyen bir sosyal-anksiyete vakası. Bayan otakularımız içinde Butler cafe‘ler mevcut. Buralar harbiden sürreal yerler. Masadaki her kıza girişte bir butler ve zil veriliyor. Bu butler karakteri genelde genç, yakışıklı, anime saçlı bir japon abi. Kız zili çaldığı anda koşup “Ne istersiniz prenses?” diye müşteriye hitap ediyorlar. TEK DİZİNİN ÜSTÜNDE! Yemeğinize üflüyor, çevrenizde dört dönüyor, hatta sizi masaya kucaklarında taşıyorlar. Bunların müşterileri genelde prenses lolitalar. Dekorasyon tamamen uçuk bir Fransız Rokoko. Şimdi bir de Shibuya’da sadece yabancı butlerların çalıştığı bir cafe açıldı ve inanılmaz popüler. Tüm kadro amerikan, ingiliz falan. Otaku kızlar hasta bunlara. Cafenin websitesi ayrıca bir şaheser. Özellikle beyler lütfen sağ alttaki wanted ilanını okusunlar. Yabancılar bu cafelerde inanılmaz para kazanıyormuş benden söylemesi. Bahşişler hariç ayda 8000 dolar desem…

Otakuları ve Akihabara ortamını merak edenlere “Akihabara@Deep”(trailerı burada) ve “Densha Otoko”(trailerı şurada) dizilerini tavsiye ederim. Son yıllarda tartışmasız beni en çok güldüren iki dizidir. Üstelik dizi takip edebilen bir bünyeye sahip değilim.

Gelecek dersimizde bu zat-ı muhteremler ne çeşit müzikler dinleyip, ne seyrediyorlar da böyle deliriyorlar onu öğreneceğiz. Çok eğlendim çok. Taa Seatle’da yaşayan saf kan AMERICAN arkadaşımı bana ajanlık yapsın diye Dir en Grey konserine gönderdim. Çocuk bir hafta konuşamadı. Daha kimlere neler yaptım? Ne badireler atlattım? Taa Tokyo’dan İstanbul’a gelip evimi yakmakla tehdit eden manyak visual kei fanlarından nasıl kurtuldum? Çok eğlenceli bol sazlı sözlü bir yazı olacak takılın buralarda. TRT’den sevgilerle…

Sneak Preview: Gelecek yazıda nelere maruz kalacağınıza dair bir ön uyarı… Japonya’dan çıkan en süper yaratık: MiYAVi. Aşağıda Gazette grubu Peace & Smile Carnival’deki nefis canlı performansları.

Bilmiyorum izledin mi? Ben sadece ilk 15 dakikasına tahammül edebilmiştim. Gerisini tahmin etmek zor değildi. Az evvel yazdıklarım gibi uzayan bir liste ve başarılarına hayran insanlar topluluğu. Özetle o ulvi, hayatınızı değiştirecek sır şudur; bir şeyi gerçekten istersen olur. Evet bu kadar. Mesela kadın çok pahalı olan bir çanta istiyor. Her gün dükkanın önünden geçerken, çantaya bakıp onun kendinin olduğunu hayal ediyor ve kocası çantayı ona alıyor. İnanılmaz! Sonra adamın biri daha büyük(!) bir ev istiyor. İstediği saray yavrusunun resimlerini duvarına asıyor. Bir yıl sonra gidip evi alıyor. Gerçekten istiyor çünkü. Mucize gerçekleşiyor. Örnekler böyle gidiyor, ev, araba, çanta, para, iş, holding, kariyer falan filan.

Şimdi yiğidi öldür hakkını yeme demişler. Tüm bu teranelerin altında bir takım bilgi parçacıkları yok değil. Yalnız sorun şu ki tamamen yanlış anlaşılmışlar. Bir güzel aydınlanma ve kişisel gelişim sektörü malzemesi haline gelmişler. Sen o kadar uzak doğu öğretisinin içinde bunu anla; daha büyük ev istersen olur. Afferin çocuğum. Hatırladıkça kızıyorum sanırım. Neyse, benim derdim; o bilgi parçacıklarına bakmak bir miktar aslında.

