ฟ้าเดียวกัน

เสื้อยืด อ่าน และ ดีไซน์ + คัลเจอร์

2008-10-06T16:13:36Z

คลอดแล้ว เสื้อยืดสุดเท่ห์

“อ่าน”

ดีไซน์ + คัลเจอร์

ราคา 200 บาท มีทุกไซส์

พิเศษสำหรับผู้สมัครสมาชิกวารสารฟ้าเดียวกันหรืออ่าน ลดเหลือ 150 บาท

พบกันในงานสัปดาห์หนังสือ 11-23 ตุลาคม นี้ ศูนย์สิริกิติ์ บูท N 16

สัมภาษณ์ รศ.ดร.วรเจตน์ ภาคีรัตน์ “ผู้มีอำนาจตีความกฎหมายคือผู้ทรงอำนาจโดยแท้จริง”

2008-09-30T06:37:55Z

สำเนาจาก : นิตยสาร สารคดี ฉบับที่ 282 ปีที่ 24
วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์ : สัมภาษณ์
ประเวช ตันตราภิรมย์ : ถ่ายภาพ

ในบรรดานักวิชาการด้านกฎหมายมหาชนที่โดดเด่นที่สุดในเวลานี้ ชื่อของ รศ. ดร. วรเจตน์ ภาคีรัตน์ หัวหน้าภาควิชากฎหมายมหาชน คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้รับการยอมรับเป็นอันดับต้นๆ ในฐานะอาจารย์หนุ่มผู้ยึดมั่นหลักการทางนิติศาสตร์ และยังแสดงความกล้าหาญทางจริยธรรมออกมาวิพากษ์วิจารณ์การใช้กฎหมายของรัฐบาลและฝ่ายตุลาการ นับแต่ยุครัฐบาลทักษิณ ยุค คมช. เรื่อยมาจนถึงยุคปัจจุบัน

หลายครั้งที่เสียงทักท้วงหรือข้อวิจารณ์ของอาจารย์หนุ่มมักทวนกระแสเสียงส่วนใหญ่ของสังคมหรือบรรดาผู้รู้ด้านกฎหมายมหาชน ไม่ว่าการคัดค้านรัฐประหาร ๑๙ กันยา ๔๙ การแสดงจุดยืนไม่รับร่างรัฐธรรมนูญ ฉบับปี ๒๕๕๐ และล่าสุดได้ออกมาวิจารณ์ศาลรัฐธรรมนูญในการตัดสินแถลงการณ์ร่วมไทย-กัมพูชากรณีเขาพระวิหาร แต่ไม่อาจปฏิเสธว่าข้อถกเถียงของเขาในทุกๆ เรื่องหนักแน่นด้วยเหตุผลและยึดมั่นในหลักการทางนิติศาสตร์จนได้รับการยอมรับอย่างสูงจากสาธารณชน
ชายหนุ่มรูปร่างเล็กคนนี้ดูจะเกิดมาเพื่อเป็นนักวิชาการด้านกฎหมายโดยแท้ เวลานั้นนักเรียน เตรียมอุดมศึกษาคนนี้ตัดสินใจเลือกสอบเข้าคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เพียงอันดับเดียวด้วยความศรัทธาในตัวผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยคือ ดร. ปรีดี พนมยงค์ หลังจากเข้าสู่รั้วธรรมศาสตร์ในปี ๒๕๓๐ เขาสำเร็จการศึกษาโดยได้รับรางวัลเรียนดีทุนภูมิพล เป็นเนติบัณฑิตไทยจากสำนักอบรมศึกษากฎหมายแห่งเนติบัณฑิตยสภา ได้รับพระราชทานทุนมูลนิธิอานันทมหิดลไปศึกษาต่อวิชานิติศาสตร์ ณ ประเทศเยอรมนี สำเร็จการศึกษานิติศาสตรดุษฎีบัณฑิตจากมหาวิทยาลัย Gottingen ในปี ๒๕๔๒ และกลับมาเป็นอาจารย์สอนหนังสือโดยตลอด ปัจจุบันเป็นหัวหน้าภาควิชากฎหมายมหาชน คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ทุกวันนี้มีนักวิชาการไม่กี่คนที่ยังเคารพต่อหลักวิชาโดยเคร่งครัด เป็นหลักคิดให้แก่สังคม ไม่ก้มหัวให้ผู้มีอำนาจ ไม่วิ่งสู่ศูนย์อำนาจเมื่อมีโอกาส ไม่ใส่ใจต่อสิ่งยั่วยวนจากลาภ ยศ สรรเสริญ และหนักแน่นต่อการถูกวิพากษ์วิจารณ์ในยามออกมาเตือนสติผู้คนในสังคมที่กำลังแตกแยกอย่างรุนแรง รศ. ดร.วรเจตน์คือนักวิชาการหนึ่งในไม่กี่คนนั้น

บ่ายวันหนึ่งเดือนกรกฎาคม ในห้องพักอาจารย์ บทสนทนาว่าด้วยเรื่องราวเกี่ยวกับกฎหมายและทางออกของสังคมไทยได้เริ่มขึ้น

