Mijn artikel maakt deel uit van een themanummer over politie en neutraliteit:

Neutraliteit behoort tot de kernwaarden van de politie. Maar wat betekent het vandaag nog om als politie neutraal te zijn? Is neutraliteit uitsluitend een kwestie van onpartijdig handelen, of moet zij ook zichtbaar zijn in de manier waarop de politie zich presenteert? In een samenleving die steeds diverser en sterker gepolariseerd raakt, blijken de antwoorden minder vanzelfsprekend dan vaak wordt aangenomen.

Dit Cahier verkent twee fundamentele dimensies van politieneutraliteit. Enerzijds staat de formele, institutionele rol van de politie centraal: hoe moet een neutrale politie zich verhouden tot religieuze symbolen, maatschappelijke engagementen en de rechtsstaat? Anderzijds onderzoekt het boek het daadwerkelijke handelen van de politie: hoe kan gelijke behandeling worden gewaarborgd en welke uitdagingen stellen etnisch profileren, discriminatie, over- en underpolicing of artificiële intelligentie?

Mag een politieagent een hoofddoek, tulband of keppeltje dragen? Kan een politiekorps deelnemen aan een Pride-optocht? Is verschil in politieoptreden bij demonstraties gerechtvaardigd? En hoe neutraal kan de politie zijn wanneer zij omstreden wetten moet handhaven?

Dit Cahier biedt een veelzijdige en actuele reflectie op een van de meest fundamentele vraagstukken van het hedendaagse politiewerk.

Dit Cahier 80 is samengesteld onder redactie van Lodewijk Gunther Moor, Timo Kansil, Eddy Deraedt, Patrick Loobuyck en Jasper van der Kemp.

Met bijdragen van Dionne Abdoelhafiezkhan, Bas Böing, Jesse Dusseljee, Paul Frissen, Quirine Ganzeboom, Martijn de Koning, Mijchanou Kowalczyk, Jair Schalkwijk, Luuk Slooter, Henk den Uijl, David De Vaal, Jasper Van Steenbergen, Bernard Welten en Cemil Yilmaz

Zie HIER voor Cahier 80.

Europese dag tegen islamofobie: Islamofobie kunnen we zien als vorm van racisme die draait om afkeer van (vermeende) moslims omwille van hun identiteit en geloof. Gezien de bloedige geschiedenis van Europa zeer relevant, ook nu in grote en kleine vormen https://t.co/Jf39C4Oo2T pic.twitter.com/aV0KW12DrO

— Martijn de Koning (@Martijn5155) September 21, 2026

In een item voor het NOS journaal legt CMO-voorzitter Muhsin Köktas uit waarom mensen niet melden: er gebeurt vaak niets met een melding, of slachtoffers horen achteraf niet wat ermee is gebeurd, of mensen denken dat het toch geen zin heeft. Deze ervaring zien we voortdurend terugkeren in onderzoek naar islamofobie en kennen we ook van andere organisaties als Meld Islamofobie, Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie (CTID) en Muslim Rights Watch Nederland (MRWN). De bereidheid om te melden hangt immers ook af van de vertrouwenswaardigheid van de overheid; het omgekeerde echter telt ook: wat niet gemeten wordt bestaat bestuurlijk gezien nauwelijks. Binnen moslimgemeenschappen zelf speelt bovendien ook een vorm van normalisering:  “het hoort erbij”, “geen problemen maken.” Dit verhoogt ook de drempel om te melden.

De moskee als projectiescherm

Agressie tegen moskeeën is niet nieuw, we kennen dit zeker vanaf 1976 toen in Schiedam tijdens rellen tegen de lokale Turkse gemeenschappen een moskee in brand werd gestoken. Maar we kunnen zelfs wijzen op de koloniale context toen de Masjid Raya moskee werd vernietigd tijdens de eerste Nederlandse invasie. Ewoud Butter houdt voor Republiek Allochtonië een lijst bij die teruggaat tot 2001.

In het huidige Nederlandse politieke en religieuze landschap lijkt de moskee een projectiescherm te zijn geworden, een zondebok zo u wilt, voor allerlei maatschappelijk ongenoegen over religie, criminaliteit, migratie, het onder druk staat van witte suprematie, de woningcrisis, de stikstofcrisis en persoonlijke frustraties van mensen. Het gaat bij geweld en agressie niet alleen om de materiële schade en de schade aan lijf en leden: het is ook een symbolische boodschap over wie er wel en niet welkom is en wie gezien wordt als de verpersoonlijking van maatschappelijke kwaden.

De logica die hieraan ten grondslag ligt en die in sterke mate genormaliseerd is, is dat het niet vreemd is om moslims hier aan te spreken (in de breedste zin van die term) op gedragingen van mensen elders omdat de islam een probleem is waar iets mee moet gebeuren. Of het nu gemeenten zijn die in reactie op aanslagen elders, heimelijke onderzoeken tegen de locale moskeeën opzetten, of de individuele burger die uit woede over die aanslagen dezelfde moskee beklad of de PVV aanhanger die een brandbom naar diezelfde moskee gooit: de uitingen zijn anders maar de logica blijft gelijk.

De aandacht voor islamofobie

Het is niet zo dat islamofobie nooit aandacht krijgt: met name ernstige vernielingen, brandstichting, en aanslag krijgen we wel degelijk aandacht. Zeker na aanslagen. Tot op zekere hoogte lijkt er een correlatie tussen aanslagen door moslims en aanslagen tegen moslims. Maar die correlatie is geen causatie en bovendien gecompliceerder. Het zijn met name die aanslagen door moslims die veel media-aandacht krijgen en die door politici worden gebruikt om moslims te dehumaniseren, die correleren met agressie tegen moslims. Het problematiseren van islam in politiek en media zaait twijfel over de hele moslimgemeenschap, en verpakt verbale en fysieke agressie tegen moslims en moskeeën als islamkritiek. Dat is geen extreemrechts frame alleen, maar een structureel frame.

Imam Ismail Mercimek plaatst, in het NOS item, de vernielingen en bedreigingen nadrukkelijk naast subtielere vormen van uitsluiting: bij sollicitaties, in “flauwe grappen”. Dat is een belangrijke toevoeging. Fysiek geweld tegen moskeeën en alledaagse, moeilijker meetbare islamofobie zijn geen aparte fenomenen, maar liggen op hetzelfde continuüm. Een meldpunt dat zich richt op incidenten bij gebouwen loopt het risico dat alleen het scherpe uiteinde zichtbaar wordt, terwijl het patroon eronder onaangeroerd blijft. Temeer omdat dit eigenlijk opnieuw betekent dat de gemeenschappen die het doelwit zijn van racistische afkeer, gedwongen worden om te laten zien dat dit verschijnsel en de verschillende vormen überhaupt bestaan; iets waar onderzoekers als Egbert Alejandro Martina maar ook Meld Islamofobie al eerder op hebben gewezen. Racisme is pas ‘echt’ en als zodanig begrijpbaar als het gegoten kan worden in aantallen en statistieken of, een enkele keer, in verhalen. Vervolgens is dan de vervolgvraag: wat zeggen deze cijfers.