Einstein’ın bir bildiği varmış ki “Hayalgücü bilmekten önemlidir” demiş. Hayalperest olmak her zaman önemlidir, iyidir, hoştur Prenses. Hayal kurmayı ihmal etmemek gerekir. Üstelik bunların her an gerçekleşme ihtimali de yok değildir. Eğer bir hayali yeterli süre boyunca kurgularsan, hayalin konusunda uzmanlaşırsın. Her detayını düşünebilir, gözünün önünde görebilir ve hatta tadını çıkarabilir olursun. Bu noktada kendini içinde kaybetmez de, aynı zamanda gerçekliğinin de farkında olabilirsen, artık yaptığın şey hayal kurmaktan, zihinde imgeleme çalışması yapmaya dönüşmüştür. Birinin isminin bilimselmiş gibi görünmesinin dışında ne farkı var sor tabii.

Öncelikle beynin sınırsız kapasitesinden bir dem vurmak gerekli. Bu konuda hemfikirizdir sanırım. Sonsuz sayıda görüntüyü, toplayabildiği gibi daha fazlasını yaratabilir de. Bu görüntülerin gerçeklik kısmıyla da pek ilgilenmez üstelik. Morpheus’un anlattığı gibi dış dünyayı sadece 5 duyumuzla algılarız. Duyular dışardan gelen sinyalleri, titreşimleri beyne iletir, beyin de bunları yorumlar. Lakin deneylerle görülmüş ki bir şeyi görmenle, onu hayal etmen arasında beyin açısından bir fark yok. Yani aşık bir adam sevgilisinin fotoğrafına baktığında ya da onu hayal ettiğinde beyin aynı tepkileri veriyor ve ışıldayan yerler aynı oluyor. Diğer taraftan bedenle zihin arasında da entresan bir ilişki var. Biz her ne kadar zihnin bedeni kontrol ettiğini düşünmeye eğilimli olsak da bunun tersi de geçerli. Evet bedensel faaliyetleri beyin yönetiyor ama bedenden gelen sinyaller de beynin şekillenmesini sağlıyor. Yani güçlü egosu sebebiyle omuzları kasılı yürüyen ya da güvensizlik ve korku sebebiyle omuzlar düşmüş, kamburu çıkmış, zor nefes alan insanlar tanımışsındır mutlaka. Bazen böyle sıkıntılı bir durumda, sorunu çözmeye çabalamadan önce, omurganın duruşunu düzeltip omuzları ve boynu gevşetip rahat nefes alınabilir bir pozisyon aldığında, zihin çok daha kolay ve akıcı çalışmaya başlar. Bu her iki yönde çalışan bir mekanızmadır. Başka bir değişle iki ayrı şeyden sözetmiyoruz aslında. Beynin kafatasının içindedir fakat zihin nerededir? Nereye odaklıysan oradadır. O yüzden beden ve zihin bir bütündür, kulağına tersten uzanmayı bırakırsan eğer.. O yüzden meditasyonda hareketsiz duran adamın zihinsel dinginliği bulması ya da zorlu yoga duruşlarının zihinsel dengeye dönüşmesinde garipsenecek birşey yok.

Böyle bir mekanizma sürekli çalışma halindeyken, hayal kurmak da öyle sıradan basit bir eğlence olmamalı sanki. Fakat yine de sonuç için yeterli değil. İmgelemeye geçiş için detaylara ihtiyaç var. Görüntü zihninde oluşurken, tüm duyularında yarattığı titreşimleri algılayacak kadar odaklanman, detaylandırman gerekli. Şöyle ki;