ความสนใจการเมืองของอาจารย์เริ่มต้นมาตั้งแต่เมื่อไรครับ
ผมเองสนใจการเมืองมาตั้งแต่เด็กๆ อ่านหนังสือเกี่ยวกับประวัติศาสตร์การเมืองมาตั้งแต่เล็ก ผมเป็นคนอยุธยาด้วย ศรัทธาท่านอาจารย์ปรีดี พนมยงค์ มานาน ตอนนั้นเข้าใจว่าคนอยุธยาคงไม่ค่อยรู้จักอาจารย์ปรีดีเท่าใดนัก สมัยเรียนมัธยมต้นผมเรียนที่โรงเรียนหอวัง ต้องเดินทางไปกลับกรุงเทพฯ-อยุธยา ตอนนั้นบ้านผมอยู่สถานีรถไฟบ้านม้า เป็นสถานีเล็กๆ เลยอยุธยาไปสถานีหนึ่ง คุณพ่อผมเป็นนายสถานี เวลานั่งรถไฟผมได้อ่านหนังสือพวกนี้ อย่างนิตยสาร ข่าวพิเศษ ของคุณชัชรินทร์ ไชยวัฒน์ ผมก็อ่านตั้งแต่มัธยมต้น นอกจากนี้ ก็มีพวก มติชน สยามรัฐ และนิตยสารแนวการเมืองอื่นๆ ซึ่งเดี๋ยวนี้ไม่มีแล้ว

ตอนนั้นใฝ่ฝันอยากเป็นอะไร
ตั้งแต่เป็นเด็กผมเคยคิดว่าโตขึ้นอยากเป็นนักการเมือง ซึ่งต้องเลือกเรียนระหว่างนิติศาสตร์กับรัฐศาสตร์ ตอนแรกผมยังไม่รู้ว่าจะเรียนนิติศาสตร์หรือรัฐศาสตร์ดี คุณแม่ก็ไม่ค่อยอยากให้เรียนด้านนี้ ท่านอยากให้เรียนหมอ แต่ผมชอบเรียนวิชาสายสังคมศาสตร์มากกว่า ส่วนคุณพ่อไม่ค่อยบังคับ ท่านแนะนำให้เรียนกฎหมายดีกว่าเพราะมันกว้างกว่า เหตุผลง่ายๆ คือวิชาชีพที่ต้องเรียนจบมาทางรัฐศาสตร์ถ้าจบนิติศาสตร์ก็ทำได้หมด แต่ถ้าเป็นวิชาชีพด้านกฎหมายโดยเฉพาะ เรียนจบรัฐศาสตร์มาก็ทำไม่ได้ ผมบอกพ่อกับแม่ว่าผมเชื่อว่าเรียนในสิ่งที่เรารักจะทำให้เรามีความสุขกับมัน และจะมีชีวิตที่ดีกว่าฝืนเรียนในสิ่งที่เราไม่ได้ชอบ

อาจารย์ช่วยอธิบายเพื่อความเข้าใจกว้างๆ ว่าวิชานิติศาสตร์แบ่งกฎหมายเป็นกี่ประเภท
แบ่งออกเป็น ๒ ประเภทใหญ่ๆ คือกฎหมายมหาชนกับกฎหมายเอกชน กฎหมายเอกชนพูดถึงความสัมพันธ์ระหว่างเอกชนกับเอกชนด้วยกันในฐานะที่เท่าเทียมกัน เช่นกฎหมายเกี่ยวกับนิติกรรมสัญญา ทรัพย์สิน ครอบครัว มรดก เวลาพิพาทกันส่วนใหญ่ก็เป็นเรื่องคนทะเลาะกัน หย่ากัน การแบ่งมรดก ส่วนกฎหมายมหาชน หลักใหญ่ใจความของกฎหมายสาขานี้คือ เป็นกฎหมายที่กำหนดความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับราษฎรในฐานะที่รัฐมีอำนาจเหนือกว่าราษฎร และกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างองค์กรของรัฐด้วยกันเอง เช่น กฎหมายรัฐธรรมนูญกำหนดโครงสร้างสถาบันทางการเมืองในระดับบน กฎหมายปกครองกำหนดเรื่องการใช้อำนาจของฝ่ายปกครองที่ไปสั่งการราษฎร การควบคุมตรวจสอบการใช้อำนาจดังกล่าวว่าชอบด้วยกฎหมายหรือไม่

ตอนได้ทุนไปเรียนที่เยอรมนี ทำไมอาจารย์ถึงเลือกเรียนด้านกฎหมายมหาชน
ตอนเรียนปริญญาตรีที่ธรรมศาสตร์เราเรียนกฎหมายรัฐธรรมนูญ กฎหมายปกครอง วิชาพวกนี้ผมรู้สึกว่าคนไม่ค่อยสนใจ ทำไมในหลักสูตรเราเรียนกฎหมายแพ่งหรือกฎหมายเอกชนเป็นหลัก วิชากฎหมายรัฐธรรมนูญผมชอบอยู่แล้วเพราะเป็นกฎหมายที่เกี่ยวพันกับเรื่องการเมืองการปกครอง พอมาถึงวิชากฎหมายปกครองมันเป็นอะไรที่เราไม่เคยรู้จักมาก่อน เป็นกฎหมายซึ่งเกี่ยวพันกับเรื่องชีวิตของคน เวลาเจ้าหน้าที่สั่งการออกคำสั่งถูกต้องหรือไม่ถูกต้องมันเป็นเรื่องวิชากฎหมายปกครอง ซึ่งผมมองว่าเป็นวิชาที่สำคัญแต่แปลกที่ทำไมคนไม่ค่อยสนใจ ผมก็ตั้งใจว่าถ้าผมมีโอกาสได้เรียนต่อก็จะไปเรียนสาขานี้ เพราะรู้สึกว่ากฎหมายสาขานี้เป็นกฎหมายซึ่งทำให้คนเป็นคนเวลาที่ต้องสู้กับอำนาจรัฐ