Het islamitisch maatschappelijk middenveld

Niet de overheid maar het maatschappelijk middenveld van moslimorganisaties neemt zelf initiatieven ter bestrijding van islamofobie uitingen. Het CTID richt zich vooral op bewustwording en demonstraties, Stichting Meld Islamofobie vooral als kenniscentrum, en Muslim Rights Watch Nederland via juridische strijd, bewustmaking en het vormen van een beweging. We zien dit ook in andere landen zoals België (met Muslim Rights Watch Belgium en Baas Op Eigen Hoofd – BOEH) en Engeland (MEND en CAGE).

Maar uit de kritiek op het cijferspel en de ervaringen van die andere initiatieven kunnen we ook leren dat registratie nog geen bestrijding is. Wat er daarna gebeurt, maar ook hoe dit meldpunt wordt uitgerold onder de verschillende moskeekoepels en de aangesloten organisaties is cruciaal. Maar ook is van belang hoe instituties van de overheid zich hiertoe gaan verhouden. De politie lijkt een actieve rol te willen spelen en is ook opnieuw begonnen om moslimdiscriminatie apart te gaan tellen. De optredens van het Openbaar Ministerie echter suggereren een sterk gebrek aan urgentie en, tot voor een paar jaar geleden, gaven medewerkers van de NCTV aan dat het toch logisch was geweld tegen synagogen als een grotere bedreiging te zien voor de nationale veiligheid dan geweld tegen moskeeën.

Drie terugkerende reacties maken van geweld tegen moskeeën iets kleiners dan het is: een voorval wordt gereduceerd tot een op zichzelf staand incidenteel iets, zonder oog voor het racistische patroon erachter; de nadruk verschuift naar integratie en antiradicalisering, waarmee de verantwoordelijkheid voor het geweld bij moslims zelf komt te liggen; of het geweld wordt gesplitst: het zou tegen een gebouw of tegen “de islam” gericht zijn, niet tegen mensen. Voor moslimorganisaties levert dit een lastige positie op: enerzijds zijn zij het doelwit van vijandigheid, anderzijds worden zij geacht zelf te bewijzen dát die vijandigheid bestaat en vervolgens zelf de registratie, duiding, belangenbehartiging en actie te organiseren.

Afgelopen zondag werd in beperkte kring het Meldpunt gelanceerd. Met alle genoemde kanttekeningen denk ik dat dit toch een nuttig initiatief kan zijn mits het intern goed uitgerold wordt en de samenwerking wordt gezocht met andere organisaties in het maatschappelijk middenveld (moslims en anderen).

Gebaseerd op mijn lezing tijdens de CMO bijeenkomst op 20 september waar het meldpunt gelanceerd werd in het kader van de Europese dag voor de bestrijding van islamofobie.

We often hear it: the attacks ascribed to Al Qaeda on 11 September 2001 changed how the world looks at Muslims. Not only did it lead to increased Islamophobic hate crimes, ordinary Muslims in school, at work, on the street and in the media were suddenly and openly questioned for their alleged propensity to violence, lack of loyalty, a stone age mentality (pre-modern or anti-modern) and whether or not they belong.

No Islamophobia did not come out of the blue, and neither did the attacks

But no, the Global War on Terror is yet another iteration of political, military and religious leaders to exploit, reframe and mobilise an innocent West vs an aggressive Muslim world. And, this framing of those attacks as the origin point of a change in the position of Muslims is, I would suggest, a product of Western, security-centric and integration-centric scholarship. We can trace interpersonal, institutionalized and political bigotry towards Muslims deep into the Western histories of colonialism, ethnic cleansing and genocidal violence (from the Reconquista to the Bosnian genocide), or the emergence of ‘Europe’ as a political white Christian entity. The attacks did not create Islamophobia out of the blue, they restructured the already existing myth that because of Islamic teachings Muslims were more inclined to intolerant and violent behaviour to outsiders, it provided new vocabulary to turn it into a routine aspect of political campaigning and the attacks itself were placed in an alleged long traditions of Muslims hating and attacking the West.

It would therefore be more accurate to say that the attacks of 11 September 2001 have been used to routinize and institutionalize, as well as to accelerate but also to hide Islamophobia in the West as well as the atrocities committed by the US, Israel and their allies. Bin Laden himself was quite clear about it in his Risāla ʾIlā al-Shʿab al-ʾAmrīkī; also known as Letter to America in which he critiques the US as an aggressive imperial power which continues to attack Muslims in a total war against Islam. The Letter is first and foremost a propaganda tool justifying the violence after the facts and coats a broad range of global injustices and phenomena under an ethical-political umbrella presenting Al Qaeda as the vanguard of a Muslim world under continuous siege: “Because you attacked us and continue to attack us.” One of the questions that stands out is the US support for the state of Israel in Palestine and Lebanon (besides US interference in Somalia, support for Russian intervention in Chechnya, Indian oppression in Kashmir in ways that target Muslims militarily, economically, politically, socially, and intellectually):

“The creation and continuation of Israel is one of the greatest crimes, and you are the leaders of its criminals. And of course there is no need to explain and prove the degree of American support for Israel. The creation of Israel is a crime which must be erased. Each and every person whose hands have become polluted in the contribution towards this crime must pay its price, and pay for it heavily.”

In his 2004 video Bin Laden framed the political violence of Al Qaeda as revenge for, in particular, the destruction caused by the Israeli siege of Beirut in 1982 and the US support for it. Whereas we definitely need to be critical about these statements and regard them as examples of social movement framing (blending ethics, politics, antisemitic stereotypes and global justice) after the fact, the statements do indeed point to the consequences of the aggressive politics of the US, Israël and their allies and are highly consistent with for example the 1998 statement.

The Global War on Terror, Race and Risk: a racialized governance of security

On a global level, through the Global War on Terror (GWOT) the positioning of Muslims as outsiders, invaders, cultural threats and threats to national security has solidified and divided Muslims basically into three groups: the terrorist (unacceptable) Muslim, the risky Muslim (radicalized) and the Muslim at risk (vulnerable, acceptable Muslim). GWOT strengthened and tapped into the historically grown hyperpresence of Muslims as threats while at the same time Muslims as part of the nation. It is a racialization of danger, as I have noted earlier, which is highly gendered with the men being targeted as aggressive and potential terrorists and women as cultural threats (whether they are a victim of Muslim men or dangerous such as women wearing the face-veil). In all cases they have been targeted through doubts about their loyalty and (for example) ‘Americanness’, threats to the nation’s independence and national security and the national way of life and  as collaborators with or as terrorists and jihadists, as corrupt and corrupting democracy and secularism.

