I have had the honour of contributing with a chapter based upon the research I have done for Islamic Militant Activism in Belgium, Germany and the Netherlands – “islands in a sea of disbelief’. In my chapter Accessing the Field, Defining People, and Exploring Extended Complicity: Reflections on a Framework for Ethnographic Research with Militant Activists, I start from some observations about that publication.

Abstract:

In research on violent activism, extremism, radicalization, or jihadism, there appears to be a lack of firsthand or internalist approaches. This lack conflicts with the idea that in order to understand radicalization or extremism, we need to go beyond texts, secondhand interviews, and so on. It is thought that fieldwork may bring more or new understandings as to why people affiliate themselves with militant groups and engage in political violence. Yet, it is often difficult to gain access to these groups because of ideological constraints or suspicion of researchers being spies. “How did you get access to the field?” is therefore a frequently asked question. Based upon ethnographic work that will be discussed in detail, this chapter takes these observations as a starting point and argues for a relational approach that recognizes that state, media, and academia are not outside the field but constitutive in constructing it.

de Koning, Martijn, ‘Accessing the Field, Defining People, and Exploring Extended Complicity: Reflections on a Framework for Ethnographic Research with Militant Activists’, in Rik Peels, and Lorne L Dawson (eds), Explaining Extreme Belief and Behavior: Theoretical, Methodological, and Ethical Challenges (New York, NY, 2026; online edn, Oxford Academic, 20 Jan. 2026), https://doi.org/10.1093/9780197768914.003.0009 .

Peels, Rik, and Lorne L Dawson (eds), Explaining Extreme Belief and Behavior: Theoretical, Methodological, and Ethical Challenges (New York, NY, 2026; online edn, Oxford Academic, 20 Jan. 2026), https://doi.org/10.1093/9780197768914.001.0001

Niets doen is islamofobie faciliteren: tijd voor een daadkrachtige aanpak

Oproep aan Nederlandse overheid en politieke partijen
15 maart 2026

Moslimdiscriminatie, islamofobie en moslimhaat zijn dagelijkse realiteit in Nederland – versterkt én gelegitimeerd door beleid, politiek en instituties. Wie nu nog wegkijkt, kiest actief de kant van ongelijkheid en vernedering.

In 2022 is door de Verenigde Naties unaniem een resolutie aangenomen waarin 15 maart is uitgeroepen tot Internationale Dag tegen Islamofobie. Deze resolutie verplicht Nederland verplicht om aanvallen op moslims en hun heilige plaatsen ondubbelzinnig te veroordelen, actief bij te dragen aan tolerantie en vrede, en om deze dag zichtbaar te markeren met concrete activiteiten op alle niveaus.

In dat kader doen wij, het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie, de oproep aan het kabinet, de overheid, lokale overheden en alle democratische partijen nu eindelijk werk te gaan maken van de aanpak van islamofobie.

De feiten liegen immers niet

• Het Nationaal Onderzoek Moslimdiscriminatie (Cuba et al, 2025) laat zien dat moslims structureel worden gediscrimineerd in onderwijs, werk, huisvesting, zorg en in contact met de overheid; het gaat nadrukkelijk niet om losse voorvallen maar om een patroon.
• In 2024 werd een recordaantal meldingen van moslimdiscriminatie gedaan bij antidiscriminatievoorzieningen, politie en online meldpunten; moslimdiscriminatie vormt een groeiend aandeel van alle discriminatiemeldingen in Nederland (Butter, 2025).
• Het College voor de Rechten van de Mens (2025) spreekt expliciet van een omvangrijk, structureel én institutioneel probleem: moslims worden op meerdere gronden en op vele terreinen benadeeld, wat leidt tot achterstelling en maatschappelijke achterstand.​
• Onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut (2017) laat zien dat negatieve beelden over moslims breed leven en dat politieke en mediataal, samen met ervaren bedreiging, belangrijke triggerfactoren zijn voor discriminerend gedrag.

En zo zijn er nog tientallen andere factsheets en onderzoeken die duidelijk maken dat moslimdiscriminatie, islamofobie, moslimhaat en institutionele uitsluiting van moslims aan de orde van de dag zijn.

Daarom hebben we voor de verkiezingen in een manifest met klem aandacht gevraagd voor de aanpak van islamofobie. Dit manifest werd onderschreven door meer dan 450 islamitische organisaties en 170 maatschappelijke organisaties.

Politiek zwijgen en rituele dans

Ondanks dat de feiten niet liegen, doet de politiek al jaren niets. De aanpak blijft beperkt tot lippendiensten en rituele dansen: een conferentie hier, een projectsubsidie daar, maar geen enkele maatregel. Het huidige kabinet nam zelfs niet eens de moeite moslimdiscriminatie op te nemen in het regeerakkoord, maar nam wél maatregelen die op gespannen voet staan met artikel 1, zoals het zwaarder beboeten van vrouwen die een niqab dragen. De boodschap is duidelijk: jouw lichaam, jouw geloof, jouw vrijheid zijn minder waard als je moslim bent.

Het probleem wordt genegeerd, gemarginaliseerd en weggemoffeld. Moslimdiscriminatie wordt als vorm van discriminatie gediscrimineerd. Er is beleid voor “algemene discriminatie”, er zijn mooie woorden over “inclusie”, maar zodra het expliciet over moslims gaat, wordt het stil. Een meerderheid van de Tweede Kamer, inclusief de huidige coalitiepartijen, weigert het onderwerp plenair in de Kamer te behandelen. Zelfs na het landelijk onderzoek naar moslimdiscriminatie, aangevraagd door diezelfde Kamer, wordt een debat erover geblokkeerd. Dat is geen onvermogen, dat is een politieke keuze.

Normalisering van moslimhaat

Misschien niet verrassend: een grote groep uiterst rechtse partijen – met PVV voorop, gevolgd door FVD, JA21, BBB en SGP – ontzegt met haar voorstellen aan moslims elementaire rechten. Zij bouwen hun politieke winst op het demoniseren van een minderheid. Maar wat teleurstellend én gevaarlijk is: de zogenoemde middenpartijen nemen hier onvoldoende stelling tegen, schuiven op richting extreemrechts, laten hun taal overnemen en doen alsof dit “het nieuwe normaal” is. Door mee te buigen normaliseren zij moslimdiscriminatie en schuiven ze de grenzen van wat acceptabel is steeds verder op.

Zo glijden we stap voor stap naar een situatie waarin moslims mogen worden beledigd, uitgesloten en gecriminaliseerd, terwijl het politieke midden toekijkt, meepraat en hooguit mompelt dat “de toon misschien wat milder kan”.

Pappen, nathouden en koloniale reflex

Wij roepen daarom deze partijen op stelling te nemen tegen alle vormen van discriminatie en niet te discrimineren bij de aanpak van discriminatie. Wie artikel 1 zegt te verdedigen, moet dat ook doen als het om moslims gaat. De kersverse minister Van Aartsen liet onlangs in een Kamerbrief weten dat er twee keer per jaar een interdepartementaal overleg plaats zal vinden met moslimorganisaties en dat er een onderzoek komt naar “effectieve interventies” tegen moslimdiscriminatie. Dat klinkt netjes, maar het is pappen en nathouden in lijn met koloniale tradities: het zoveelste overlegje, het volgende door de overheid gesubsidieerde onderzoekje, misschien wat buurtborrels en dialoogavonden als interventiedoekje voor het bloeden – en dan verdwijnt alles weer in een la.

Het probleem zit niet alleen in onbegrip tussen mensen in de wijk of op de werkvloer. We weten al lang wat werkt tegen moslimdiscriminatie. Mensenrechtenorganisaties, moslimorganisaties, organisaties die zich inzetten tegen islamofobie en onafhankelijke onderzoekers wijzen al jaren feilloos aan waar het écht wringt: in beleid, in wetgeving, in handhaving, in een politiek discours dat moslims als tweederangsburgers behandelt.

