The Gateway to the Continent. Jack Birns en de Simplon Orient-Express in 1950 — deel I: Engeland

In 1950 reisde de Amerikaanse fotograaf Jack Birns voor LIFE magazine met de Simplon Orient-Express van Londen naar Istanbul. De komende tijd reist retours Jack Birns na. Het traject begon in Londen, met Victoria Station als gateway to the continent.

De Pullman rijdt weer. Spoorwegaffiches van Fedde Weidema

In december 1945 reed de eerste na-oorlogse internationale trein van Amsterdam naar Brussel, voorzien van luxe Pullman-rijtuigen. Ontwerper Fedde Weidema maakte er een affiche voor, de eerste van een reeks affiches voor de Nederlandse Spoorwegen.

Voyager en Wagons-Lits. Jack Birns en de Simplon Orient-Express in 1950 — deel 2: Frankrijk

Als tweede etappe van z'n reis zette LIFE-fotograaf Jack Birns voet aan wal in Frankrijk. De Kanaalboot legde aan bij Calais Maritime, waar de doorgaande rijtuigen klaarstonden. In de avond bereikte de trein Parijs, waar Birns foto's maakte in het Gare de Lyon.

Schoonheidsgevoel en practische constructie-eischen. De Utrechtse perronoverkappingen van ir. G.W. van Heukelom

In 2011 zijn de laatste monumentale perronkappen van station Utrecht Centraal gesloopt. De sierlijke ijzerconstructie was het eerste grote project van ir. G.W. van Heukelom, bekend als architect van De Inktpot. De kappen kwamen in 1894 niet zonder slag of stoot tot stand.

La plus directe et la plus pittoresque. Jack Birns en de Simplon Orient-Express in 1950 — deel 3: Zwitserland

Zwitserland was het derde land dat LIFE-fotograaf Jack Birns in 1950 aandeed met de Simplon Orient-Express. Hij fotografeerde bekende locaties zoals het kasteel van Chillon en de ruïnes van Sion. Bij Brig reed de trein de Simplon-tunnel in, destijds de langste spoortunnel ter wereld.

De grafische verbeelding van de Simplon-spoorlijn. Zwitserse spoorweg-affiches en -brochures, 1925-1956

In de jaren '20 en '30 was de elektrische Simplon-lijn het toonbeeld van moderniteit en efficiëntie op spoorweggebied. Promotiemateriaal moest dit beeld bevestigen. Het laat de ontwikkeling zien van het Zwitsers grafisch ontwerp in de Art Deco-periode.

Buon viaggio e buon appetito. Jack Birns en de Simplon Orient-Express in 1950 — deel 4: Italië

Italië was het vierde van acht landen die LIFE-fotograaf Jack Birns in het voorjaar van 1950 in beeld bracht vanuit de Simplon Orient-Express. Op weg naar Milaan genoten de reizigers in het wagon-resaturant van een verse maaltijd. Diplomatieke koeriers leverden post af. In Triëst bleven slechts twee rijtuigen over.

Hollandsch beton en Jugendstil. De decoraties van het verdwenen station Rotterdam Hofplein

Het kopstation van Nederlands eerste elektrische trein was in 1908 een technisch hoogstandje van beton, verstopt achter Jugendstil-decoraties. Het bombardement op Rotterdam maakte een einde aan het Hofplein-station en Restaurant Loos.

The Twilight Zone of the Cold War. Jack Birns en de Simplon Orient-Express in 1950 — deel 5: Joegoslavië

Fotograaf Jack Birns reisde door de schemerzone van de Koude Oorlog. Joegoslavië was een communistisch land, maar hoorde niet bij het Oostblok. Het landschap en de mensen zagen er grimmig uit. Aan boord van de Simplon Orient-Express waren geen toeristen meer, maar diplomaten en een 'mystery woman'.

Chemins de Fer Européens. Europese spoorwegaffiches uit de vroege jaren zeventig

Een reeks affiches voor de 'Europse Spoorwgen' uit begin jaren '70 toont de toenmalige wens tot vergaande Europese integratie. Ook vormde het 50-jarig jubleum van de Internationale Spoorwegunie UIC een aanleiding. In hetzelfde jaar 1972 werd de InterRail-kaart geïntroduceerd.

Where Borders of Three Nations Meet. Jack Birns en de Simplon Orient-Express in 1950 — deel 6: Bulgarije

Omdat hij geen Bulgaars visum kreeg reisde fotograaf Jack Birns via een omweg naar het drielandenpunt Bulgarije-Griekenland-Turkije. In het gebied rond de rivier de Maritsa reed de Simplon Orient-Express twee keer Griekenland en twee keer Turkije binnen. Op station Edirne zag Birns dat er niet alleen met grenzen maar ook met mensen werd geschoven.

Canadese rijtuigen in de Oostenrijkse Alpen. Observatierijtuigen van Canadian Pacific in Europa, 1912-1914

Honderd jaar geleden reden er Canadese observatierijtuigen door de Alpen. Oostenrijk wilde meer toeristen trekken en riep de hulp in van Canadian Pacific Railway vanwege hun ervaring in de Rocky Mountains. De Eerste Wereldoorlog maakte een vroegtijdig einde aan het Europese avontuur van Canadian Pacific.

End of Line. Jack Birns en de Simplon Orient-Express in 1950 — deel 7: Turkije

Turkije was de laatste etappe van de reis van LIFE-fotograaf Jack Birns per Simplon Orient-Express. Hij fotografeerde het dagelijks leven op de stations van Oost-Tracië. De trein reed Istanbul binnen over hetzelfde spoor als de eerste Orient-Express in 1888.

Reizen-per-trein-plus-snelheid. Spoorwegfoto's van Willem van de Poll — deel 1: Amsterdam 1932

Willem van de Poll, na de oorlog huisfotograaf van de koninklijke familie, was in het Interbellum actief als reis- en reclamefotograaf. Daarbij bracht hij regelmatig binnen- en buitenlandse spoorwegen in beeld. De komende tijd wijdt retours een aantal afleveringen aan deze foto's.