The GWOT, instigated by the US, has led to a mass surveillance and policing of Muslims on a global scale, the UN’s Security Council took on a motion only weeks after 9/11 that obligated all members of the UN to implement domestic laws and policies to fight against terrorism and emphasized the need for more international cooperation. Many such local policies come from only a few sources such as the Dutch counter-radicalization policies that provided a blueprint for the British Prevent policies which in turn contributed the US Countering Violent Extremism (CVE) policy. At the same time, the implementation of these policies works and emerges within the national local socio-political context. 9/11 was used by the Chinese government as a legitimization to designate the Uyghurs as terrorists where previously they had been labelled as separatists. Here the racial terrorist label contributed significantly to the establishment of camps, forces marriages of Uyghur women to Han men and the Uyghur genocide. Also, in India GWOT changed the wording and the labels; after a series of violent attacks in Mumbai, the perpetrators of such violence were increasingly dubbed terrorists by the international communities. The term terrorist contributes to the ongoing racialization moreover as it reduces a person to mere evil and without need to explain his or her histories, ideas and practices. Border security is tightened and dissent delegitimized through their association with the perceived need to fight terrorism.[1]

Global Wars – Local Flavours: The Dutch

In the Netherlands, the developments bely 11 September as the year zero. Pim Fortuyn had already published Against the Islamisation of our Culture in 1997, four years before the attacks (and two years after the Bosnian genocide but without mentioning it). The core anti-Islam political current in Dutch public life predates 9/11 and grew out of domestic debates about multiculturalism and integration, not global terrorism discourse. The assassination of Pim Fortuyn who, prior to the attacks of 11 September had called for a ‘cold war against Islam’ in that year, took place in 2002. Although murdered by an by an animal-rights activist, not a Muslim, the killing was still widely absorbed into the anti-Islam narrative. The attacks in Madrid in 2004 proved to be the start of a compelling national counter-terrorism effort again with Muslims being seen as most risky and the murder of Theo van Gogh in November 2004 by Mohammed Bouyeri, a Dutch-born member of the Hofstadgroep became the catalyst for a counter-radicalization program aimed at Muslims. Not at the far right even though in the immediate aftermath of the killing of Van Gogh more than 100 arson and assault incidents against mosques and Islamic schools followed van Gogh’s murder.

The Dutch case suggests a three-step domestic escalation by politicians, terrorism experts, media and policy makers: 11 September 2001 attacks were used to create the urgency for a domestic counter-terrorism policy, Fortuyn planted the seeds of already existing anti-Islam politics electorally, and van Gogh (2004) was used to justify the idea that threat did not come from outside only but also, even more so perhaps, from within: the disenfranchised Muslim youth. Salafism was already a flagged as a concern for Dutch intelligence before 2001, but the murder caused a documented surge in surveillance interest specifically.  The literature traces a direct line from Fortuyn through Hirsi Ali’s exit and Wilders’s rise to the PVV’s entry into government two decades later, with polling from the mid-2000s already showing majorities considering Islam “incompatible with modern European life”. How those events were made to work is not to securitize Islam out of the blue, but turn to Islamophobia into political infrastructure, institutionalized policies of suspicion, doubt and surveillance, and routinized political rhetoric based upon already existing historiographies of the West vs the rest,  geopolitical considerations and power play.

Re-Membering

Yet, we keep treating the attacks of 11 September 2001 as falling out of the sky with no prior history, at least not from the West. The annual commemoration of the attacks ceremonialize the attacks as if an innocent West was attacked by barbarians and needed defending freedom and democracy. That this “defence” resulted in millions of civilian casualties and huge numbers of displaced people is buried somewhere under the rubbles of the myth that blind hate and fundamentalism led to an attack that “hit the world in its heart”. “Our thoughts and prayers are with the victims of 9/11” basically means that the only American victims of that day in 2001 will remain in our thoughts. Not Ibrahim Türkmen (tortured after being falsely reported to the FBI), not the shopkeepers who were killed by someone who wanted to kill Arabs, not US Indian citizen Balbir Singh Sodhi (killed because this Sikh man with his skin colour, beard and turban looked like a Muslim according to the murderer), not the far larger numbers killed in the ensuing wars (with an estimated 4.7 million people killed). And it is not the victims of the Bosnian genocide that stand out as the casualties of hatred. The dogma of commemoration reproduces a hierarchy of grievability: some deaths are structurally rememberable, others structurally are not as they do not fit the 9/11 dogma of “we were attacked; we defended freedom and democracy” story.

So, no, the attacks did not come out of the blue, and neither did Islamophobia. To a certain extent the Global War on Terror is nothing less than a continuation of US empire positioning themselves as the freedom fighters of the world and their casualties as opponents who irrationally and fanatically hate freedom and democracy. It is however a more compelling and intensified effort of erasure, one that is more normalized and routinized as part of state building and state control. In order to remember we need to re-member the stories that have been erased.

Selod, Saher, Inaash Islam, and Steve Garner. A Global Racial Enemy: Muslims and 21st-Century Racism. John Wiley & Sons, 2023.

[1] This section is taken from Saher Selod et al., A Global Racial Enemy: Muslims and 21st-Century Racism (John Wiley & Sons, 2023). And more in particular from my review of their book de Koning, M. (2025). A global racial enemy: Muslims and 21st-century racism: by Saher Selod, Inaash Islam and Steve Garner, Cambridge, UK, Polity, 2024, 227 pp., €18.10 (paperback), ISBN: 978-1-509-54020-4. Politics, Religion & Ideology, 26(2), 309–311. https://doi.org/10.1080/21567689.2025.2479877

I have had the honour of contributing with a chapter based upon the research I have done for Islamic Militant Activism in Belgium, Germany and the Netherlands – “islands in a sea of disbelief’. In my chapter Accessing the Field, Defining People, and Exploring Extended Complicity: Reflections on a Framework for Ethnographic Research with Militant Activists, I start from some observations about that publication.

Abstract:

In research on violent activism, extremism, radicalization, or jihadism, there appears to be a lack of firsthand or internalist approaches. This lack conflicts with the idea that in order to understand radicalization or extremism, we need to go beyond texts, secondhand interviews, and so on. It is thought that fieldwork may bring more or new understandings as to why people affiliate themselves with militant groups and engage in political violence. Yet, it is often difficult to gain access to these groups because of ideological constraints or suspicion of researchers being spies. “How did you get access to the field?” is therefore a frequently asked question. Based upon ethnographic work that will be discussed in detail, this chapter takes these observations as a starting point and argues for a relational approach that recognizes that state, media, and academia are not outside the field but constitutive in constructing it.

de Koning, Martijn, ‘Accessing the Field, Defining People, and Exploring Extended Complicity: Reflections on a Framework for Ethnographic Research with Militant Activists’, in Rik Peels, and Lorne L Dawson (eds), Explaining Extreme Belief and Behavior: Theoretical, Methodological, and Ethical Challenges (New York, NY, 2026; online edn, Oxford Academic, 20 Jan. 2026), https://doi.org/10.1093/9780197768914.003.0009 .

Peels, Rik, and Lorne L Dawson (eds), Explaining Extreme Belief and Behavior: Theoretical, Methodological, and Ethical Challenges (New York, NY, 2026; online edn, Oxford Academic, 20 Jan. 2026), https://doi.org/10.1093/9780197768914.001.0001

Niets doen is islamofobie faciliteren: tijd voor een daadkrachtige aanpak

Oproep aan Nederlandse overheid en politieke partijen
15 maart 2026

Moslimdiscriminatie, islamofobie en moslimhaat zijn dagelijkse realiteit in Nederland – versterkt én gelegitimeerd door beleid, politiek en instituties. Wie nu nog wegkijkt, kiest actief de kant van ongelijkheid en vernedering.