Een overheid die niets doet, laat een miljoen Nederlandse moslims in de steek. Niets doen betekent islamofobie faciliteren. Het is tijd om verantwoordelijkheid te nemen en stappen te gaan zetten.

Van erkenning naar daad

Wat nodig is, is geen nieuw rapport en geen volgende ronde symbolische ontmoetingen, maar erkenning en actie. Dat begint met erkenning van moslimdiscriminatie en islamofobie als serieus, structureel en institutioneel probleem. Met duidelijke normstelling door bestuurders en politici die verklaren belang te hechten aan artikel 1 van de Grondwet. Voeg de daad bij het woord

• Stop de marginalisering van islamofobie
• Neem als landelijk en lokaal politicus, maar ook bijvoorbeeld als journalist ondubbelzinnig stelling tegen iedere vorm van moslimdiscriminatie en islamofobe uitingen, ongeacht van welke partij of welk “kamp” die komen. Datzelfde zou – terecht – gebeuren wanneer politici zouden voorstellen vrouwen, joden of lhbtiq+’ers elementaire rechten te ontzeggen. Er is geen enkel excuus om moslims anders te behandelen.
• Stop met het samenwerken met of normaliseren van politici die moslims elementaire rechten willen ontzeggen.
• Maak moslimhaat expliciet onderdeel van antidiscriminatiebeleid, met concrete doelen, middelen, toezicht en sanctionering.

Onze eisen

Wij eisen op landelijk en lokaal niveau een stevig, zichtbaar en toetsbaar beleid tegen moslimhaat, met een vergelijkbare ambitie en inzet als de – terechte – aanpak van antisemitisme. Geen tweederangs bescherming voor moslims, geen tweesporenbeleid in de bestrijding van haat.

De landelijke overheid moet een beleid opstellen tegen islamofobie, een nationaal coördinator tegen islamofobie en moslimdiscriminatie aanstellen en stappen gaan zetten om moslims te beschermen tegen discriminatie, haat, uitsluiting en geweld.

We roepen bestuurders en politici van democratische partijen, landelijk en lokaal, op om stelling te nemen tegen iedere vorm van discriminatie en haat jegens moslims. Neem je verantwoordelijkheid, stel normen en stop met het normaliseren van islamofobie.

Wij roepen mensenrechtenorganisaties en de NCDR op om ons te steunen en meer prioriteit te geven aan het expliciet benoemen van moslimdiscriminatie; niet verstopt onder brede labels, maar als concreet en eigenstandig probleem. Wij roepen antidiscriminatievoorzieningen en de politie op zich (nog) meer in te spannen om moslimdiscriminatie te registreren, te herkennen en door te zetten. En we roepen OM en rechters op om zaken van moslimdiscriminatie daadkrachtig op te pakken, zodat het duidelijk wordt: de rechtsstaat is óf er voor iedereen, óf ze is er in feite voor niemand.

Zolang moslims in Nederland minder veilig zijn, minder gehoord worden en minder serieus genomen worden, is het geen neutrale keuze om te zwijgen. Dan is zwijgen meewerken.

Namens het manifest tegen Islamofobie

Het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie

De recente boete die de Autoriteit Persoonsgegevens heeft opgelegd aan tien gemeenten laat, opnieuw, zien hoe problematisch dit is, omdat beleid dat zich specifiek op moslims richt vaak gebaseerd is op reeds bestaande ongelijke behandeling en al snel leidt tot verdere ongelijke behandeling, privacy-schendingen.

In deze blog een korte uiteenzetting over wat er precies gebeurd is met een focus op gemeente Tilburg, waarom dit juridisch én maatschappelijk problematisch is, en welke lessen moskeeën en anti-islamofobie-organisaties hieruit kunnen trekken.

De surveillance van moslims – de Tilburgse casus

Tussen 2020 en 2021 liet de gemeente Tilburg een zogenoemde krachtenveldanalyse uitvoeren binnen de lokale islamitische gemeenschap. Het doel, zo stelde de gemeente later, was het versterken van kennis binnen de ambtelijke organisatie om beter beleid te kunnen maken.

De gemeente presenteerde de aanleiding voor het onderzoek als een opeenstapeling van (inter)nationale gebeurtenissen: de val van het IS-kalifaat, de Turkse couppoging, discussies over salafisme, zorgen over onvrijwillige overnames van moskeebesturen en bredere politieke debatten over veiligheid en integratie. Dit alles werd een onderbouwing voor de behoefte aan ‘meer inzicht’ in de islamitische infrastructuur. Het onderzoek richtte zich op actoren (organisaties) die zichzelf als islamitisch profileren en betrof de periode 2016–2021.

Negentien islamitische organisaties werden benaderd voor medewerking. Iets meer dan de helft werkte mee; anderen deden dat niet, soms uit principe. Met drie organisaties sprak de gemeente expliciet over hun zorgen.

Extern onderzoeksbureau NTA leverde in 2021 een conceptrapport op. Dat rapport bevatte persoonsgegevens van bestuursleden, predikers en sprekers – gegevens die vallen onder de zwaarst beschermde categorie van privacywetgeving, omdat zij direct te maken hebben met religie.

Het conceptrapport werd gedeeld met politie en justitie in de lokale gezagsdriehoek. Pas daarna concludeerde de gemeente dat deze vorm ‘niet bruikbaar’ was. Het rapport werd verwijderd en er kwam een nieuwe versie zonder persoonsgegevens, die uiteindelijk niet meer werd gebruikt.

Bescherming van privacy en persoonsgegevens

In 2026 kreeg Tilburg alsnog een boete van 25.000 euro van de Autoriteit Persoonsgegevens. De Tilburgse zaak staat niet op zichzelf: ook de gemeenten Delft, Ede, Eindhoven, Gooise Meren, Haarlemmermeer, Hilversum, Huizen, Veenendaal en Zoetermeer kregen deze boete. Een aantal gemeenten heeft de rapporten bovendien verstrekt aan onder meer de politie, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Tegen Veenendaal was al een rechtszaak aangespannen door de lokale moskee en deze zaak werd door de gemeente verloren.

De AP legt de gemeenten de boete op, omdat zij dossiers met gevoelige informatie over islamitische inwoners hebben verwerkt, zonder dat deze inwoners dat wisten. De gemeenten hebben daarmee de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) overtreden. Zij mochten deze informatie niet hebben. Ook hebben zij hiermee gegevens over de religie en politieke voorkeuren van mensen verwerkt, terwijl dit vrijwel altijd verboden is. Overigens heeft Tilburg dus wel de betreffende organisaties vooraf geïnformeerd.

Kort gesteld stelde de AP vast dat:

• bijzondere persoonsgegevens zijn verwerkt zonder voldoende wettelijke grondslag;
• het delen van het conceptrapport met politie en justitie niet was toegestaan;
• de overtreding plaatsvond over een beperkte periode, maar desalniettemin ernstig was.

Wat de AP niet vaststelde, is dat hier sprake is van discriminatie en islamofobie. Juridisch gezien ging het dus om een privacy-overtreding, niet om een vastgestelde schending van het anti-discriminatierecht.

Islamofoob onderzoek

Stel je voor dat IS of Al Qaeda een aanslag pleegt in Parijs. Voor sommige politici is dit reden om op te roepen tot minder islam en remigratie (etnische zuivering) van moslims. Voor sommige activisten is dit reden om een moskee om de hoek in brand te steken. Voor sommige gemeenten is dit reden om specifiek en stiekem de lokale moslimbevolking te monitoren op verdachte tendensen. Wanneer we deze drie voorbeelden zien als een taalspel, kunnen we stellen dat de spelling flink verschilt, maar de grammatica hetzelfde is: het over één kam scheren van moslims over de hele wereld, hen zien als een bevolkingsgroep waar een mogelijke dreiging vanuit gaat en die interventie behoeft. Wat die interventie dan precies is, verschilt, maar de islamofobe grammatica is hetzelfde: moslims worden geviseerd omdat ze moslim zijn.