เพราะเหตุใดกฎหมายมหาชนถึงทำให้คนเป็นคน
ในแง่ประวัติความเป็นมา วิชานิติศาสตร์เกิดขึ้นเพื่อระงับข้อพิพาทที่เกิดขึ้นระหว่างเอกชนกับเอกชนด้วยกันก่อน ความรู้แบบนี้เกิดมาตั้งแต่สมัยเมื่อเราอยู่รวมกันเป็นสังคม มีปัญหาคนกับคนขัดแย้งกัน เพื่อให้เราพ้นไปจากการใช้กำลังเข้าตัดสินปัญหาก็ต้องหากฎเกณฑ์มาตัดสิน กฎเกณฑ์ที่เรานำมาใช้ตัดสินในเบื้องต้นก็คือกฎหมายเอกชน ซึ่งเริ่มพัฒนาขึ้นอย่างเป็นระบบในสมัยโรมันเมื่อ ๒,๐๐๐ ปีก่อน และพัฒนาเรื่อยมา ในขณะที่กฎหมายมหาชนไม่ได้เริ่มพัฒนาขึ้นมาแบบกฎหมายเอกชน เพราะกฎหมายมหาชนเป็นกฎหมายที่ว่าด้วยอำนาจของผู้ปกครอง ว่าด้วยการจำกัดอำนาจของผู้ปกครอง ซึ่งแต่ดั้งเดิมในช่วงที่รัฐยังไม่เป็นรัฐสมัยใหม่ ยังไม่ได้มีการจัดระบบระเบียบการปกครองอย่างที่เราเห็นในปัจจุบัน อำนาจก็จะรวมศูนย์อยู่กับผู้ปกครอง คือกษัตริย์หรือพระราชา ในบริบทแบบนั้นกฎหมายมหาชนไม่อาจกำเนิดขึ้นมาได้เพราะมันเป็นกฎหมายที่ไปจำกัดอำนาจของผู้ปกครอง ตราบเท่าที่เมื่อเราเริ่มจำกัดอำนาจของผู้ปกครองแล้ว กฎหมายมหาชนในความหมายปัจจุบันจึงค่อยๆ ถือกำเนิดขึ้น หมุดหมายของการเกิดขึ้นของกฎหมายมหาชนก็คือการประกาศอิสรภาพของสหรัฐอเมริกา ค.ศ. ๑๗๗๖ และการปฏิวัติใหญ่ในประเทศฝรั่งเศส ค.ศ. ๑๗๘๙ สองเหตุการณ์นี้ถือเป็นเหตุการณ์สำคัญที่ทำให้พัฒนาการในทางกฎหมายมหาชนเริ่มเกิดขึ้น ก่อนหน้านี้ก็มีกฎหมายมหาชน แต่ไม่ใช่กฎหมายที่ใช้ในความหมายปัจจุบัน เพราะไม่ได้เป็นกฎหมายซึ่งมุ่งจำกัดอำนาจของผู้ปกครองแล้วประกันสิทธิเสรีภาพของราษฎร หัวใจสำคัญของกฎหมายมหาชนก็คือการประกันสิทธิเสรีภาพของราษฎร การแบ่งแยกอำนาจเพื่อไม่ให้อำนาจรวมศูนย์อยู่ที่ใครคนใดคนหนึ่ง การคำนึงถึงประโยชน์สาธารณะ

ยกตัวอย่างกฎหมายที่มารองรับหลักการเหล่านี้มีอะไรบ้าง
เช่นกฎหมายรัฐธรรมนูญ ซึ่งมีอยู่ในทุกประเทศ แม้แต่ประเทศที่เป็นเผด็จการก็มีรัฐธรรมนูญ แต่คำว่ารัฐธรรมนูญในความหมายที่เราใช้เรียนใช้สอนกันในกฎหมายมหาชนสมัยใหม่ เราไม่ได้พูดแต่เพียงว่ามันเป็นกฎหมายซึ่งใช้เป็นกติกาพื้นฐานในการปกครองประเทศ แต่มันต้องมีหลักประกันสิทธิเสรีภาพของบุคคล และต้องมีหลักการแบ่งแยกอำนาจด้วย เพราะฉะนั้นถ้าเราบอกว่ารัฐเผด็จการมีรัฐธรรมนูญหรือไม่ เขาก็มี แต่รัฐธรรมนูญในรัฐเหล่านั้นไม่ได้เป็นรัฐธรรมนูญในความหมายที่เราจะเคารพนับถือหรือเชื่อถือได้ เพราะมันเป็นกฎเกณฑ์ที่ประกันอำนาจของผู้ปกครองเท่านั้น ไม่ได้มีการจำกัดอำนาจอะไรเลย ผู้ปกครองก็กระทำการได้ตามใจของตัวผู้ปกครองเอง ฉะนั้นในประเทศที่ใช้หลักรัฐธรรมนูญนิยม หรือที่เรียกว่า constitutionalism ต้องมีหลักการแบ่งแยกอำนาจ อำนาจจะต้องมีที่มาจากคนซึ่งเป็นประชาชน แล้วคนที่ใช้อำนาจของรัฐก็ต้องใช้ไปในกรอบของกฎหมาย เพื่อที่จะประกันว่าประชาชนจะไม่ถูกล่วงละเมิดสิทธิเสรีภาพโดยไม่ถูกต้องไม่มีเหตุผล ตัวรัฐธรรมนูญที่เป็นกติกาพื้นฐานก็ต้องวางบทบัญญัติประกันเรื่องสิทธิเสรีภาพของบุคคลเอาไว้ด้วย เพื่อไม่ให้อำนาจของรัฐก้าวเข้าไปกระทบกับแดนแห่งสิทธิเสรีภาพของบุคคลได้ นี่คือหลักใหญ่ใจความของรัฐธรรมนูญในความหมายที่เรายอมรับนับถือกันในรัฐสมัยใหม่ที่ปกครองใน
ระบอบประชาธิปไตย