In 2022 is door de Verenigde Naties unaniem een resolutie aangenomen waarin 15 maart is uitgeroepen tot Internationale Dag tegen Islamofobie. Deze resolutie verplicht Nederland verplicht om aanvallen op moslims en hun heilige plaatsen ondubbelzinnig te veroordelen, actief bij te dragen aan tolerantie en vrede, en om deze dag zichtbaar te markeren met concrete activiteiten op alle niveaus.

In dat kader doen wij, het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie, de oproep aan het kabinet, de overheid, lokale overheden en alle democratische partijen nu eindelijk werk te gaan maken van de aanpak van islamofobie.

De feiten liegen immers niet

• Het Nationaal Onderzoek Moslimdiscriminatie (Cuba et al, 2025) laat zien dat moslims structureel worden gediscrimineerd in onderwijs, werk, huisvesting, zorg en in contact met de overheid; het gaat nadrukkelijk niet om losse voorvallen maar om een patroon.
• In 2024 werd een recordaantal meldingen van moslimdiscriminatie gedaan bij antidiscriminatievoorzieningen, politie en online meldpunten; moslimdiscriminatie vormt een groeiend aandeel van alle discriminatiemeldingen in Nederland (Butter, 2025).
• Het College voor de Rechten van de Mens (2025) spreekt expliciet van een omvangrijk, structureel én institutioneel probleem: moslims worden op meerdere gronden en op vele terreinen benadeeld, wat leidt tot achterstelling en maatschappelijke achterstand.​
• Onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut (2017) laat zien dat negatieve beelden over moslims breed leven en dat politieke en mediataal, samen met ervaren bedreiging, belangrijke triggerfactoren zijn voor discriminerend gedrag.

En zo zijn er nog tientallen andere factsheets en onderzoeken die duidelijk maken dat moslimdiscriminatie, islamofobie, moslimhaat en institutionele uitsluiting van moslims aan de orde van de dag zijn.

Daarom hebben we voor de verkiezingen in een manifest met klem aandacht gevraagd voor de aanpak van islamofobie. Dit manifest werd onderschreven door meer dan 450 islamitische organisaties en 170 maatschappelijke organisaties.

Politiek zwijgen en rituele dans

Ondanks dat de feiten niet liegen, doet de politiek al jaren niets. De aanpak blijft beperkt tot lippendiensten en rituele dansen: een conferentie hier, een projectsubsidie daar, maar geen enkele maatregel. Het huidige kabinet nam zelfs niet eens de moeite moslimdiscriminatie op te nemen in het regeerakkoord, maar nam wél maatregelen die op gespannen voet staan met artikel 1, zoals het zwaarder beboeten van vrouwen die een niqab dragen. De boodschap is duidelijk: jouw lichaam, jouw geloof, jouw vrijheid zijn minder waard als je moslim bent.

Het probleem wordt genegeerd, gemarginaliseerd en weggemoffeld. Moslimdiscriminatie wordt als vorm van discriminatie gediscrimineerd. Er is beleid voor “algemene discriminatie”, er zijn mooie woorden over “inclusie”, maar zodra het expliciet over moslims gaat, wordt het stil. Een meerderheid van de Tweede Kamer, inclusief de huidige coalitiepartijen, weigert het onderwerp plenair in de Kamer te behandelen. Zelfs na het landelijk onderzoek naar moslimdiscriminatie, aangevraagd door diezelfde Kamer, wordt een debat erover geblokkeerd. Dat is geen onvermogen, dat is een politieke keuze.

Normalisering van moslimhaat

Misschien niet verrassend: een grote groep uiterst rechtse partijen – met PVV voorop, gevolgd door FVD, JA21, BBB en SGP – ontzegt met haar voorstellen aan moslims elementaire rechten. Zij bouwen hun politieke winst op het demoniseren van een minderheid. Maar wat teleurstellend én gevaarlijk is: de zogenoemde middenpartijen nemen hier onvoldoende stelling tegen, schuiven op richting extreemrechts, laten hun taal overnemen en doen alsof dit “het nieuwe normaal” is. Door mee te buigen normaliseren zij moslimdiscriminatie en schuiven ze de grenzen van wat acceptabel is steeds verder op.

Zo glijden we stap voor stap naar een situatie waarin moslims mogen worden beledigd, uitgesloten en gecriminaliseerd, terwijl het politieke midden toekijkt, meepraat en hooguit mompelt dat “de toon misschien wat milder kan”.

Pappen, nathouden en koloniale reflex

Wij roepen daarom deze partijen op stelling te nemen tegen alle vormen van discriminatie en niet te discrimineren bij de aanpak van discriminatie. Wie artikel 1 zegt te verdedigen, moet dat ook doen als het om moslims gaat. De kersverse minister Van Aartsen liet onlangs in een Kamerbrief weten dat er twee keer per jaar een interdepartementaal overleg plaats zal vinden met moslimorganisaties en dat er een onderzoek komt naar “effectieve interventies” tegen moslimdiscriminatie. Dat klinkt netjes, maar het is pappen en nathouden in lijn met koloniale tradities: het zoveelste overlegje, het volgende door de overheid gesubsidieerde onderzoekje, misschien wat buurtborrels en dialoogavonden als interventiedoekje voor het bloeden – en dan verdwijnt alles weer in een la.

Het probleem zit niet alleen in onbegrip tussen mensen in de wijk of op de werkvloer. We weten al lang wat werkt tegen moslimdiscriminatie. Mensenrechtenorganisaties, moslimorganisaties, organisaties die zich inzetten tegen islamofobie en onafhankelijke onderzoekers wijzen al jaren feilloos aan waar het écht wringt: in beleid, in wetgeving, in handhaving, in een politiek discours dat moslims als tweederangsburgers behandelt.

Een overheid die niets doet, laat een miljoen Nederlandse moslims in de steek. Niets doen betekent islamofobie faciliteren. Het is tijd om verantwoordelijkheid te nemen en stappen te gaan zetten.

Van erkenning naar daad

Wat nodig is, is geen nieuw rapport en geen volgende ronde symbolische ontmoetingen, maar erkenning en actie. Dat begint met erkenning van moslimdiscriminatie en islamofobie als serieus, structureel en institutioneel probleem. Met duidelijke normstelling door bestuurders en politici die verklaren belang te hechten aan artikel 1 van de Grondwet. Voeg de daad bij het woord

• Stop de marginalisering van islamofobie
• Neem als landelijk en lokaal politicus, maar ook bijvoorbeeld als journalist ondubbelzinnig stelling tegen iedere vorm van moslimdiscriminatie en islamofobe uitingen, ongeacht van welke partij of welk “kamp” die komen. Datzelfde zou – terecht – gebeuren wanneer politici zouden voorstellen vrouwen, joden of lhbtiq+’ers elementaire rechten te ontzeggen. Er is geen enkel excuus om moslims anders te behandelen.
• Stop met het samenwerken met of normaliseren van politici die moslims elementaire rechten willen ontzeggen.
• Maak moslimhaat expliciet onderdeel van antidiscriminatiebeleid, met concrete doelen, middelen, toezicht en sanctionering.