Hier bevinden we ons op het terrein van institutionele islamofobie. Daarmee wordt beleid bedoeld dat moslims systematisch anders behandelt dan anderen, zonder dat daar expliciete haat of kwade wil aan te pas hoeft te komen.

De Tilburgse casus laat zien hoe dit werkt:

• Selectieve focus: het onderzoek richtte zich uitsluitend op organisaties die zich als islamitisch profileren. Andere religieuze of levensbeschouwelijke gemeenschappen werden niet vergelijkbaar onderzocht.
• Probleemframing: de aanleiding lag in veiligheids- en radicaliseringsdiscoursen. Islam werd daarmee impliciet gekoppeld aan risico’s.
• Securitisering: het delen van het rapport met politie en justitie laat zien dat moskeeën niet alleen als maatschappelijke partners, maar ook als veiligheidsobjecten werden gezien.
• Beperkte democratische controle: de gemeenteraad werd niet vooraf geïnformeerd, omdat het onderzoek als intern en ambtelijk werd beschouwd.

Samen vormen zij echter een patroon (dat veel breder is dan deze 10 gemeenten) waarin moslims als uitzonderingscategorie worden behandeld. Het gaat niet om open vijandigheid, maar om systemen en routines die moslims structureel anders behandelen, vaak onder veiligheids- of integratiebeleid dat ook al zijn wortels heeft in koloniale en racistische kaders.

Een veelgehoorde verdediging is: “We wilden alleen meer kennis.” Maar kennis vergaren is nooit volledig neutraal. De vraag wie wordt onderzocht, waarom, en in welke context, zegt alles.

Wanneer een gemeente besluit om specifiek de moslimgemeenschap in kaart te brengen – haar organisaties, netwerken, kwetsbaarheden en ‘weerbaarheden’ – dan wordt religie een beleidsmatig ordeningsprincipe. Zeker wanneer deze kennis wordt gedeeld binnen veiligheidsstructuren, verandert een sociaal-maatschappelijke gemeenschap in een bestuurlijk risico-object. Voor moskeeorganisaties is dit een herkenbare ervaring: participatie wordt gevraagd, maar onder voorwaarden die andere groepen niet krijgen.

Tilburg is hierin opvallend transparant in vergelijking met andere gemeenten, maar dat maakt het probleem niet kleiner. De raadsbrief laat zien hoe logisch het werd gevonden om religieuze infrastructuren van moslims in kaart te brengen en hoe acceptabel het leek om bestuursleden en predikers te noemen. Deze beleidsroutines wijzen erop dat moslims eerder gezien worden als beleidsobject en kennisobject, waarbij stereotype en hypergeneraliserende opvattingen over islam en beleidsrelevante categorie worden. Dat moslims gelijkwaardige maatschappelijke actoren en burgers met rechten zouden moeten zijn, is iets wat hoogstens achteraf opkomt.

Transparantie en anti-islamofobie

Juist omdat Tilburg relatief transparant is in haar optreden, laat deze casus zien dat transparantie noodzakelijk is (anders kan er geen verhaal gehaald worden en is democratische controle onmogelijk), maar niet voldoende. Transparantie voorkomt niet dat grondrechten worden geschonden, dat er ongelijke behandeling plaatsvindt en dat de moslims gemarginaliseerd worden. In deze context, wanneer de gemeente de uitnodiging doet voor deelname en wanneer die zucht naar kennis er is uit veiligheidsoverwegingen, is vrijwilligheid eigenlijk ook beperkt. Niet meewerken kan immers gezien worden als ‘onwil’, ‘geslotenheid’, ‘afkeer’, wat verdere argwaan kan oproepen: ‘men heeft iets te verbergen’.

De belangrijkste les uit Tilburg is dat goede bedoelingen en transparantie geen garantie zijn voor rechtvaardig beleid. Voor maatschappelijke organisaties zijn er concrete aandachtspunten:

1. Stel altijd de gelijkheidsvraag: Waarom richt dit onderzoek zich op moslims? Worden andere religieuze of maatschappelijke groepen ook onderzocht? Zo niet, waarom niet?
2. Vraag naar de wettelijke grondslag: ‘Kennisversterking’ is geen juridische basis. Vraag altijd op welke wet een onderzoek is gebaseerd en welke persoonsgegevens worden verwerkt.
3. Wees alert op (raciale) securitisering: Wanneer politie of justitie betrokken zijn, verandert de aard van het onderzoek. Dat vraagt om extra waakzaamheid.
4. Gebruik privacywetgeving actief: De AVG is een krachtig instrument. De boete in Tilburg laat zien dat ook gemeenten hieraan gebonden zijn.
5. Organiseer collectief: Individuele organisaties staan vaak zwak tegenover de overheid. Samen optrekken vergroot de onderhandelings- en beschermingspositie.
6. Herstel van vertrouwen is een overheidstaak: In verschillende gemeenten en landelijk zien we hoe na deze affaires de vertrouwensvraag op tafel ligt. En hoe deze bij moslims wordt gelegd: zij moeten en kunnen de overheid vertrouwen, zo is de boodschap. Maar dat is de omgekeerde wereld. Met de heimelijke onderzoeken is het de overheid die het vertrouwen in moslims heeft opgezegd en heeft laten zien dat deze overheden niet erg vertrouwenswaardig zijn. Een gebrek aan vertrouwen (maar niet per se wantrouwen) is dan juist verstandig. Het is aan de overheid om dit te herstellen op een manier die verder gaat dan transparantie. Er moet serieus werk gemaakt worden van discriminatie op alledaags, institutioneel en politiek niveau; het gebrek aan aandacht voor discriminatie in plannen van het nieuwe kabinet belooft weinig goeds. Voorts is het aan overheden om te bewijzen dat hun plannen niet gebaseerd zijn op of leiden tot ongelijke behandeling van moslims.

Institutionele islamofobie ontstaat niet door één slechte beslissing, maar door herhaalde beleidskeuzes, debatten, onderzoeken die steeds dezelfde groep uitzonderen. De Tilburgse zaak staat niet op zichzelf. Meerdere gemeenten lieten vergelijkbare onderzoeken uitvoeren. Juist daarom is het belangrijk om deze casus niet te zien als een incident, maar als een signaal. Islamofobie is niet altijd luid of zichtbaar. Soms zit zij verstopt in rapporten, beleidsnotities en goedbedoelde onderzoeken. De casus Tilburg laat zien hoe dun de lijn is tussen ‘kennis vergaren’ en het problematiseren van een hele gemeenschap.

The discussion takes inspiration from a new book by Annelies Moors Doing Ethnography – Institutional Surveillance and the Struggle for Epistemic Diversity. In this book Moors examines how increasing regulation in academia—from ethics reviews and open science mandates to integrity protocols—affects ethnographic research in practice. The book addresses core concerns such as informed consent, doing no harm, transparency, anonymity, researcher positionality, and the politics of sharing data and field notes.

Doing Ethnography makes a compelling case that today’s one-size-fits-all approaches to research ethics, often rooted in quantitative and (post-)positivist traditions, do not always fit the realities of ethnographic fieldwork. Instead, it argues for a context-sensitive ethics of care that recognises relationships, power, and situated knowledge. The book—and this discussion—offer a timely invitation to rethink institutional norms and to reaffirm the value of epistemic diversity as a condition for academic freedom.

