सुकाळसौदा

मराठी ब्लॉगविश्वकर्त्यांना विनंती

2009-03-12T04:24:00.002+05:30

मराठी ब्लॉग विश्व (marathiblogs.net) वर तथाकथित धर्मरक्षण करणार्‍या ब्लॉगांनी वात आणला आहे आणि त्या सुरेख सायटीची अगदी कचराकुंडी करुन टाकली आहे. त्यातच मेलमधून फॉरवर्ड आलेल्या कविता आणि दुसर्‍यांचे ढापलेले पांचट विनोद टाकणार्‍यांचीही भर पडली आहे.

ही वैतागवाडी होण्याचे कारण म्हणजे गेले काही दिवस अनेक आवडीच्या लेखकांनी लिहिलेल्या ब्लॉगांची नोंद marathiblogs.net वर दिसली नाही. जृंभणश्वान हे आंतरजालीय मित्र इतके खुसखुशीत लेखन करत आहेत हे मला जीटॉकवर मित्रांशी गप्पा मारताना समजले. ट्युलिप यांनी स्लमडॉग बाबत अतिशय नेमका लेख लिहिला आहे हे एका मित्राने इमेलीतून कळवले. संवेद आणि मेघना यांनी नवे काहीतरी लिहिले आहे हे समजलेच नाही. नंदनसारखे भिडस्त मित्र स्वतःहून अरे मी हे लिहिले आहे ते वाच असे सांगणार नाहीत. च्यायला मग ह्या सायटीचा उपयोग काय?

ह्या सायटीचे स्वरुप धर्माची राजकीय दुकानदारी करणार्‍यांचे मुखपत्र असे होत आहे याचे दुःख वाटते.रोज सकाळी त्या सायटीवर गेलो की मी हिंदू असल्याने माझ्यावर कसे अन्याय होत आहेत हे वाचून आणखीनच फ्रस्ट्रेशन येते.

पवनरावांनी थोडी चाळणी लावून रोज दहा सनातन नोंदी टाकणार्‍यांवर नियंत्रण आणावे ही कळकळीची विनंती. :)

गंमत

2009-01-04T20:57:00.003+05:30

रोहितने गायलेल्या 'अबीर गुलाल' या अभंगाखाली मजेदार चर्चा सुरु आहे. त्यात एका सदस्याने 'जय अर्जुनसिंग'अशी प्रतिक्रिया देऊन चर्चेला आणखीच वेगळेच वळण लावले आहे.

उपरोधाची बाब अशी की चोखामेळ्यांच्या या अभंगात खालील ओळीही आहेत.

उंबरठ्याशी कैसे शिवू आम्ही जातीहीन
रूप तुझे कैसे पाहू त्यात आम्ही लीन
पायरीशी होऊ दंग गाऊनी अभंग
नाथाघरी नाचे माझा सखा पांडुरंग

या ओळी आणि चर्चेतली मतं एकत्र वाचून थोडी गंमत वाटली.

उबुंटू एक अनुभव

2008-12-25T19:40:00.003+05:30

काही दिवसांपूर्वी उबुंटू ८.०४ साठी लिहिलेला हा लेख. आता उबुंटू ८.१० उपलब्ध आहे. उबुंटू वापरण्याची इच्छा असणाऱ्यांसाठी. www.ubuntu.com वरुन उबुंटू डाऊनलोड करता येईल. किंवा त्याची सीडी (पूर्णपणे फुकट) मागवता येईल.

१. उबुंटू लायनक्स सुरुवातीला लाईव सीडी म्हणून वापरुन पाहा. (इन्स्टॉल न करता सीडीवरूनच वापरता येते. फक्त त्यात वायरलेस नेटवर्क वगैरे कदाचित चालणार नाही. बाकी सगळे व्यवस्थित चालेल).
२. नंतर विंडोजमध्ये एक ऍप्लिकेशन म्हणून टाकून पाहा (ही सोय ८.x नंतर उपलब्ध आहे. पूर्वीच्या वर्जनांमध्ये नव्हती. येथे विंडोजचे प्रोग्रॅमही वापरता येतील.
३. नंतर सवय झाल्यावर उबुंटूला ऑपरेटिंग सिस्टम म्हणून टाकू शकता. विंडोजवर असलेल्या सर्व ऍप्लिकेशनांना उत्तम पर्याय उबुंटूमध्ये उपलब्ध आहेत.

साधारण ८ महिने मी उबुंटू ७.१ वापरले. त्याला प्रचलित नाव म्हणजे गट्सी गिबन. अतिशय आनंददायी अनुभव. माझा ल्यापटॉप ड्युएल बूट आहे. मात्र तरीही उबुंटूमध्ये जीटॉकवर 'बोलता' येणे शक्य नव्हते म्हणूनच नाईलाजाने मी विंडोज एक्सपी मी आठ महिन्यात अगदी हाताच्या बोटावर मोजण्याइतपत वेळा वापरले असेल.

कोणत्याही ऑपरेटिंग सिस्टम मध्ये हव्या त्या सर्व गोष्टी गट्सी गिबन मध्ये होत्या. अर्थात त्यात एक मोठी त्रुटी होती. वायरलेस राऊटरद्वारे, विंडोज एक्सपी मध्ये जितक्या सहजतेने तुम्ही वाय-फाय वापरू शकता तितक्या सहज गट्सी मध्ये वापरू शकत नाही. वायरलेस नेटवर्किंगसाठी आवश्यक असलेले ड्रायव्हर गट्सीमध्ये नव्हते. त्यावर एकच उपाय म्हणजे विंडोज ड्रायव्हर उबुंटुमध्ये घेऊन एनडीआयएसरॅपर वापरणे. अशा द्राविडी प्राणायामामध्ये नेटवर्कचा वेग फार कमी होतो असा मला अनुभव आला. त्यामुळे वायरलेस राऊटर असूनही वायर खोचूनच आंतरजालावरचे अस्तित्त्व सिद्ध करत होतो.

मात्र अचानक एके दिवशी, "तुमच्यासाठी गोड बातमी. तुमचा संगणक 'उर्ध्वश्रेणीकरणाकरता' तयार आहे. ८.०४ एलटीएस उपलब्ध. टिचकी मारा आणि सगळेकाही आपोआप होईल." असा संदेश आला. हार्डीचे सगळे गुण पाहिले आणि मला आवश्यक असलेले सर्व काही त्यात आहे याची खात्री झाली.

गट्सी टाकताना मला एक आणि एकच अप्रिय अनुभव आला होता. मात्र लाईव्ह सीडी वापरून तो त्वरित सोडवला आणि उबुंटू वापरायला सुरुवात केली होती. ( रेडहॅट आणि मँड्रेकच्या तुलनेत हे फारच सोयीचे होते. )

आणि आता तर काय अगदी गट्सीमधून हार्डीमध्ये जाणे हा अगदी माऊसचा खेळ वाटत होता. नाहीतरी दिवसाला १० सेक्युरिटी पॅचेस टाकणे, अँटीव्हायरसमध्ये पॅचेस टाकणे वगैरे 'अपग्रेडेबल' गोष्टींचा विंडोज वापरताना सराव झालाच होता. 'डू यू वॉन्ट टू अपग्रेड' वर डोळे झाकून टिचकी मारली आणि पुन्हा जालावर फेरफटका मारणे सुरु केले. साधारण २८ मिनिटात हार्डीचे पॅकेजेस ल्यापटॉपवर आले. सगळी ऍप्लिकेशनं बंद केली आणि 'अपग्रेड नाऊ' वर टिचकी मारली. साधारण ४० मिनिटात सर्व पॅकेजेस व्यवस्थित टाकून झाली. शेवटचा एक मिनिट राहिला. आणि 'अपडेटिंग लोकेल यूटीएफ ८' या संदेशावर घोडे अडले. गाडी पुढे सरकेचना. पटकन मागे फाफॉ उघडून शोधून पाहिले तर पहिला महत्त्वाचा धडा मिळाला.

गट्सी ते हार्डी प्रवासामध्ये खड्डे. गट्सीमार्गे हार्डीला जाऊ नका. थेट हार्डीचीच गाडी पकडा.

थोडक्यात काय, जुने देऊळ पाडून नवे बांधा. जुन्यालाच रंगरंगोटी करू नका. मात्र इथे माझ्याकडे हार्डीची सीडी नव्हती. आणि एव्हाना उबुंटूच्या अपडेट म्यानेजरने अर्धवट हार्डी टाकून गट्सीचे बूच लावले होते.

ल्यापटॉप पुन्हा चालू करून पाहिला. ड्युअल बूटचा मेनू येत होता. मात्र उबुंटु चालू होत नव्हते. दुसरा उपाय नसल्याने अखेर विंडोज चालू केले. बूट व्हायला २ मिनिट लागले. नंतर अँटीव्हायरस चालू झाला. त्याला मिनिटभर. विंडोजला कुठूनतरी माझा ल्यापटॉप असुरक्षित आहे ही माहिती मिळाली आणि त्याने केबी सतराशे साठ हा प्याच टाकणे आवश्यक आहे हे सांगितले. चूपचाप तो प्याच टाकला. पण तेवढ्यावर साहेब गप्प बसणार नव्हते. ल्यापटॉप पुन्हा चालू करा. केला. बूटलोडरमध्ये उबुंटूचे नाव दिसत असूनही तो मी वापरू शकत नाही हे मनाला फारच बोचत होते. पुन्हा विंडोज, नंतर परत २ प्याच. अँटिव्हायरसने माझी सिस्टीम गेले ५ महिने स्क्यान केलेली नाही हा संदेश दिला. स्क्यान केले. एव्हाना ल्यापटॉपही गरम झाला. शेवटी कंटाळुन बंद केला. आरती, पूजा सगळं करूनही प्रसाद मिळाला नाही की जशी चिडचिड होते तसं झालं.

संध्याकाळी जिममध्ये मित्राने विचारलं. अरे आज ऑनलाईन दिसला नाहीस. सगळी कर्मकहाणी सांगितली. यावर तो म्हणाला, मी पण हार्डीच वापरतो. माझ्याकडे सीडी आहे.

संध्याकाळी पुन्हा बसलो.

सीडी वापरून हार्डी टाकणे म्हणजे 'मक्खन'. मराठी फाँटही टाकले. हार्डीमध्ये फाफॉची तिसरी आवृत्ती मिळते. गट्सीमध्ये फाफॉ सोबत कॉन्कररही देत होते. इथे तो वेगळा टाकावा लागतो.

फाफॉ उघडला. नोस्क्रिप्ट, फायरबग, पद्मा वगरे टाकले. गेले काही दिवस 'सिंहासन' बघत होतो, तो पूर्ण करावा म्हणून युट्यूबवर गेलो. तर तुमच्याकडे ऍडोब प्लेअर नाही असा संदेश आला.

इन्स्टॉल करताना त्या प्लेअरने फाफॉचा पत्ता विचारला. दिला. पण तो घेईना.

मग दुसरा धडा मिळाला

हार्डी मध्ये फाफॉ सोबत 'components' ही डिरेक्टरी आपोआप येत नाही. विशेषतः ऍडोबचे प्लगिन टाकताना ही डिरेक्टरी आवश्यक आहे. ती तयार करा.

असेच काही अनुभव, म्युझिकइंडियाऑनलाईन साठी लागणारा रिअलप्लेअर, ऑनलाईन टीव्ही बघण्यासाठी लागणारा विंडोज मिडिया प्लेअर हे टाकताना आले. मात्र त्यासाठी फारसा त्रास झाला नाही.

काही अडचणी सोडवताना फारच शोधाशोध करावी लागली. त्यात काही अनपेक्षित गोष्टीही हाती लागल्या.

१. हार्डी मध्ये गूगल टॉक मध्ये 'बोलता' येणे शक्य आहे. पिडगिन ऐवजी एम्पथी वापरा.

२. उबुंटूमध्ये म्याकसारखा त्रिमिती डेस्क लाँचर मिळतो. एडब्लूएन वापरा.

३. उबुंटूमध्ये व्हिस्टा आणि म्याकपेक्षाही (हो हो म्याकपेक्षाही) प्रगत ग्राफिक्स इफेक्ट आहेत. कॉम्पिझ म्यानेजर वापरा.

४. उबुंटूमध्ये आयपॉड थेट वापरता येतो (रिदमबॉक्स, अमॅरॉक किंवा जीटीकेपॉड सोबत) ही गोष्ट नवी नाही. मात्र लिसन वापरून आयट्यूनपेक्षाही कितीतरी प्रगत सॉफ्टवेअर वापरल्याचा आनंद तुम्हाला मिळेल.

५. आणि हो हे सगळे फुकट आहे. :)

हार्डी हेरॉनबद्दल सर्व माहिती तुम्हाला इथे आणि इथे मिळेल. काही मदत हवी असल्यास उबुंटू फोरम्स आहेच.

उबुंटूविषयक मराठीतून अधिक चर्चां१ २ ३.

Marathi Typing in Linux/Ubuntu

2008-12-24T08:20:00.002+05:30

खालील लेख हा उबुंटू व तत्सम डेबियन आधारित लायनक्स फ्लेवरसाठी लिहिला आहे. मात्र थोडे बदल करुन या सूचना इतर फ्लेवरांसाठीही चालाव्यात.

अनेक मराठी सायटींवर मराठी टायपिंगची सोय उपलब्ध आहे. मात्र ही सोय इतर ठिकाणी (उदा. गूगल टॉक, इमेल, ब्लॉग वगैरे) वापरणे हे गैरसोयीचे आहे. या ठिकाणी मराठी टायपून पाठवायचे असेल तर गमभन किंवा तत्सम खिडकीत टायपिंग करावे लागते व नंतर तेथून उचलून घ्यावे लागते. जे गूगलटॉक वगैरेसाठी फारच उपद्व्यापी आहे. शिवाय गमभनमध्ये ऑटो सेवसारखी सोय उपलब्ध नाही. त्यामुळे एकदा गमभन लटकले किंवा फायरफॉक्स लटकले किंवा दुसरी काही अडचण आली तर लिहिलेले सगळे पाण्यात जाते. याउलट इमेल/ब्लॉगमध्ये देण्यात येणारी ऑटो सेवची सोय वापरण्यासाठी त्याच खिडकीत मराठी टायपिंग करणे फार उपयुक्त आहे.

विंडोज वापरकर्त्यांना मराठी सायटींव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी टायपिंग करण्यासाठी बरहा उपलब्ध आहे. मात्र लायनक्स वापरकर्त्यांना ती सोय नाही. मात्र त्याऐवजी लायनक्स वापरकर्त्यांना खालील पर्याय उपलब्ध आहेत.