Van der Polls spoorfoto's waren vernieuwend: de beleving en de esthetiek van het reizen stonden centraal in plaats van het spoorweg­materieel sec.

In 1932 maakte Van der Poll een serie foto's rond station Amsterdam CS voor een NS-reclame­campagne. Ze bleken te experimenteel voor de Nederlandse Spoorwegen. Nieuw was ook de manier waarop Van de Poll fotomodellen inzette.

Het komen en gaan van reizigers. Monumentale kunst in stations van K. van der Gaast, 1955-1965

Tijdens de tweede helft van de Wederopbouw, toen de oorlogsschade was hersteld, kwam er ruimte voor vernieuwing en experiment in architectuur en kunst. Dit sloot aan bij de moderne uitstraling waarnaar de Nederlandse Spoorwegen streefden.

De jonge spoorwegarchitect Koen van der Gaast introduceerde een nieuw soort stations met expressieve vormen en eigentijds materiaalgebruik.

In de stations van de wederopbouw was een belangrijke rol weggelegd voor monumentale kunst: grootse kunstwerken die onlos­makelijk met de architectuur verbonden waren. Reliëfs, ramen en mozaïeken verbeeldden komende en gaande reizigers.

De Flying Scotsman en de Coronation. Spoorwegfoto's van Willem van de Poll — deel 2: Edinburgh

Samen met the perfect woman luxe treinreizen maken in gestroomlijnde rijtuigen, met een restaurant en cocktailbar aan boord, getrokken door de snelste stoomlocomotief ter wereld. Fotograaf Willem van de Poll had het goed voor elkaar tijdens zijn Schotse reis in de zomer van 1938.

Voor of na een autoreis door Schotland legde Van de Poll het opmerkelijk gelegen Waverley Station in Edinburgh vast. Hij reisde met de beide langeafstandstreinen die Edinburgh met Londen verbonden: de toen al legendarische Flying Scotsman en de gloednieuwe stroomlijntrein Coronation. Model Doreen Sinclair vergezelde hem voor extra aantrekkelijke plaatjes.

De drie grote spoorwegjubilea. Van 100 naar 175 jaar spoorwegen in Nederland

Dit jaar bestaan de spoorwegen in Nederland 175 jaar. De eerste trein, getrokken door de Arend en de Snelheid, reed in september 1839 tussen Amsterdam en Haarlem. Dit feit wordt in 2014 bescheiden gevierd vergeleken met eerdere spoorwegjubilea.

In 1939, 1964 en 1989 waren er grote publieksmanifestaties. Van deze jubilea zijn niet alleen grafische getuigen bewaard zoals affiches en jubileumpostzegels, maar ook kunstwerken op stations.

Het 100-jarig jubileum in 1939 volgde kort op de afronding van de fusie van de 19e-eeuwse spoorbedrijven tot de Nederlandse Spoorwegen. Het eeuwfeest was dus een goede gelegenheid om ook naar de toekomst te kijken.

Papieren sporen naar het Oosten. Affiches en brochures voor de Oriënt-Express 1888-1988

In Parijs loopt momenteel een grote tentoonstelling over de Oriënt-Express. In retours een korte geschiedenis van de beroemde trein aan de hand van 10 affiches met bijpassende brochures en foto's. Ze zijn deels te zien op de expositie en deels uit eigen collectie.

Deze papieren getuigen vertellen het verhaal van een eeuw Oriënt-Express. Ze gaven niet alleen praktische reisinformatie maar ook een beeld van de bestemmingen. Daarnaast illustreert hun wisselende vormgeving de veranderende tijdgeest.

Op papier was de reis vaak mooier dan in werkelijkheid. Op affiches oogde het oosten extra exotisch. Brochures beloofden een rechtstreekse reis naar Caïro en Bagdad, maar in werkelijkheid kwam de Oriënt-Express zo ver niet.

Amsterdam-Brussel v.v.. Foto's en affiches van de Beneluxtreinstellen van NS en NMBS

In 1957 werden Amsterdam, Antwerpen en Brussel rechtstreeks en elektrisch met elkaar verbonden. Voordien reden er wel internationale treinen, maar minder frequent en alleen met toeslag en reservering.

De Beneluxtreinstellen leken op de Nederlandse Hondekop maar kregen eigen kleuren en konden overweg met de spanningsverschillen tussen beide landen. De twee nationale spoorwegmaatschappijen lieten ter promotie foto's en affiches maken.

De Beneluxtrein — die overigens nooit Luxemburg zou bereiken — stimuleerde de samenwerking tussen de buurlanden. In 1958 werd deze bekroond met de vorming van de Benelux Economische Unie.

La Littorina. Fiat-motorwagens uit het tijdperk van Mussolini

Rond 1930 verschenen door heel Europa een nieuw soort treinen: motorwagens op vloeibare brandstof, bestaand uit één rijtuig met een open interieur waarin ook de bestuurder zat. De Duitse Schienenbus leek wel een autobus die op de rails was gezet. In Italiē was het een autofabrikant die dit concept naar een hoger plan tilde. De automotrici van Fiat waren modern, efficiënt en fraai vormgegeven.

De Littorina kan gezien worden als een coproductie van Mussolini en Fiat-baas Agnelli. Het nieuwe treintype hielp bij de realisatie van Mussolini's politieke doelen en droeg trots het symbool van zijn fascistische partij op de neus. Agnelli kon er zijn spoorweg-ambities voor Fiat mee verwezenlijken — tot in Afrika toe.

Panorama Transsibérien. De Transsiberië Express op de Parijse Wereldtentoonstelling van 1900

In 1890 besloot de Russische tsaar tot de aanleg van een spoorlijn van Moskou naar Vladivostok. Deze langste spoorlijn ter wereld kwam pas in 1916 gereed. Op de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs presenteerden Rusland en rijtuigexploitant Wagons-Lits de Transsiberië Express. Bezoekers konden de luxe aan boord ervaren in enkele echte rijtuigen.