This essay explores how solidarity with Palestine is made to work among Muslims in Europe today. It investigates not just the ethical intentions behind solidarity, but the ways in which it is structured, enabled, and constrained. Drawing on Mitchell Dean’s analytics of governmentality and the different dimensions he proposes for analysis, I argue that solidarity is not merely a gesture of empathy or opposition, but a form of conduct—one that operates through particular regimes of visibility, knowledge and rationality, action repertoires, and subject-formation, shaping the terms through which ordinary people can speak, act, and protest. By mapping a variety of manifestations of solidarity and contestations that result from it, I show how solidarity emerges through negotiation with local political cultures, legal regimes, geopolitics, and within racialised logics of suspicion. This framework allows us to move beyond questions of who stands with whom, and instead ask: under what conditions is solidarity possible? What makes it credible, dangerous, or illegible? And how does it reshape those who engage in it?

Datum: 19 september 16.00 uur

Plaats: Oranje Kerk, Tweede Van der Helststraat 1-3 Amsterdam

In het kader van de Europese dag tegen Islamofobie, die jaarlijks op 21 september plaatsvindt, nodigen het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie (CTID) en SPEAK u uit voor een bijeenkomst op 19 september. Deze bijeenkomst besteedt aandacht aan de opkomst van extreemrechts, de toegenomen islamofobie als gevolg hiervan en over hoe het tij gekeerd moet worden tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober aanstaande. De bijeenkomst vindt plaats in de Oranjekerk, Tweede Van der Helststraat 1-3 Amsterdam.

Programma:

16.00-16.15 uur opening door Saida Derrazi
16.00 tot 16.40 uur Karim Ridwani
16.40 tot 17.05 uur Adem Çatbaş en Haroon Raza
17.05 tot 17.25 uur Anass Koudis
17.25 tot 17.45 uur Martijn de Koning
17.45 tot 18.00 uur Abdou Menebhi
18.00 tot 18.30 uur Interactie publiek
18.30 tot 19.00 uur Afsluiting met hapjes en drankjes

Aanleiding

In de afgelopen jaren zijn extreemrechtse politieke partijen steeds groter geworden in de Nederlandse nationale politiek, denk aan de enorme winst die Wilders behaalde tijdens de Tweede Kamerverkiezingen in 2023. Extreemrechtse partijen verspreiden racistische en islamofobe denkbeelden, waarmee zij verdeeldheid zaaien onder de Nederlandse bevolking. Toenemende islamofobie uit zich onder andere in uitsluiting, stigmatisering, haatzaaien en gewelddadige incidenten, die een uiterst negatieve impact hebben op het welzijn van Nederlandse moslims.

Daarnaast is het demissionaire kabinet nalatig in de aanpak van de genocide in Gaza, wat ervoor zorgt dat de genocide in stand wordt gehouden. Er is een veel hardere aanpak nodig, met maatregelen die daadwerkelijk een einde zullen maken aan deze genocide. Wij verwachten van politieke partijen dat zij zich inzetten tegen racisme, voor het beëindigen van islamofobie en van de genocide in Gaza.

Thema’s en sprekers

Verschillende sprekers komen aan het woord over het huidige politieke klimaat en over de Tweede Kamerverkiezingen:

Roemer van Oordt is moderator bij deze bijeenkomst.

Roemer van Oordt is politicoloog (Midden-Oostenstudies) en onderzoeker/adviseur bij projectbureau Zasja.

Introductie door Saida Derrazi (mensenrechtenactiviste/Coördinatrice Collectief voor en door moslimvrouwen)

De opkomst van extreemrechts en islamofobie in Europa – Karim Ridwan, Collective for Countering Islamophobia in Europe (CCIE)
Karim Ridwan is advocacy officer in de afdeling internationale betrekkingen van het CCIE

Aangifte tegen Wilders – Adem Çatbaş
Strafrechtadvocaten Adem Çatbaş en Haroon Raza hebben namens het leeuwendeel van de Nederlandse moslims aangifte gedaan tegen Geert Wilders vanwege een afbeelding die hij plaatste op X, waarin een lachende blonde vrouw, als symbool voor de PVV, afgebeeld werd naast een boze vrouw met een hoofddoek, volgens Wilders symbool voor de PvdA. Deze uiting op X is in strijd met meerdere artikelen uit het Wetboek van Strafrecht, waaronder het verbod op groepsbelediging en het verbod op aanzetten tot haat, discriminatie of geweld. In zijn bijdrage zal Çatbaş vertellen over de noodzaak van de aangifte en de juridische achtergrond ervan.

Islamofobie en anti-Palestijns racisme – Anass Koudis Meld islamofobie
Meld islamofobie is een onafhankelijk burgerinitiatief, opgericht met het doel om actie te ondernemen tegen de toename van islamofobe uitsluiting, discriminatie en ontmenselijking van moslims. Zij zijn bezig met het schrijven van een rapport over de overeenkomsten tussen islamofobie en anti-Palestijns racisme, twee vormen van discriminatie die regelmatig met elkaar verweefd raken. Tijdens de bijeenkomst zal Anass namens Meld islamofobie vertellen over deze vormen van discriminatie en de samenhang ertussen.

Institutionele islamofobie – Martijn de Koning
Martijn de Koning is universitair hoofddocent Islam, Politiek en Samenleving aan de Radboud Universiteit. Hij doet antropologisch onderzoek naar moslims in Europa – over radicaliseringsbbeleid, activisme en islamofobie. De Koning zal een lezing geven over institutionele vormen van islamofobie, zoals het toezicht houden op moskeeën en het discrimineren van moslims door financiële instellingen en banken.

De Tweede Kamerverkiezingen: Het tij keren – Abdou Menebhi
Abdou Menebhi is medeoprichter van het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie. De activiteiten van het collectief bestaan uit het signaleren en registreren van islamofobe uitingen in de media en in het maatschappelijk veld, het geven van voorlichting, het onder de aandacht brengen van islamofobie bij de politiek en het verrichten van verder onderzoek. Het collectief heeft een manifest opgesteld met verwachtingen van politieke partijen in het licht van de Tweede Kamerverkiezingen. Hierin worden politieke partijen opgeroepen om islamofobie te herkennen als vorm van discriminatie, om samenhangend beleid en juridische instrumenten te ontwikkelen voor het bestrijden er van en om Artikel 1 uit de Grondwet te respecteren en in overweging te nemen bij het opstellen van partijprogramma’s.

Bijwonen

Wij nodigen onderzoekers, beleidsmakers, maatschappelijke organisaties, activisten en andere geïnteresseerden van harte uit om deel te nemen aan deze bijeenkomst.
Wilt u deze bijeenkomst bijwonen? Stuur dan een e-mail naar info@collectieftegenislamofobie.nl. Het aantal plaatsen is beperkt; aanmelden is nodig.

Europa ziet zichzelf graag als neutraal en seculier: religie en politiek zouden gescheiden zijn en alle burgers gelijk behandeld. Dat klinkt rechtvaardig en beschermend. Maar in de praktijk blijkt dit ideaal niet altijd neutraal uit te pakken. Neutraliteit kan moslims beschermen tegen discriminatie, maar ook leiden tot uitsluiting – of zelfs al van meet af aan islamofoob zijn.

Hoe secularisme kan beschermen

Idealiter zou secularisme garanderen dat niemand bevoordeeld of benadeeld wordt vanwege zijn of haar geloof. De overheid hoort geen religie voor te trekken en geen religie op te leggen. Dat betekent: burgers mogen hun geloof belijden, gebedshuizen bouwen, hun feestdagen vieren en religieuze kleding dragen. Dit is wat we een open vorm van neutraliteit kunnen noemen: een kader dat ruimte biedt voor diversiteit. We zouden dit inclusief secularisme kunnen noemen: de staat garandeert vrijheid en gelijkheid, maar erkent tegelijk dat religie zichtbaar aanwezig mag zijn in de samenleving.