อาจารย์ศึกษากฎหมายที่เยอรมนีมา อยากให้วิเคราะห์ว่าหลังสงครามโลกครั้งที่ ๒ เยอรมนีป้องกันไม่ให้เกิดผู้นำที่มาจากการเลือกตั้งแบบฮิตเลอร์ขึ้นมาอย่างไรบ้าง
เขาก็ทำรัฐธรรมนูญใหม่ขึ้นมา ที่สำคัญคือมีศาลรัฐธรรมนูญขึ้นเป็นครั้งแรก ผมคิดว่ากลไกทางกฎหมายก็เป็นกลไกหลักสำคัญอันหนึ่ง การสร้างสถาบันสำคัญๆ ทางกฎหมายขึ้นมาช่วยได้มาก แต่ที่สำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากันคือการเรียนรู้ของประชาชนเยอรมันที่มีต่อการขึ้นเถลิงอำนาจของฮิตเลอร์ บทเรียนนั้นทำให้คนเยอรมันได้คิด เยอรมนีใช้เวลา ๑๐ ปี สิ่งที่เรียกว่าความมหัศจรรย์ทางเศรษฐกิจก็เริ่มเกิดขึ้น ประเทศนี้กลับขึ้นมาเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจในยุโรป หลังจากนั้นเขาก็พัฒนาหลักกฎหมายขึ้นมาอย่างรวดเร็ว ในทางกฎหมายมหาชนเยอรมนีก็ถือเป็นประเทศแม่แบบในอีกไม่ช้าไม่นาน

มาตรา ๑ ในรัฐธรรมนูญเยอรมันบัญญัติไว้ว่า ศักดิ์ศรีแห่งความเป็นมนุษย์นั้นมิอาจถูกล่วงละเมิดได้ เป็นคุณค่าพื้นฐานที่สุดและถือเป็นคุณค่าใหญ่ของเขา เพราะในสงครามโลกครั้งที่ ๒ มีการย่ำยีเกียรติภูมิความเป็นมนุษย์อย่างรุนแรง เยอรมันเริ่มต้นบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญด้วยหมวดสิทธิเสรีภาพก่อน หลังจากนั้นจึงตามมาด้วยกลไกหรือสถาบันทางการเมือง เช่น การวางระบบเลือกตั้งซึ่งพยายามประกันความยุติธรรมให้แก่การออกเสียงลงคะแนน การจัดระบบการปกครองแบบสหพันธ์อันเป็นธรรมเนียมมาแต่เดิม ระบบแบ่งอำนาจเขาก็ไม่ได้แบ่งอำนาจในแนวนอน คืออำนาจนิติบัญญัติ บริหาร ตุลาการอย่างเดียว แต่ยังมีการแบ่งอำนาจในแนวดิ่งด้วย คือมีระดับสหพันธ์ ระดับมลรัฐ พร้อมกับให้ท้องถิ่นมีความเข้มแข็งในการปกครองตัวเอง คือมีการกระจายอำนาจอีกชั้นหนึ่ง เพราะฉะนั้นการแบ่งอำนาจและการกระจายอำนาจจึงทำทั้งสองระดับ คือในแนวตั้งและแนวนอน ในทางตุลาการ เยอรมันมีศาลหลายระบบศาล คือมีระบบศาลปกครอง ระบบศาลยุติธรรม ระบบศาลภาษีอากร ระบบศาลแรงงาน และระบบศาลสังคม นอกจากนี้ก็ยังมีศาลรัฐธรรมนูญทำหน้าที่คุ้มครองความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญด้วย โดยเหตุที่เยอรมันมีศาลหลายระบบศาล จึงมีประธานศาลสูงสุดหลายคน ขึ้นอยู่กับว่าเป็นประธานศาลสูงสุดของระบบศาลอะไร นอกจากนี้เขายังมีการจัดระบบการศึกษาที่ดี ทำให้ความเหลื่อมล้ำทางสังคมมีไม่มาก คนจะเรียนก็มีเงินอุดหนุนให้ได้เรียน ผมคิดว่าการสร้างชาติของเยอรมนีหลังสงครามโลกครั้งที่ ๒ ไม่ได้ใช้กลไกทางกฎหมายอย่างเดียวหรอก แต่ว่ากลไกทางเศรษฐกิจและทัศนะของประชาชนที่มีต่อบทเรียนจากสงครามโลกครั้งที่ ๒ ส่งผลให้ชั่วระยะเวลา ๔๕ ปีเขาสามารถรวมประเทศได้