Twee verschillende bewegende panorama's — een populaire presentatietechniek rond 1900 — gaven een beeld van de reis door de Oeral, Siberië en Mantsjoerije. Het ene was meer een attractie dan een kunstwerk. Het andere panorama vormde het langste schilderij ter wereld.

Le Pur Sang du Rail. Autorails Bugatti, Franse motorwagens uit de jaren 30

Met de opkomst van automotrices en autorails — motorwagens en railbussen — richtten autofabrikanten zich rond 1930 op de spoorwegen. Zij hadden immers ervaring met verbrandingsmotoren en carrosserieën uit één stuk, terwijl de autoverkoop was teruggelopen door de economische crisis.

In Italië bouwde Fiat de Littorina's. In Frankrijk introduceerde Renault de autorail, eerst alleen nog voor smalspoor. Bandenfabrikant Michelin bedacht de Micheline, een railvoertuig met rubberbanden.

Ook Bugatti — in de Elzas gevestigde autofabrikant van Italiaanse komaf — kwam in 1933 met een autorail. Deze onderscheidde zich door de gestroomlijnde vorm en zeer hoge snelheid.

Zuidwaarts op zoek naar de zon. De Méditerranée- en Riviera-Express voor 1914

Rond 1900 overwinterde de Europese elite aan de Franse Rivièra. In de 19e eeuw ontdekt door de Engelse aristocratie, trok de zonnige Côte d'Azur mondaine toeristen uit alle hoeken van Europa. In de zomer vond men het er veel te warm; het was de ideale plek om de druilerige Engelse en kille Noord-Europese winters te ontvluchten.

Een netwerk van luxetreinen — exclusief samengesteld uit eersteklas teakhouten slaap- en restauratierijtuigen van Wagons-Lits — bracht 's winters rijke reizigers rechtstreeks naar de Rivièra. Niet alleen uit Londen en Parijs, maar ook uit Amsterdam, Berlijn en zelfs St. Petersburg.

MITROPA. Duitse Art Deco in rijtuigen en op affiches

Ondanks de economische crisis floreerden de Duitse spoorwegen tussen de twee wereldoorlogen. Dat gold ook voor slaapwagen- en restauratiebedrijf Mitropa. Opgericht in de Eerste Wereldoorlog als Duitse tegenhanger van Wagons-Lits, kwam het daarna — ondanks opgelegde beperkingen — tot bloei.

De rijtuiginterieurs waren schatplichtig aan de Neue Sachlichkeit en Bauhaus, maar met een luxueuze in plaats van Spartaanse afwerking. De Mitropa-huisstijl en affiches laten zien dat ook in Duitsland de Art Deco was aangeslagen.

In de jaren 30 werd Mitropa ingezet voor nazi-propaganda en -repressie. Na de oorlog werd het bedrijf opgesplitst, net als Duitsland zelf.

Rheingold vs. Edelweiss. Luxe dagtreinen van de Noordzee naar de Alpen

In het Interbellum konden welgestelde reizigers kiezen tussen twee luxe dagtreinen van Nederland naar Zwitserland. Dat was het gevolg van concurrentie tussen het Franse Wagons-Lits en het Duitse Mitropa.

De weelderige Pullman-treinen van Wagons-Lits, zoals de Étoile du Nord tussen Amsterdam en Parijs, wekten Duitse afgunst. Mitropa en de Reichsbahn kwamen in 1928 met hun eigen variant in de Rheingold van Hoek van Holland naar Bazel. Pullman mochten de Duitse salonrijtuigen niet heten, maar verder waren ze bijna identiek. Als reactie introduceerde Wagons-Lits ook een luxe dagtrein naar Zwitserland, met een alternatieve route: de Edelweiss.

Immer schneller!. Duitse hogesnelheidstreinen in de jaren 30

Na een vrij letterlijke poging om een luchtschip op de rails te zetten — de Schienenzeppelin — ontstonden in het Duitsland van de jaren 30 de Fliegende Züge. Het prototype, de Vliegende Hamburger, werd het bekendst. Ze haalden een topsnelheid van 160 km/u en brachten de Duitse steden dichter bij elkaar. Behalve deze dieseltreinstellen liet de Deutsche Reichsbahn ook snelle treinen op elektriciteit en stoom ontwikkelen.

Hitler eigende zich het succes van de Schnelltriebwagen toe; vervolgens maakte de Tweede Wereldoorlog een einde aan de door-ontwikkeling. In de jaren 50 konden de Bundesbahn en de Reichsbahn in de DDR voortbouwen op het fundament dat in de jaren 30 was gelegd.

Esposizione del Sempione. Spoorwegen op de Wereldexpo van Milaan in 1906

Momenteel wordt in Milaan de Expo 2015 gehouden, de 34e universele wereldtentoonstelling. In 1906 was er ook een wereldexpo in Milaan, toen met als thema transport. Het was de grootste spoorweg­expositie van de eerste helft van de 20e eeuw. Op 9 kilometer spoorlijn in de diverse paviljoens stonden "reusachtige locomotieven en prachtig-ingerichte slaap- en salonwagens", aldus een bezoeker.

Aanleiding voor de international expositie van 1906 vormde de opening van de Simplontunnel, de langste spoortunnel ter wereld — een technisch hoogstandje waaraan bijna 8 jaar was gewerkt. Milaan werd door de Simplon Express met de wereldsteden Parijs en Londen verbonden.

Milano Centrale. Milaans megalomane station met een snufje fascisme

Milaan Centraal mag dan niet meer het grootste station van Europa zijn, het is nog altijd het meest megalomane. De beroemde Milanese Dom kan er twee keer in en onder de overkapping passen tien voetbalvelden.

Het kopstation werd geopend in 1931, maar kende een lange voorgeschiedenis die in 1906 begon. Vertraagd door de Eerste Wereldoorlog werden de plannen onder Mussolini aangepast. Het resultaat was een mengeling van Art Nouveau, Art Deco en fascisme.