Neutraliteit als uitsluiting: casus Nederland

Maar in de praktijk gaat secularisme ook of vooral over de onderwerping van religie aan de staat en het zoeken naar compromissen daarover. Dat zorgt in ieder land voor een eigen historisch gegroeid en nog steeds dynamisch traject van opvattingen over neutraliteit, scheiding kerk – staat, enzovoorts. Discussies daarover zijn niet ten einde.

In Nederland zien we dat op dit moment in het debat over de gedragscode ‘lifestyleneutraliteit’ bij de politie. Volgens deze code mogen agenten geen religieuze of levensbeschouwelijke symbolen dragen: geen hoofddoek, geen tulband, geen keppeltje, geen kruisje. Het idee is dat de politie neutraal moet zijn, omdat zij het gezag van de staat vertegenwoordigt en voor iedereen herkenbaar en betrouwbaar moet zijn. Voorstanders zeggen: als een agent religieuze symbolen draagt, kan dat de indruk wekken dat hij of zij partijdig is. Dat op zich laat al twee opmerkelijke zaken zien. Namelijk dat de opvattingen over het uniform mede worden bepaald door subjectieve invullingen van het publiek (daar is overigens geen onderzoek naar en we weten het niet echt). En tweede dat religie wordt opgevat als iets dat zou botsen met de noodzakelijke onpartijdigheid van agent. Maar een religieuze agent is niet meer of minder neutraal dan een areligieuze agent. Er zijn, ook hier, geen aanwijzingen dat het zo werkt.

Maar er is meer. De praktijk laat een scheef beeld zien over hoe verschillende religies en afkomsten in debat worden behandeld:

• Hoofddoek: in de publieke discussie wordt vooral de islamitische hoofddoek gezien als bedreiging voor neutraliteit. Het debat draait vaak om moslima’s die bij de politie willen werken. Tegenstanders vrezen dat burgers hen als ‘minder neutraal’ zien.
• Tulband: voor sikhs gaat de tulband niet alleen over religie, maar ook over identiteit en eer. In andere landen (bijv. Canada en het VK) is de tulband toegestaan bij de politie zonder dat dit de neutraliteit aantast. In Nederland is het symbool van neutraliteit juist zo strikt gedefinieerd dat de tulband automatisch buiten de norm valt.
• Keppeltje: het joodse keppeltje wordt in de discussie minder prominent genoemd, maar is technisch even uitgesloten. Dat roept de vraag op: waarom is de hoofddoek zo’n centraal symbool geworden in dit debat, en niet het keppeltje? Dit verschil toont hoe de islam vaak sneller als bedreiging wordt gezien dan andere religies.

Hier zien we dat neutraliteit wordt gebruikt als argument voor uitsluiting. Terwijl religieuze symbolen in theorie gelijk behandeld zouden moeten worden, speelt in de praktijk een duidelijke hiërarchie van religies mee: we kunnen dit een religio-raciale hiërarchie noemen.

Historische wortels: secularisme en racisme

De relatie tussen secularisme en racisme is niet nieuw, maar gaat diep terug in de Europese geschiedenis.

1. Religie als ras vóór modern racisme
   In de vroegmoderne periode werden joden en later ook moslims in Europa niet alleen als religieuze anderen gezien, maar ook geracialiseerd. Hun religieuze kenmerken – besnijdenis, dieetvoorschriften, kleding – werden geïnterpreteerd als onveranderlijke eigenschappen en eigenschappen die iets zeggen over het innerlijk van de mensen, vergelijkbaar met wat later raciale kenmerken zouden worden.
2. Secularisme als Europees project
   Met de Verlichting en de opkomst van de moderne staat werd religie gepresenteerd als iets dat naar de privésfeer moest worden verwezen. Maar dit secularisme was niet universeel: het was gebaseerd op een protestants-christelijk kader. Religie mocht bestaan, maar alleen zolang het zich schikte naar de dominante cultuur.
3. Koloniaal verband
   In de koloniale context werd secularisme ingezet als instrument om macht uit te oefenen. Europese overheersers bestempelden inheemse religies als primitief, irrationeel of fanatiek, en gebruikten dit om hun eigen beschavingsoverwicht te legitimeren. Andere religies, zoals islam, worden soms juist gezien als inherent gevaarlijk. Zo raakten secularisme en racisme verstrengeld.
4. De islam als ultieme ander
   Binnen dit historisch kader werd de islam steeds meer neergezet als de religie die niet inpasbaar was in de seculiere orde. De moslim werd “de irrationele ander” die per definitie buiten de neutrale norm stond. Hierin zit de wortel van wat we nu islamofobie noemen: een mengvorm van religieuze en raciale uitsluiting.

Dit betekent dat neutraliteit geen neutraal beginsel is, maar een historisch product van een christelijk-seculiere traditie die raciale hiërarchieën in stand hield. Christelijke-seculiere ideeën bepalen zo welke religies als rationeel en compatibel worden beschouwd, en welke niet. Islamofobie is dus geen toevallige ontsporing van een liberaal seculier modern project, maar ligt juist in de kern van dit seculiere project ingebakken.

Conclusie

Neutraliteit en secularisme hebben twee gezichten. Ze worden gebruikt om een gezicht van vrijheid en gelijkheid te laten zien, maar ze kunnen ook dienen als rechtvaardiging voor uitsluiting. De Nederlandse discussie over neutraliteit bij de politie laat zien hoe vooral de islam disproportioneel wordt neergezet als bedreiging voor de neutrale staat.

Vanuit historisch perspectief is dit geen toeval. Secularisme is in Europa altijd verweven geweest met raciale logica’s: religie werd gebruikt als marker van onveranderlijk en intrinsiek verschil en later vertaald naar raciale categorieën. Islamofobie past dus in een lange traditie waarin religie en ras samen de grenzen van de Europese gemeenschap bepaalden.

De uitdaging ligt erin om neutraliteit opnieuw vorm te geven, niet als het stilzwijgend bevestigen van een christelijk-seculiere norm, maar als een inclusief project dat pluraliteit erkent. Maar dat betekent in feite het ontmantelen van hedendaags secularisme.

Wanneer we vandaag de dag het woord islamofobie horen, denken velen aan vooroordelen, discriminatie of misschien zelfs angst of haat tegen moslims. Dat is niet per se fout, maar om te begrijpen hoe fundamenteel islamofobie verankerd is in de historische en hedendaagse Europese context, is het verstandig om islamofobie niet te zien als  geen optelsom van incidenten of individuele haatdragende uitspraken, maar als een vorm van racisme. En om dat te begrijpen moeten we kijken naar hoe religie en ras in de moderne geschiedenis steeds weer met elkaar verstrengeld zijn geraakt.

Islamofobie als racisme: wat betekent dat?

Racisme gaat niet alleen over huidskleur zoals vaak wordt gedacht maar waarmee we eigenlijk een pseudo-wetenschappelijke leer uit de 18^e en 19^e eeuw overnemen. Racisme is het gevolg van en een manier om hele groepen mensen te reduceren tot een onveranderlijke en problematische ander. Het proces waardoor dat gebeurt, noemt kunnen we racialisering noemen.

Bij moslims zien we dat heel duidelijk: of je nu praktiserend bent of niet, of je nu in Rotterdam geboren bent of in Rabat, je wordt vaak behandeld alsof je eerst en vooral moslim bent. Moslim-zijn wordt zo een soort aangeboren eigenschap, iets dat je altijd bij je draagt en dat je plaats in de samenleving bepaalt. Dit is precies wat racialisering doet: religie wordt vastgezet alsof het ras is.

De term moslim wordt daarbij niet ingevuld op basis van hoe een individu zijn/haar religie beleeft en manifesteert, maar op basis van ideeën en definities die van buitenaf worden opgelegd. Dit is evenmin een recent proces, maar al eeuwenoud.