१. लायनक्सने दिलेला देवनागरी कीबोर्ड वापरणे

२. बोलनागरी

३. एससीआयएम (स्मार्ट कॉमन इनपुट मेथड)

हे तिन्ही प्रकार फोनेटिक टायपिंगची सोय देतात. मात्र १ आणि २ मधले फोनेटिक टायपिंग हे बरहा/गमभनपेक्षा बरेच वेगळे आहे. त्यामुळे मराठी सायटींवरील किंवा बरहामधील टायपिंगची सवय असेल तर १ आणि २ वापरणे त्रासदायक वाटेल.

मात्र एससीआयएम हा साधा-सोपा-सुबक-ठेंगणा असा एक मस्त प्रकार आहे. लायनक्समध्ये देवनागरी टायपिंगसाठी यापेक्षा दुसरा सोयीस्कर मार्ग मला सापडला नाही.

एससीआयएम-देवनागरीसाठीच्या पूर्ण सूचना मात्र इंटरनेटवर लवकर मिळत नाहीत. ज्या मिळतात त्या बऱ्यापैकी अपुऱ्या आहेत त्यामुळे एससीआयएम टाकूनसुद्धा हवा तो कळफलक न दिसणे वगैरे अडचणी येतात. मराठी टायपिंग ही अनेकांची गरज झाली आहे त्यामुळे मराठी टायपिंग न येणे हे लायनक्सपासून घटस्फोट घेण्यासाठीचे महत्त्वाचे कारण ठरु शकते.

मात्र खालील पायऱ्या वापरल्या तर देवनागरीसाठी इनस्क्रिप्ट व फोनेटिक कीबोर्ड खात्रीने उपलब्ध होतील.

१. सिस्टम->;ऍडमिनिस्ट्रेशन->;सिनॅप्टिक पॅकेज मॅनेजरमध्ये जा.

२. तुमचा पासवर्ड द्या.

३. सर्च वर क्लिक करा व तिथे scim असे टाईप करा.

४. शोधून आलेल्यांपैकी खालील पॅकेजे निवडाः

scim, scim-m17n, scim-gtk2-immodule, im-switch, libscim8c2a, scim-modules-socket, scim-modules-table, scim-qtimm, scim-tables-additional

५. आता पुन्हा सर्च वर क्लिक करा व तिथे m17n टाईप करा.

६. शोधून आलेल्यांपैकी खालील पॅकेजे निवडा.

m17n-db, libm17n-0

७. आता पुन्हा सर्चवर क्लिक करा व तिथे marathi टाईप करा. त्यातून मराठीसाठी खालील पॅकेजे निवडा

language-support-fonts-mr, language-support-mr, language-support-writing-mr, ttf-devanagari-fonts,

८ आता ऍप्लाय वर क्लिक करा.

एससीआयएमची सर्व पॅकेजे इन्स्टॉल झाल्यावर तुम्ही एससीआयएम वापरु शकता. एससीआयएम चालू करण्यासाठी सिस्टम->;प्रेफरन्सेस मध्ये एससीआयएम इनपुट मेथड सेटप मिळेल. त्यात IMEngine मधील Global Setup मध्ये हिंदीमध्ये जा. तेथे hi-trans, Inscript आणि Phonetic मिळेल. त्यापैकी hi-trans निवडल्यास ते गमभन/बरहा प्रमाणे फोनेटिक टायपिंगसाठी वापरता येईल.

एससीआयएम चालू होते तेव्हा टास्कबारवर छोटे टाईपरायटरचे चित्र दिसते.

एससीआयएम वापरून इंग्लिश टायपिंगही करता येते त्यामुळे प्रत्येक वेळी मराठी टायपिंग करण्यासाठी एससीआयएम चालू करण्याची गरज नाही. एससीआयएम कायम चालू ठेवता येते. सिस्टम चालू होताना एससीआयएम आपोआप चालू होण्यासाठी

सिस्टम->;प्रेफरन्सेस->;सेशन्स उघडा. त्यात स्टार्टप प्रोग्रॅममध्ये scim-d या कमांडसाठी नवा प्रोग्रॅम टाका. आता प्रत्येकवेळी उबुंटू चालू कराल तेव्हा एससीआयएम आपोआप चालू होईल.

एससीआयएम बरोबर थोडे खेळा. त्यात तुम्हाला इंग्लिश-मराठी बदलण्यासाठी ctrl+space किंवा ज्या आवडतील त्या जोड्या ठरवता येतील.

काही अडचणी आल्यास विचारा.

एन्जॉयमाडी.

अमेरिकन ब्युटी

2008-12-23T06:07:00.004+05:30

याजसाठी वनांतरा । जातो सांडुनियां घरां ॥१॥
माझें दिठावेल प्रेम । बुद्धी होइल निष्काम ॥धृ॥
अद्वैताची वाणी । नाहीं ऐकत मी कानीं ॥२॥
तुका म्हणे अहंब्रह्म । आड येऊं नेदीं भ्रम ॥३॥

दोन आठवड्यापूर्वी आमच्या ऑफिससमोर चिपोटले सुरु झालं. याचा माझ्यासकट फार लोकांना आनंद झाल्यासारखा दिसला. (हिंजवडीत तमन्ना हॉटेलला पर्याय मिळाल्यावर झाला होता तसाच.) मात्र इतक्या थंडीत अर्धा अर्धा तास लोक लायनीत उभे राहतात हे पाहून आश्चर्य वाटले. मला आधी वाटले उद्घाटनानिमित्त पहिल्या आठवड्यात चिपोटलेवाले फुकट देत आहेत की काय! फुकट नव्हते. जनतेची रेस्टॉरंटवरची निष्ठा पाहून डोळ्यात पाणी आलं. थंडीमुळे त्याचा बर्फ होऊ नये म्हणून लगेच पुसलं.

शनिवारी घरी बसून काय करायचे हा मोठा प्रश्न होता. जिमला आलो. नेहमीप्रमाणेच अतोनात थंडी. पण मेसीज च्या दुकानासमोर ही भली मोठी रांग. देव अक्कल वाटत होता तेव्हाही अमेरिकन लोक शॉपिंगच्या लायनीत उभे होते की काय? काय करतात एवढे कपडे घेऊन. अंगावर तर कमीच असतात बऱ्याचदा. एवढी मरणाची थंडी असूनही पाय उघडे ठेवणारे कपडे कसे काय घालू शकतात देव जाणे.

त्यात इथे हटकून सगळे भारतीय एकजात भाजपाचे सहानुभूतीदार आहेत. विशेषतः मुंबईवरच्या हल्ल्यांनंतर राजकारणावर आणि तशाही गप्पा मारणे अवघड झाले होते. पण लगेचच निवडणुकांचे निकाल अनपेक्षित आल्याने थोडे शांत झाले आणि क्रिकेटवर बोलू लागले. हिंदी चित्रपट आणि क्रिकेटवर माझ्याशी गप्पा अशक्य आहेत. पुस्तकांवर बोलायला कोणालाच आवडत नाही. त्यामुळे तिथेही गोची आहे.

घरी नियमितपणे फोन करुन त्रास देत असल्याने घरचेही कंटाळलेत कदाचित. त्यांनाही माझ्याशी रोज काय बोलावे हा प्रश्न पडतो, त्यात नेमकी माझी फोनची वेळ आणि त्यांची 'चार दिवस सासूचे'ची. आणि इथे तसं रोजच्या आयुष्यात फारसं वेगळं काही नसल्याने चपातीत गुंडाळलेले भात-भाजी-चिकनचे तुकडे ही वर्णने वगैरे ऐकून तेही वैतागले असावेत. फोनवर 'काय म्हणतोस अजून' आणि 'तुम्ही सांगा बाकी काय' हेच सारखे बोलले जाते.

प्रत्येक गोष्टीला असलेल्या विलक्षण कृत्रिमपणामुळे तर फारच वैताग आला आहे. भेटल्यावर म्हटलेले "How are you?" पासून तर प्रत्येकाचे स्मितहास्य हे अगदी प्लॅस्टिक वाटते. पुण्यात प्रत्येक गोष्टीत रसरशीतपणा होता. सहा सीटरमध्ये जागा पकडण्यासाठीची धावपळ, बसमध्ये बसतानाची धक्काबुक्की हे सारे आता फार चैतन्यमय आणि उत्साही वाटू लागले आहे.

भारतात येण्यापूर्वीचा शेवटचा ब्लॅक फ्रायडे म्हणून नागराजूने दणकून खरेदी केली त्याची गोष्ट आठवली. रात्री साडेआठला आरामखुर्ची, ब्लँकेट घेऊन ऑफिस डेपो समोर झोपायला गेला होता. ७९९.९९ डॉलरचा लॅपटॉप ४७९.९९ ला मिळाल्याने त्याला फार आनंद झाला होता. नंतर दोन आठवडे आम्हाला त्याच्या लॅपटॉपचे कॉन्फिग्युरेशन पाठ झाले होते. त्यावेळी मी त्याला मनातून हसलो होतो. पण मी तरी काय वेगळं करतोय इथे. पुण्यात असताना जसं मनात शांत, समाधानी वाटायचं तसं अजिबात वाटत नाही. आधी बोंबाबोंब करुन पैशांसाठी ऑनसाईट मागून घेतली आणि आता पंचतंत्रातील कीलोत्पाटी माकडाप्रमाणे शेपूट अडकल्याने विस्कटलेले मन घेऊन बसलो आहे.

तरीही मागच्या वेळी दोन महिन्यात कंटाळलो होतो. या खेपेला सहा महिने तग धरुन आहे. एकंदर प्रगती आहे म्हणायची.

फायरफॉक्समध्ये लोकसत्ता वाचण्यासाठी युक्ती

2008-12-22T00:18:00.002+05:30

तुम्हीही माझ्यासारखेच जर कुमार केतकरांचे फ्यान असाल तर सकाळी सकाळी लोकसत्ता वाचल्याशिवाय होत नाही किंवा दिवस चांगला जात नाही हा अनुभव तुम्हालाही आला असेल. :)

मात्र लोकसत्ता युनिकोडित नसल्याने काही अडचणी आहेत. त्यासाठी खालील युक्त्या वापरा.

१. लोकसत्ताचा मिलेनियम वरुण हा फाँट उतरवून घ्या आणि तो इन्स्टॉल करा.

२. लोकसत्ता फायरफॉक्समध्ये वाचताना प्रत्येक पानावर कॅरॅक्टर एनकोडिंग बदलावे लागते, हे थोडे त्रासदायक आहे.

त्यासाठी युक्ती म्हणजे फायरफॉक्स वापरकर्त्यांनी खालील ऍडऑन लावून घ्यावे.

येथून घ्या

नंतर www.loksatta.com उघडून View->Sidebar->Content Preferences सुरु करावे. डाव्या बाजूला उघडलेल्या खिडकीत www.loksatta.com टॅबवर जावे. तिथे कॅरॅक्टर एनकोडिंग मध्ये Western (ISO-8859-1) निवडावे.

लोकसत्ता व्यवस्थित वाचता येईल.

नेमाड्यांची दूरदृष्टी

2008-12-14T04:48:00.003+05:30

आजकाल मेघनाद देसाई, शोभा डे, सपत्नीक राजदीप सरदेसाई, सुधींद्र कुलकर्णी, तवलीन सिंग व सुमार केतकरांसकट अनेकांनी मुंबईबाबत कोल्हेकुई सुरु केली आहे. मागे राजदीप सरदेसाईच्या बायकोने (तिचे नावही घ्यावेसे वाटत नाही) आयबीएनमध्ये लिहिलेल्या लेखात असाच एक घाणेरडा दृष्टिकोण थुंकला होता. तिच्या मते मुंबईवर राज्य करणारे ग्रामीण महाराष्ट्राचे नेतृत्त्व हे भ्रष्टाचाराने बरबटलेले आहे. त्यांना नव्या युगाचा काही गंध नाही. मुंबईवर राज्य करण्यास ते पूर्ण नालायक आहेत. तिथे राजकारण्यांची गरज नसून सीईओ हवे आहेत. हे धोतर टोपी घालून साखर कारखाने चालवणारे लोक मुंबईला कसे काय सांभाळणार वगैरे वगैरे.

इंग्रजीतून लिहिणाऱ्या मराठी लेखकांबाबत शेलकी शेरेबाजी करणाऱ्या नेमाड्यांच्या झूल मधील उतारा देण्याचा मोह अगदीच आवरत नाहीः (सर्वसमावेशतेसाठी जातीवाचक उल्लेख काढून टाकले आहेत)

तेव्हा बाळासाहेब जाधव म्हणाले, ही अवदसा तुमास कुठून सुचली मित्रहो? कोणी गू खाल्ला तर आपणही गू खावा काय? पेपरात लिहून लिहून काय लिहिणार? हे नंग्या हिजड्यांचे धंदे आपण करावे काय? तुमास माहीत नाही का कोणी श्रीमंत माणूस हिजड्यांना दहा रुपये देऊन गल्लीतल्या कोणाकोणाविरूद्ध लावून देतो. मग हिजडे कोणाचा काष्टा फेडतात, कोणाला घेरून गलिच्छ शिवीगाळ करतात. तसे हे पेपरवाले हिजडे लावून दिलेले असतात आमच्याच लोकांनी. मुंबईतले हे सगळे संपादक हिजड्यांसारखे भाड्याने लावून दिलेले आहेत आपल्या साहेबांनी! हे तुमास ठाऊक नाही का. त्यापाशी ह्या दोन लाखांचा साखर कारखाना काढूया!

शेवटी जिल्ह्यात शिवशक्ती साखर कारखाना सुरू झाला.

व्यवहार

2008-12-07T02:08:00.004+05:30

सकाळी कॉफी पिताना आम्ही मुंबईतील घटनेवर जोरदार चर्चा केली. प्रत्येकजण तावातावाने मुद्दे मांडत होता. एक नुकताच भारतातून आलेला सहकारीही होता. त्याने एअरपोर्टवर कस्टम अधिकारी पैसे खाताना बघितल्याचे सांगितले. हे चिरीमिरीचे प्रकार बंद झाल्याशिवाय हे हल्ले करणे अवघड होणार नाही यावर सर्वांचेच एकमत झाले.

दुपारी खाण्यासाठी आणायला चाललो असताना नुकताच भारतातून आलेला सहकारीही सोबत होता. बिल देताना त्याने कोपराने ढोसत मला सांगितले 'रिसीट जरूर लेना'. मला समजले नाही. पण तरीही मी रिसीट घेतली. बिल्डींगच्या बाहेर आल्यावर त्याने इतर दोघातिघांकडूनही त्यांच्या रिसीटी घेतल्या.

"ये बिल कंपनीसे Reimburse कर लेता हूं. I can get my bills rembursed for the first week.", मित्र.

"But it is not your bill!", मी.

"हॅ हॅ हॅ!", सगळेजण.

मला त्याच्या व्यवहारचातुर्याचं कौतुक वाटल्याशिवाय राहिलं नाही!