Balkanzug. Propagandavoertuig tijdens de Eerste Wereldoorlog

Duitsland en z'n bondgenoten begonnen in 1916 een eigen luxetrein naar Constantinopel. De Balkanzug was voor Duitsland meer dan een trein. Het was een afrekening met het Franse Wagons-Lits, een strategische link met z'n bondgenoten en een effectief propagandamiddel.

Deze aflevering is een voorpublicatie van de informatie iPad-app Orient-Express, geschiedenis die begin oktober verschijnt.

Settebello. Een Italiaanse designtrein uit de jaren 50

In de jaren 50 en 60 stond Italiaans design wereldwijd in de aandacht. Italië had zich aan de oorlog en armoede ontworsteld en beleefde een economische bloeiperiode. Het land ontwikkelde een imago van moderne elegantie waarin kunst, mode, industrie en zelfs film samenkwamen.

De Settebello, een innovatief vormgegeven elektrisch treinstel, was hét symbool van het nieuwe Italië. De harmonische combinatie van vorm en functie, de technische vernieuwingen, het stijlvolle interieur en het hoge serviceniveau wakkerden het optimisme van die periode aan. Er sprak hoop uit de grote luxe die, hoewel voorzien van een flink prijskaartje, uiteindelijk voor iedereen bereikbaar kon worden.

Het spoor van twee Alpinisten. Oostenrijkse spoorwegaffiches van Gustav Jahn en Otto Barth

Twee bevriende bergschilders, zelf actief alpinist en skiër, brachten het Oostenrijkse spoorwegaffiche naar de 20e eeuw. Eerder stonden affiches nog propvol prenten of pompeuze personificaties van stad of streek. In navolging van de Franse Hugo d'Alesi maakten Gustav Jahn en Otto Barth affiches met eigentijdse landschapskunst.

De Oostenrijkse spoorwegen kozen met deze schilders voor het landschap als hoofdmotief en niet het vervoermiddel zelf. De affiches wierven binnen- en buitenlandse toeristen voor de nieuw geopende Alpenbahnen, maar hadden ook een verbindende, educatieve functie: ze maakten passanten op de Weense stations vertrouwd met alle uithoeken van het toenmalige Oostenrijk.

Gara Centrale București. Het nooit gebouwde Centraal Station van Boekarest

Sinds 1883 verbond de Orient-Express West-Europa met de Roemeense hoofdstad Boekarest. Daar was echter nog geen representatief en centraal gelegen station; het Gara de Nord uit 1872 fungeerde als aankomstpunt.

In 1894 won de Franse architect Alexandre Marcel een ontwerpwedstrijd voor een nieuw centraal station. Het spectaculaire ontwerp werd echter nooit uitgevoerd. Ook een plan uit 1911 van de Roemeense architect Victor Ștefănescu liep op niets uit.

Het Noordstation werd stap voor stap uitgebreid en in de jaren 30 gemoderniseerd. Boekarest heeft nooit een echt centraal station gekregen.

Veilig, Vlug, Voordelig. Nederlandse spoorwegaffiches uit de jaren 30

Nadat rond 1920 de Nederlandse Spoorwegen ontstonden als samenwerking tussen particuliere spoorwegmaatschappijen, verschenen er vrijwel geen spoorwegaffiches meer. Concurrentie via reclame was overbodig geworden. Pas met de economische crisis begon de NS actief nieuwe reizigers te werven met goedkope tickets en dagjes uit.

Dit viel samen met de populariteit van de Franse ontwerper Cassandre, die met zijn gestileerde affiches voor de Nord Express en Étoile du Nord de reclamewereld op een nieuw spoor zette. Rond 1930 ging hij voor Nederlandse bedrijven werken zoals de Holland-Amerika Lijn en Philips.

De invloed van Cassandre en de reclame-acties van de NS leverden in de jaren 30 een reeks mooie affiches op.

Très Grande Vitesse. Van Turbotrain naar TGV

Eerste editie met nieuwe vormgeving en navigatie (scrollen)!

Frankrijk kon niet achterblijven toen Japan begin jaren 60 de Shinkansen (bullet train) introduceerde. Supersnelle treinen moesten concurreren met auto en vliegtuig, en bovendien de afstand verkleinen tussen Parijs en de rest van het land. In 1966 begon de onderzoeksafdeling van de Franse spoorwegen SNCF met het project C03: een plan voor treinen à très grande vitesse op nieuwe, speciaal aangelegde spoorlijnen.

Oorspronkelijk zouden de TGV's op gasturbines gaan rijden. De eerste prototypes waren voorzien van deze helikoptermotoren met hoog vermogen en relatief laag gewicht. Na de oliecrisis werd echter voor elektriciteit gekozen. Onderdelen van de experimentele TGV 001 kwamen wel in de uiteindelijke versie terecht, die in 1981 ging rijden. Ook veel van de vormgeving en de typische oranje kleur kwamen terug.

Door en door Zwitserland. Promotiemateriaal voor de Gotthard-spoorlijn

De eerste affiches voor de Gotthardspoorlijn verschenen enkele jaren na de ingebruikname in 1882, de laatste in 2016 rond de opening van de 56 kilometer lange Gotthard-Basistunnel. In de tussenliggende jaren veranderden niet alleen de ontwerpstijlen regelmatig, maar ook de focus. Begonnen als internationaal project werd de Gotthard later als typisch Zwitsers gepresenteerd.

Afwisselend werd de spoorlijn aangeprezen als doorgangsroute van Noord-Europa naar Italië, of als Zwitserse reisbestemming en attractie op zich. In beide gevallen vormde de Gotthardbahn de verbinding tussen het koude noorden met het zonnige zuiden: Italië danwel het Zuid-Zwitserse kanton Tessin.