ณัฐพล ใจจริง : “ความชอบด้วยระบอบ” วิวาทะว่าด้วยอำนาจของ “รัฏฐาธิปัตย์” ในคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญ (๒๔๗๕-๒๕๐๐)

2008-10-02T03:09:28Z

สำเนาจาก : ศิลปวัฒนธรรม ฉบับมกราคม พ.ศ. 2550

ณัฐพล ใจจริง*

*ขอบคุณหอจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ที่อนุเคราะห์ภาพหายาก รศ.ดร. นครินทร์ เมฆไตรรัตน์ ผศ. ธเนศ วงศ์ยานนาวา ดร. สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล อาจารย์สุดแดน วิสุทธิลักษณ์ ดร. ฐาปนันท์ นิพิฏฐกุล ดร. เกษม เพ็ญภินันท์ อาจารย์ศิวพล ละอองสกุล อาจารย์จีรพล เกตุจุมพล อาจารย์ทวีศักดิ์ เผือกสม ที่ให้คำแนะนำและมิตรภาพ สำหรับความตื้นเขินที่เกิดขึ้นเป็นความรับผิดชอบของผู้เขียน บทความนี้ตัดทอนบางส่วนมาจากการค้นคว้าอิสระของข้าพเจ้า ชุด รัฐธรรมนูญ และสถาบันทางการเมืองกับปัญญาชนของไทย (พ.ศ. ๒๔๗๕-๒๕๐๐) บทความนี้ขอเป็นส่วนหนึ่งในวาระของการก้าวสู่ปีที่ ๗๕ ของปฏิวัติ ๒๔๗๕ และการมีรัฐธรรมนูญในประเทศไทย

“อำนาจสูงสุดของประเทศนั้น เป็นของราษฎรทั้งหลาย”

(มาตรา ๑, พระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยาม (ชั่วคราว) ๒๔๗๕)

การหายไปของ “คำถาม” ในคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญปัจจุบัน

หากเริ่มต้นที่การปฏิวัติ ๒๔๗๕ ว่าเป็นจุดเริ่มต้นของการมีรัฐธรรมนูญเป็น “สัญญาประชาคม” หรือข้อตกลงรากฐานเบื้องแรกในการจัดระเบียบความสัมพันธ์ระหว่างสถาบันทางการเมืองต่างๆ ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดกับรั{ธรรมนูญตั้งแต่ ๒๔๗๕-๙๕ จำนวน ๖ ฉบับที่ผ่านไป หาได้เป็นเพียงการเปลี่ยนในทางจำนวนเท่านั้น แต่หากพิจารณาให้ลึกลงไปจะพบว่ามีความเปลี่ยนแปลงอย่างสำคัญในบทบัญญัติที่เกี่ยวกับประมุขของรัฐที่เพิ่มจำนวนมาตรามากขึ้นตามลำดับ

คำถามจึงมีว่าเกิดอะไรขึ้นกับความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวกับสถานะของพระมหากษัตริย์ในฐานะประมุขของรัฐภายใต้ระบอบการเมืองในช่วง ๒๕ ปีแรกหลังการปฏิวัติและรวมถึงมีผลอย่างไรต่อความเปลี่ยนแปลงของเจตจำนงปฐมบทของการปฏิวัติที่บัญญัติว่า “อำนาจสูงสุดของประเทศนั้นเป็นของราษฎรทั้งหลาย”

โดยทั่วไปแล้วงานศึกษารัฐธรรมนูญและสถาบันทางการเมืองที่ผ่านมาของไทยส่วนใหญ่มักให้ความสำคัญแต่เพียงบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญแต่ละฉบับเท่านั้น แต่มิได้พิจารณาความเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงของบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญที่สืบเนื่องกันต่อ ทำให้ความเข้าใจพัฒนาการของสาระสำคัญขาดเป็นห้วงๆ ไม่ต่อเนื่อง ดังนั้น การศึกษาที่มุ่งเน้นความต่อเนื่องจะทำให้ภาพที่ฉายออกมานั้นมีความยาวนานเพียงพออันทำให้เห็นถึงขั้นตอนและวิธีการในเชิงความเป็นมาได้ เช่นเดียวกับรัฐธรรมนูญของไทยทุกฉบับมีมาตราที่เกี่ยวกับพระมหากษัตริย์มาตั้งแต่หลังการปฏิวัติ ๒๔๗๕ แต่กลับยังไม่มีการศึกษาบทบัญญัติหมวดพระมหากษัตริย์ในรัฐธรรมนูญไทยเชิงประวัติศาสตร์ และประวัติศาสตร์ของคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญในประเด็นอำนาจของพระมหากษัตริย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการให้ความสำคัญกับการให้เหตุผลทางกฎหมายถึงประเด็นดังกล่าวในคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญที่แพร่หลายอยู่จำนวนมาก (๒๔๗๕-๒๕๐๐) ตลอดจนการพินิจถึงสาระของบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญที่มีผลกระทบต่อเจตจำนงปฐมบท อันอาจทำให้เข้าใจความย้อนแย้ง (irony) ที่เกิดขึ้นกับความรู้ความเข้าใจทางการเมืองของประชาชนและระบอบการเมืองในสมัยต่อมาได้