Een lange geschiedenis van verstrengeling

Dit proces is historisch gegroeid met verschillende ijkmomenten in de geschiedenis. Daarbij gaat het niet zozeer om die ijkmomenten als oorzaak van islamofobie. Nee, het gaat erom hoe religie en ras dan wel islam gebruikt zijn om hiërarchisch onderscheid te maken en te legitimeren tussen groepen mensen en de superioriteit van het christelijke Europa te claimen. Denk bijvoorbeeld aan:

• 1453 – De verovering van Constantinopel: de islam als existentiële vijand: Toen de Ottomanen Constantinopel veroverden, werd dit in Europa gezien als een bedreiging voor de hele christelijke beschaving. Moslims waren niet zomaar mensen met een ander geloof: ze werden voorgesteld als een vijandige macht die het voortbestaan van Europa in gevaar bracht. Dit was geen kwestie van theologische verschillen, maar van een collectieve identiteit die Europa definieerde als christelijk, blank en superieur. In de context van de verovering van Constitinopel werden voor het eerst verwijzingen naar ‘Europa’ (als wit-christelijke beschaving) gebruikt om mensen te mobiliseren.
• 1492 – De val van Granada en de gedwongen uitdrijving van joden en moslims: na de Reconquista werden bekeerde moslims en Joden in Spanje nog steeds gewantrouwd. Hun ‘bloed’ zou hen blijvend verdacht maken. Na de verdrijving van moslims en Joden uit Spanje konden zij officieel blijven als ze zich bekeerden tot het christendom. Maar in de praktijk werden bekeerlingen nog steeds gewantrouwd. Het idee van limpieza de sangre (zuiverheid van bloed) stelde dat wie geboren was uit een moslim- of Joodse familie, nooit echt betrouwbaar kon zijn. Hier zie je de eerste duidelijke verwevenheid van ras en religie: geloof werd vastgelegd als iets erfelijks dat je in je bloed draagt – en dus niet kan veranderen. De term reconquista (herovering) suggereert overigens een idee van de voortzetting van de christelijke dominantie op het Iberische Schiereiland; het versterkt de indruk dat er een continuïteit was tussen de christelijke heersers voor het Andalus van de moslims en de christelijke heersers daarna.
• 1683 – Het beleg van Wenen: mythe van de indringer: De mislukte belegering van Wenen door de Ottomanen werd in Europa gevierd als een overwinning op de islam. In de culturele herinnering werd dit een symbool: de islam als ‘indringer’ die net op tijd werd tegengehouden. Tot vandaag wordt dit beeld opgerakeld door extreemrechtse groepen die zichzelf neerzetten als verdedigers van Europa tegen een vermeende islamitische invasie. Ook andere veldslagen (zoals die van Kosovo en Tours / Poitiers) komen geregeld terug al is er een veel gevallen helemaal geen sprake van een veldslag tussen enerzijds christenen en moslims. Het verleden blijft zo doorwerken in hedendaagse islamofobe retoriek.
• Koloniale tijd: Tijdens de West-Europese koloniale expansie in Noord-Afrika, het Midden-Oosten en Zuid-Azië gingen Europese machthebbers religie gebruiken als categorie om mensen te verdelen en te besturen. In Brits-Indië werden bevolkingen ingedeeld en bestuurd op basis van religie. ‘Moslim’ en ‘hindoe’ werden administratieve categorieën die juridische consequenties hadden. Religieuze identiteit werd daarmee juridisch gefixeerd, alsof het een aangeboren eigenschap was.
• 1798 – Napoleon in Egypte en kennis als macht; Toen Napoleon Egypte binnenviel, nam hij wetenschappers mee die de samenleving moesten bestuderen. De islam werd beschreven, gecategoriseerd en geïnterpreteerd door Europeanen, op een manier die hun eigen superioriteit bevestigde. Deze kennisproductie droeg bij aan de racialisering: moslims werden niet alleen overheerst met wapens, maar ook met een beeld van wie ze waren en zouden blijven. Wetenschappers en schrijvers kwamen met ‘oriëntalistische’ beschrijvingen van de islam: een religie die statisch, irrationeel en achterlijk zou zijn. De islamitische wereld werd neergezet als een spiegelbeeld van het rationele en moderne Westen.
• Jaren 50, 60 en 70 van de 20^e eeuw – Arbeidsmigratie : in Europa werden migranten uit Marokko en Turkije aanvankelijk als arbeidskrachten gezien. Pas later werden ze steeds meer aangesproken als ‘moslims’, alsof dat hun primaire en onveranderlijke identiteit was. Tegelijkertijd werd dit kader dominant in het denken over islam in Europa waarmee het idee benadrukt werd dat moslims pas recent in Europa kwamen van buitenaf.
• 1979 – De Iraanse Revolutie en de terugkeer van de islam: De islam werd opnieuw een mondiale politieke factor toen de Iraanse Revolutie uitbrak en de islamisten met Khomeiny als leider uiteindelijk zegevierden. In het Westen versterkte dit het beeld van moslims als irrationele fanatici die een bedreiging vormden voor de internationale orde. Vanaf hier zien we islam steeds vaker in media en politiek verschijnen als synoniem voor gevaar en onvrijheid.
• 1989 – Het einde van de Koude Oorlog: Met de val van de Berlijnse Muur verdwijnt de Sovjet-Unie als vijandbeeld. De islam schuift naar voren als nieuwe ‘ander’. Huntington’s Clash of Civilizations (1993) bevestigt dit narratief: de islam zou qua grondgebied, cultuur en de menselijke psyche fundamenteel anders zijn dan het Westen ondanks de eeuwenlange verstrengeling. Moslims worden geconstrueerd als een beschavingsblok – een collectief subject dat buiten de liberale orde staat.
• 1989 – Grote Excursie: De Grote Excursie in 1989 was de massale verdrijving van circa 300.000 Bulgaarse Turken vanuit Bulgarije naar Turkije. Het communistische regime van Todor Zhivkov voerde een gedwongen assimilatiepolitiek: Turkse namen werden vervangen, taal en religieuze praktijken verboden. De uittocht werd gepresenteerd als een “reis”, maar was in feite etnische zuivering. Deze gebeurtenis toont hoe islamofobie en racialisering samenvloeiden: islamitische identiteit werd voorgesteld als bedreigend, onveranderlijk en onverenigbaar met Bulgaarse natievorming. Zo werd islam niet enkel religieus, maar ook etnisch-politiek gestigmatiseerd, waarmee de Grote Excursie een voorbeeld is van geïnstitutionaliseerde islamofobie in Europa.
• 1995 – Bosnische genocide: In de Balkan dook het eeuwenoude idee van de Balkan als bolwerk tegen de Ottomanen en moslims weer op tijdens de Bosnische genocide in de jaren 1990 en diende als een levendige en gewelddadige herinnering aan hoe bloedig dergelijke verwijzingen en de gelijktijdige constructie van grenzen kunnen zijn. Op 11 juli 1995 verklaarde de Bosnisch-Servische militaire leider Ratko Mladic: “Hier zijn we, op 11 juli 1995, in het Servische Srebrenica. Aan de vooravond van weer een grote Servische feestdag, geven we deze stad cadeau aan de Servische bevolking. Eindelijk, na de opstand tegen de Dahi’s, is de tijd gekomen om wraak te nemen op de Turken in deze regio.”Verwijzend naar de Slag om Kosovo herdefinieerde de Servische en Bosnisch-Servische politieke retoriek Bosniakken als ‘Turken’, beladen met ontmenselijkende connotaties. Dergelijke labels dienden de georganiseerde campagne van vernieling, massamoord, massaverkrachting, internering en het systematisch uitwissen van religieus-cultureel erfgoed. En dit alles ontvouwde zich onder het toeziend oog van internationale – inclusief Europese – leiders, die publiekelijk bezwaar maakten tegen de Servische agressie, maar van wie sommigen de oorlog ook interpreteerden als een “pijnlijk maar realistisch herstel van christelijk Europa” en beweerden dat Bosnië “niet thuishoort” (bij Europa).
• 2001 – 9/11 en de War on Terror: De aanslagen van 11 september 2001 en de daaropvolgende War on Terror institutionaliseren islamofobie wereldwijd. Moslims worden verdacht gemaakt via veiligheidsdiscours, surveillance en antiterreurbeleid. Religieuze identiteit wordt behandeld als inherent potentieel gevaarlijk. Racialisering raakt nu stevig verankerd in wetgeving en beleid.
• 2023 – Islamofobie onder druk: In de huidige wereld, waarin de westerse dominantie onder druk staat, blijft islam een projectiescherm voor angsten over identiteit, migratie en veiligheid. Hoofddoekverboden, integratie-eisen en antiradicaliseringsprogramma’s behandelen moslims vaak niet als burgers met diverse identiteiten, maar als een groep die fundamenteel ‘anders’ is en onder toezicht moet staan. In de huidige context valt daarbij ook de link met anti-Palestijns racisme op dat deels overlapt met islamofobie (veel anti-Palestijnse retoriek is expliciet islamofoob) en deels deelt het dezelfde logica: het fixeren van religieuze en culturele identiteit, het koppelen van een hele groep aan dreiging en geweld, het ontkennen van politieke claims van Palestijnen als legitiem, en het normaliseren van uitsluiting via taal van veiligheid en orde.