Onze eisen

Wij eisen op landelijk en lokaal niveau een stevig, zichtbaar en toetsbaar beleid tegen moslimhaat, met een vergelijkbare ambitie en inzet als de – terechte – aanpak van antisemitisme. Geen tweederangs bescherming voor moslims, geen tweesporenbeleid in de bestrijding van haat.

De landelijke overheid moet een beleid opstellen tegen islamofobie, een nationaal coördinator tegen islamofobie en moslimdiscriminatie aanstellen en stappen gaan zetten om moslims te beschermen tegen discriminatie, haat, uitsluiting en geweld.

We roepen bestuurders en politici van democratische partijen, landelijk en lokaal, op om stelling te nemen tegen iedere vorm van discriminatie en haat jegens moslims. Neem je verantwoordelijkheid, stel normen en stop met het normaliseren van islamofobie.

Wij roepen mensenrechtenorganisaties en de NCDR op om ons te steunen en meer prioriteit te geven aan het expliciet benoemen van moslimdiscriminatie; niet verstopt onder brede labels, maar als concreet en eigenstandig probleem. Wij roepen antidiscriminatievoorzieningen en de politie op zich (nog) meer in te spannen om moslimdiscriminatie te registreren, te herkennen en door te zetten. En we roepen OM en rechters op om zaken van moslimdiscriminatie daadkrachtig op te pakken, zodat het duidelijk wordt: de rechtsstaat is óf er voor iedereen, óf ze is er in feite voor niemand.

Zolang moslims in Nederland minder veilig zijn, minder gehoord worden en minder serieus genomen worden, is het geen neutrale keuze om te zwijgen. Dan is zwijgen meewerken.

Namens het manifest tegen Islamofobie

Het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie

De recente boete die de Autoriteit Persoonsgegevens heeft opgelegd aan tien gemeenten laat, opnieuw, zien hoe problematisch dit is, omdat beleid dat zich specifiek op moslims richt vaak gebaseerd is op reeds bestaande ongelijke behandeling en al snel leidt tot verdere ongelijke behandeling, privacy-schendingen.

In deze blog een korte uiteenzetting over wat er precies gebeurd is met een focus op gemeente Tilburg, waarom dit juridisch én maatschappelijk problematisch is, en welke lessen moskeeën en anti-islamofobie-organisaties hieruit kunnen trekken.

De surveillance van moslims – de Tilburgse casus

Tussen 2020 en 2021 liet de gemeente Tilburg een zogenoemde krachtenveldanalyse uitvoeren binnen de lokale islamitische gemeenschap. Het doel, zo stelde de gemeente later, was het versterken van kennis binnen de ambtelijke organisatie om beter beleid te kunnen maken.

De gemeente presenteerde de aanleiding voor het onderzoek als een opeenstapeling van (inter)nationale gebeurtenissen: de val van het IS-kalifaat, de Turkse couppoging, discussies over salafisme, zorgen over onvrijwillige overnames van moskeebesturen en bredere politieke debatten over veiligheid en integratie. Dit alles werd een onderbouwing voor de behoefte aan ‘meer inzicht’ in de islamitische infrastructuur. Het onderzoek richtte zich op actoren (organisaties) die zichzelf als islamitisch profileren en betrof de periode 2016–2021.

Negentien islamitische organisaties werden benaderd voor medewerking. Iets meer dan de helft werkte mee; anderen deden dat niet, soms uit principe. Met drie organisaties sprak de gemeente expliciet over hun zorgen.

Extern onderzoeksbureau NTA leverde in 2021 een conceptrapport op. Dat rapport bevatte persoonsgegevens van bestuursleden, predikers en sprekers – gegevens die vallen onder de zwaarst beschermde categorie van privacywetgeving, omdat zij direct te maken hebben met religie.

Het conceptrapport werd gedeeld met politie en justitie in de lokale gezagsdriehoek. Pas daarna concludeerde de gemeente dat deze vorm ‘niet bruikbaar’ was. Het rapport werd verwijderd en er kwam een nieuwe versie zonder persoonsgegevens, die uiteindelijk niet meer werd gebruikt.

Bescherming van privacy en persoonsgegevens

In 2026 kreeg Tilburg alsnog een boete van 25.000 euro van de Autoriteit Persoonsgegevens. De Tilburgse zaak staat niet op zichzelf: ook de gemeenten Delft, Ede, Eindhoven, Gooise Meren, Haarlemmermeer, Hilversum, Huizen, Veenendaal en Zoetermeer kregen deze boete. Een aantal gemeenten heeft de rapporten bovendien verstrekt aan onder meer de politie, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Tegen Veenendaal was al een rechtszaak aangespannen door de lokale moskee en deze zaak werd door de gemeente verloren.

De AP legt de gemeenten de boete op, omdat zij dossiers met gevoelige informatie over islamitische inwoners hebben verwerkt, zonder dat deze inwoners dat wisten. De gemeenten hebben daarmee de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) overtreden. Zij mochten deze informatie niet hebben. Ook hebben zij hiermee gegevens over de religie en politieke voorkeuren van mensen verwerkt, terwijl dit vrijwel altijd verboden is. Overigens heeft Tilburg dus wel de betreffende organisaties vooraf geïnformeerd.

Kort gesteld stelde de AP vast dat:

• bijzondere persoonsgegevens zijn verwerkt zonder voldoende wettelijke grondslag;
• het delen van het conceptrapport met politie en justitie niet was toegestaan;
• de overtreding plaatsvond over een beperkte periode, maar desalniettemin ernstig was.

Wat de AP niet vaststelde, is dat hier sprake is van discriminatie en islamofobie. Juridisch gezien ging het dus om een privacy-overtreding, niet om een vastgestelde schending van het anti-discriminatierecht.

Islamofoob onderzoek

Stel je voor dat IS of Al Qaeda een aanslag pleegt in Parijs. Voor sommige politici is dit reden om op te roepen tot minder islam en remigratie (etnische zuivering) van moslims. Voor sommige activisten is dit reden om een moskee om de hoek in brand te steken. Voor sommige gemeenten is dit reden om specifiek en stiekem de lokale moslimbevolking te monitoren op verdachte tendensen. Wanneer we deze drie voorbeelden zien als een taalspel, kunnen we stellen dat de spelling flink verschilt, maar de grammatica hetzelfde is: het over één kam scheren van moslims over de hele wereld, hen zien als een bevolkingsgroep waar een mogelijke dreiging vanuit gaat en die interventie behoeft. Wat die interventie dan precies is, verschilt, maar de islamofobe grammatica is hetzelfde: moslims worden geviseerd omdat ze moslim zijn.

Hier bevinden we ons op het terrein van institutionele islamofobie. Daarmee wordt beleid bedoeld dat moslims systematisch anders behandelt dan anderen, zonder dat daar expliciete haat of kwade wil aan te pas hoeft te komen.