กล่าวอย่างกระชับแล้ว ภาวะความขัดแย้งหลังการปฏิวัติ ๒๔๗๕ มิได้มีแต่เพียงการต่อสู้กันภายในสถาบันการเมืองเท่านั้น แต่ความขัดแย้งทางอุดมการณ์นั้นได้เปิด “สนามรบ” ให้กับเหล่าปัญญาชนนักกฎหมายร่วมนิยามและให้ความหมายต่อสภาพการณ์การเมืองในระบอบใหม่ที่ควรจะเป็นผ่านตำราคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญอย่างเข้มข้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งข้อถกเถียงเรื่องขอบเขตอำนาจของพระมหากษัตริย์หลังการปฏิวัติ โดยการโต้แย้งระหว่างนักกฎหมายทั้ง ๒ สำนักนั้นหาได้สิ้นสุดแต่เพียงในตำราเท่านั้น แต่หมายรวมถึงความตั้งใจของพวกเขาที่จะ “พูด” ถึงหลักการทางการเมืองต่อสังคมการเมืองในวงกว้างด้วย

ในที่นี้ ขอแยกสำนักคิดทางกฎหมายสำคัญออกเป็น ๒ สำนัก คือ “สำนักจารีตประเพณี” (Traditionalism) ประกอบขึ้นจากชนชั้นนำทางจารีตและปัญญาชนนักกฎหมายที่จบจากอังกฤษเป็นส่วนใหญ่มีความใกล้ชิดเจ้านาย สำนักนี้เชื่อว่า สถาบันกษัตริย์มีฐานะสมบูรณ์และมีความเป็นสถาบันมาอย่างต่อเนื่อง แต่ไม่ได้แสดงให้เห็นถึงรายละเอียดที่สะท้อนถึง “ความสมบูรณ์” ที่ต่อเนื่องนั้นมีลักษณะเช่นใด นอกจาก “เรื่องเล่า” ที่ไม่สามารถให้รายละเอียดของความต่อเนื่องได้มากกว่าความเชื่อ กับ “สำนักรัฐธรรมนูญนิยม” (Constitutionalism) ซึ่งเป็นนักกฎหมายที่สำเร็จการศึกษาจากภาคพื้นทวีปยุโรปและส่วนใหญ่มีความเกี่ยวข้องกับการปฏิวัติ ๒๔๗๕

ทั้ง ๒ สำนักนี้ได้ทิ้งร่องรอยของคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญโดยวางหลักการและการกล่าวข้อความที่สะท้อนให้เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงทางอำนาจของพระมหากษัตริย์หลังการปฏิวัติ หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ สำนักแรกเชื่อว่า สถาบันพระมหากษัตริย์นั้นมีพระราชสถานะและอำนาจมาแต่โบราณและดำรงอยู่เหนือบริบท ในขณะที่สำนักหลังซึ่งเน้นการจำกัดอำนาจรัฐ การแบ่งแยกอำนาจและการสร้างกลไกการตรวจสอบอำนาจทุกสถาบันทางการเมืองนั้นได้ให้คำอธิบายที่สามารถมองเห็นขั้นตอนวิธีการในการปรับตัวของสถาบัน ในบริบทที่สามารถพิจารณาความเปลี่ยนแปลงผ่านบทบัญญัติรัฐธรรมนูญในหมวดพระมหากษัตริย์ได้

ดังนั้น การพิจารณาการสร้างคำอธิบาย เหตุผลของการโต้แย้ง การวางหลักของทั้ง ๒ สำนักทำให้เข้าใจถึงเหตุผลที่แต่ละฝ่ายให้กับความชอบธรรมและขอบเขตอำนาจของพระมหากษัตริย์ในประวัติศาสตร์การเมืองไทยด้วย

การศึกษานี้มุ่งพิจารณาพัฒนาการของบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญตั้งแต่พระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยาม (ชั่วคราว) จนถึงรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๔๗๕ แก้ไข พุทธศักราช ๒๔๙๕ ในหมวดพระมหากษัตริย์โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับวิธีการอธิบายและการให้เหตุผลทางกฎหมายในตำราคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญ ในช่วงเวลาดังกล่าว

สำหรับวิธีการศึกษาใช้วิธีการทางประวัติศาสตร์กับแนวการศึกษากฎหมายและสถาบันการเมืองตามแนวทางรัฐธรรมนูญศึกษา (Constitutional Studies) ที่ถูกพัฒนาขึ้นใหม่ อันมีความยืดหยุ่นกว่าแนวกฎหมายและสถาบันที่มุ่งแต่ตัวบทกฎหมาย แนวทางใหม่นี้เปิดโอกาสให้เกิดการวิพากษ์วิจารณ์มากขึ้นทั้งมุ่งวิเคราะห์พฤติกรรมของสถาบันการเมืองที่มีเป้าประสงค์ในการแสวงหาความอยู่รอดไม่ว่าการนั้นจะสำเร็จหรือล้มเหลวก็ตาม รวมทั้งการกำหนดลักษณะของตัวสถาบัน อีกทั้งเปิดโอกาสให้มีการตีความปรากฏการณ์ทางการเมืองควบคู่ไปกับตัวบทกฎหมาย ตลอดจนการแสดงให้เห็นถึงความขัดแย้งทางการเมืองที่มีผลต่อนัยทั่วไปและแนวโน้มของพัฒนาการรัฐธรรมนูญ โดยมีฐานคติว่ารัฐธรรมนูญเป็นข้อเสนอหรือผลรวมของผลประโยชน์ทางการเมืองที่ถูกผลักออกมาจากองค์กร กลุ่มการเมือง หรือแม้กระทั่งปัจเจกชน (๑) นอกจากนี้ จะให้ความสำคัญกับคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญเพื่อให้สามารถเข้าใจเหตุผลหรือการตีความที่อยู่รายล้อมบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญที่แห้งแล้งให้กลับมามีชีวิตชีวาได้มากขึ้น