बरखा दत्त

2008-12-05T08:10:00.002+05:30

बरखा दत्त बाईंच्या एकंदर पत्रकारितेवर आजकाल बरेच आक्षेप घेतले जात आहेत. कालच कुठेतरी वाचले की या बाईंनी कॅमेऱ्यासमोर कोणालातरी विचारले, "तुमचे नातेवाईक ताज हॉटेलात अडकले आहेत, ते जिवंत असतील असे तुम्हाला वाटते का?" आणि या बाईंबरोबर असलेल्या कोणा पत्रकाराने एका पोलीसाला विचारले "डेड बॉडीज की कंडिशन क्या है?"!!

असो. आता या बातम्यांचे काही वाटत नाही. मी बराच कोडगा आणि निगरगट्ट झालो आहे. त्याचा पुरावा म्हणजे या बाईंच्या पत्रकारितेमुळे "दत्त म्हणून उभे राहणे" या मराठी वाक्प्रचाराला एक वेगळा अर्थ येईल असे मला कालपासून वाटत आहे.

नाही चिरा नाही पणती

2008-11-29T19:43:00.006+05:30

अतिप्रिय च्यानेलांनो,

मुंबईमध्ये झालेल्या घृणास्पद दहशतवादी हल्ल्यांमध्ये भारतीय सैनिक, राष्ट्रीय सुरक्षा दल आणि महाराष्ट्र पोलीस यांच्यापेक्षाही जास्त शौर्य कोणी दाखवले असेल तर ते तुमच्या वेगवेगळ्या व्यवसायनिष्ठ वाहिन्यांनी. क्रिकेट कॉमेंट्रीप्रमाणे किती विकेटी पडल्या याचे थेट प्रक्षेपण आणि रनिंग कमेंट्री , प्रत्येक मिनिटाला काय घडत आहे हे दाखवण्याची तळमळ, या दहशतवादी हल्ल्यांच्या 'विश्लेषणा'मुळे आणि एकंदर कव्हरेजमुळे हा हल्ला जितका होता त्यापेक्षा खूप मोठा करून दाखवण्याची कामगिरी, आणि या सर्व प्रकारामुळे एकंदर भारतीयांची हतबल आणि हतधैर्य अशी अवस्था करण्याचे मोठे श्रेय या तुमचेच नाही का... आणि तुम्ही हे सर्व कोणासाठी केले? टीव्हीसमोर बसून फक्त आपले बूड उबवणाऱ्या आमच्यासारख्या प्रेक्षकांसाठीच ना? ही माहिती न मिळते तर आम्हाला घास गोड लागला असता का? आणि हे सर्व दाखवले नाही तर आम्ही काय बघणार? (सास भी कभी बहू थी सुद्धा बंद झालं आहे... आता जमाना रिऍलिटी टीव्हीचा आहे भाऊ). "अगं ए जरा आमटी वाढ थोडी" असं म्हणताना तुमच्या बातम्यांची चटणी तोंडी लावायला बरी असते..

ता. क. शिवाय दुसऱ्या दिवशी मुंबईत न झालेल्या गोळीबाराची बातमी दाखवून तुम्ही प्रेक्षकांची किती काळजी आहे हे देखील सिद्ध केले आहे त्याबद्दल विशेष अभिनंदन. हेमंत करकरे आणि अशोक कामठे यांच्या अंत्यसंस्कारांपासूनही आम्हाला वंचित ठेवले नाही हेदेखील उल्लेखनीय आहे.

तुमची कर्तव्यनिष्ठा, गोळीबार आणि स्फोटांची पर्वा न करता बाईट घेण्यातले अतुलनीय शौर्य, तुमच्या बातम्यांचा प्रेक्षकांच्या मानसिकतेवर काय परिणाम होईल याचा विचार न करण्याची स्थितप्रज्ञता हे सर्व विसरून जाऊ नये अशीच माझी इच्छा आहे. म्हणून हे पत्र लिहीत आहे.

-तुमचाच एक चाहता.

The Ukimwi Road

2008-11-27T20:25:00.002+05:30

The Ukimwi Road ह्या पुस्तकाविषयी लिहिण्यापूर्वी मनामध्ये विचार येऊन गेला की मराठीत अशा प्रकारचे लेखन कोणी केले आहे. अनिल अवचटांचे 'पूर्णिया' आणि नंतर सामाजिक प्रश्नांबाबत केलेल्या प्रवासांची वर्णने हे ठळकपणे आठवणारे उदाहरण. दि.बा.मोकाशी यांची 'अठरा लक्ष पावले' आणि 'पालखी', मिलिंद बोकील यांचे 'समुद्रापारचे समाज' ही मला आणखी आठवणारी उदाहरणे . हे लेखन वगळता ज्याला - दुसरा बरा शब्द आठवत नसल्याने - तळागाळातल्या लोकांना भेटण्याची, त्यांची आयुष्ये जवळून बघण्याची आणि त्यावर लिहिण्याची उर्मी असलेले लेखक मराठीत फारच कमी आहेत. अर्थात या पुस्तकांच्या वाचकांची संख्याही इतर साचेबद्ध प्रवासवर्णनांच्या मानाने फारच कमी आहे हेदेखील दुर्लक्षित करता येणार नाही. असो.

The Ukimwi Road हे Dervla Murphy यांचे पुस्तक केनिया-युगांडा-टांझानिया-मालावी-झांबिया-झिंबाब्वे ह्या आफ्रिकेतील देशांत ३००० मैलांच्या सायकलप्रवासाचे वर्णन. मर्फी यांनी १९६४ पासून त्यांच्या जगावेगळ्या -सायकलवरून किंवा पायी केलेल्या - प्रवासांच्या हकीकती पुस्तकांच्या माध्यमातून सांगितल्या आहेत. याव्यतिरिक्त उत्तर आयर्लंडमधील प्रश्न, ब्रिटनमधील वंशवाद, अणुऊर्जा या विषयांवरही लेखन केले आहे. त्यांच्या इतर प्रवासांपेक्षा या प्रवासाचे कारण थोडे वेगळे आहे. जानेवारी १९९२ मध्ये त्यांना थोडासा एकटेपणा हवासा वाटत होता. थोडी विश्रांती घ्यावी असे वाटत होते. अर्थात त्यांची विश्रांतीची कल्पना ही केनिया ते झिंबाब्वे हा प्रदेश सायकलप्रवास करून 'निष्काळजीपणाने भटकणे' अशी आहे! विशेषतः 'संपर्काच्या साधनांचा अभाव असलेल्या या देशांमध्ये हवा तो निवांतपणा मिळेल आणि भटकणेही होईल' हे त्यामागचे एक कारण. याआधी त्यांनी आफ्रिकेतील इथिओपिया, मादागास्कर, कॅमेरून वगैरे देशांना या अगोदर (सायकलवर!) भेट दिली होती. आता विश्रांतीच्या निमित्ताने बाकीच्या देशांनाही भेट देण्यासाठी लेखिकेने वयाच्या साठाव्या वर्षी हा प्रवास केला. (नंतर पुढे वयाच्या सत्तराव्या वर्षी त्यांनी सैबेरियात सायकलप्रवासाचा प्रयत्न केला! तिथे अपघात झाल्याने सायकलऐवजी इतर वाहनांनी प्रवास करावा लागला!)

"जगातील इतर मोठे देश चंद्रावर जाण्याचा प्रयत्न करत आहेत- आणि आम्ही अद्याप आमच्याच देशातील गावांपर्यंतही पोचू शकलेलो नाही. काही देश चंद्रापर्यंत जाऊन परतही आले आहेत आणि आता इतर ग्रहांवर प्रवास करण्याच्या योजना करत आहेत. मात्र आम्ही अजूनही गावांपर्यंत पोचण्याचे प्रयत्न करत आहोत. (दिवसेंदिवस बाकीचे जग जवळ येत आहे आणि) आफ्रिकेतील गावे दूर दूर जात आहेत." पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत लेखिकेने हे टांझानियाच्या संस्थापकांचे हे अवतरण दिले आहे. फक्त दळणवळणाच्याच नाही तर संपर्काच्या सर्वच साधनांचा बोजवारा उडालेल्या देशांत एका गोऱ्या-परदेशी, इंग्लिशशिवाय दुसरी भाषा न येणाऱ्या, आजीबाईने पॅंट-शर्ट घालून सायकलप्रवास करणे ही फार धोकादायक गोष्ट आहे असे अनेकांनी प्रवासापूर्वी आणि प्रवासातही बजावले. विशेषतः सायकलवर खाकी रंगाची पॅंटशर्ट घालून जाणारी व्यक्ती ही स्त्री आहे यावर कोणाचा विश्वासही बसणार नाही. कदाचित परदेशी सैनिक समजून कोणीतरी हल्लाही करील किंवा जिथे थोडीफार वस्ती आहे तिथे सायकल गायब होईल (आणि जिथे कमी वस्ती आहे किंवा अजिबात नाही तिथे सायकलस्वारही कायमचा गायब होण्याची शक्यता आहे) असेही इशारे मिळाले. अर्थातच बाईंनी या इशाऱ्यांकडे दुर्लक्ष केले.

प्रवासाच्या पहिल्याच दिवशी नैरोबीमध्ये प्रचंड दुष्काळ आणि एका स्थानिक आंदोलनाशी लेखिकेची ओळख होते. आंदोलनाचे पुढे दंगलीत रूपांतर होते आणि त्या गडबडीत त्यांनाही थोडा मार लागतो. पुढे बिअर पिण्यासाठी एका गावात थांबल्यावर तिथे आफ्रिकेतील एड्सचे पहिले दर्शन होते आणि देश-संस्कृती कसलेही बंधन न बाळगता या रोगाने सगळा प्रदेश कसा पोखरून काढला आहे याचे विदारक दर्शन होत राहते. प्रवासात भेटलेल्या जवळपास प्रत्येकाचेच नातेवाईक, जवळचे मित्र एड्सने मृत्युमुखी पडलेले आहेत. आफ्रिकेतील लोकांच्या जीवनशैलीला जुळणारी उत्तरे शोधण्याऐवजी केलेल्या पाश्चात्य मलमपट्टीमुळे ही जखम अधिकच चिघळत चालली आहे. आफ्रिकेतील समाजात असलेल्या श्रद्धा-अंधश्रद्धा यांमुळे एड्ससारख्या प्रश्नाने विक्राळ स्वरूप धारण केले आहे. त्यांना प्रवासात भेटलेल्या आफ्रिकेतील काही लोकांच्या मते हा रोग ही आफ्रिकेत छावणी करून राहिलेल्या ब्रिटिश सैनिकांची या भागाला मिळालेली 'देणगी' आहे. तर काहींच्या मते पाश्चात्यांना आफ्रिकी लोकांची भीती वाटत असल्याने त्यांनी केलेल्या जादूटोण्याचा हा एक प्रकार आहे. युरोप अमेरिकेत या रोगावर उपाय मिळाला आहे, मात्र ते लोक मनापासून आफ्रिकेचा द्वेष करत असल्याने ही औषधे आफ्रिकेत येऊ देत नाहीत अशीही काहींची समजूत आहे. ह्या राजकीय-सामाजिक मतमतांतराबरोबरच पारंपरिक अंधश्रद्धांमुळे हा प्रश्न अधिकच गंभीर झाला आहे. पौगंडावस्थेतून बाहेर पडलेल्या पुरुषाने जर लैंगिक संबंध ठेवले नाहीत आणि वापर झाला नाही तर लिंग गळून पडते किंवा खराब होते. तसेच स्त्रियांनी लैंगिक संबंध ठेवले नाहीत तर योनीमार्ग वापराअभावी आपोआप बंद होतो ही समजूत आफ्रिकेत मोठ्या प्रमाणावर आहे.आफ्रिकेतील मोडकळीस आलेल्या समाजव्यवस्था आणि अर्थव्यवस्थेवर टिप्पणी करताना लेखिकेने साम्राज्यवादाला थेट जबाबदार ठरवले आहे. युरोपिअन वसाहतवादामुळे या भागाचे मोठ्या प्रमाणावर झालेले शोषण, स्वतःची वेगळी समृद्ध जीवनपद्धती असणाऱ्या केनियातल्या मसाईसारख्या टोळ्यांनी गोऱ्या आक्रमणाला विरोध केल्याने त्यांचे मोठ्या प्रमाणावर करण्यात आलेले शिरकाण, मसाईंसारख्या शक्तिशाली टोळ्या वरचढ होऊ नयेत म्हणून संख्येने कमी असणाऱ्या टोळ्यांना आधुनिक शस्त्रास्त्रे दिल्याने या भागाचा बिघडलेला सामाजिक तोल, विविध टोळ्यांमधील भांडणांचा स्वतःच्या साम्राज्यविस्तारासाठी फायदा करून घेणाऱ्या युरोपियन राष्ट्रांनी उभे केलेले इदि अमीनसारखे भस्मासुर या सर्व घटनांचे संदर्भ पुस्तकात वारंवार येत राहतात. "आफ्रिकेमध्ये संहारक शस्त्रांची निर्मिती होत नाही. जर पाश्चात्यांना आमचा खरंच इतका कळवळा असेल तर तेथील कंपन्यांकडून येणारी विध्वंसक अस्त्रे बंद होण्यासाठी ते प्रयत्न का करत नाहीत. आमचे धनुष्यबाण विषारी असले तरी त्यामुळे होणाऱ्या संहाराला मर्यादा आहे. मात्र या आयात होणाऱ्या आधुनिक हत्यारांमुळे प्रचंड संहार होत आहे." हा एका वृद्धाचा प्रश्न मोठा बोलका आहे.या सर्व प्रकारात पारंपरिक जीवनपद्धतीवर आक्रमण झाल्याने नव्या युगात रूढ अर्थाने जगण्याला नालायक ठरलेल्या या टोळ्यांतील पुरुषांना पोटापाण्यासाठी स्थलांतरे करावी लागली. जोडीदार सोबत नसल्याने दुसरे लैंगिक सोबती शोधावे लागले आणि त्यातून एड्सचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यात भर म्हणजे जनजागृतीसाठी आणि पाश्चिमात्य धर्तीच्या शिक्षणप्रसारासाठी आलेल्या मिशनरी लोकांनी धर्मप्रसार करताना ख्रिश्चन धर्माची काही अत्यंत जुनाट आणि आफ्रिकी जीवनशैलीच्या अगदी उफराटी तत्त्वे येथे रुजवली आहेत. निरोध किंवा तत्सम वस्तूंचा वापर करण्याला प्रतिबंध ही त्यातलीच एक घातक पद्धत. मुले ही देवाची भेट असल्याने त्यांना नाकारू नका त्याऐवजी जीवनशैलीत बदल करा अशी शिकवण ख्रिश्चन धर्मप्रसारकांनी दिली. आफ्रिकेत खरे तर बहुपत्नीत्त्वाची पद्धत होती मात्र धर्मप्रसारकांनी प्रचलित केलेल्या ख्रिश्चन धर्मातील एकपत्नीव्रतामुळे बाहेरख्याली व असुरक्षित संबंध जास्त फोफावत आहेत असे लेखिकेचे निरीक्षण आहे.या प्रवासातील आवडलेल्या अनुभवांविषयी कितीही लिहिले तरी कमीच आहे. तरी एक नमुना देण्याचा मोह अनावर होतो.