De Tilburgse casus laat zien hoe dit werkt:

• Selectieve focus: het onderzoek richtte zich uitsluitend op organisaties die zich als islamitisch profileren. Andere religieuze of levensbeschouwelijke gemeenschappen werden niet vergelijkbaar onderzocht.
• Probleemframing: de aanleiding lag in veiligheids- en radicaliseringsdiscoursen. Islam werd daarmee impliciet gekoppeld aan risico’s.
• Securitisering: het delen van het rapport met politie en justitie laat zien dat moskeeën niet alleen als maatschappelijke partners, maar ook als veiligheidsobjecten werden gezien.
• Beperkte democratische controle: de gemeenteraad werd niet vooraf geïnformeerd, omdat het onderzoek als intern en ambtelijk werd beschouwd.

Samen vormen zij echter een patroon (dat veel breder is dan deze 10 gemeenten) waarin moslims als uitzonderingscategorie worden behandeld. Het gaat niet om open vijandigheid, maar om systemen en routines die moslims structureel anders behandelen, vaak onder veiligheids- of integratiebeleid dat ook al zijn wortels heeft in koloniale en racistische kaders.

Een veelgehoorde verdediging is: “We wilden alleen meer kennis.” Maar kennis vergaren is nooit volledig neutraal. De vraag wie wordt onderzocht, waarom, en in welke context, zegt alles.

Wanneer een gemeente besluit om specifiek de moslimgemeenschap in kaart te brengen – haar organisaties, netwerken, kwetsbaarheden en ‘weerbaarheden’ – dan wordt religie een beleidsmatig ordeningsprincipe. Zeker wanneer deze kennis wordt gedeeld binnen veiligheidsstructuren, verandert een sociaal-maatschappelijke gemeenschap in een bestuurlijk risico-object. Voor moskeeorganisaties is dit een herkenbare ervaring: participatie wordt gevraagd, maar onder voorwaarden die andere groepen niet krijgen.

Tilburg is hierin opvallend transparant in vergelijking met andere gemeenten, maar dat maakt het probleem niet kleiner. De raadsbrief laat zien hoe logisch het werd gevonden om religieuze infrastructuren van moslims in kaart te brengen en hoe acceptabel het leek om bestuursleden en predikers te noemen. Deze beleidsroutines wijzen erop dat moslims eerder gezien worden als beleidsobject en kennisobject, waarbij stereotype en hypergeneraliserende opvattingen over islam en beleidsrelevante categorie worden. Dat moslims gelijkwaardige maatschappelijke actoren en burgers met rechten zouden moeten zijn, is iets wat hoogstens achteraf opkomt.

Transparantie en anti-islamofobie

Juist omdat Tilburg relatief transparant is in haar optreden, laat deze casus zien dat transparantie noodzakelijk is (anders kan er geen verhaal gehaald worden en is democratische controle onmogelijk), maar niet voldoende. Transparantie voorkomt niet dat grondrechten worden geschonden, dat er ongelijke behandeling plaatsvindt en dat de moslims gemarginaliseerd worden. In deze context, wanneer de gemeente de uitnodiging doet voor deelname en wanneer die zucht naar kennis er is uit veiligheidsoverwegingen, is vrijwilligheid eigenlijk ook beperkt. Niet meewerken kan immers gezien worden als ‘onwil’, ‘geslotenheid’, ‘afkeer’, wat verdere argwaan kan oproepen: ‘men heeft iets te verbergen’.

De belangrijkste les uit Tilburg is dat goede bedoelingen en transparantie geen garantie zijn voor rechtvaardig beleid. Voor maatschappelijke organisaties zijn er concrete aandachtspunten:

1. Stel altijd de gelijkheidsvraag: Waarom richt dit onderzoek zich op moslims? Worden andere religieuze of maatschappelijke groepen ook onderzocht? Zo niet, waarom niet?
2. Vraag naar de wettelijke grondslag: ‘Kennisversterking’ is geen juridische basis. Vraag altijd op welke wet een onderzoek is gebaseerd en welke persoonsgegevens worden verwerkt.
3. Wees alert op (raciale) securitisering: Wanneer politie of justitie betrokken zijn, verandert de aard van het onderzoek. Dat vraagt om extra waakzaamheid.
4. Gebruik privacywetgeving actief: De AVG is een krachtig instrument. De boete in Tilburg laat zien dat ook gemeenten hieraan gebonden zijn.
5. Organiseer collectief: Individuele organisaties staan vaak zwak tegenover de overheid. Samen optrekken vergroot de onderhandelings- en beschermingspositie.
6. Herstel van vertrouwen is een overheidstaak: In verschillende gemeenten en landelijk zien we hoe na deze affaires de vertrouwensvraag op tafel ligt. En hoe deze bij moslims wordt gelegd: zij moeten en kunnen de overheid vertrouwen, zo is de boodschap. Maar dat is de omgekeerde wereld. Met de heimelijke onderzoeken is het de overheid die het vertrouwen in moslims heeft opgezegd en heeft laten zien dat deze overheden niet erg vertrouwenswaardig zijn. Een gebrek aan vertrouwen (maar niet per se wantrouwen) is dan juist verstandig. Het is aan de overheid om dit te herstellen op een manier die verder gaat dan transparantie. Er moet serieus werk gemaakt worden van discriminatie op alledaags, institutioneel en politiek niveau; het gebrek aan aandacht voor discriminatie in plannen van het nieuwe kabinet belooft weinig goeds. Voorts is het aan overheden om te bewijzen dat hun plannen niet gebaseerd zijn op of leiden tot ongelijke behandeling van moslims.

Institutionele islamofobie ontstaat niet door één slechte beslissing, maar door herhaalde beleidskeuzes, debatten, onderzoeken die steeds dezelfde groep uitzonderen. De Tilburgse zaak staat niet op zichzelf. Meerdere gemeenten lieten vergelijkbare onderzoeken uitvoeren. Juist daarom is het belangrijk om deze casus niet te zien als een incident, maar als een signaal. Islamofobie is niet altijd luid of zichtbaar. Soms zit zij verstopt in rapporten, beleidsnotities en goedbedoelde onderzoeken. De casus Tilburg laat zien hoe dun de lijn is tussen ‘kennis vergaren’ en het problematiseren van een hele gemeenschap.

The discussion takes inspiration from a new book by Annelies Moors Doing Ethnography – Institutional Surveillance and the Struggle for Epistemic Diversity. In this book Moors examines how increasing regulation in academia—from ethics reviews and open science mandates to integrity protocols—affects ethnographic research in practice. The book addresses core concerns such as informed consent, doing no harm, transparency, anonymity, researcher positionality, and the politics of sharing data and field notes.

Doing Ethnography makes a compelling case that today’s one-size-fits-all approaches to research ethics, often rooted in quantitative and (post-)positivist traditions, do not always fit the realities of ethnographic fieldwork. Instead, it argues for a context-sensitive ethics of care that recognises relationships, power, and situated knowledge. The book—and this discussion—offer a timely invitation to rethink institutional norms and to reaffirm the value of epistemic diversity as a condition for academic freedom.