ก่อนที่จะก้าวเข้าสู่การศึกษา ควรกล่าวด้วยว่าการศึกษาครั้งนี้ได้ใช้แนวความคิดของนิติปรัชญาทางเลือก ซึ่งเห็นว่า กฎหมายมิใช่สิ่งที่ปลอดจากคุณค่า หรือมีความเป็นกลาง แต่ “กฎหมาย คือ การเมือง” ซึ่งในตัวมันเองไม่มีความเป็นกลาง นั่นหมายความว่า กฎหมายไม่สามารถอยู่เหนือการเมืองและการต่อสู้ทางสังคม (๒) เช่นเดียวกับรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายรากฐานของการกำหนดระบอบการเมือง การจัดที่มาและความสัมพันธ์ทางอำนาจของสถาบันทางการเมืองอันเป็นผลผลิตของการขับเคี่ยวทางความคิดและการต่อสู้ทางการเมือง ด้วยเหตุนี้ รัฐธรรมนูญย่อมหนีไม่พ้นไปจากข้อเสนอที่ว่า กฎหมายคือการเมือง ไม่เพียงแต่บทบัญญัติในรัฐธรรมนูญเท่าที่กำหนดและจัดความสัมพันธ์ของสถาบันทางการเมืองต่างๆ เท่านั้น ทว่า สิ่งหนึ่งที่หล่อเลี้ยงบทบัญญัติเหล่านั้นให้มีชีวิต คือ การให้เหตุผลในทางกฎหมายหรือคำอธิบายกฎหมายรัฐธรรมนูญด้วย

ดังนั้น การให้เหตุผลหรือให้คำอธิบายต่อบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญหลังการปฏิวัติ ๒๔๗๕ ของเหล่านักกฎหมายทั้ง ๒ สำนักย่อมมีผลต่อการจัดความสัมพันธ์ระหว่างสถาบันทางการเมืองเก่าและใหม่ในขณะนั้นและต่อมาในภายหลัง ขณะเดียวกันก็สะท้อนให้เห็นถึงจุดยืน เหตุผลและอุดมการณ์ทางการเมืองของเหล่านักกฎหมายเช่นกัน

นอกจากนี้ ปัญหาที่น่าสนใจคือบริบททางการเมืองที่เปลี่ยนไปมีความสัมพันธ์เพียงใดกับการดำรงอยู่และการสูญหายไปของคำอธิบายจาก ๒ สำนัก โดยเฉพาะอย่างยิ่งความแพร่หลายของคำอธิบายจากสำนักรัฐธรรมนูญนิยมที่เคยวางหลักการเกี่ยวกับบทบาทของพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญที่น่าสนใจหลายประการ ได้เลือนหายไปจากการรับรู้ของปัญญาชนนักกฎหมายและนักรัฐศาสตร์รุ่นต่อๆ มา หรือคำอธิบายประเภทนี้ไม่สามารถ “ส่งเสียง” หรือตั้งคำถามในคำอธิบายรัฐธรรมนูญที่เกิดขึ้นในเวลาต่อมาได้? กล่าวอีกอย่างคือ คำอธิบายจากสำนักรัฐธรรมนูญนิยมเหล่านั้น “สิ้นเสียง” ลงพร้อมๆ กับการเปลี่ยนขั้วอำนาจทางการเมืองจากกลุ่มคณะราษฎรและนักกฎหมาย “คณะราษฎร” ไปสู่การเถลิงอำนาจใหม่ของกลุ่มเผด็จการอำนาจนิยมอนุรักษ์และนักกฎหมาย “รอยัลลิสต์” อย่างเด็ดขาดตั้งแต่หลัง ๒๕๐๐ เป็นต้นไป นับแต่นั้นเป็นต้นมา “ความเงียบ” ก็ได้เข้าครอบคลุมคำอธิบายของสำนักรัฐธรรมนูญนิยมอย่างสิ้นเชิง ตรงกันข้ามกับปรากฏการณ์ที่เร่ง “เสียง” ของคำอธิบายที่มุ่งรื้อสร้างความหมายการปฏิวัติ ๒๔๗๕ ให้สิ้นความหมายโดยพวก “รอยัลลิสต์” ยังคงดังกึกก้องต่อไป เพื่อการวางรากฐานคติและการผนึกอำนาจผ่านรัฐธรรมนูญด้วยความยึดมั่นแต่เพียง “ความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ” แต่มิได้ตั้งคำถามถึง “ความชอบด้วยระบอบ” ตามหลักการปกครองสากลอีกต่อไป