Islamofobie is een uiting van een raciale logica die bepaalt wie als volwaardig mens en burger telt, en wie structureel als de ander wordt neergezet. We beschermd, gered en gewroken moet worden en om wie we rouwen en wie niet. Dit is geen toevallig patroon, maar een terugkerend mechanisme: religie wordt niet gezien als een persoonlijke keuze, maar als een collectieve essentie die ‘anders-zijn’ belichaamt.

Hedendaagse voorbeelden: racialisering in beleid en praktijk

Kijken we naar de afgelopen jaren, dan zien we dat dezelfde logica doorwerkt in concreet beleid en maatschappelijke debatten.

• Hoofddoekverboden in Frankrijk en België: de keuze om een hoofddoek te dragen wordt niet behandeld als een individuele religieuze uiting, maar als een collectief symbool dat strijdig zou zijn met ‘Europese waarden’. Daarmee wordt de islam niet slechts gereguleerd als religie, maar als een wezenlijk andere, raciaal gemarkeerde identiteit.
• Integratiebeleid in Nederland en Duitsland: migranten van islamitische afkomst worden vaak aangesproken als groep die zich moet aanpassen, ook als ze al generaties in het land wonen. Hun burgerschap wordt nooit als vanzelfsprekend gezien, maar altijd als ‘voorwaardelijk’.
• Antiradicaliseringsbeleid in Groot-Brittannië (Prevent): moslims worden hier structureel gezien als potentiële risico’s. Zelfs kinderen die religieuze termen gebruiken of kritiek hebben op buitenlands beleid kunnen onder toezicht worden geplaatst. Hier zien we hoe religie en raciale logica samenvallen: het ‘moslim-zijn’ maakt iemand automatisch verdacht.

In al deze voorbeelden wordt de islam behandeld als iets dat niet echt kan opgaan in de nationale gemeenschap. Het moslim-zijn wordt gefixeerd – precies zoals racialisering werkt.

Waarom is dit belangrijk om te begrijpen?

Als islamofobie een vorm van racisme is, dan helpt het weinig om het enkel te bestrijden met campagnes tegen vooroordelen of met meer dialoog. Het gaat namelijk om een structurele logica van uitsluiting. Die logica bepaalt wie als volwaardig burger wordt gezien en wie altijd de ‘ander’ blijft.

Islamofobie heeft hierbij ook altijd te maken heeft met de vraag: wie mag spreken namens de samenleving, en wie wordt als buitenstaander neergezet?

• Als een vrouw met hoofddoek iets zegt over onderwijs, wordt ze al snel gereduceerd tot ‘moslimvrouw’ in plaats van gehoord als docent, moeder of burger.
• Als een moskee subsidie aanvraagt voor sociaal werk, wordt dit beoordeeld in termen van veiligheid en integratie, terwijl kerken vaak zonder deze lens benaderd worden.

Deze voorbeelden tonen dat islamofobie niet alleen gaat om extreme uitingen van haat, maar ingebed zit in hoe beleid, instituties en media moslims systematisch framen als anders.

Tot slot

De geschiedenis leert ons dat islamofobie niet losstaat van andere vormen van racialisering. Net zoals Joden in de middeleeuwen niet konden ‘ontsnappen’ aan hun afkomst, en zwarten in de koloniale tijd niet konden ‘opgaan’ in de koloniale samenlevingen, zo worden moslims vandaag vaak behandeld alsof hun religieuze identiteit onveranderlijk en problematisch is.

Beleidsmakers en journalisten die deze logica willen doorbreken, moeten dus verder kijken dan incidenten. De uitdaging is om te zien hoe beleid, taal en representatie bijdragen aan het bestendigen van een raciaal-religieuze scheidslijn in de samenleving.

Islamofobie is geen kwestie van individuele intolerantie alleen. Het is een manier waarop samenlevingen zichzelf definiëren door moslims structureel als buitenstaanders te plaatsen. Islamofobie is een vorm van racisme, en om dat te bestrijden moeten we erkennen hoe diep ras en religie met elkaar zijn verweven in de moderne wereld.Alleen dan kunnen we werken aan een samenleving waarin moslims niet telkens als de ‘ander’ worden gezien, maar als vanzelfsprekende deelnemers aan het publieke leven.

Vage termen (verheerlijken, gewapende strijd) maken een selectieve toepassing mogelijk, vooral in een context waarin veiligheidsbeleid historisch sterk focust op terrorisme en moslims. Dit kan leiden tot disproportionele vervolging van moslims en hun bondgenoten, vooral rond politieke thema’s als Palestina, en tot criminalisering van symbolen met meerdere betekenissen. Het gevolg is een verdere erosie van de grondwettelijke vrijheden voor Nederlandse burgers, moslims in het bijzonder.

Ga naar de pagina om verder te lezen inclusief het uitgebreide document: HIER.

In July 2025, the District Court of Midden-Nederland handed down a decision that could reverberate far beyond the Dutch town of Veenendaal. The ruling, registered as ECLI:NL:RBMNE:2025:4036, declared that Veenendaal’s covert investigation into the mosque and the broader Muslim community was unlawful, violated Article 8 of the European Convention on Human Rights, and breached basic principles of good governance. The municipality had hired a private firm, NTA, to map potential radicalisation risks without properly informing those being monitored and with no oversight. The resulting report included names, photographs, and detailed personal information, and was shared with national ministries and intelligence services.

The court’s language was unusually direct: there was no legal basis for the operation, and no justification for the manner in which sensitive data had been collected and distributed. Veenendaal must now disclose exactly who received the report and faces a financial penalty if it fails to comply. The municipality has always refused to do so, citing reasons of privacy, which was one of the reasons the mosque decided to go to court. As statement by the chairman of the mosque in April:

“The Veenendaal Islamic community has lost confidence in the municipality. We want to restore trust, but then the municipality must first clean up and give us access to the entire report.”

For human rights advocates and privacy lawyers, this was more than a procedural victory. It was a rare and explicit rejection of a surveillance logic that has been quietly normalised across much of Europe for more than two decades. It also signals a broader trend of Muslim organisations seeking justice and equality through Dutch law as Maurits Berger explains. In this blogpost I will situate the secret investigations and the court case in the context of (talking back to) Islamophobia and surveillance.