Sybold van Ravesteyn. een uitzonderlijke spoorwegarchitect

Tussen 1930 en 1960 was de eigenzinnige architect Sybold van Ravesteyn beeldbepalend voor de spoorwegarchitectuur in de zuidelijke helft van Nederland. Hij ontwierp strakke functionalistische seinhuizen en neobarokke stations met krullen, ornamenten en beeldencolonnades. Er wordt wel gezegd dat Van Ravesteyn enkele van de mooiste én lelijkste gebouwen van het land heeft ontworpen.

Ondanks recente herwaardering voor de flamboyante facetten van zijn werk bleven maar enkele van zijn spoorweggebouwen bewaard. Zo werd zijn magnum opus, het centraal station van Rotterdam, in 2008 gesloopt. Van Ravesteyns laatste, kleinste en misschien meest exentrieke stationsgebouwtje is in 2016 gerestaureerd.

Een nieuw reisland. Sovjet-affiches van Intourist

Rond 1930 wilde de Sovjetunie buitenlandse toeristen trekken om vreemde valuta binnen te halen en het imago te verbeteren. Door de economische crisis was er in het westen interesse voor het communistische experiment. Op instigatie van Stalin en de partijtop werd Intourist opgericht, verantwoordelijk voor de werving, begeleiding en accommodatie van alle buitenlandse gasten.

Om de doelgroep aan te spreken werden Westerse reclamestijlen gebruikt. Intourist-affiches toonden geen land van arbeiders en boeren, maar een toeristisch paradijs. Treinen waren daarop geen iconen van vooruitgang maar comfortabele vervoermiddelen. Intourist-vrouwen werkten niet fanatiek in een fabriek maar waren mondain of exotisch.

Simpele elegantie. Spoorwegaffiches van Leo Marfurt en Tom Purvis

Kort voor 1930 verschenen in zowel Engeland als België spoorwegaffiches met aantrekkelijke reis- en recreatietaferelen, opgebouwd uit gestileerde vormen en egale kleurvlakken. Er waren veel overeenkomsten tussen deze affiches van Tom Purvis en Leo Marfurt. Ze kenden elkaars werk, maar het is onbekend of ze elkaar bewust hebben beïnvloed.

Misschien stuurde de tijdgeest, de late Art Deco, beide ontwerpers in dezelfde richting. Waar Marfurt passagiers op perrons afbeeldde, toonde Purvis de recreatieve activiteiten op hun reisbestemming, zoals de Engelse East Coast. Beiden slaagden erin de kledingstijl en haarmode van eind jaren 20 treffend te vatten in tweedimensionale vlakken.

De wereldomvattende beteekenis van het spoorwegwezen. Transport op de wandkunst van Peter Alma

Peter Alma is vooral bekend geworden om zijn imposante muurschilderingen in station Amsterdam Amstel uit 1939. Hij was ook een van de pioniers van De Stijl, de abstracte kunstbeweging die dit jaar exact een eeuw geleden ontstond — reden waarom er momenteel een tentoonstelling aan Alma's werk is gewijd in Arnhem.

Vanuit zijn communistische idealen verruilde Alma de abstractie voor een figurative beeldtaal die iedereen kon begrijpen. Zoekend naar kunstvormen met een groot maatschappelijk bereik wijdde hij zich aan wandschilderkunst in openbare gebouwen. Daarop speelde het thema transport — spoorwegen, scheepvaart en luchtvaart — een grote rol.

Poort van Europa. Station Hoek van Holland Haven

Vernieuwde versie i.v.m. afscheid van de Hoekse lijn. Volgende maand weer een geheel nieuwe editie van RETOURS.

Station Hoek van Holland Haven was een eeuw lang het beginpunt van vele internationale (boot)treinen. Voor Britse reizigers, die per veerboot uit Harwich kwamen, fungeerde the Hook als gateway to the Continent. Zij namen er de trein naar Berlijn of de luxe Rheingold naar Zwitserland. Na de Tweede Wereldoorlog bereikte het aantal internationale verbindingen een hoogtepunt met treinen als de Holland-Scandinavië Express en zelfs even de Orient-Express.

De laatste internationale trein vertrok precies 100 jaar na de opening van het station naar Moskou. Tegenwoordig herinneren alleen foto's en affiches nog aan de gloriedagen van Hoek van Holland Haven.

Train your car. Affiches voor autoslaaptreinen rond 1960

Eind jaren 50 zochten de West-Europese spoorwegmaatschappijen een antwoord op het succes van de auto en het toenemende toerisme. Ze introduceerden autoslaaptreinen, waarin toeristen hun auto konden meenemen naar hun vakantiebestemming. Reizigers konden ontspannen in de slaap- en restauratierijtuigen terwijl de spoorwegen het zware werk deden.

Affiches voor de autoslaaptreinen — die alleen 's zomers reden — benadrukten dat de vakantie direct kon beginnen, ondersteund met woordspelingen en beeldgrapjes zoals een auto in de handbagage. Hoewel de kosten hoog waren sloegen de autoslaaptreinen aan. De teruggang kwam toen auto's en snelwegen beter werden en vliegreizen goedkoper.

TEE-design. Treinstellen op affiches voor de Trans Europ Express

Vernieuwde versie vanwege 60 jaar TEE!

60 jaar geleden, op 2 juni 1957, reed de eerste Trans Europ Express. De TEE vormt een legendarische episode uit de naoorlogse Europese spoorweghistorie. Gezamenlijk gingen acht spoorwegmaatschappijen de concurrentie aan met het opkomende vliegverkeer. De moderne en snelle treinen met uitsluitend eersteklas zitplaatsen — met toeslag — waren vooral gericht op zakenreizigers.

In 1957 verbond het TEE-netwerk 70 Europese steden. Twintig jaar later waren het er 130. Niet alleen spoortechnisch was de TEE vernieuwend, maar ook wat betreft design. De opvallend vormgegeven treinstellen in de kleuren rood-crème droegen bij aan de legende. De herkenbare vormen van deze treinen waren erg geschikt om dienst te doen op affiches ter promotie van de TEE.