"दुसऱ्या दिवशी सकाळी माझा रस्ता एका दलदलीसमोर जाऊन संपला तेव्हा मोठीच अडचण आली. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला घनदाट जंगल असल्याने पुन्हा काही मैल मागे जाऊन एखाद्या वस्तीवर रस्त्याची चौकशी करावी लागणार. मी मागे वळले तर एक म्हातारा माणूस माझ्या मागेच उभा असल्याचे मला दिसले. त्याच्या वेशभूषेवरून तो आफ्रिकेतील एखाद्या जमातींपैकी एक आहे हे स्पष्टपणे कळत होते. त्याने गळ्यात तांब्यांची मोठमोठी कडी घातली होती. त्याच्या उजव्या हातात एक भाला आणि डाव्या हातात चामड्याने मढवलेली ढाल होती. एक परदेशी स्त्री या भागात सायकलवरून फिरत आहे हे त्याला माहीत असावे. त्याने काहीही न बोलता त्याच्या हातातला भाला माझ्याकडे दिला आणि सायकलीचा ताबा घेतला. नंतर माझ्या बुटांकडे बोट दाखवले. मी ते काढून हातात घेतले. समोरच्या घोटाभर चिखलातून चालताना त्या भाल्याचा उपयोग आधारासाठी काठीसारखा करायचा होता. कदाचित फक्त सायकलीने मला ती दलदल ओलांडणेही शक्य झाले नसते. साधारण अर्ध्या मैलभर तो चिखल तुडवल्यावर पायवाट आली. सायकल बाजूला ठेवून त्याने माझ्या हातातून भाला परत घेतला आणि काहीही न बोलता तो आल्या वाटेने मागे परतला. मी या रस्त्याने येत असताना त्याने पाहिले असावे आणि या अनोळखी बाईला इथे नक्कीच मदत लागेल हे पाहून तो माझ्यामागे आला असावा हे स्पष्टपणे कळत होते." रानटी समजल्या जाणाऱ्या टोळ्यांकडून लेखिकेला असे अनेक अनुभव आले आहेत.

असो. आफ्रिकेतील प्रत्येक देशाचे प्रश्न वेगळे आणि तितकेच क्लिष्ट आहेत.मात्र त्या सर्वांना जोडणारा समान धागा आहे तो वसाहतवादी पिळवणुकीमुळे उद्ध्वस्त झालेली अर्थव्यवस्था, धर्मप्रचाराच्या नावाखाली समाजरचनेत झालेली ढवळाढवळ, आफ्रिकेतील रूढी परंपरा यांना समजून न घेता शोधलेली पाश्चात्य धाटणीची उत्तरे आणि या सर्वांमुळे गोंधळून गेलेला, आणि आता एड्सने पोखरलेला आफ्रिकी समाज यांचा. या सर्वांचे नेमके चित्रण या पुस्तकात होते.

"Certainly Economists are the most dangerous animals on earth, skilled at making situations look so complicated that only their own solutions can solve the problems they themselves created" अशी अनेक ठिकाणी लेखिकेची लेखणी विलक्षण बोचरी आहे तर "हॉटेलात झोपताना ढेकणांपासून बचाव करावा की पिसवांपासून याचा विचार करत असताना मला डासही चावत आहेत हे बराच वेळ लक्षातच आले नाही" अशी काही ठिकाणी अतिशय प्रसन्न आणि नर्मविनोदी आहे. मात्र एकंदरीत हे हलकेफुलके प्रवासवर्णन नाही. लेखिकेने वास्तवतेला रंजक भाषेत सादर केले असले तरी विषयाचे गांभीर्य कोठेही कमी होऊ दिलेले नाही. तिने वेळोवेळी दिलेले अनेक पुस्तकांचे दिलेले संदर्भ, निवडक उतारे, वेगवेगळ्या ठिकाणी झालेल्या चर्चांनंतर विस्ताराने मांडलेले स्वतःचे मत - फुल टिल्ट या पुस्तकाच्या तुलनेत या पुस्तकात मर्फी यांनी स्थळवर्णनांपेक्षा संवाद आणि स्वतःची मते यावर जास्त भर दिला आहे - यामुळे हे पुस्तक केवळ प्रवासवर्णन न राहता हा प्रदेशाचा एक विश्वासार्ह ताळेबंद झाले आहे. आफ्रिकेतील समाजरचना, शिक्षणव्यवस्था, आरोग्यसेवा, विवाहसंस्था अशा अनेक गोष्टींबाबतची लेखिकेची सगळीच मते पटण्यासारखी नसली तरी ती विचार करायला लावतात. विशेषतः एकंदर विकासाबद्दलची लेखिकेची टोकाची मते आणि आदिवासी किंवा 'अविकसित'जीवनशैलीबाबतचे तिचे रोमॅंटिक वाटावे असे आकर्षण थोडेसे जाणवते मात्र ते पूर्वग्रह गृहीत धरूनही हे पुस्तक फार वाचनीय आहे यात शंका नाही.

पुस्तकाच्या नावाबाबत थोडे अधिक. Ukimwi हा स्वाहिली भाषेतील शब्द एड्स या रोगासाठी वापरला जातो. त्याचा शब्दशः अर्थ आहे Slim Disease असा. या संपूर्ण प्रवासाला 'एड्स रस्ता' असे नाव लेखिकेला द्यावेसे वाटते यावरूनही आफ्रिकेतील या प्रश्नाच्या भयावहतेची कल्पना यावी. पुस्तकाचे बाजूला दाखवलेले मुखपृष्ठ आणि डोक्यावर पाणी घेऊन जाणारे रेखाटन असलेले मलपृष्ठ दोन्ही अप्रतिम.

'वाचलेच पाहिजे' या यादीत हे पुस्तक अवश्य असू द्या.

Scripting Success

2008-11-05T06:38:00.006+05:30

'गमभन'बद्दल आलेली बातमी आणि सोबत ॐकारचा झकास फोटो.

तेंव्हाही - २

2008-11-02T22:20:00.001+05:30

आमच्या आवडत्या संकेतस्थळाचा दिवाळी अंक प्रकाशित झाला आणि त्यातली ही कविता वाचून आम्हाला आमचे गेलेले तें दिन याद आले. आणि आम्ही सुटकेचा निश्वास सोडला...

हाय :)

दिवाळी अंकाला, गझलकारांना आणि विडंबनकारांना शुभेच्छा

झाले होते जरि माझे मुंडण तेंव्हाही
उगाच नव्हते केले मी भांडण तेंव्हाही!

मला ठोकण्यासाठी जरि तू फिरून थकलिस
मिटले नव्हते डोळे... तू कारण तेंव्हाही...

कशास वाटे काळ थांबला कालच्यापरी
असह्य झाले होते... सारे.. क्षण तेंव्हाही...

तुझे नि माझे हिशेब होते चुकते झाले
(तुझेच भरले पाकिट... मी तारण तेव्हाही...)

मिठीत घेऊ नको! गुन्ह्यांना माफी असते
शिक्षेचे ना दिलेस, तू कारण तेंव्हाही!

कलाप सारे थांबवले मी केसांचे जरी...
कुठे थांबली टकलाची पसरण तेंव्हाही?

कशास केली फक्त सखे श्वासांची भाषा..
(माऊथवॉशचे केले का तोरण तेंव्हाही!! )

कसे तुला पाहुनी, खुलुनी छान म्हणावे?
कशी कळेना तुला जमे भणभण 'तेंव्हाही' ;)

कशी तुला, कळली माझी ही, भगवद गीता
घरी माजले, नंतर होते, रण तेंव्हाही

विलासप्रसादांची दिवाळी

2008-11-01T21:25:00.002+05:30

दारावर थाप पडली आणि विलासप्रसादांची झोप मोडली. आज पाडवा असूनही विलासप्रसाद अंमळ उशीराच उठले. उठल्याबरोबर ताबडतोब त्यांनी आरशात पाहून केस व्यवस्थित केले, ठेवणीतले हास्य तोंडावर चिकटवले आणि दार उघडले.

हातात ओवाळायचे ताट घेऊन बाईसाहेब उभ्या होत्या.

"हे काय तुम्ही अजून तयार नाही. आज पाडवा ना. रितेशबाबा पण अजून उठायलाय"

कावरेबावरे होऊन विलासप्रसादांनी आजूबाजूला पाहिले.

"अगं हळू बोल. कोणी ऐकलं तर.. खुर्ची जाईल माझी "

"का काय झालं.?"

"खुशाल जोरजोरात पाडवा पाडवा ओरडतेस. मॅडमना काय वाटेल? कृपाशंकर, अहमद पटेल, निरूपम सगळे काय म्हणतील?"

"काय म्हणणारेत? आपण आपली दिवाळी सेलिब्रेट करतोय. त्यांची काळजी कशाला?"

"दिवॅळी म्हणे.. शिमगा होईल शिमगा... दिवाळं निघेल आपलं."

"हो पण काय झालंय सांगाल की नाही.?"

"हे बघ, एका राज्याची जबाबदारी मॅडमनी माझ्यावर सोपवली असली तरी मी एका राष्ट्रीय पक्षाचा निष्ठावंत सेवक आहे."

"बरं मग"

"पाडवा वगैरे क्षुल्लक प्रादेशिक उबळींना येथे जागा नाही. देशाच्या एकात्मतेचं काय होईल? प्रत्येकानं जर आपलेच सण साजरे करण्याचा हट्ट बाळगला तर लोकांच्या भावना दुखावतील ना! रितेशबाबाची करिअरही महत्त्वाची आहे. ते काही नाही. आपण करवा चौथ साजरी करणार आहोत. शेवटी पाडवा काय आणि करवा चौथ काय, तुझं सौभाग्य (आणि तुला घातलेली ओवाळणी) हे महत्त्वाचं. काय? मी कृपाशंकरला बोलावलंय. हे बघ आलाच तो. दार उघड बरे"

कृपाशंकर नमश्कार नमश्कार करत आत आले.

"आईये, आईये, आईये", विलासप्रसादांनी हातभर तोंड वेंगाडले.

"दिवालीच्या शुभेच्छा तुमाला. केस थोडेसे खाली आलेत. कपालापर्यंत.", कृपाशंकरांनी जणू काही एमेनेसचा धसका घेतला होता.

विलासप्रसादांनी खिशातून गोल आरसा काढून हातानेच केस व्यवस्थित केले. आणि आपल्या सहकाऱ्याला शुभेच्छा दिल्या.

"हैप्पी दिवाली कहों जनाब.. और आपका वो बूड रखो खुर्चीपें... क्या कहते है उसे, तकलीफ?"

"तकलीफ?"

"हा वो बैठने के लिए खुर्ची पे रखते है उसें?"

"तश्रीफ! तश्रीफ कहिएँ विलासप्रसादजी."

"ओहोहो. तश्रीफ रखिए."

"मै तुमको एक शंका विचारना चाहता हूं"

"अरे मराठीत बोला साहेब.. मला तेवढी मराठी कळते."

"मी बोलेन हो. पण तुम्ही मॅडमना सांगू नका मी मराठीत बोललो ते!"

"नाही नाही साहेब.. तुम्ही विचारा.. "

"म्हणजे काय आहे. महाराष्ट्रात उत्तर भारतीयांना सहानुभूती दाखवण्यासाठी आम्हांला करवा चौथ साजरा करायचा आहे. तो सण कधी असतो?

"तो तर ऑक्टोबरमध्येच होऊन गेला साहेब"

विलासप्रसादांना नैराश्याचा झटकाच बसला. त्या गडबडीत त्यांचे केस थोडे विस्कटले.

"पण कालजी नको. छटपूजेला सगलं मेकअप करता येईल. निरूपमही येतोय मागून. तो छटपूजेचं बघतो. शिवाय हा थोडा वादग्रस्त विषय असल्यानं प्रसिद्धीही जास्त मिळेल."

विलासप्रसादांना चान्स न हुकल्याचं समाधान वाटलं. बाहेर निरूपमच्या गाडीचा आवाज आला. कृपाशंकरांनी दार उघडलं.

विलासप्रसादांनी त्यांचे स्वागत केले. नमस्ते नमस्ते करत निरूपमही आत आले. .

"दिवालीकी शुभकामनाएँ विलासप्रसादजी. केस थोडे विस्कटल्यासारखे दिसतात."

आपल्या प्रतिमेची आणि व्यक्तिमत्त्वाची इतकी काळजी करणारे सहकारी आपल्याला मिळाले याचा विलासप्रसादांना अतीव आनंद झाला.

मै टल्ली हो गयी...!!

2008-07-04T08:44:00.000+05:30

नमस्कार मंडळी,

तुम्ही 'मै टल्ली हो गयी' हे नवे गाणे पाहिले आहे का?
मद्यप्राशनाचा अभिनय करत मल्लिका ष्टेजवर नाचत आहे! सोबत रणवीर शौरीही काही झटके मटके मारत आहे. अहो मल्लिका मंडळी मल्लिका!! बॉलीवूडमधील अनेक नटमोगऱ्यांना जिच्या शरीरसंपदेचा हेवा वाटतो ती साक्षात मल्लिका. एवढे असूनही मल्लिकाला आनंद कसला तर टल्ली झाल्याचा.

आहाहा! अहाहा!! आहाहा!!! मल्लिकाने गाण्यावर काय नृत्य केलं आहे मंडळी. गाण्याचे शब्दही किती अर्थवाही आहेत. मल्लिकासारखी एक दिग्गज अभिनेत्री, रणवीर सारखा विनोदी अभिनेता आणि प्रीतिश नंदी कम्युनिकेशन. काय सांगू मंडळी.

वास्तविक मल्लिकाला अनेक गोष्टींचा आनंद व्हायला हवा. तिचे भूतकाळात अनेक चित्रपट सुपरहिट झाले. साक्षात जॅकी चॅन बरोबर अभिनय(! ) करण्याची संधी तिला मिळाली. मात्र तिला आनंद कसला तर टल्ली होण्याचा!!