From 9/11 to Veenendaal: How Surveillance Became Routine In Europe

To understand the weight of this ruling, we have to go back to 2001. Building on already existing tropes of dangerous Muslims (partly based on ideas about Palestinian resistance) the 9/11 attacks in the United States were instrumentalized for a security transformation across the Western world. European governments rapidly passed counter-terrorism laws, often drafted in haste and with little debate about civil liberties. In broad strokes, the timeline looks something like this:

2001–2004: The global securitisation turn

• Attacks of 11 September 2001 against the US lead to sweeping anti-terror legislation in Europe and elsewhere.
• 2004: Theo van Gogh murder prompts intensified monitoring of Muslim communities in the Netherlands justified by the idea of homegrown radicalization

2005–2015: Institutionalising counter-radicalisation

• 2005: UK expands Prevent strategy after London bombings partly based upon the Dutch counter-radicalization efforts.
• Mid-2000s: France, Belgium, and other states build security-led monitoring into integration policy.
• 2015: Paris and Brussels attacks are used as justification of mosque mapping in France and Belgium.

2016–2021: Local covert operations exposed in the Netherlands

• 2016–2018: Commissioned by the National Coordinator for Counterterrorism, multiple Dutch municipalities hire NTA to investigate mosques in secret.
• 2021: NRC newspaper exposes the practice, sparking national outrage.

In the Netherlands, the 2004 murder of filmmaker Theo van Gogh added fuel to an already heated public discourse about Islam. Across the continent, “radicalisation prevention” became a policy mantra. But prevention was defined almost entirely through a security lens — identifying “risk environments” rather than addressing the social or economic drivers of alienation.

This approach disproportionately targeted Muslim communities. Policies like the UK’s Prevent programme, France’s anti-“separatism” measures, and Denmark’s so-called “ghetto laws” all embedded monitoring and reporting mechanisms into schools, social services, and local councils.

By the late 2010s, covert, municipality-commissioned investigations into specific mosques were being carried out. In the Netherlands, investigative journalists later revealed that at least ten municipalities had secretly hired NTA to carry out such work.Dutch lawyer Elsa van der Loo, one of the lawyers of the Taubah mosque, explains the surveillance of Dutch Muslims in this TRT Report:

The Taubah Case: Drawing a Legal Line

The Taubah Mosque investigation was typical of this new wave. Under the guise of mapping community dynamics, researchers conducted interviews and gathered data without disclosure. The methodology blurred the line between academic research and intelligence-gathering.

The court dismantled the municipality’s defence point by point:

• No statutory authority – Municipalities cannot run intelligence operations without a clear legal mandate.
• Privacy violations – The covert collection of personal data, including religious and political opinions, is a serious breach of Article 8 ECHR.
• Unlawful sharing – Distributing the report to ministries and intelligence agencies amplified the harm.

In part, the municipality’s argument essentially followed a familiar security narrative:
because groups like IS and Al Qaeda have carried out attacks internationally, local authorities are justified in gathering covert intelligence on their own Muslim communities “just in case” signs of radicalisation might emerge.

On the surface, this can sound like a safety-first precaution. But when you unpack it, the logic rests on — and reinforces — structural Islamophobia. Basically, the municipality followed a similar reasoning as a person who commits an arson attack on a mosque after an attack by IS or Al Qaeda. Allow me to unpack this a little.

1. Collective Suspicion

The reasoning treats the local Muslim community as a potential threat category simply because extremists elsewhere claim an Islamic identity. This is a form of guilt by association: the behaviour of a violent minority is projected onto millions of ordinary believers, leading to blanket suspicion.

2. Disproportionate Focus

Comparable reasoning is almost never applied to other forms of political or ideological violence. When far-right extremists carry out attacks, entire neighbourhoods of white, Christian, or secular residents are not secretly mapped, infiltrated, or investigated. The selective focus reflects a racialised and religiously specific lens that exists for a long time but has gained significance as a global security matter after the attacks of 11 September 2001.

3. Security Over Rights

The argument assumes that “security” can legitimately override basic legal protections — such as privacy, freedom of religion, and freedom of association — without specific, individualised suspicion. This echoes the post-9/11 policy climate in which Muslim communities were subjected to surveillance programs without concrete evidence of wrongdoing. In that sense the program of the municipalities was not unique: imam educations after 2005, mosques and Islamic schools in the 1990s and after, have been the object of similar investigations sometimes by private consultancy firms (NTA is not a unique case either), sometimes by municipalities, journalists, academics working to gather information of the intelligence and security agencies and/police without any regard for fundamental rights and jurisdiction.

4. Reinforcement of the “Internal Enemy” Frame

By linking the very existence of a Muslim community to the threat of terrorism, the logic frames Muslims as an internal security problem, rather than as citizens with rights equal to all others. This is a key element of structural Islamophobia: the institutional embedding of Muslim exceptionalism in security policy.

5. Normalising Preventive Overreach

The “better safe than sorry” argument plays into the pre-crime mindset — the idea that authorities should act before any offence is committed, based on vague risk indicators. When applied disproportionately to Muslims, it both entrenches discriminatory monitoring and normalises intrusive, non-evidence based policing.

In short, the municipality’s justification recycles a broader European and global pattern: real acts of terrorism by a tiny number of violent extremists are used to legitimise the disproportionate surveillance of entire Muslim communities, without equivalent treatment of other groups. Or as stated by a spokesperson of a interregional umbrella organisation:

“It is sad to see that the government does not adhere to its own rules and violates the fundamental rights of some of its citizens. There is a certain tension in the case of Muslims.”

This not only erodes trust between communities and authorities, but it also reproduces the structural conditions in which Islamophobia thrives. Moreover, during the court’s session the lawyers of the municipality actually used the Islamophobic logic again by emphasizing the need to act because of violent acts of Muslims elsewhere.

Why This Matters for Europe

While the Taubah case is a Dutch judgment, its implications could perhaps (not a legal expert here) reach well beyond national borders:

• Precedent – It is one of the first court decisions to explicitly condemn local-government-led surveillance of a Muslim community.
• Challenge to “security logic” – It rebukes the idea that anything labelled “counter-radicalisation” is automatically justified.
• Human rights reinforcement – It reaffirms that religious communities enjoy the same protections as any other group.

If taken seriously, the ruling could serve as a reference point for similar challenges in other countries, from Belgium and France to the UK and Austria. This decision is the latest chapter in a longer story — one marked by an expansion of state powers, increased targeting of Muslim communities, and occasional pushback.

The Taubah ruling is a reminder that structural Islamophobia is not just a matter of individual prejudice — it is embedded in policy choices, institutional cultures, and security frameworks. Changing that requires more than court victories; it demands a shift in how governments define safety, community, and belonging. The legal and political ramifications of the verdict are explained very well by my colleague Nawal Mustafa on the site of the public litigation lawyers PILP which was part of the legal team for the mosque.

For now, the Taubah case stands as one of the clearest legal signals yet that the unchecked surveillance of Muslim communities is incompatible with European human rights standards. This public conclusion is important. As stated by the chairman of the mosque:

“Despite repeated denial by the municipality, the judge has now finally established that there was indeed unlawful act. That is an important recognition for us.“

It is a victory that is important for all. As the court aptly considered: conducting such investigations without a legal basis is undesirable and unthinkable in a democratic society, because that would mean that the State could arbitrarily encroach on the rights of its subjects.

While this judgment benefits all Dutch citizens by reinforcing limits on state surveillance, it comes at a cost to those who had to fight it. For Dutch Muslims, it is yet another instance of being the proving ground for Europe’s commitment to civil liberties. As stated by the chairman of a national umbrella organisation:

Even if you have lived and worked in this country for forty or fifty years, people don’t trust you.

Furthermore, we could add, it is the people who are distrusted because of their religious identity who now have to go to court to prove they are worthy of the same rights as everyone else and, moreover, have to secure those rights for everyone.

The Taubah case is a win for privacy, religious freedom, and the rule of law. But it also lays bare a deeper truth: in Europe’s ongoing balancing act between security and liberty, it is often Muslim communities who must bear the weight of pushing that balance back toward justice.