This essay explores how solidarity with Palestine is made to work among Muslims in Europe today. It investigates not just the ethical intentions behind solidarity, but the ways in which it is structured, enabled, and constrained. Drawing on Mitchell Dean’s analytics of governmentality and the different dimensions he proposes for analysis, I argue that solidarity is not merely a gesture of empathy or opposition, but a form of conduct—one that operates through particular regimes of visibility, knowledge and rationality, action repertoires, and subject-formation, shaping the terms through which ordinary people can speak, act, and protest. By mapping a variety of manifestations of solidarity and contestations that result from it, I show how solidarity emerges through negotiation with local political cultures, legal regimes, geopolitics, and within racialised logics of suspicion. This framework allows us to move beyond questions of who stands with whom, and instead ask: under what conditions is solidarity possible? What makes it credible, dangerous, or illegible? And how does it reshape those who engage in it?

Datum: 19 september 16.00 uur

Plaats: Oranje Kerk, Tweede Van der Helststraat 1-3 Amsterdam

In het kader van de Europese dag tegen Islamofobie, die jaarlijks op 21 september plaatsvindt, nodigen het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie (CTID) en SPEAK u uit voor een bijeenkomst op 19 september. Deze bijeenkomst besteedt aandacht aan de opkomst van extreemrechts, de toegenomen islamofobie als gevolg hiervan en over hoe het tij gekeerd moet worden tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober aanstaande. De bijeenkomst vindt plaats in de Oranjekerk, Tweede Van der Helststraat 1-3 Amsterdam.

Programma:

16.00-16.15 uur opening door Saida Derrazi
16.00 tot 16.40 uur Karim Ridwani
16.40 tot 17.05 uur Adem Çatbaş en Haroon Raza
17.05 tot 17.25 uur Anass Koudis
17.25 tot 17.45 uur Martijn de Koning
17.45 tot 18.00 uur Abdou Menebhi
18.00 tot 18.30 uur Interactie publiek
18.30 tot 19.00 uur Afsluiting met hapjes en drankjes

Aanleiding

In de afgelopen jaren zijn extreemrechtse politieke partijen steeds groter geworden in de Nederlandse nationale politiek, denk aan de enorme winst die Wilders behaalde tijdens de Tweede Kamerverkiezingen in 2023. Extreemrechtse partijen verspreiden racistische en islamofobe denkbeelden, waarmee zij verdeeldheid zaaien onder de Nederlandse bevolking. Toenemende islamofobie uit zich onder andere in uitsluiting, stigmatisering, haatzaaien en gewelddadige incidenten, die een uiterst negatieve impact hebben op het welzijn van Nederlandse moslims.

Daarnaast is het demissionaire kabinet nalatig in de aanpak van de genocide in Gaza, wat ervoor zorgt dat de genocide in stand wordt gehouden. Er is een veel hardere aanpak nodig, met maatregelen die daadwerkelijk een einde zullen maken aan deze genocide. Wij verwachten van politieke partijen dat zij zich inzetten tegen racisme, voor het beëindigen van islamofobie en van de genocide in Gaza.

Thema’s en sprekers

Verschillende sprekers komen aan het woord over het huidige politieke klimaat en over de Tweede Kamerverkiezingen:

Roemer van Oordt is moderator bij deze bijeenkomst.

Roemer van Oordt is politicoloog (Midden-Oostenstudies) en onderzoeker/adviseur bij projectbureau Zasja.

Introductie door Saida Derrazi (mensenrechtenactiviste/Coördinatrice Collectief voor en door moslimvrouwen)

De opkomst van extreemrechts en islamofobie in Europa – Karim Ridwan, Collective for Countering Islamophobia in Europe (CCIE)
Karim Ridwan is advocacy officer in de afdeling internationale betrekkingen van het CCIE

Aangifte tegen Wilders – Adem Çatbaş
Strafrechtadvocaten Adem Çatbaş en Haroon Raza hebben namens het leeuwendeel van de Nederlandse moslims aangifte gedaan tegen Geert Wilders vanwege een afbeelding die hij plaatste op X, waarin een lachende blonde vrouw, als symbool voor de PVV, afgebeeld werd naast een boze vrouw met een hoofddoek, volgens Wilders symbool voor de PvdA. Deze uiting op X is in strijd met meerdere artikelen uit het Wetboek van Strafrecht, waaronder het verbod op groepsbelediging en het verbod op aanzetten tot haat, discriminatie of geweld. In zijn bijdrage zal Çatbaş vertellen over de noodzaak van de aangifte en de juridische achtergrond ervan.

Islamofobie en anti-Palestijns racisme – Anass Koudis Meld islamofobie
Meld islamofobie is een onafhankelijk burgerinitiatief, opgericht met het doel om actie te ondernemen tegen de toename van islamofobe uitsluiting, discriminatie en ontmenselijking van moslims. Zij zijn bezig met het schrijven van een rapport over de overeenkomsten tussen islamofobie en anti-Palestijns racisme, twee vormen van discriminatie die regelmatig met elkaar verweefd raken. Tijdens de bijeenkomst zal Anass namens Meld islamofobie vertellen over deze vormen van discriminatie en de samenhang ertussen.

Institutionele islamofobie – Martijn de Koning
Martijn de Koning is universitair hoofddocent Islam, Politiek en Samenleving aan de Radboud Universiteit. Hij doet antropologisch onderzoek naar moslims in Europa – over radicaliseringsbbeleid, activisme en islamofobie. De Koning zal een lezing geven over institutionele vormen van islamofobie, zoals het toezicht houden op moskeeën en het discrimineren van moslims door financiële instellingen en banken.

De Tweede Kamerverkiezingen: Het tij keren – Abdou Menebhi
Abdou Menebhi is medeoprichter van het Collectief tegen Islamofobie en Discriminatie. De activiteiten van het collectief bestaan uit het signaleren en registreren van islamofobe uitingen in de media en in het maatschappelijk veld, het geven van voorlichting, het onder de aandacht brengen van islamofobie bij de politiek en het verrichten van verder onderzoek. Het collectief heeft een manifest opgesteld met verwachtingen van politieke partijen in het licht van de Tweede Kamerverkiezingen. Hierin worden politieke partijen opgeroepen om islamofobie te herkennen als vorm van discriminatie, om samenhangend beleid en juridische instrumenten te ontwikkelen voor het bestrijden er van en om Artikel 1 uit de Grondwet te respecteren en in overweging te nemen bij het opstellen van partijprogramma’s.

Bijwonen

Wij nodigen onderzoekers, beleidsmakers, maatschappelijke organisaties, activisten en andere geïnteresseerden van harte uit om deel te nemen aan deze bijeenkomst.
Wilt u deze bijeenkomst bijwonen? Stuur dan een e-mail naar info@collectieftegenislamofobie.nl. Het aantal plaatsen is beperkt; aanmelden is nodig.