Europa in je broekzak. 45 jaar affiches en reclame voor InterRail

In 1972 werd InterRail ingevoerd, een kaart waarmee jongeren vrij door Europa konden reizen. Dit paste perfect bij de ongebonden jeugdcultuur van de jaren zeventig. Sindsdien hebben miljoenen Europeanen er gebruik van gemaakt. Voor velen was InterRail een rite de passage naar de volwassenheid, zoals ooit de Grand Tour voor welgestelden.

Door te slapen in treinen en stations probeerden jongeren zo lang mogelijk onderweg te zijn voor zo min mogelijk geld. Het grenzeloze reizen en de onderlinge contacten tussen Interrailers hebben zeker bijgedragen aan de Europese eenheid. Op affiches en ander promotiemateriaal werd het vrijheidsgevoel gesymboliseerd door rugzakken en gitaren.

Frauen­plakatserien. Vrouwen op affiches van de Deutsche Bundesbahn

De spoorwegen en de reclamewereld vormden gedurende het grooste deel van de 20e eeuw een mannenbolwerk. Het Werbeambt (reclamebureau) van de Duitse spoorwegen kwam er rond 1960 door marktonderzoek achter dat vrouwen een belangrijke doelgroep waren.

Er volgden speciale series van Frauenplakate met, voor en deels ook door vrouwen. Het vrouwbeeld op spoorwegaffiches veranderde met de tijd: van elegant via afhankelijk naar vrijgevochten — of toch weer als lustobject?

Rechtlijnig reizen. Schematische spoorwegkaarten in reisreclame

Elke landkaart is een abstractie van de werkelijkheid, maar sommige kaarten vervormen de realiteit. Het bekendste voorbeeld is de London Underground Map: de afstanden zijn onrealistisch, geografische features afwezig, lijnen kaarsrecht en hoeken haaks of diagonaal. In zo'n imaginair kaartbeeld kunnen reizigers zich beter oriënteren dan in de spaghetti die erachter schuilgaat.

Door versimpeling inzicht geven in het netwerk was net zo belangrijk bij (inter)nationale spoorverbindingen als in de grote steden. Schematische spoorwegkaarten, zoals die gedurende de twintigste eeuw werden ontworpen, leken soms op metrokaarten, maar lang niet altijd. Het doel was telkens hetzelfde: een ingewikkelde reis eenvoudig maken.

Geïllustreerde spoorwegkaarten. Kaarten vol verhalen rond 1950

Geïllustreerde kaarten in cartooneske stijl waren halverwege de 20e eeuw een populair promotiemiddel voor reizen en toerisme. In tegenstelling tot objectieve, realistische kaarten appelleren ze aan emoties als romantiek, fantasie en humor. Ze vertellen anekdotes over regionale historie, cultuur en landschap op een manier die jong en oud aanspreekt. Geïllustreerde kaarten zijn bedoeld om te inspireren, niet om reisinformatie te verstrekken.

Deze pictorial maps of Bildkarten lijken ver af te staan van de schematische 'metrokaarten' van spoorweg­netwerken uit dezelfde periode, met rechte lijnen en zonder enig detail. Voor beide kaartsoorten geldt echter dat ze slechts losjes gebonden zijn aan de geografische realiteit. Ze dienen om een boodschap over te brengen: de eenvoud van een reis dan wel de rijkdom van een regio.

Baanbrekend design. Huisstijlen van Europese spoorwegmaatschappijen

De huisstijl van de Nederlandse Spoorwegen bestaat 50 jaar, wat wordt gevierd met een expositie in het Spoorwegmuseum. De NS-huisstijl stond niet op zichzelf, maar maakte deel uit van een Europese trend. De wens om de spoorwegen een modern gezicht te geven viel samen met de opkomst van grote professionele ontwerpbureaus.

De nieuwe corporate identity van British Rail uit 1965 had een grote invloed op de spoorwegmaatschappijen op het continent. Dat gold voor het beeldmerk, opgebouwd uit pijlen, maar ook voor de integrale aanpak inclusief treinkleuren, lettertypes, uniformen, bewegwijzering en reclame-uitingen.

Joyaux de Belgique. Schilderachtige spoorwegaffiches van Armand Massonet

De Belgische kunstenaar Armand Massonet maakte rond 1950 een serie van tien toeristische affiches voor de Belgische spoorwegen. Op elk affiche staat een stad of streek centraal — van Vlaamse kunststeden tot Ardense dorpjes. Massonet was een meester in het vlot en schetsmatig vastleggen van licht en beweging. Ondanks grote verschillen vormt de affichereeks een bijzondere eenheid.

Slechts op enkele affiches komen spoorwegmotieven voor. Massonets onderwerpskeuze was soms gedurfd, zoals een naakte vrouw of een lucht vol industriedampen. Dat gold ook voor de uitwerking in aquarel of gouache, met ruwe penseelstreken en ongebruikelijke perspectieven. Aan toeristische clichés zoals blauwe luchten deed Massonet niet. Wel liet hij zich inspireren door de romantische landschapsschilderkunst.

Spoorbaan naar startbaan. Trein en vliegtuig op spoorwegaffiches

In de loop van de 20e eeuw werden trein en vliegtuig concurrenten, maar ze vulden elkaar ook aan. Europese spoorweg- en luchtvaartmaatschappijen promootten samen de trein als ideaal vervoermiddel naar het vliegveld. Ze gaven gecombineerde tickets uit, maar in de praktijk was vaak nog een busverbinding nodig tussen station en luchthaven.

Op affiches en in reclames werden beelden gebruikt van spoorbanen als startbaan, vliegende treinen en nauw samenwerkend spoor- en vliegpersoneel. Deze gingen vergezeld van gevleugelde slogans als Air-Fer, Train to Plane, Rail & Fly en Zug zum Flug. Eind 20e eeuw werd het ideaalbeeld van geïntegreerd vervoer grotendeels werkelijkheid.