तक तक तकना वे
मख मख मख मखना वे

बघा मंडळी लाटानुप्रास अलंकाराचा कसा सुरेख उपयोग केला आहे या ओळींमध्ये! याच अलंकारातले ’चंदू के चाचा ने चंदू की चाची को’ हे एक गाणे तुम्हाला आठवते का मंडळी? तुम्हाला नाही आठवणार ते. त्यासाठी माझ्यासारखा अभ्यास हवा मंडळी. पण ’चंदू के चाचा ने’ मधील अनुप्रास आणि ’तक तक तकना वे’ मधील अनुप्रास यामध्ये सूक्ष्म फरक आहे. ’तक तक तक’ अशी पुनरावृत्ती झाल्यामुळे गाण्याला एक आंदोलनाचे स्वरुप प्राप्त झाले आहे. आमच्या कोकणातल्या वळणावळणाच्या रस्त्यांवर गाडी चालली की आमचे शरीर असे आंदोलित होते मंडळी.

पतियाळा पेग लगाके
तेरी गली विच आके
सब सूझबूझ होश गवाके
दीवानी मै पागल

ह्या ओळी बघा मंडळी. चित्तरंजन एका कवितेत म्हणतात ’तुझ्या शहरात मी आलो, खुळ्यागत भांडणे झाले. ’ तर इथे मल्लिका म्हणते 'तुझ्या गल्लीत मी आले आणि पतियाळा पेग लावला’.

मंडळी तुम्ही कधी पतियाळाला गेला आहात का? काय सांगू मंडळी पतियाळातल्या जुन्या दर्ग्याच्या मागे काय उत्तम मटण बिर्याणी मिळते. यम जर माझ्याकडे आला तर त्याच्या रेड्यावर डब्बलसीट बसून मी त्याला पहिल्यांदा पतियाळ्यातल्या जुन्या दर्ग्याच्या मागे मिळणारी बिर्याणी खायला घेऊन जाईन. घे लेको! खा म्हणेन. थांबा तुम्ही लगेच कल्पनाविलास करायला लागलात का? अहो मी हे यमाला म्हणतोय. त्याच्या रेड्यालाही पतियाळातल्या गोंडस म्हशी बघायला मिळतील. मात्र तुम्ही आपल्यासमोरचा वरणभात मुकाट्याने खा!

आणि मंडळी इथे विच हा शब्द पाहिला का तुम्ही. अहो विच म्हणजे चेटकीण नाही काही. तुम्हाला आमची मल्लिका काय चेटकीण वाटते का? साक्षात अनुष्कानेही तिचा हेवा करावा अशी अप्सरा आहे ती. विच हा एक बोलीभाषेतला शब्द आहे मंडळी. सोकॉल्ड सभ्यतेची आणि संस्कृतीची झूल मिरवणारे लोक या शब्दाला नाक मुरडतील. पण ’विच’ ची मजा कशाविच आहे का मंडळी? अहो संस्कृती आणि सभ्यता ह्या गफ्फा आहेत हो सगळ्या गफ्फा!

आणि मंडळी तुम्ही शेवटची ओळ काळजीपूर्वक वाचली का? ’सब सूझबूझ होश गवाके’. अहो मंडळी तुकोबांनी तरी वेगळे असे काय म्हटले आहे?

भक्तिरसामध्ये डुंबणाऱ्या तुकोबांना जसे "काय सांगो झाले काहीचिया बाही? पुढे चाली नाही आवडीने" असे वाटते. तसेच सोमरसामध्ये डुंबणाऱ्या मल्लिकाला ’सब सूझबूझ होश गवाके । दीवानी मै पागल" असे झाले आहे.

मै टल्ली हो गयी
मै टल्ली मै टल्ली मै टल्ली हो गयी

अहाहा! अहाहा!! या ओळी ऐकताना तुमच्या अंगावर शहारे आले नाहीत का मंडळी? या गाण्यावर मल्लिकाने कमरेला मारलेला झटका किती हळवा आहे मंडळी. अगदी जीव एवढासा होतो!

आणि काय नेमके शब्द वापरले आहेत इथे. ’मै टाईट हो गयी’ किंवा ’मै टुन्न हो गयी’ असे न म्हणता ’मै टल्ली हो गयी’ असे मल्लिका म्हणते मंडळी. अहो टल्ली ची नजाकत ’टाईट’ किंवा ’टुन्न’ मध्ये आहे का मंडळी? शिवाय मल्लिका आधीच इतकी टाईट आहे की तिला अजून टाईट व्हायची काही गरजच नाही. तिच्याबाबत मी जास्त काही बोलत नाही. अहो नाहीतर शरीराप्रमाणेच मनालाही कुबड आलेली मंडळी अश्लील अश्लील म्हणून ओरडायची!!

आणि हो! टल्ली हा शब्द ’तल्लीन’ या शब्दाशी किती जवळीक साधणारा आहे! अहो अनेक कट्ट्यांवरही लोक काय करतात. तर साहित्यप्रेमामध्ये, गप्पाटपांमध्ये तल्लीन होतात. हा आता काही करड्या जिभांचे लोक याला कंपूबाजी करून टल्ली होणे म्हणतील पण तो त्यांच्या ऱ्हस्वदृष्टीचा दोष आहे मंडळी. अहो साहित्यसेवा म्हणजे तरी काय? शिवास रीगलचे दोन पेग लावून कळफलक बडवणे हीच तर खरी साहित्यसेवा आहे मंडळी. आणि आपल्या आवडत्या स्त्रीसोबत मावळत्या सूर्याच्या साक्षीने समुद्रकिनाऱ्यावर दोन पेगांचा आस्वाद घेत टल्ली होणे हेच खरे प्रेम!! सोबत मोबाईलवर टल्ली गाणे जर चालू असेल तर दुधाच्या सायीत साखरंच!!

मंडळी, केवळ सोपे शब्द आणि मल्लिका यांच्या जोडीने या गाण्याला काय अप्रतिम उंची प्राप्त होते हे तुमच्या लक्षात आलंच असेल. असो मंडळी, एखाद्या वरवर अगदी साध्या वाटणाऱ्या गाण्यातदेखील काय विलक्षण ताकद असू शकते याचं हे गाणं म्हणजे उत्तम उदाहरण आहे. हे गाणं ऐकलं (आणि विशेषत: पाहिलं) की मन बेचैन होऊन जातं. सोनेरी पारदर्शक रंगाच्या द्रवामध्ये बर्फ बुडावा तसं ते स्वप्नामध्ये बुडून जातं आणि आपण गुणगुणू लागतो.
मै टल्ली हो गयी मै टल्ली हो गयी!!

-- आजानुकर्ण पुणेकर

निषेध

2008-06-24T21:42:00.006+05:30

मा*. कौतिकराव ठाले पाटील साहेब,

लिहिन्यास अत्यंत दुक्ख व्हते की तुम्ही म्हराटी साहित्य स्म्मेलन ह्ये यूयेस मधी (म्हंजी आमेरिकेत) घ्येन्याचे ठरिवले हाये आसे आम्हास कळले हाये.

ह्या निर्नय घेऊन आम्च्यासारख्या समस्त धंदेवाईकांना तुम्ही मधलं बोट दाखिवलंय. ह्या निर्नयाचे आमास्नी आजाबात कौतिक वाटत न्हाई. खालच्या साईडला डाव्या हाताचा आंगठा छापून आम्ही तुम्चा हिते जाहीर लेखी निशेध करत आहोत.

--

आजानुकर्न पुनेकर
सही निशानि डाव्या हाताचा आंगठा

( केटरिंग, खुर्च्या, गाद्या, गिरद्या, पडदे, ष्टेज, लाऊस्पीकर, वडापाव व चहाच्या गाड्या यांचे होलसेल एजंट - साहित्य स्म्मेलन स्पेशालिष्ट)

ता.क. १:
* मा. = माननीय.
उगीच धावती** गाढवं आंगावर घेन्याची आजाबात विच्छा न्हाई.

ता.क. २:
**धावती गाढवं: "धावती गाढवं" हे येका मराठी (व त्याच्या मुळंच पुने, स्यानफ्र्यांसिस्को वगैरे जागतिक म्हराटी ठिकानी जगप्रसिद्ध आसलेल्या) वाक्प्रचाराचे इम्प्रोव्हायझेषन हाये!

लावूनि कोलीत । आपुला करितील घात ॥

2008-06-18T21:00:00.006+05:30

भले शाब्बास संजय राऊतसाहेब. या लेखात तुम्ही सनातनवाल्यांची फुलटूच केलेली वाचोन आम्हास परमसंतोष झाला आहे.

अहो मिशा चिकटवोनी का कोणास मावळा होता येते? जे कृत्य करण्याचे लायसन फक्त शिववडावाल्यांना आहे ते कृत्य असे ऐर्‍यागैर्‍यांनी स्वत:च्या शिरावर घेतले की त्यांची मानगूट मोडोन त्यांचा फजितवडा होणार हे तर विधिलिखितच आहे.

बॉम्बस्फोट झाल्यावर आमचे (आणि तुम्ही ज्यांना तीनचारदा गारद केले आहे त्या बोरूबहाद्दर दाढीवाल्या वागळ्यांचेही) हेच मत होते की सनातनवाल्यांनी हिंदूंची इज्जत घालवली. कितीदा सरळ केले तरी वागळ्यांच्या दाढीचे केस वाकडेच! साल्याला एकदा खोपच्यात घेवोनी काही समज देणे तुरंत गरजेचे आहे.

आपले 'हिंदूंची इज्जत जाण्याचे कारण बॉम्बस्फोट हे नसून स्फोटासाठी वापरलेले बॉम्ब फुसके होते' हे नेमके वाक्य वाचून आम्ही वागळ्यांना विसरोन सेनेविषयीच्या अभिमानाने आमचा ऊर भरोनी आला आणि बाराबंदीचे तीन बंद तुटले. असो. धर्मासाठी (दुसर्‍यांचे) प्राण हाती घेणार्‍या मराठ्यांच्या राज्यात तीन बंदांची काय किंमत.

आजकाल आम्ही आपल्य पेप्रामध्ये असेही वाचत आहोत की सर्वत्र गनिमांनी धुमाकूळ घातला आहे. हिरव्या आक्रमणामुळे अवघे स्वराज्य हातातून जाते की काय अशी कंडिशन आलेली आहे. तुम्ही असेही लिहिता की काटेसे काटा निकालना चाहिये!

या आक्रमणाला हिंदुत्त्वाच्या वज्रमुठीनेच जवाब देवोन अवघ्या राज्यात भगव्याच्या शिलेदारांच्या तोफा धडाडल्या पाहिजेत, बॉम्बचे स्फोट झाले पाहिजेत. मात्र मुठीचा एकमेव उपयोग बोंबा मारणे एवढेच ज्या नामर्दांना ठाऊक आहे त्यांचे डोळे उघडो न उघडो मात्र आमचे डोळे साफ उघडले आहेत. हिंदूंनी जिहाद पुकारण्याची वेळ आली आहे.

गुस्ताखी माफ असावी पण आम्हालाही एक सूचना करावीशी वाटत आहे. हर एक गावातील आपल्या छावण्यांमध्ये शिवबॉम्ब बनवण्याचे कुटीलोद्योग चालू करावेत. याच देशातल्या परप्रांतीय गनिमांनी गावोगाव मराठी माणसाचे धंदे हिसकावोन स्वत:चे बस्तान बांधले आहे. त्यांना यवन आणि म्लेंच्छही सामील आहेत. हे स्वराज्याविरोधातले मोठेच कारस्थान आहे. मात्र येकवार शिवबॉम्बचे बार सुरु झाले की बेरोजगार हिंदू मराठी तरूणांना व्यवसायाच्या संधी उपलब्ध होवोन सर्वत्र आबादीआबाद होईल व हिरव्या गनिमांना पळता भुई थोडी होईल. 'शिवबॉम्बचे बार' मधील 'बार' या शब्दाला आबा डोळे वटारतील. मात्र असे गाजरपारखी स्वराज्यात असायचेच. त्यांनी ज्यास्ती तकलीफ दिली तर 'स्फोट' म्हणा येवढेच आमचे सांगणे.

मात्र तुम्ही लेखामध्ये टिळकांचे नाव घेतलेले मात्र आम्हास पसंत नाही. ही अशी नावे वाचून आम्हाला चकण्यात खौट वाटाणा यावा तसे होते. बॉम्ब बनवायचे सोडोन उगीच बोरू घासत बसण्याचे काम करणार्‍या मंडळींना ज्यास्ती महत्त्व देणे काय कामाचे? आम्ही तर म्हणतो त्यांनी देखील हिंदूंची इज्जतच घालवली होती. नशीब चांगले की या महाराष्ट्रभूमीत शिवरायांच्या नावाने एक सेना (आणि नंतर वडा) निर्माण झाला आणि गेलेली इज्जत थोडी का होईना परत आली. सगळी इज्जत परत आणायची असेल तर शिवबॉम्बचे तेवढे मनावर घ्यावे!

तसे झाल्यास आम्ही आपणास ग्यारंटी देतो की येत्या निवडणुकीत आम्ही बॉम्बचेच सॉरी धनुक्ष्यबाणाचेच बटण दाबतो.

भाषाशुद्धीचे खूळ आणि जडजंबाल लेखन

2008-05-29T21:29:00.004+05:30

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या जयंतीनिमित्त भाषाशुद्धीकरणाच्या विषयाची पुन्हा एकदा उजळणी झाली. माझे मित्र चित्त यांनी काही दिवसांपूर्वी गप्पा मारताना मंगेश विट्ठल राजाध्यक्ष यांचे लेखन वाचा असे सांगितले होते. राजाध्यक्षांच्या 'भाषाविवेक' या पुस्तकातील हे काही निवडक उतारे भाषाशुद्धीचे खूळ उतरवतील का?

मराठीतली भाषाशुद्धीकरणाची चळवळ १९व्या शतकाच्या चौथ्या दशकात सुरू झाली. काही काळ तिने आवाज केला. पुढे तो थंडावत गेला. दरम्यान या चळवळीला पुरस्कर्ते आणि अनुयायी लाभले ते संख्येने मर्यादितच होते. उच्च जात, आणि उच्च नसले तरी त्याच्या जवळपासचे शिक्षण, या दोन प्रमुख मर्यादा. सर्वसाधारण लोकात तिचे हसे झाले. शुद्धीकृत भाषेची विडंबने झाली. तिला अनुयायांपेक्षा पुरस्कर्तेच अधिक लाभले म्हणजे अशा शुद्धीकरणाचा तात्त्विक पुरस्कार करणारे. 'तशा' भाषेत आपले लेखन करणारे फार थोडे होते. शेवटी आपले लेखन ज्यांच्यासाठी त्या लोकांना ते कितपत समजेल ही शंका आड आली असणार. पण भाषाशुद्धीकरणाची चळवळ थंडावली, तिचे उघड उद्योग संपले, तरी आपल्या स्वातंत्र्यचळवळीच्या भाषेत ती 'भूमिगत' झाली. परिणामी ती कीड लागल्या प्रमाणे पसरली. बर्‍याच लेखनाच्या मुळांना ती कीड लागली. अनेकदा त्या लेखकांच्या नकळत! आणि 'शिष्ट' लेखकांमुळे ती लागण स्वत:ला लेखक न समझणार्‍या वाचकांपर्यंत पोचली. कृत्रिम, अर्थहीन आणि जडजंबाल लेखन त्यांना तसे वाटेनासे झाले. आपल्या भाषेबाबतची संवेदनाच क्षीण झाली आणि ती पुढे नष्ट झाली.