Europa ziet zichzelf graag als neutraal en seculier: religie en politiek zouden gescheiden zijn en alle burgers gelijk behandeld. Dat klinkt rechtvaardig en beschermend. Maar in de praktijk blijkt dit ideaal niet altijd neutraal uit te pakken. Neutraliteit kan moslims beschermen tegen discriminatie, maar ook leiden tot uitsluiting – of zelfs al van meet af aan islamofoob zijn.

Hoe secularisme kan beschermen

Idealiter zou secularisme garanderen dat niemand bevoordeeld of benadeeld wordt vanwege zijn of haar geloof. De overheid hoort geen religie voor te trekken en geen religie op te leggen. Dat betekent: burgers mogen hun geloof belijden, gebedshuizen bouwen, hun feestdagen vieren en religieuze kleding dragen. Dit is wat we een open vorm van neutraliteit kunnen noemen: een kader dat ruimte biedt voor diversiteit. We zouden dit inclusief secularisme kunnen noemen: de staat garandeert vrijheid en gelijkheid, maar erkent tegelijk dat religie zichtbaar aanwezig mag zijn in de samenleving.

Neutraliteit als uitsluiting: casus Nederland

Maar in de praktijk gaat secularisme ook of vooral over de onderwerping van religie aan de staat en het zoeken naar compromissen daarover. Dat zorgt in ieder land voor een eigen historisch gegroeid en nog steeds dynamisch traject van opvattingen over neutraliteit, scheiding kerk – staat, enzovoorts. Discussies daarover zijn niet ten einde.

In Nederland zien we dat op dit moment in het debat over de gedragscode ‘lifestyleneutraliteit’ bij de politie. Volgens deze code mogen agenten geen religieuze of levensbeschouwelijke symbolen dragen: geen hoofddoek, geen tulband, geen keppeltje, geen kruisje. Het idee is dat de politie neutraal moet zijn, omdat zij het gezag van de staat vertegenwoordigt en voor iedereen herkenbaar en betrouwbaar moet zijn. Voorstanders zeggen: als een agent religieuze symbolen draagt, kan dat de indruk wekken dat hij of zij partijdig is. Dat op zich laat al twee opmerkelijke zaken zien. Namelijk dat de opvattingen over het uniform mede worden bepaald door subjectieve invullingen van het publiek (daar is overigens geen onderzoek naar en we weten het niet echt). En tweede dat religie wordt opgevat als iets dat zou botsen met de noodzakelijke onpartijdigheid van agent. Maar een religieuze agent is niet meer of minder neutraal dan een areligieuze agent. Er zijn, ook hier, geen aanwijzingen dat het zo werkt.

Maar er is meer. De praktijk laat een scheef beeld zien over hoe verschillende religies en afkomsten in debat worden behandeld:

• Hoofddoek: in de publieke discussie wordt vooral de islamitische hoofddoek gezien als bedreiging voor neutraliteit. Het debat draait vaak om moslima’s die bij de politie willen werken. Tegenstanders vrezen dat burgers hen als ‘minder neutraal’ zien.
• Tulband: voor sikhs gaat de tulband niet alleen over religie, maar ook over identiteit en eer. In andere landen (bijv. Canada en het VK) is de tulband toegestaan bij de politie zonder dat dit de neutraliteit aantast. In Nederland is het symbool van neutraliteit juist zo strikt gedefinieerd dat de tulband automatisch buiten de norm valt.
• Keppeltje: het joodse keppeltje wordt in de discussie minder prominent genoemd, maar is technisch even uitgesloten. Dat roept de vraag op: waarom is de hoofddoek zo’n centraal symbool geworden in dit debat, en niet het keppeltje? Dit verschil toont hoe de islam vaak sneller als bedreiging wordt gezien dan andere religies.

Hier zien we dat neutraliteit wordt gebruikt als argument voor uitsluiting. Terwijl religieuze symbolen in theorie gelijk behandeld zouden moeten worden, speelt in de praktijk een duidelijke hiërarchie van religies mee: we kunnen dit een religio-raciale hiërarchie noemen.

Historische wortels: secularisme en racisme

De relatie tussen secularisme en racisme is niet nieuw, maar gaat diep terug in de Europese geschiedenis.

1. Religie als ras vóór modern racisme
   In de vroegmoderne periode werden joden en later ook moslims in Europa niet alleen als religieuze anderen gezien, maar ook geracialiseerd. Hun religieuze kenmerken – besnijdenis, dieetvoorschriften, kleding – werden geïnterpreteerd als onveranderlijke eigenschappen en eigenschappen die iets zeggen over het innerlijk van de mensen, vergelijkbaar met wat later raciale kenmerken zouden worden.
2. Secularisme als Europees project
   Met de Verlichting en de opkomst van de moderne staat werd religie gepresenteerd als iets dat naar de privésfeer moest worden verwezen. Maar dit secularisme was niet universeel: het was gebaseerd op een protestants-christelijk kader. Religie mocht bestaan, maar alleen zolang het zich schikte naar de dominante cultuur.
3. Koloniaal verband
   In de koloniale context werd secularisme ingezet als instrument om macht uit te oefenen. Europese overheersers bestempelden inheemse religies als primitief, irrationeel of fanatiek, en gebruikten dit om hun eigen beschavingsoverwicht te legitimeren. Andere religies, zoals islam, worden soms juist gezien als inherent gevaarlijk. Zo raakten secularisme en racisme verstrengeld.
4. De islam als ultieme ander
   Binnen dit historisch kader werd de islam steeds meer neergezet als de religie die niet inpasbaar was in de seculiere orde. De moslim werd “de irrationele ander” die per definitie buiten de neutrale norm stond. Hierin zit de wortel van wat we nu islamofobie noemen: een mengvorm van religieuze en raciale uitsluiting.

Dit betekent dat neutraliteit geen neutraal beginsel is, maar een historisch product van een christelijk-seculiere traditie die raciale hiërarchieën in stand hield. Christelijke-seculiere ideeën bepalen zo welke religies als rationeel en compatibel worden beschouwd, en welke niet. Islamofobie is dus geen toevallige ontsporing van een liberaal seculier modern project, maar ligt juist in de kern van dit seculiere project ingebakken.

Conclusie

Neutraliteit en secularisme hebben twee gezichten. Ze worden gebruikt om een gezicht van vrijheid en gelijkheid te laten zien, maar ze kunnen ook dienen als rechtvaardiging voor uitsluiting. De Nederlandse discussie over neutraliteit bij de politie laat zien hoe vooral de islam disproportioneel wordt neergezet als bedreiging voor de neutrale staat.

Vanuit historisch perspectief is dit geen toeval. Secularisme is in Europa altijd verweven geweest met raciale logica’s: religie werd gebruikt als marker van onveranderlijk en intrinsiek verschil en later vertaald naar raciale categorieën. Islamofobie past dus in een lange traditie waarin religie en ras samen de grenzen van de Europese gemeenschap bepaalden.

De uitdaging ligt erin om neutraliteit opnieuw vorm te geven, niet als het stilzwijgend bevestigen van een christelijk-seculiere norm, maar als een inclusief project dat pluraliteit erkent. Maar dat betekent in feite het ontmantelen van hedendaags secularisme.