Ben imgeleme çalışmasını ve bunu akrobatların, sporcuların ya da zorlu fiziksel denemelere girişecek (ki bu yapılacak işin zihin açısından da aynı derece de zorlu olduğunu ifade eder) bir çok insanın bu yöntemi kullandığını öğrendiğimde aikido hayatımın başlarındaydım. İlk siyah kemer sınavıma yaklaşık 1 sene zamanım vardı. O süre boyunca sürekli antreman yapmanın yanı sıra en kötü 2-3 günde bir oturur ve buna zaman ayırırdım. Önce sınavda benden istenilecek tekniklerin listesini ezberledim. Sonra ilk sıradan başlayıp, her tekniği, karşıma bir rakip koyarak yaptım. Tamamını aklımda yapmam 45 dakika kadar sürüyordu. Bir teknikte yanlış yaptığımı düşündüğüm zaman durmuyor, geriye bakmıyordum. Hep sonrakine geçerek devam ettim. Terden ellerimin ıslandığını, sıcaktan darlandığımı, su istediğimi, dizlerimin titrediğini ve herşeye rağmen ayakta durduğumu kurguluyordum. Hatta bazen düştüğümü ama aynı hızla kalktığımı ve devam ettiğimi bile senaryoma ekliyordum. Bu 45 dakikalık hayal kurma seansı bittiğinde çoğu zaman gerçekten terlemiş oluyordum. Ve sınav günü geldi çattı. İzleyen iki sensei’nin karşısına çıktığımda dizlerim tam düşündüğüm gibi titriyordu. Sınav bir saat kadar sürdü. Bir ara oksijen beynime gitmeyi bırakmış olacak ki hatırlamıyorum bir kısmını. Daha sonra videoda, son 10 dakika içinde 2 kez düştüğümü ve aynı hızla kalkıp devam ettiğimi izledim. Böylece başarıyla tamamlanan bir sınavın ardından, tekniği deneyimlemiş ve onaylamış oldum. Aslında az yukarıdaki fotoğrafa bir alıcı gözüyle bakarsan herşey ortada. Öncelikle tanıştırayım, arkada sandalyelerde David Sensei ve Ayhan Sensei(kendisi benim hocam olur) oturuyor ve karşımda duran zenci abi de Dwayne Sensei. Evet, dizleri kırık duruyor olmasına rağmen birazcık iri. Bir adama bak, bir bana. İşte bu fotonun çekildiği an tam da benin gözümü karartıp kılıcın üstüne yürüdüğüm andı. Yapılacak tek bir şey kalmıştı; Hayallerin gücü adınaaa! Güüüüüç bende artııııık!

Şimdi şöyle bir düşününce akla şu soru gelebiliyor. Acaba düşeceğimi kurgulamamış olsaydım ne olurdu? Ben düşüp kalkacağımı kurguladığım için düşmüş olabilir miyim? Evet olabilirim. Çünkü bu işin olumsuzluk gibi bir tuzağı da var. Eldeki örneklerden bir tanesinde, topu kum havuzuna atmamaya odaklanan bir golfçünün topunun ısrarla o havuza gitmesi var. Aslında topu havuza atmamayı kurgularken, olumsuza odaklandığı için zihinde sürekli topun havuzda görüntüsü oluşuyor. Bu da durumu tersine çeviriyor. Yapılması gereken ise başarılı bir vuruştan sonra topun deliğe girişini izlemek olabilir mesela. Keza bununla ilgili diğer örnek epey ilginç. 90′lı yıllarda ortalama bir golf oyuncusu olan James Nesmeth, Vietnam’da görev sırasında hapse atılmış. (ne işi vardı kimbilir orada?) 7 yıl boyunca hücrede tek başına yaşamış ve bu sırada aklını koruyabilmek için hergün 18 delikli bir sahada hayal etmiş kendini. Ağaçların ve rüzgarın sesi, çimenin yumuşaklığı, sopanın sertliği, hissi, topun süzülüşü, hepsini tek tek kurgulamış. Her vuruş için itinayla sopa seçmiş boş elleriyle. Serbest kaldığında hemen koşmuş sahaya ve önceki averajından 20 vuruşluk daha iyi bir sonuç elde etmiş. Öyle yazıyor prenses, hiç oynamadım bilmiyorum bunun ne kadar iyi bir şey olduğunu. Ama 7 yıl boyunca eline sopa almadığına göre epey iyi olsa gerek.

İşte böyle detaylandırarak çalıştırdığın zaman zihni, imgelediğin şeyi gerçekten başarılı yaptığında vereceği tepkileri veriyor ve öğreniyor zihin. Kasları kullanmanla, kullandığını hayal etmen arasında pek bir fark olmuyor yani. Daha sonra işi fiziksel hale getirdiğinde, zihin hali hazırda o tepkileri bildiği için gerçekleştirmen kolaylaşıyor. Ama görünen o ki, bu da aynen hergün antremana gitmek gibi üzerinde düşünülmesi geliştirilmesi gereken bir beceri. Yoksa oturduğun yerden, daha büyüğünü isteyip evrene gönderdin diye olmuyor o işler. Evrenin işi gücü yok mu senin evinden, arabandan başka? Bak kızdım yine.

Neyse prenses, gördüğün gibi ben pek işin nöronunda biliminde beyin bilmem nesinde değilim. Buda kardeşimizin dediğini hatırlatarak saray ahalisine selam ederim.

Her neye inanıyorsan
Sadece bilge adam söyledi diye inanma
Eskiden beri hep böyle söylenmiş diye inanma
Başkaları inanıyor diye inanma
Kendin gözlemle, kendin tecrübe et
Ondan sonra inan.