या भाषाशुद्धीचळवळीचे प्रणेते त्या काळी नावामागे बॅ. हा बॅरिस्टर या इंग्रजी पदवीचा संक्षेप लावणारे आणि आता 'स्वातंत्र्यवीर' ही पदवी लावले जाणारे वि. दा. सावरकर. या भाषाहोमात भस्म करायचा संकल्प होता तो मराठीत आलेल्या फारसी व इंग्रजी शब्दांचा. या संकल्पामागची चेतना राजकीय होती, तशीच ती धार्मिकही. पण राजकीयपेक्षा मुख्यत्वे धार्मिक. एक तर इंग्रजी शब्द लेखनात येत ते तुलनेने फारच थोडे. फारसी कुळीतलेच फार. आणि इंग्रजी शब्द जेमतेम शतकभरात आलेले तेवढेच. मात्र फारसी शब्द कित्येक शतके ठाण मांडून बसलेले. अगदी शिवशाहीपूर्वीपासून. आणि एवढे एकजीव झालेले की तीक्ष्ण नाकाचे व्युत्पत्तिशोधक सोडल्यास ते शब्द परके आहेत याचा वाचणार्‍यांना, लिहिणार्‍यांना, वापरणार्‍यांना संशयदेखील येऊ नये.

पण ही शुद्धीकरणाची चळवळ जोरात आल्यावर काही घ्राणेंद्रिये (म्हणजे देशी भाषेत नाके) अधिकच तिखट झाली. आणि हाय खाल्लेल्या म्लेंच्छ सैनिकांना जळीस्थळी संताजी व धनाजी दिसू लागले तशी या शुद्धीसैनिकांना म्लेंच्छ व यवनी शब्द दिसू लागले. या सर्वच सैनिकांना भाषाशास्त्राची तालीम (हा देखील एक म्लेंच्छ शब्दच) मिळालेली होती असे नाही. तिची भरपाई करायला भाषाभिमान समर्थ होता!

पुढे आपले एक मोठे कवी माधव जूलियन यामध्ये उतरले. फारसीचा विटाळ झालेल्या अनेक कविता त्यांनी संस्कृतच्या फवार्‍यांनी सोवळ्या करून घेतल्या. याशिवाय भाषाशुद्धीकरणाचा प्रचारही केला. मात्र पुढे १९१७ मध्ये त्यांनी आपल्या एका पत्रात लिहिले "संस्कृत शब्दांची निष्कारण गर्दी निषेधार्ह आहे. या लोकांना संस्कृत भाषा अवगत असावी. पण स्वत:च्या मराठी भाषेशी नीट परिचय नसावा याची कीव येते! बोलीतील सुलभ शब्दांकडे आपले दुर्लक्ष होते." १९२१ साली त्यांनी "प्रत्येक मराठी शब्दाचे संस्कृतशी नाते जोडण्याचा मूर्खपणाचा प्रयत्न धिक्कारला."

अर्थात हे शुद्धीकरणाचे खूळही संपूर्णत: देशी नाही! साहेबाला त्याने आधी पछाडले होते. पहिल्या महायुद्धानंतर, इंग्रजीतील 'नेटिव' (ऍंग्लो सॅक्सन कुळातले) शब्द कटाक्षाने वापरून फ्रेंचद्वारा आलेल्या लॅटिन कुळीतल्या व तशा शब्दांना नाकारायचे अशी टूम निघाली होती. भाषा साधी सोपी करावी हा त्यामागचा हेतू. आपले शुद्धीकरण मात्र त्याच्या अगदी उलट जाणारे.

भाषाशुद्धीचा हा आग्रह प्रामुख्याने हिंदीच्या प्रगतीलाही भोवला आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळात राजकीय व्यवहाराला सोयीची
म्हणून वापरल्या जाणार्‍या इंग्रजीचा वरचष्मा उतरवण्यासाठी तिच्याजागी कोणती भाषा आणायची असा प्रश्न पडल्यावर संख्याबळाच्या आधारावर हिंदीची वर्णी लागली. पण कोणती हिंदी? गांधीजींचा कौल पडला साध्या सोप्या 'खडीबोली'च्या बाजूने . मात्र पंडित मालवीयांसारख्या काही पुढार्‍यांच्या हिंदीच्या पुनरुज्जीवनवादी संस्कृतीकरणामुळे, तापलेल्या धर्मनिष्ठेमुळे. भावी सत्तेच्या गाजरामुळे, संस्कृतचे रंगरोगण केलेल्या हिंदीची घोडदौड सुरू झाली. सत्ता आल्यावर हिंदीच्या उद्धारासाठी पैशांची लयलूट झाली. इतर भाषांच्या वाट्याला कंजूष भिक्षा आली.

डॉ. कालेलकर यांच्या 'भाषा आणि संस्कृती' या विद्वत्ता, स्पष्टवक्तेपणा आणि विषयोचित विनोद यांच्या मेळाने फार वाचनीय झालेल्या पुस्तकातील काही वाक्ये इथे देतो. "इंग्रजीपेक्षाही कठीण अशी ही शुद्ध नवमराठी कित्येकदा इतकी दुर्बोध आहे की ती कळण्यासाठी ती ज्या मूळ इंग्रजीचे भाषांतर आहे तिकडे वळल्यावाचून गत्यंतर नसते... लोकांच्या माथी एक अगदी नवी, बोजड भाषा मारण्याचा जो प्रयत्न झाला तो फसला... 'सरकार' हा शब्दच पाहा. कोट्यवधी लोक अगदी सहजपणे हा शब्द वापरतात. मात्र त्याच्या जागी संस्कृतातून आलेला 'शासन' हा शब्द! मग त्याला साथीदार म्हणून 'शासकीय' 'प्रशासनिक' हे शब्द... 'सरकारी छापखाना' असे म्हणताच अंगावर सांडपाणी पडले असे वाटणार्‍या लोकांनी 'शासकीय मुद्रणालय' हा शूचिर्भूत पवित्र प्रयोग चालू केला आणि मराठीपासून सामान्य जनता कशी दुरावेल याची काळजी घेतली.

भाषेच्या बाबतीत शुद्धीकरण ही शास्त्रबाह्य कल्पना आहे. धर्माभिमान, खोटा स्वाभिमान, उच्चनीचतेच्या कल्पना... स्वत:ला श्रेष्ट न समजणार्‍या वर्गाची भावना अशा कारणांमुळे लोक शुद्धीकरणाकडे वळतात. "

याउलट गुजरातेतील बडोदे संस्थानात एके काळी मराठी व इंग्रजी या कारभाराच्या भाषा होत्या. त्याऐवजी लोकांची भाषा गुजराती ही कारभारासाठी वापरण्याचा गायकवाडांनी निर्णय घेतला. आणि त्यातील परभाषिक फारसीसारखे शब्द काढण्याचा अडाणी खटाटोप न करता कारभार व्यवस्थितपणे चालला.

पण सयाजीरावांच्या या विचारावर एका शुद्धीकारक मराठी पंडिताने आक्षेप घेतला म्हणे: "गुजराती ही क्षुद्र भाषा! मराठीत मुखकमल, चरणकमल असे म्हणतात. पण गुजरातीत तसे काही नाही!"

मराठी भाषा 'उच्च' करण्याची केविलवाणी धडपड ज्यांनी आरंभली त्यांनी तिला घसरणीला लावले. उदा हे काही शब्द पहा: रेडिओला सांवहिक. वनस्पतिशास्त्राला: औद्भिदशास्त्र. लंबगोलाला: विवृत्ताकृति. 'अवलंबनपर्णोद्गमसूत्र हा जबडातोड शब्द कशासाठी वापरला आहे कोण जाणे! एका विदुषीने Honeysuckle या शब्दाला सामान्य माणसे वापरत असलेल्या 'फुलचुखी' या सोप्या शब्दाऐवजी मधुचोष्यक हा शब्द सुचवला. :D

रेडिओ मिरची आणि संत तुकाराम

2008-04-24T21:29:00.004+05:30

रेडिओ सिटी सुरू झाल्यामुळे आता रेडिओ मिरचीचे खंग्री बूच लागले आहे. वैतागलेला श्रोतावर्ग टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांनी त्यांची कंबर कसून प्रयत्न सुरु केले आहेत. त्यातलाच एक प्रकार म्हणजे 'मराठी' गाणी ऐकवणे हा!

खरं म्हणजे रेडिओ मिरचीवर मराठी गाणी सुरू झाल्याचे मित्राकडून ऐकल्यावर मी बेशुद्ध पडलो होतो. पण चप्पल हुंगवणे, नाकाला कांदा लावणे वगैरे प्रकारांऐवजी रेडिओ मिरची मला ऐकवल्यावर परत शुद्धीवर आलो. नंतर आत्मक्लेश सहन करून एक पूर्ण दिवस रेडिओ मिरचीची गाणी ऐकली पण त्यात मराठी गाणं कुठंच ऐकायला मिळालं नाही.

थोडं खोदून खोदून चौकशी केल्यावर कळलं की सकाळी ५ ते ७ या वेळात 'काही' मराठी गाणी ऐकवली जाणार आहेत. अधिक खोलात गेल्यावर असंही कळलं की रेडिओ मिरचीची आधीची योजना ही रात्री १ ते ३ किंवा रात्री ३ ते पहाटे ५ या वेळात मराठी गाणी प्रसारित करण्याची होती. पण या वेळामध्ये काही गुरखे, रात्रपाळीवरचे कामगार वगैरे जागे असतात. मात्र पहाटे ५ ते ७ या साखरझोपेच्या काळात एकही माणूस जागा असणार नाही याची त्यांनी खात्री करून घेतली. विशेषत: इतक्या उन्हाळ्यात पहाटे जरा गार हवा असल्यावर चांगली झोप लागते तेव्हा ५ ते ७ ही ओळ गाण्यांच्या प्रसारणासाठी उत्तम.

असो.

भणभण गाणी, उबगवाण्या संतापजनक जाहिराती आणि तोंडशिंदळीचे निवेदक असल्यावर रेडिओ मिरची स्वत:हून ऐकणार्‍यांबद्दल काही ठेवणीतले शब्द वापरता येतील. पण मराठीच्या टवाळ्या करून हिंदीच्या चोळ्या धुणार्‍या या तुंग्रुस रेडिओ मिरचीवाल्यांबद्दल आमच्या तुकोबांनी एक अभंग आधीच लिहून ठेवला आहे. आम्हाला तो अभंग फार्फार आवडतो.

संतासी देखोनी होय पाठमोरा । दासीचिया पोरा चुंबन देतो ॥ध्रु.॥
संतासी देखोनि करितो टवाळ्या । भावें धुतो चोळ्या दासीचिया ॥२॥
तुका ह्मणे त्याच्या तोंडावरी थुंका । जातो यमलोका भोगावया ॥३॥

वा!

खरं तर गुटखासंप्रदायी थुंकसैनिकांनी एखादे निषेधात्मक पाणीदार आंदोलन जाहीर करायला पाहिजे.

टिंग्या (Tingya)

2008-04-20T14:49:00.006+05:30

टिंग्या हा चित्रपट काल पाहिला आणि कृतज्ञता म्हणून थोडेसे लिहावे वाटले.

शेतात काम करणारा चितंग्या बैल रुतून बसल्यामुळे औताला जोडायला आता दुसरा बैल नाही. घरी बटाट्याचं बियाणं तर येऊन पडलं आहे. लवकर कामं आटपली नाहीत तर मोलामहागाचं बियाणं खराब होईल. याआधीच थकलेल्या कर्जाच्या व्याजाचेही हप्ते पुरते फिटलेले नाहीत. कुठेही मदत मिळण्याची सुतराम शक्यता नाही. किंबहुना आपल्या मेव्हण्याकडे असलेला ट्रॅक्टर मिळवण्याचे व्यर्थ प्रयत्नही करून झाले आहेत.

आमच्या वस्तीत करतो सूर्य टाळाटाळ देवा
गोठला आहे कधीपासून येथे काळ देवा

कोसळाया लागले आहे पुन्हा दाही दिशांनी
बांधले कंत्राटदाराने कुण्या आभाळ देवा?

चित्तरंजन भटांच्या या ओळींची आठवण व्हावी अशी सगळी परिस्थिती. आता या शेतकर्‍याकडे चितंग्याला विकण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय राहिलेला नाही. पण चितंग्यामध्ये गुंतलेले टिंग्याचे आतडे त्याच्या पायात अडकत आहे. बैलाला बरे करायला थेट ओतूरपर्यंत धावत जाऊन येणारा टिंग्या त्याच्या जिवाभावाच्या बैलाला कसायाच्या हाती देण्यास राजी होणे शक्यच नाही.

समोरच्या घरातली नानी आता म्हातारी झाली, ती देखील काम करत नाही. पण मग तिला कोणी कसायाला का विकत नाही? चितंग्यालाच का विकायचे या प्रश्नाचे उत्तर टिंग्याला समजत नाही.

गावाकडच्या छोट्या शेतकर्‍यांची परिस्थिती. हिंदू आणि मुसलमान शेजार्‍यांमधले घरगुती कौटुंबिक संबंध, परिस्थितीमुळे भेदरलेल्या या दोन कुटुंबांचे जीवन शैलीदार ग्रामीण भाषेतील संवादांद्वारे आपल्यासमोर सादर होते. ग्रामीण जीवनाचे सगळे रंग अगदी अनोख्या पद्धतीने हाडवळे यांनी चित्रपटात भरले आहेत. चित्रपटातील भाषा ही माझ्या गावाकडची बोलीभाषा

चित्रपटातल्या अगदी छोट्या छोट्या स्ंदर्भातून ग्रामीण जीवनाचा पोत उलगडत जातो. ट्रॅक्टर आणायला बहिणीकडे गेलेला गेलेला बाप घरी येताना फक्त केळीचा एक घड घेऊन परत येतो. हे दृश्य अगदी आतपर्यंत हलवून टाकणारे आहे. वांझोटेपणाचा शाप मिळाल्याने सवतपण भोगावे लागणारे त्याची बहीण, सवत आल्याने तिला कुटुंबात काहीही स्थान राहिलेले नाही. मात्र तिच्या मायेचा झरा आटलेला नाही. हे सगळे संदर्भ केवळ एका छोट्याश्या दृश्यातून व्यक्त होतात.