Willy Sluiter. De eerste moderne spoorwegaffiches van Nederland

Vroege Nederlandse spoorwegaffiches bevatten veel tekst met uitgebreide dienstregelingen in klein lettertjes, al dan niet aangevuld met 'stijve' afbeeldingen van treintjes. De veelzijdige kunstenaar Willy Sluiter bracht hier in 1913 en 1914 verandering in met zijn affiches voor treinreizen naar de Rivièra, Keulen en de Hollandse kust.

Sluiter beeldde geen treinen of landschappen af, maar mensen: passagiers, spoorwegpersoneel en de lokale bevolking. Dit deed hij op zijn kenmerkende cartooneske wijze, met humor én stijl. De relatief spaarzame tekst maakte deel uit van het beeld. Sluiters kleurgebruik is honderd jaar later nog altijd uitgesproken fris.

Driecontinenten-trein. De Taurus Express naar Irak en Egypte

Per spoor vanuit Londen en Parijs naar Baghdad en Caïro. Deze optie ontstond toen het Midden-Oosten na de Eerste Wereldoorlog in Britse en Franse handen viel, inclusief de Bagdadbahn. Deze spoorlijn was door de Duitsers aangelegd, maar nog niet voltooid. Samen met de nieuwe Turkse staatsspoorwegen begon het Franse slaapwagenbedrijf Wagons-Lits alvast met luxetreindiensten.

In 1930 werd de Taurus Express geïntroduceerd: een verlenging van de Simplon Orient-Express, vernoemd naar het Zuid-Turkse Taurusgebergte. Hiervoor moesten reizigers in Istanbul eerst de Bosporus overvaren. In Syrië werden aansluitingen geboden naar Irak, Palestina en Egypte. Passagiers moest overstappen en deels per auto(bus) reizen. In reclames prees Wagons-Lits de verbinding echter aan als driecontinententrein (Europa, Azië, Afrika).

Molens, tulpen, treinen. Spoorwegaffiches voor Holland-toerisme

Rond 1900 ontdekten buitenlandse toeristen Nederland, aangetrokken door kleurrijke beschrijvingen in reisgidsen en romans. Deze schetsten een beeld van een land vol molens, bloembollen­velden, boeren op klompen, vrouwen in klederdracht, kaasmarkten, vissersbootjes en Amsterdamse grachten. Ook kunstenaars, die vanuit binnen- en buitenland naar 'onbedorven' dorpjes als Marken, Volendam en Katwijk kwamen, droegen bij aan het exotische imago.

Op affiches die Britten, Fransen, Duitsers en later ook Amerikanen naar Holland moesten trekken, werden de clichébeelden dankbaar gebruikt. De realiteit was aan het begin van de 20e eeuw al heel anders, waarvan de spoorwegen zelf een voorbeeld waren. Het beeldrepertoire van klompen, molens en tulpen zou echter gedurende de gehele eeuw gelijk blijven. Alleen de ontwerpstijlen veranderden, net als de spoorweg­maatschappijen die de affiches lieten maken.

Die Winterreise. Sneeuwrijke spoorwegaffiches

De trein is het ideale winterse vervoermiddel: nauwelijks gevoelig voor gladheid en sterk genoeg om sneeuwstormen te doorstaan. Op winterse affiches maakten spoorwegmaatschappijen reclame voor deze eigenschappen, maar vaker nog werden er wintersport-bestemmingen aangeprezen. Toen auto's nog niet erg betrouwbaar waren en vliegen te duur, was de trein hét transportmiddel naar de skioorden.

Sneeuwrijke spoorwegaffiches vanaf het begin van de vorige eeuw laten niet alleen zien dat de skimode veranderde en dat treinen elektrisch werden. Ook de ontwerpstijlen ontwikkelden zich, terwijl het foto-affiche uiteindelijk de overhand kreeg.

Inox et Grand Confort. Franse TEE-rijtuigen en affiches rond 1970

Eind jaren zestig werden binnenlandse lange­afstandstreinen toegevoegd aan het netwerk van de Trans Europ Express (TEE). In opdracht van de Franse spoorwegen ontwierp Paul Arzens hiervoor kleurige rijtuigen en scherpgesneden locomotieven.

Bij de TEE-rijtuigen van de SNCF verschenen passende affiches door Philippe Foré. De ontwerper heeft gespeeld met lijnen en kleuren om snelheid en kracht uit te drukken. De affiches promootten legendarische treinen zoals de Mistral en Capitole.

Restaurez-vous. Eten en drinken bij de spoorwegen

In het Spoorwegmuseum in Utrecht is de expositie Tosti's Truffels Treinen te zien over eten en drinken in de trein en op het station, met echte restauratie­rijtuigen uit verschillende landen. Ter gelegenheid daarvan toont RETOURS ruim dertig culinaire spoorweg­affiches uit West-Europa die de hele 20e eeuw bestrijken. De affiches laten zien dat wat je geserveerd kreeg sterk afhing van de periode en prijsklasse.

Zo waren er 'prachttreinen' met overdadige meergangen­diners en speciale barrijtuigen waar cocktails werden gemixt. De Franse stations­buffetten serveerden traditionele regionale gerechten, terwijl uit hetzelfde land ook 'rijdende snackbars' stammen. In Engeland hadden de spoor­sandwiches een twijfelachtige reputatie, net als de Honki Tonki-burgers in de Nederlandse stations­restauraties.

Art Deco rond 1930 en 1980. Spoorwegaffiches van Pierre Fix-Masseau

De Franse ontwerper Pierre Fix-Masseau was verantwoordelijk voor enkele iconische spoorwegaffiches uit de Art Deco-periode. Net als zijn leermeester, de beroemde ontwerper A.M. Cassandre, was Fix-Masseau gespecialiseerd in de weergave van snelheid en vooruitgang op affiches voor treinen, schepen en auto's.

Een halve eeuw na het aanvankelijke succes van zijn bekende affiche 'Exactitude', beleefde Fix-Masseau's werk een tweede bloei bij de revival van een legendarische trein. Zijn retro-affiches verwezen naar de jaren dertig, maar lettertype, kleurenpalet en kapsels lieten zien dat ze dateren van rond 1980.