Hangi durumlarda insanları yaptıkları şeylerden dolayı sorumlu tutarız/tutmalıyız/tutabiliriz? Mesela eve gelip çok değer verdiğiniz annenizden yadigar bir vazonun paramparça yerde yatıyor olduğunu gördüğünüzde muhtemelen öfkelinirsiniz ve bundan kimin sorumlu olduğunu ararsınız. Ama sorumlu olan şeyi bulduğunuzda, bulduğunuz şeye göre vereceğiniz tepkiler değişir. Misal açık bıraktığınız bir pencereden esen rüzgar devirdiyse, rüzgarı değil kendinizi sorumlu tutarsınız, sakar kediniz devirdiyse kedinize kızabilir öfkelenebilrisiniz ama ona gücenmezsiniz veya ondan nefret etmezsiniz. Kedidir ne yapsa yeridir sonuçta. Oysa evinize gelen art niyetli bir misafirin bilerek kırdığını öğrenirseniz vereceğiniz tepkiler çok çok başka olur. Felsefeci Strawson insanların sadece diğer insanlara uyguladığı müteşekür olma, bir haksızlıktan dolayı öfkelenme, alınma, sevgi, saygı ve affetme gibi tavırlarına reaktif tavırlar (reactive attitudes) demiş. Her toplumda insanlar birbirlerinin davranışları hakkında sürekli konuşur ve onları sürekli bir değerlendirme süzgecinden geçirir. Bu değerlendirmeler kültürel bir süzgeçten geçirilip duruma uygun reaktif tavırlara dönüşür. Hepimiz bu değerlendirmeleri, yani başka insanların bizim hakkımızda ne düşündüğünü ne dediğini acayip önemseriz, hatta çoğumuz hayatını başka insanların nasıl düşündüğü/nasıl düşüneceği üzerinden yaşar ve davranışlarını başka insanların ne diyeceği üzerine kurgular. Kısacası, oldukça içimize yerleşmiş, kolay kolay silkip atamayacağımız bir parçamız reaktif tavırlar.

Reaktif tavırları yanlızca kendimiz gibi kişilere uyguluyor olmamız insan ilişkilerinin doğası hakkında çok önemli bir şeye işaret ediyor: Başka kişilere ve bireylere karşı belirgin özel bir perspektif alıyoruz. Başka şahıslara duygusal olarak müdahil oluyoruz ister istemez. Daha önce tranvay problemleri ekseninde bahsetmiştim, işin içinde bir insan oldu mu iş çok başka beyin için, ah insula yaktın bizi. Oysa kişi olmayan kedi, rüzgar gibi şeylere karşı çok daha objektif bir perspektiften bakabiliyoruz. Kişi olmayan şeyleri kullanılacak, faydalanılacak, manipule edilecek bir obje gibi görüp, çok daha duygulardan arınmış bir tavır geliştirebiliyoruz. İnsula rahat durdu mu, frontal loblar takır takır çalışıyor.

Buradan baktığımızda reaktif tavır almaya aday birisi aynı zamanda ahlaki olarak sorumlu tutulabilir diyebiliriz. Yani reaktif tavır almaya değer gördüğünüz bir kişiyi, yaptığı davranışlardan dolayı yerine göre kınayabilir yerine göre övebilirsiniz. Bu reaktif tavır alabileceğiniz birisini her hareketi için suçlamak veya övmek lazım demek değil. Bazı koşullar reaktif tavır almanızı haksız kılabilir. Bu koşullardan önemli iki tanesi bilgi eksikliği ve dış güçler. Arabanızla park ettiğiniz yerden çıkarkan arka tekerliğin önüne uzanmış siesta yapan bir kediciği ezerseniz, bundan sorumlu tutulamazsınız çünkü orda bir kedi olduğunu bilmiyordunuz. Üzerinize etkiyen dış güçler biraz daha karmaşık ve duruma göre değişiyor. Ama kabaca bir iki örnek vermek gerekirse hipnoz altında yapılan davranışlar, beyin yıkaması sonucu yapılan davranışlar, impulsive davranışlar vesaire.