चित्रपटाच्या सुरुवातीला हातात बॅटसारखे दिसणारे एक फळकूट घेऊन नाचत येणारा टिंग्या. बटणं नसल्याने मागे उडणार्‍या शर्टातून दिसणार्‍या त्याच्या बरगड्या हे दृश्य असेच मनावर ओरखडा उमटवणारे आहे. टिंग्याचे कुपोषित शरीर आणि त्याच्या हातातली बॅट याला एक वेगळाच अर्थ प्राप्त होतो.

'तिन्ही सांजेला उंबर्‍यावर बसू नये. ही लक्ष्मीची यायची वेळ असते.' या आईच्या प्रश्नाला 'लक्ष्मी म्हणजे काय आई?" या टिंग्याच्या उत्तर नसलेल्या प्रश्नाचे दृश्यही असेच.

खड्ड्यात पडलेल्या बैलाला बाहेर काढण्याचा प्रसंग काय किंवा बैल विकल्यानंतर घुंगराचा पट्टा स्वतःच्या गळ्यात घालून येणारा टिंग्या काय किंवा शेवटचा क्षण जवळ आल्याने अहेवपणाचे सगळे दागिने घालून आता शांतपणे मृत्यूची वाट पाहणार्‍या नानीच्या मृत्यूचा प्रसंग काय. हा सगळा चित्रपटच असा अगदी आतपर्यंत ढवळून आणणारा आहे.

ंटिंग्याचं काम करणारा शरद गोयकर हा मुलगा तर अफलातून. अनेक किंग, सुपरस्टार, हार्टथ्रॉब इत्यादी मंडळींनी त्याचे पाय धूवून पाणी प्यावे. या मुलाचे विलक्षण बोलके डोळे, गलबलून टाकणारं रडणं, शरीराचे हावभाव आणि बोलीभाषेतील संवाद हे केवळ अवर्णनीय आहेत. चित्रपटात असलेलं 'माझं आभाळ तुला दे हे असंच अत्यंत थोर गाणं आहे. चित्रपटाच्या सुरुवातीला टिंग्याचा अवखळपणा, निरागसता अधोरेखित करणारं हे गाणं चित्रपटात नंतर वेगवेगळे अर्थ घेऊन समोर येतं.

टिंग्या हा एक हादरवून टाकणारा अनुभव आहे. एका लहान मुलाचे आपल्या बैलावर असलेले प्रेम आणि परिस्थितीमुळे तो बैल कसायाला विकावा लागत असल्याने त्या मुलाचे कोसळत जाणारे निराग भावविश्व, केवळ हाच चित्रपटाचा विषय नाही. जागतिकीकरणामुळे ढवळून निघणार्‍या आपल्या समाजात होणारे बदल, या बदलांशी जुळवून घेण्याची संधीच न मिळाल्यामुळे एका वस्तीतील कुटुंबाची होणारी ससेहोलपट. परिस्थितीशी अपरिहार्यपणे, निमूटपणे चाललेला त्यांचा लढा. अशा परिस्थितीत देखील आपला आत्मसन्मान न गमावता उभे राहण्याचा प्रयत्न. आयुष्याच्या रखरखाटातही मायेचा ओलावा न गमावण्याची त्यांची वृत्ती. साध्या सोप्या गोष्टींमध्ये आनंद शोधण्याचा समजूतदारपणा. या सर्व गोष्टी चित्रपटातून ठळकपणे सामोर्‍या येतात.

विकासाच्या लखलखाटामुळे आपले डोळे इतके दिपले आहेत की अशा यातना भोगणारे अनामिक आपल्याला आता दिसतच नाहीत. आपण अद्यापही जिवंत असलो तर निदान हा चित्रपट पाहून त्यांच्या परिस्थितीच्या जाणीवेने अशांत व्हावे. आपल्याच आयुष्याबाबतची आपली समज वाढवून घ्यावी इतकी अपेक्षा करणेही फार होईल.

गुढीपाडवा शुभेच्छा

2008-04-06T13:19:00.002+05:30

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

सर्वांना नवे वर्ष सुखसमृद्धी व भरभराटीचे जावो.

दिल्ले दान... घेतले दान...

2008-04-02T10:39:00.003+05:30

आमचा लाडका वगैरे सुपरष्टार शेतकरी असल्याचे जाहीर झाले आणि 'सत्यमेव जयते' नुसार अखेर सत्याचा विजय झाला. (कोण रे तो भिखू म्हात्रेचा सत्या म्हणतोय? सुपरष्टारच्या कलागुणांची कदर नाही त्याला! ठेचा साल्याला!)

डोक्याला मुंडासे बांधून सुपरष्टार बैल हाकणार. जयावैनी डोईवर भाकरी न भाजी घेऊन मळ्यावर येणार, नाजूक लाडकी ऐशू उन्हातान्हात पिकाचं राखण करणार, गोफण घेऊन अभिषेक दगडं मारणार आणि पाखरांना बुजवण्यासाठी अमरसिंगजी बुजगावणं म्हणून शेतात उभं राहणार या विचारांनी कंठ अवरुद्ध झाला आणि श्वास घेता येईनासे झाले. टाय सैल केला तेव्हा कुठे बरे वाटले!

चित्रपट पाहणार्‍या अवघ्या देशाचा 'आयकॉन' असलेले अमितशेठ आता शेतकर्‍यांचेही आयकॉन होणार आणि अमिताभचं खत, अमिताभचं ~~बेणं~~ बियाणं, अमिताभची कीटकनाशकं यांचा खप सर्वत्र वाढणार याची खात्रीही झाली. गेला बाजार आत्महत्या करण्यासाठी तरी शेतकरी 'रीड अँड टेलर' चे सूत वापरलेले दोरखंड वापरतील आणि त्यांच्या जीवनाचा नाही तर निदान मृत्यूचा दर्जा तरी उंचावेल या विचाराने समाधान पावलो.

एखाद्या सकाळची वेळ - किंवा मंगलप्रभात म्हणूया - होती. कोंबड्याने तिसरी बांग दिली आणि वेळेबरहुकूम भारनियमन सुरू व्हावे त्याप्रमाणे आकाशातल्या चांदण्या विझल्या आणि काजळी साचलेल्या कंदिलातील प्रकाशाप्रमाणे लालसर पिवळा प्रकाश पूर्वेकडे दिसू लागला. परसाकडे गेलेले अमितशेठ अजूनही घरी न आल्याने जयावैनींना काळजी वाटू लागली होती. वयोमानानुसार अमितजींना वेळेवर 'होत' नसे. थोडा जास्तच वेळ लागत असे. आणि 'इसबगोल' घ्या म्हटलं तर डाबरच्या उत्पादनांची जाहिरात करतो आणि इसबगोल घेतलं तर व्यावसायिक नीतीमत्तेचं काय होईल असं काहीसं अमितशेठ बोलून गेले होते. आयुष्यभर पर्वा न केलेल्या नैतिकतेचं गळू अमितशेठना आताच कसं झालं या काळजीनं जयावैनींना पोखरलं होतं. नाहीतरी उतारवयात विस्मरण होतंच म्हणा. फिल्मी आयुष्य आणि खरे आयुष्य यात गल्लत होतेच. चित्रपटातील संवाद चुकून बोलून गेले असतील या भावनेनं त्यांना काडीचा आधार दिला. मात्र हे शेतकर्‍याचं जीवन जगताना त्या पुरत्या वैतागल्या होत्या.

अंबाड्याच्या भाजीला ऐशूने टाकलेल्या लसणीच्या फोडणीचा चर्र असा आवाज झाला आणि जयावैनी तंद्रीतून जाग्या झाल्या. कोनाड्याजवळ अभिषेक उभा होता. सकाळपासून तीन वेळा दाढी करण्याच्या प्रयत्नात कापून घेतल्यामुळे त्याने 'ठेविले अनंते तैसेचि रहावे चित्त असू द्यावे समाधानी' या उक्तीनुसार दाढी करण्याचा नाद आता सोडून दिला होता. त्याऐवजी दाढी खाजवण्याचे काम सुरु झाले होते. मात्र आपण उजव्या हाताने दाढी खाजवत आहोत आणि बाप तर डावखरा आहे हे त्याच्या अचानक ध्यानात आले आणि कोणाचे लक्ष नाही असे वाटून त्याने झटकन हात बदलला. तरी ऐशूने हे पाहिलेच आणि नाराजीने नाक मुरडले. बिच्चारा अभिषेक खजील झाला!

सुपरष्टार 'काम' आटोपून घराकडे येताना दिसत होते. मागोमाग हातात लोटा घेऊन अमरसिंगजीही होते. अंगणात आल्यावर अमरसिंगजींनी बंबाची राख घेऊन (स्वतःचे) हात खसाखसा धुतले आणि सुपरष्टारच्या पायावर पाणी ओतले. सुपरष्टार आत आल्याआल्या जयावैनी सुरू झाल्या.

'काय हे मानूस म्हनायचं का सोंग? पुरता वैताग आला मला आता.'
'अगं.'
'चला बगू परत 'जलसा' ला इथं मला जमत नाही. चुलीच्या धुरानं डोळ्याचा धबधबा झाला पार!'
'अगं पन.'
'ते काही नाही. चला म्हंते ना!'
'तू जरासंक ऐक तरी!'
'काय जगनं म्हनायचं का काय हे. सकाळी उठल्यावर शेनाने सारवून घ्या. बंब पेटवा. दुपारच्याला टकुर्‍यावर टोपली घेऊन उन्हातान्हात शेतात जा.'
'अगं जरा समजून घे.'
'शेती करन्यासाठी आपल्याकडं साधनं तरी हायेत का? बैल पन एकच आहे.'
ऐशूने चमकून अभिषेककडे पाहिलं. नेहमीप्रमाणे त्याच्या बथ्थड डोक्याला काही समजलंच नाही.
’आता, बैल मागवलेत की तिकडून. आनी बैलांस्नी म्हराटी यायला पायजेल असं कोनी म्हनू बी शकत न्हाई ना.’
’अहो पर मानसान्ला कुठेबी राहायची परवानगी अस्ते. पन बैलान्ला असते असं बैलांच्या बद्दल राज्यघटनेत लिव्हलेलं हाये का?’
'हे बघा कारभारनी. तुमच्या डोक्यात अक्कल कमी असं आम्ही म्हनून गेलोय ते काही खोटं नाही.'
'ऑ? आता काय झालं. चांगला मुंबईतला बंगला सोडून हितं घानीत राहायचं दळभद्री लक्षन तुम्हास्नी सुचलं तर तुम्ही शहाने आनी आम्हाला अक्कल न्हाई व्हय.'
'अहो, आता कसं सांगू.'
'काय ते'
'थोडं गप्प बसाल तर आम्ही बोलनार ना.'
'बोला की. म्या काय त्वांड धरलंय काय तुमचं!'
'अगं, सरकारनं शेतकर्‍यांसाठी कर्जमाफी जाहीर केल्याली हाये. आता आपन बी शेतकरी न्हाई का? मग? अभिषेकच्या लग्नाचा सम्दा खर्च आता हिकडून वसूल करता येईल बग. अमरसिंगजी काहीतरी इल्लम काढतीलच. काय अमरसिंगजी?'
'व्हय तर.'
'हांग्गाश्शी. मातुर येच्यासाठी आपल्याला थोडी कळ काढायला लागंल. घुसलं का आता टकुर्‍यात!'
’आता गं बया! व्हय व्हय. आता कुठं समजलं’

बापाच्या अचाट बुद्धीची ही युक्ती ऐकून अभिषेक अवाक झाला आणि आश्चर्याने तोंडात घातलेले बोट उजव्याच हाताचे आहे याचे त्याला भानही राहिले नाही!

व्यंगचित्र सौजन्य desicartoonist.blogspot.com

'समुद्रापारचे समाज' विषयी

2008-03-20T23:16:00.002+05:30

विकासाच्या आणि समृद्धीच्या पारंपारिक कल्पना, जागतिकीकरण, जातीभेद अशा अनेक विषयांबाबतचे आपले पूर्वग्रह अतिशय बळकट असतात त्यामुळे काही गोष्टी दिसत असूनही आपण न पाहिल्यासारखे करतो तर कधीकधी 'मोडेन पण वाकणार नाही' अशा दुराग्रही निगरगट्टपणाने त्यांचे समर्थन करत राहतो. कारण कोणीतरी आपल्या पूर्वग्रहांना गदगदा हालवावे, विचार करण्याची पद्धतच बदलवून टाकावी असे शक्यतो होत नाही. बोकीलांचे 'समुद्रापारचे समाज' हे पुस्तक वाचले आणि एक नवी दृष्टी लाभल्यासारखे झाले. मनाची जळमटलेली कवाडे खुली होऊन मोकळा श्वास घेता येत आहे असे वाटू लागले.

'समुद्रापारचे समाज' विषयी खूप वाचले होते. मात्र बरेच दिवस ते पुस्तक मिळाले नाही. पुण्यातील एका दुकानदाराने तर ते ’मुंबईच्या प्रकाशनाचे पुस्तक आहे. आणि आम्ही त्यांची पुस्तके विकत नाही.’ असे सांगून मला वाटेला लावले होते. पण शेवटी एका प्रदर्शनात ते गावलेच. ;)

पुस्तकाविषयी काही सांगण्याआधी बोकीलांविषयी थोडेसे सांगणे आवश्यक आहे. बोकील यांचे शिक्षण मुळात इलेक्ट्रॉनिक्स आणि रेडिओ इंजिनीअरिंग या विषयातले. असे असले तरी तरूणवयात काही आंदोलनांशी संबंध आल्यावर त्यांना समाजशास्त्राचा आणि मानववंशशास्त्राचा विद्यापीठीय चौकटीत अभ्यास करण्याची प्रेरणा निर्माण झाली. या अभ्यासाने त्यांच्या एकूणच लेखनाला प्रगल्भ आणि शास्त्रीय समज प्राप्त झाली आहे. याचबरोबर त्यांची जडणघडण वैचारिक आंदोलनांमध्ये झालेली असल्याने त्यांच्या कोणत्याच लेखनात केवळ शास्त्रीय कोरडेपणा नसतो तर त्या प्रश्नाची मुळापासून आस्था असल्याने त्या प्रश्नाशी असलेली त्यांची बांधीलकी त्या लेखामध्ये जाणवत राहते.

या पुस्तकात बोकील यांनी दुर्लक्षित परदेशीय समाजांच्या जीवनाबद्दल वेगवेगळ्या दिवाळी अंकात लिहिलेले लेख संकलित केलेले आहेत. दिवाळी अंकात येणार्‍या नेहमीच्या पद्धतीच्या लेखांपेक्षा हे लेख अतिशय वेगळ्या प्रकारचे आहेत. बोकीलांची समाजजीवनाकडे, समृद्धीकडे, भौतिक प्रगतीकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी, त्याला पूरक असा त्यांचा मानववंशशास्त्राचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास आणि अतिशय सुंदर भाषाशैली यामुळे हे लेख अभ्यासपूर्ण असले तरी बोजड नाहीत.