De Waterlandse tram. Affiches en architectuur

Nederland kende rond 1900 een fijnmazig netwerk van regionale stoomtrams. De Noord-Hollandsche Tram door het Waterland maakte eind 19e eeuw als een van de eerste trambedrijven actief reclame. Binnen- en buitenlandse toeristen werden geworven voor rondreizen naar Marken en Volendam.

De vroege affiches en de eerste houten tramstations waren ontworpen door de architect H.P. Berlage, die later beroemd zou worden. Hij was de compagnon van de oprichter van de tram. Latere affiches kwamen van andere ontwerpers, evenals het trambootstation voor Amsterdam CS, dat bekend werd als het Noord-Zuid Hollandsch Koffiehuis.

Bonne Nuit, Guten Morgen. Slaaprijtuigen op spoorwegaffiches

Voor treinreizen die langer duurden dan een dag, verschenen eind 19e eeuw luxe slaaprijtuigen op de rails. Ze werden verzorgd door gespecialiseerde bedrijven, zoals Wagons-Lits en later Mitropa. De 'rijdende hotels' waren in eerste instantie alleen weggelegd voor welgestelden. Affiches brachten het nachtelijk reizen in beeld met schone slaapsters en veel donkerblauw.

Na de Tweede Wereldoorlog kwamen er goedkopere opties voor massatoerisme, maar daarmee verdween wel iets van de romantiek. Rond 2000 nam het aantal slaaptreinen sterk af door de opkomst van hoge­snelheidstreinen en goedkope vliegtickets. Vanwege het klimaatbeleid beleeft de nachttrein momenteel een renaissance. Geldt dat ook voor de affiches?

Boottreinen en spoorferry's. Spoorwegaffiches als scheepvaartaffiches

Sommige spoorwegaffiches zijn ook scheepvaartaffiches. Midden 19e eeuw ontstonden er boottreinen in aansluiting op veerdiensten, die soms speciaal waren opgericht door spoorwegmaatschappijen. Beide vervoermiddelen vulden elkaar aan met een directe overstap op de kade.

Boottreinen boden aansluiting op korte oversteken van en naar Engeland of Scandinavië, maar evengoed op de grote oceaanlijnen naar andere werelddelen. Een special geval was de spoorferry, waar de trein op en af kon rijden voor een ononderbroken reiservaring. Boottreinen hebben enkele van de meeste geslaagde spoorwegaffiches opgeleverd.

Taj Mahal en windmolens. Affiches van William Spencer Bagdatopoulos

In 2023 heb ik weinig tijd gehad voor RETOURS omdat ik druk was met boeken en tijdschriften. Op het nippertje nu nog een nieuwe editie! Die is wel korter dan eerdere afleveringen, en dat zal in het komende jaar ook de formule zijn: korter en hopelijk weer wat vaker.

De kunstenaar William Spencer Bagdatopoulos (1888-1965) was van Grieks-Britse komaf, maar bracht zijn jeugd in Rotterdam door. Na een lange reis door het Midden-Oosten specialiseerde hij zich in het oriëntalisme, de geromantiseerde verbeelding van het Oosten door westerse kunstenaars. Bagdatopoulos, wiens signatuur leest als 'Bylityilis', was ook actief als reclametekenaar en die twee kanten kwamen samen in een serie affiches voor de Indian State Railways. Meest bekend werden echter zijn affiches voor luxe Pullman-treinen van Wagons-Lits, waarop hij de welgestelde clientèle modieus weergaf

Klein kind, grote locomotief. De geschiedenis van een iconisch beeld

De beroemde foto van een peuter bij een gigantische stoomlocomotief is dit jaar precies een eeuw oud. Het beeld werd hergebruikt op vele spoorwegaffiches, aanvankelijk in Groot Brittannië en later ook internationaal. Het leidde daarnaast tot varianten en persiflages, zelfs recent nog.

Het beeld kon zo'n succes worden omdat ouders er hun eigen kinderen in herkenden, die ook onder de indruk waren van de enorme machines. Bijna alle jongetjes droomden er wel eens van om machinist te worden. Voor meisjes met zulke gevoelens was in de twintigste eeuw minder aandacht.

Cartes kilometriques. Kilometerkaarten van Europese spoorwegen

'Cartes kilometriques' of 'distance maps' zijn kaarten waarop de afstanden of reistijden tussen de stations staan aangegeven. Sommige van zulke kilomterkaarten zijn gangbare topografische kaarten met cijfertjes erop, andere hebben een schematische opzet of lijken meer op diagrammen dan op kaarten. Reizigers kunnen hun route plannen door de afstanden bij elkaar op te tellen of door de tijden te noteren.

Vaak worden alle stations in een land of gebied aangeven, zodat de kaarten zeer gedetailleerd zijn en veel informatie bevatten. Een heldere vormgeving is dan ook essentieel voor de begrijpelijkheid.

DDR-spoorwegaffiches: Eisenbahnen in Volkes Hand

Al was er geen concurrentie in het socialistische systeem, dat betekende niet dat de Duitse Democratische Republiek (DDR) geen reclame kende. Er was uiteraard veel politieke propaganda, maar er hingen ook affiches voor concerten, tentoonstellingen en films. Ook productreclames ontbraken niet. Die dienden vooral om een gunstige indruk over de staat van het land te wekken, zelfs al waren de producten slecht leverbaar en was de keuze beperkt. Voor de spoorwegen van de Deutsche Reichsbahn (DR) werd ook reclame gemaakt, bijvoorbeeld voor nieuwe dienstregelingen, kortingen, personeelswerving of toerisme. Ook hier wekten affiches vooral de illusie dat er veel te kiezen viel. Buitenlandse bestemmingen waren beperkt: de meeste mensen mochten alleen binnen het Oostblok reizen. De ontwerpstijl van de spooraffiches deed niet onder voor die in het Westen.