Anders Behring gibi 92 kişiyi öldüren birisi reaktif tavır almaya değer bir kişi mi? Daha önce faydacılıktan (uteliterianism) bahsetmiştim. Faydacılar bir davranışın sonuçlarına bakmak lazım der. Burada alenen çoğunluğu çocuk olmak üzere 92 kisi olmuş, çok vahim sonuç, her türlü reaktif tavır müstehaktır, asın gitsin bu ucubeyi! Hepimizin faydacı bir yanı var elbet, ve hepimizin içinden bir ses bunu haykırmak istiyordur muhtemelen. Ama bu faydacı sesimizi bastıralım derim, çünkü olayın özünü ıskalayan bir yaklaşım bu. Misal Rwanda’da çocuk askerler bir sürü kişiyi öldürmüştü, ama yaptıklarından dolayı sonuçları ne olursa olsun onları sorumlu tutamayız, çünkü beyni yıkanmış küçük çocuklardı onlar, reaktif tavır alabileceğimiz sorumluluk sahibi kişiler değildiler. Anders Behring’i sorumlu tutup tutamayacağımızı anlamak için “sorumluluk sahibi” ne demek asıl ona bakmamız lazım.

Yıllarca felsefeciler sorumlu olmayı özgür irade sahibi olmakla açıkladılar. Başka türlü davranabilecekken, bu şekilde davranmayı mevcut durum hakkında yeterince bilgi sahibi olarak, dış bir gücün etkisinde olmadan özgür iradenle seçmişsen yaptığın şeyden sorumlusun demektir. Özgür iradeyle işin içinden çıkmak güzel de, bütün canlı ve cansız nesnelerin neden sonuç ilişkilerine tabi olduğu dünyada özgür irade nasıl mümkün olabiliyor onu açıklayabilen bir babayiğit çıkmadı ve pek bir yere varamayan determinizm(herşeyin ne olacağı belirlidir’ciler)-özgür irade tartışmaları yıllardır süregidiyor. Özgür iradeyi anmışken, Nietzsche’ye bir selam çakmamak ayıp olur. Nietzsche özgür irade fikrinin insanların ürettiği en absürd fikirlerden biri olduğunu savunur. Asıl olay özgür irade fikri ile dayatılan sorumlulukla toplumun kurallarına uymadığında cezalandırılmanı haklı çıkarmak der. Sana özgür olduğun fikri ile dayatılan bu sorumluk, seni aslında toplumun kölesi yapıyor, itaat etmeye zorluyor.

Strawson’in reaktif tavırlar kavramı determinizm-özgür irade açmazından sıyrılıp daha işe yarar bir yöne bakmamızı sağlıyor. Dünya deterministik olsa da olmasa da Mehmet efendi senin bir davranışından dolayı alındıysa, seni sorumluluk sahibi bir kişi olarak görüyor ve ona göre de tavrını koyuyor demektir. “Ben etmedim neden-sonuç ilişkileri etti Memet emmi” demek de pek sökmez herhalde. Belki de asıl bakmamız gereken yön insanlar arası sosyal ilişkiler ve bu ilişkiler yumağı içinde “sorumluluk sahibi kişi”, ya da birey ne demek onu anlamak. Az önce dedik misal çocukları sorumlu tutmuyoruz, çok yaşlı insanları da bazı davranışları için sorumlu tutmuyoruz, ya da zihinsel bir rahatsızlığı olanları da.

Sorumlu tuttuğumuz insanların ortak noktası sosyal bir birliktelik içine girebildiğimiz, yani muhabet edebildiğimiz, birşeyler paylaşabildiğimiz, aramızdaki sorunları tatsızlıkları çözümleyebildiğimiz, duygusal bir bağ kurabildiğimiz insanlar. Yani sosyalleşmesini belli ölçüde tamamlamış insanlar. Sosyalleşme doğası gereği davranışlarımıza bir sınırlama getiriyor(Nietzsche haklı beyler), bir çocuk her istediği olsun ister, olmadığında ağlar ortalığı birbirine katar, başka insanların başka perspektifleri, başka öncelikleri, başka zevkleri olabileceğini anlaması, birlikte yaşamak istiyorsa onların zevklerine, değerlerine, duygularına ve düşüncelerine de saygılı ve hoşgörülü olması gerektiğini anlaması zaman alır.