फिलिपीन्सच्या उत्तरेकडच्या इफूगाओ प्रांतातले आदिवासी , समाजकार्य करणारा बैरॉईटमधील एक समूह, अमेरिकेच्या वळचणीला वसलेला लहानसा कोस्टा रिका, ऍमस्टरडॅम आणि थायलंडमधील देहविक्री करणारे व्यावसायिक, वर्णभेदाने दुभंगलेला झिम्बाब्वे आणि जपानमधले दलित. अशी लेखांच्या विषयात विविधता असली तरी प्रत्येक लेखातून एक समाजशास्त्रीय समान तत्त्व काढण्याच्या उद्देशाने त्यांनी त्या त्या प्रदेशातील परिस्थितीची तुलना भारतातील परिस्थितीशीही केली आहे. त्यामुळे हे लेख समजायला सोपे तर जातातच शिवाय ते मनाला भिडतातही.

पुस्तकातील काही लेखांमधून आदिवासी समजल्या जाणार्‍या समूहांच्या जीवनशैलीशी ओळख होऊ लागते. आपण ज्यांना आदिवासी किंवा तथाकथित मागास समजतो अशा समूहांची जगभरातील जीवनपद्धती किती समृद्ध आहे. हवा-पाणी-जमीन यांवर कमीतकमी अत्याचार होतील अशा पद्धतीने एकमेकांस मदत करून सुसंस्कृत जीवन जगण्याची त्यांची धडपड चालूच आहे. बाहेरच्या जीवघेण्या स्पर्धेला, त्यांच्यावर होणार्‍या सांस्कृतिक आक्रमणाला तोंड देतानाही या समूहांनी शांततामय जीवनाचा मार्ग सोडलेला नाही. या पार्श्वभूमीवर ज्याला आपण प्रगत समाज म्हणतो अशा समाजातील असंस्कृतपणा, ओरबाडून घेण्याची वृत्ती, स्वार्थीपणा ह्या गोष्टी बटबटीतपणे पुढे येऊ लागतात.

पुस्तकातील ऍमस्टरडॅम आणि अमेझिंग थायलंड या लेखांमधून लैंगिक व्यवसायांसाठी प्रसिद्ध असणार्‍या या पर्यटनस्थळांमध्ये चाललेल्या लैंगिक शोषणाबद्दल बोकीलांनी लिहिले आहे. या व्यवसायात एकूणच जीवनव्यवहाराचा प्रत्येक भाग असलेली गोष्ट 'खरेदी-विक्री करून पैका करण्याची वस्तू' मानणे. मानवी शरीराला पशूपेक्षाही हीन पातळीवर उभे करून या सर्व गोष्टींचा बाजार 'आधुनिक समाज' या नावाखाली चालवणे या गोष्टी पाहून बोकील अस्वस्थ होतात.

कृष्णवर्णीय आणि श्वेतवर्णीय समाज अशी वर्णभेदी व्यवस्था हे खरे तर युरोपियन वसाहतवादाचे फळ. अगदी कालपरवा प्रसिद्ध झालेल्या नॅशनल जिओग्राफिकच्या लेखामध्येही हेच अधोरेखित केले आहे. 'झिम्बाब्वे काळा की गोरा' आणि 'जपानमधील दलित' या लेखांमध्ये हीन समजल्या जाणार्‍या समाजघटकांबद्दल बोकीलांनी लिहिले आहे. कोणताही घटक समाजव्यवस्थेमध्ये हीन कसा ठरत जातो हे उलगडून सांगतानाच ही हीन ठरवण्याची पद्धत स्थल-काल-संस्कृतीनिरपेक्ष - अगदी सर्वत्र - सारखीच कशी आहे हेदेखील बोकील अधोरेखित करतात. एकदा एखाद्या समूहाला हीन ठरवले की नंतर त्या समूहाच्या प्रगतीच्या वाटा बंद करण्याच्या पद्धतीही सर्वत्र कशा सारख्याच आहेत हे देखील बोकील विस्ताराने समजावून सांगतात.

प्रत्येक लेख त्या त्या विषयाचा बोकीलांनी केलेल्या अभ्यासाची खात्री तर पटवतोच पण वाचकालाही अस्वस्थ करून सोडतो. 'मानवी समाजातील प्रकृती आणि विकृतीच्या कल्पना बदलत असतात' अशी बोकीलांची मार्मिक निरीक्षणे दाद घेऊन जातात. पुस्तकातील लेखन केवळ प्रवासवर्णनात्मक किंवा मनोरंजनात्मक उद्देशाने केलेले नाही. ह्या प्रवासात बोकीलांना आलेले अनुभव सांगतानाच त्या अनुभवांमागची कारणे मानववंशशास्त्रीय शोधण्याचाही बोकीलांचा प्रयत्न असतो.

वसंत पळशीकर यांची पुस्तकाला लाभलेली प्रस्तावना हा तर एका वेगळ्या लेखाचा विषय होऊ शकेल. अनेक पुस्तकांच्या प्रस्तावना या ऋणनिर्देश, अर्पणपत्रिकेची पुरवणी पत्रिका इतक्याच मर्यादेत जातात, किंवा त्याचा उपयोग प्रस्तावना लिहिणारे लेखक समीक्षकी भाषेत त्यांचे ज्ञान 'मी कित्ती हुश्शार' पद्धतीने स्वतःभोवती आरती ओवाळण्यासाठी वापरतात. या पुस्तकाची प्रस्तावना मात्र लेखांप्रमाणेच वारंवार वाचावी, समजून घ्यावी अशी आहे.

शेवटी प्रस्तावनेतील काही भाग:

"ज्या व्यवस्थेत माणसाचा आत्मसन्मान,, त्याची प्रतिष्ठा या गोष्टी राखल्या जातात, माणुसकी जपली व संवर्धित केली जाते, स्त्री पुरुष हा भेद विषमतेसाठी, शोषणासाठी केला जात नाही, जेथे व्यक्ती स्वतंत्र व समान आहे, जेथे पृथ्वीच्या पर्यावरणीय व्यवस्थेचा आदर केला जातो, पर्यावरणाची जपणूक व संवर्धन केले जाते, जेथे मानवी लोकसमूहांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण जीवनशैली व संस्कृतींना सन्मानपूर्वक अवकाश राहिलेला असेल आणि जेथे माणसांमाणसांमधली नाती ही बंधुभावाची, आत्मीयतेची, एकमेका साह्य करण्याची असतील अशा एका नवसमाजाच्या निर्माणाचे ध्येय बोकील बाळगतात.हा त्यांचा पक्ष आहे. या अर्थाने आर्थिक विकास, प्रगती, आधुनिकता, समृद्धी यांची आज जी शिष्टमान्य प्रतिमाने वा धारणा आहेत त्यांना विकल्प शोधण्याच्या, निर्माण करण्याच्या, हे विकल्प रुजविण्याच्या पक्षातले ते आहेत. आर्थिक विकास, प्रगती, आधुनिकता, समृद्धी या सगळ्यांच्या परिणामी माणसांचे काय होते, जास्त सुसंस्कृत, प्रेमळ, नि:स्वार्थी, स्वस्थ, माणुसकीसंपन्न बनून एकमेकांशी ती नाती जोडतात की नाही हीच खरी मापनकसोटी आहे ही त्यांची धारणा असल्याचे लेखांमधून प्रकट होत राहते.

वाचकाचे मनोविश्व तसेच विचारविश्व समृद्ध व सखोल बनविणारे हे लेख ही वैचारिक साहित्यात एक मोलाची भर आहे."

'जोधा -अकबर' च्या निमित्ताने

2008-02-27T21:29:00.006+05:30

सध्या जोधा अकबर निमित्ताने अनेक मंडळी चित्रपट विरोधात हिंसक आंदोलने करत आहेत. हिंदी चित्रपट सामान्यपणे फालतू असतात. त्याविषयी जास्त न बोलणे बरे. मात्र अकबराविषयी काही तरी सांगणे आवश्यक आहे.

अकबराने हिंदू राजकन्येशी लग्न करण्यापेक्षाही अधिक महत्त्वाच्या अशा इतर गोष्टी केल्या. पहिली बाब म्हणजे राज्यविस्तारासाठी युद्धे चालू ठेवली असली तरी युद्धजितांना सक्तीने मुसलमान वा गुलाम करण्यात येऊ नये. मुस्लिम धर्मशास्त्रानुसार प्रत्येक मुसलमान हा फक्त धर्मयुद्धासाठीच बिगर मुसलमानांशी लढत असतो . दोन मुसलमानांमधील भांडण हे त्यांची खाजगी बाब आहे तर बिगरमुसलमानांशी होणारी लढाई हे धर्मयुद्ध. त्यामुळे अकबराचा विजय झाला तरी धर्माचा विजय होणार नाही ही बाब तत्कालीन समाजव्यवस्थेत धक्कादायक होती. अकबराने धर्मशास्त्रात केलेला उघड हस्तक्षेप होता. दुसऱ्या एका निर्णयानुसार अकबराने मुसलमान धर्मगुरुंचे अधिकार किती हे ठरवण्याची पद्धत निश्चित केली. हा सरळसरळ खलिफाच्या अधिकारामध्ये केलेले आक्रमण होते. पुढेपुढे अकबराने हिंदू राजकन्यांशी विवाह करताना त्यांनी मुसलमान होण्याची काहीही गरज नाही असा धर्मद्रोही निर्णयही घेतला होता.

१५६३ साली अकबराने हिंदूंवर असलेला यात्रा कर रद्द केला व लगेच पुढच्या वर्षी जिझिया कर रद्द केला. मूर्तिपूजक किंवा अग्नीपूजक यांना इस्लाममध्ये परवानगी नाही. त्यांना जिझियाची परवानगी नसते. त्यांनी एक तर मुसलमान तरी व्हावे किंवा मृत्यू तरी पत्करावा असे मुसलमान धर्मशास्त्रानुसार लिहिले आहे. मुहम्मद बीन कासीमने लादलेला हा कर म्हणजे हिंदूंना दिलेली एक प्रकारची सवलत होती. उत्तरेतील मुसलमान राजे सक्तीने हा कर वसूल करत. दक्षिणेत हा कर तत्त्वतः अस्तित्वात होता. मात्र जिझिया घेऊन हिंदूंना जिवंत ठेवणे हीच मुसलमान धर्मशास्त्राविरोधात केलेली तडजोड होती. अकबराने जिझिया कर रद्द केला हा धर्मशास्त्रातील खूप मोठा हस्तक्षेप होता!

हा कर रद्द करण्यामागची अकबराची भूमिका उदारमतवादाची होती. एक म्हणजे जिझिया दिल्यानंतर हिंदूंवर हे राज्य टिकवण्याची व लढण्याची जबाबदारी राहत नाही. मात्र प्रत्यक्षात हिंदू लोक आपल्या (म्हणजे अकबराच्या) राज्यासाठी लढत होते. शिवाय जिझिया कर हा शत्रूंवर असतो. आमच्या राज्यातील बिगरमुसलमान लोक हे शत्रू वा जित लोक नाहीत अशी त्याची भूमिका होती. शिवरायांच्या औरंगजेबाविरोधातील लढाईचे एक प्रमुख कारण हे औरंगजेबाने पुन्हा सुरू केलेला जिझिया कर हे होते. शिवरायांची अकबराविषयीची भूमिका ही आदराची होती. त्यांनी अकबराला पुण्यश्लोक म्हटलेले आहे.

जिझिया कर रद्द करणे म्हणजे मुसलमान हे देशाचे जेते नसून इथलेच नागरिक आहेत व बिगरमुसलमान हे जित लोक नसून ते देखील याच देशाचे प्रजाजन आहेत अशी भूमिका घेणे आहे. हिंदू व मुसलमान हे दोघेही याच देशाचे नागरिक आहेत ही स्पष्ट भूमिका घेणारा अकबर हा पहिला मुसलमान राजा असावा!

हिंदू जागृती नामक एका संघटनेचे जोधा अकबर विरोधातील एक पत्रक पाहिले तर त्यात अकबराने ५००० हिंदू स्त्रियांना जनानखान्यात ठेवले होते व अत्याचार केले होते असे लिहिले आहे. अकबराच्या जनानखान्यात अनेक स्त्रिया होत्या. तो वैराग्यशील राजा नव्हता. स्त्रिसहवासासह इतरही काही भोगविलास तो करत असे. मात्र हे चित्र एकट्या अकबराचे नाही. त्याच्या अनेक सरदारांचेही मोठमोठे जनानखाने होते. हिंदू मंडळींचे जनानखाने थोडे लहान असत. महाराणा प्रताप यांचे वडील उदयसिंह यांच्या अनेक बायका होत्या. जनानखान्यामध्ये अनेक स्त्रिया होत्या. हिंदू राजाच्या अंतःपुरामध्ये पकडून आणलेल्या शत्रूंच्या स्त्रिया वा कन्या नसत हे मानणेभोळसटपणाचे आहे. मात्र बहुसंख्य हिंदू राजांची मोठमोठ्या जनानखान्यांची प्रथा नव्हती मुसलमान राजांची ती होती.

आयुष्याच्या उत्तरकाळात अकबर थोडा अधिक धर्मनिष्ठ झाला असे मानतात. मात्र अकबरपूर्व व अकबरोत्तर मुसलमान राजवटींपेक्षा अकबराची राजवट ही वेगळी होती. आपला राज्यविस्तार, राजकारण व प्रशासन याला धार्मिक रंग येऊ नये हे त्याने कटाक्षाने जपण्याचा प्रयत्न केला. तत्कालीन कालखंडातील अकबराचा विरोधक राणाप्रताप व नंतर उदयास आलेले शिवाजी महाराज यांनीही आपले राजकारण व प्रशासन याला धार्मिक रंग येऊ नये हे पाळले. शिवाजीने आपले आरमार मुस्लिम सेनापतीच्या हातात दिले होते.

अयशस्वी असला तरी अकबराने केलेला समाजपरिवर्तनाचा प्रयोग अभ्यासणे आवश्यक आहे. काळाच्या कितीतरी पुढे असलेल्या राजाचे अनेक गुण त्याच्यामध्ये दिसतील. अकबराचे शेवटपर्यंत मी भारतीय आहे, हा मुद्दा जपला. भारतीय मुसलमान जेथे स्वतःला जेते समजत आले आले आणि हिंदू हे राज्य परके समजत आले तेथे अकबराने समाजरचनेला नवा आशय देण्याचा प्रयत्न केला.

सध्या चालू असलेली आंदोलने इतिहास समजून न घेता केलेली आणि पर्यायाने मूर्खपणाची आहेत.

संदर्भः 'आकलन' (नरहर कुरुंदकर)

व्यंगचित्र

2008-02-16T08:01:00.002+05:30

हा हा ;)

(Email Fwd)