Neyse ki oldukça sosyal varlıklarız, daha doğar doğmaz başkalarına ilgimiz başlıyor ve onlardan önce konuşmayı ardına dil sayesinde içine doğduğumuz toplumun sosyal kurallarını hızla öğreniyoruz. Bu sürede en büyük yardımcımız naive psychology (folk psychology de deniyor) yani naif psikoloji diye çevirebilebileceğimiz başka insanların davranışlarını düşündükleri, inandıkları, istedikleri, korkuları, umutları gibi şeyler üzerinden açıklama. Mesela, Ali Ayşe’ye kızgın çünkü Ali, Ayşe ile aralarından bir şeyler olabileceğini umuyordu, Ayşe de sanki ilk başta bir şeyler olmasını istiyor gibiydi, ama sonra arkadaşlarının Ali gibi bir çapulsuzla birlikte olursa hakkında ne düşüneceğinden korkup aralarındaki ilişkiyi bitirdi, Ali de haliyle hayal kırıklığına uğradı. Çok küçük yaşlardan itibaren bunlarla büyüyoruz, her gün çevremizdeki insanların anlam veremediğimiz davranışlarını bu tip açıklamalarla anlamlandırmaya çalışıyoruz, özellikle de arkadaş sohbetlerinde. (Kadınlar bu konuda beş adım önde beyler)

Naif psikojik açıklamalar insanların davranışlarını anlamlandırmanın yanında bizleri nedenlere duyarlı birer sosyal birey haline getiriyor. Bir toplum içinde hangi davranışlar hangi koşullarda mümkün olabildiğini bu naif psikojik açıklamalar sayesinde öğreniyoruz. Bir arkadaşımız naif psikolojik nedenlerle bizi ikna ettiği zaman fikrimizi veya davranışlarımızı değiştirebiliyoruz. Kendi davranışlarımızı da birisi sorduğu zaman bu tip naif psikolojik nedenlerle rasyonalize edebiliyoruz. Bu şekilde toplum içinde sosyal bağlar kurabiliyor, ortaya çıkan sorunları ve tatsızlıkları konuşarak çözümleyebiliyoruz. Naif psikojik nedenlere duyarlı olmak sosyal bir birey olmanın ön koşulu.

Anders Behring nedenlere duyarlı bir birey mi? Ne yazık ki değil. Başka insanlara açı çektirmenin sosyal yaşamın kuralları içerisinde kabul edilemez olduğunu hemen hemen herkes bilir. Anders Behring’in de bunu bildiğinden hiç şüphem yok. Behring’te eksik olan bu nedeni bilmemesi değil, bu nedene karşı bir duyarlılık hissetmemesi. Insulasının amygdalasının bu nedene hiçbir tepki vermemesi, bu nedene uygun hareket etmek için hiçbir motivasyonun olmaması sorun. Anders Behring gibi kişiler genellikle sosyopat olarak nitelendirilir. Sosyopatlar yapay bir cazibeye sahip, suçluluk duygusu hissetmeyen, genel olarak duyguları sığ, empati yoksunu narsisistik kişilikler. Bu kişiler genel olarak sorumsuz, impulsif ve davranış kontrolü zayıf oluyor. Bu tip insanların çok zeki olduklarına yönelik bir şehir efsanesi varsa da aslı yok. Kimisi zeki, kimisi ortalama bir zekaya sahip.

Asıl ayırt edici yanları uzun süreli insan ilişkileri kuramamaları ve genellikle anti-sosyal yani toplum tarafından kabul edilmeyen davranışlara yönelmeleri. Problemlerinin temeli ise doğuştan gelen duygusal bozuklukları. Phieneas Gage‘i ve duyguların sosyal durumlara uygun karar almadaki rolünü hatırlarsın prenses. Düşün ki duyguların körelmiş, başka insanların duygularına dair hiç bir şey hissetmiyorsun. Dünyanın sesi kısılmış gibi, tüm renkler gitmiş siyah beyaz olmuş, bir sürü davranışı nedeni sonucu görüyorsun, ama anlamlandıramıyorsun. İnsanlarla konuşuyorsun ama hiçbirinin duygusal bir değeri yok, hepsi gelip geçici herhangi bir eşyadan farksız. Anders Behring böyle bir dünyada yaşıyor.

Belki Norveç’teki olaylardan önce Anders Behring’le tanışsan, yapay cazibesinin arkasında onunla sosyal bir ilişki kuramayacağını, bir şeylerin yerinde olmadığını anlardın. Anders Behring hiç bir şey yapmamış olsaydı da muhabbet edebileceğin, birşeyler paylaşabileceğin, duygusal bir bağ kurabileceğin birisi değildi. Hiçbir zaman da olmadı, ne senle ne de bir başkasıyla. Zaten o yüzden normal insanların duygusal yollarla edindiği ilgiyi, antisosyal davranışlarla edinmeye çalıştı. Onunla tanışsan, Anders Behring’e reaktif bir tavır almanın ne kadar anlamsız olduğunu eminim anlardın prenses. 3 Hürel’den gelsin o zaman, değmez, sana değmez…