การก่อตัวของคำอธิบายว่าด้วย “ความชอบธรรม” ของรัฏฐาธิปัตย์ไทย

ในส่วนแรกที่จะกล่าวถึงเป็นคำอธิบายเกี่ยวกับพระมหากษัตริย์ของปัญญาชนสำนักจารีตประเพณีซึ่งอธิบายว่า ในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์พระมหากษัตริย์เป็นสถาบันทางการเมืองที่มีความชอบธรรมที่สุด มีความเป็นมาอย่างยาวนานและเป็นแหล่งสะสมความรู้ทางวัฒนธรรม พระมหากษัตริย์จึงเปรียบได้กับ “ศีรษะ” ของบ้านเมือง โดยที่มาของสถาบันพระมหากษัตริย์แต่เดิม พัฒนามาจากระบบพ่อปกครองลูก บางช่วงได้รับอิทธิพลจากเขมรจึงเน้นเทวราชา แต่เมื่อเข้าสู่กรุงรัตนโกสินทร์อันย่างเข้าสู่ยุคใหม่ ท่านเหล่านั้นได้ให้คำอธิบายว่า สถาบันพระมหากษัตริย์ได้ปรับตัวไปตามแนวคิดทางพุทธศาสนา คือ แนวคิด “อเนกนิกรสโมสรสมมติ” ที่เน้นว่าพระมหากษัตริย์ไทยทรงขึ้นครองราชย์โดยความเห็นชอบของชุมชนทางการเมือง พระองค์ทรงอยู่เหนืออาณาประชาราษฎรเพียงคนเดียว ในขณะที่คนอื่นๆ ทุกคนอยู่ในระนาบเดียวกันหมด หากจะมีการแบ่งชั้นในสังคมเป็นเพียงการแบ่งงานกันทำ และสามารถแบ่งกลุ่มได้เพียงกลุ่มที่จงรักภักดีกับไม่จงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์ (๓)

ความเคลื่อนไหวทางปัญญาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและกลุ่มของพระองค์ ได้ผลักดันและสร้างสรรค์แนวคิด “อเนกนิกรสโมสรสมมติ” ขึ้นอย่างจริงจังในการอธิบายพระราชสถานะของพระองค์ว่า ทรงได้ขึ้นครองราชย์โดยมติความเห็นชอบของชุมชนทางการเมือง โดยทรงอธิบายด้วยการเน้นคติทางพุทธศาสนาและแนวทางธรรมราชาขึ้นอย่างโดดเด่น อำนาจของพระมหากษัตริย์เป็นอำนาจที่ผูกพันอยู่กับผู้คนในสังคมการเมืองและนับเนื่องจากพระมหากษัตริย์จนถึงประชาชนทั่วไปต่างมีหน้าที่ที่พึงปฏิบัติในสังคมการเมืองร่วมกันเพื่อความเจริญก้าวหน้าและสงบสุขของชุมชนทางการเมือง ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ได้ทรงสืบต่อและพัฒนาคำอธิบายดังกล่าว โดยทรงมีคำวินิจฉัยว่า ลักษณะการเมืองการปกครองของไทยมีลักษณะเป็นสถาบัน ซึ่งไม่จำเป็นต้องเอาอย่างธรรมเนียมของคนในยุโรปหรืออื่นใด (๔)

ในขณะที่ สำนักรัฐธรรมนูญนิยมเป็นความคิดจากตะวันตก ความคิดรากฐานก่อตัวขึ้นมาจากแนวคิดของนักปรัชญาการเมืองกลุ่มทฤษฎี “สัญญาประชาคม” (social contract) ที่เห็นว่าอำนาจสูงสุดเป็นของประชาชน ดังนั้น การใช้อำนาจของรัฐต้องถูกจำกัดด้วยกฎหมายที่บัญญัติขึ้นเป็นลายลักษณ์อักษร หรือการจำกัดอำนาจของรัฐด้วยกฎหมาย เพื่อสร้างความสมดุลระหว่างอำนาจของรัฐกับสิทธิและเสรีภาพของปัจเจกชนและเพื่อกำหนดกลไกอันเป็นโครงสร้างพื้นฐานในการจัดองค์กรของรัฐ (๕) ความคิดนี้เฟื่องฟูอยู่ในกลุ่มนักกฎหมายที่สำเร็จจากภาคพื้นทวีปยุโรป

เค้าความคิดเรื่องรัฐธรรมนูญนิยมที่กล่าวถึงรูปแบบของรัฐนี้พบต้นเค้าได้จากคำอธิบายกฎหมายปกครอง (๒๔๗๔) ของหลวงประดิษฐมนูธรรม นักกฎหมายคนสำคัญที่ต่อมาเป็นแกนนำในคณะราษฎรในการทำการปฏิวัติ ๒๔๗๕ โดยได้อธิบายรัฐบาลตามความหมายอย่างกว้างว่า

“รัฐบาลคือบุคคลหรือคณบุคคล ซึ่งได้รับมอบหมายให้เป็นผู้ใช้อำนาจสูงสุดของประเทศทั้งสามชะนิด คืออำนาจนีติบัญญัติ อำนาจบริหาร อำนาจตุลาการ ตามแนวความหมายอย่างกว้างนี้ เราอาจแนกรัฐบาลออกเป็น ๔ ชนิด ๑ รัฐบาลซึ่งราษฎรได้ใช้อำนาจสูงสุดนั้นเองโดยตรง ๒ รัฐบาลซึ่งได้ใช้อำนาจสูงสุดนั้น โดยมีผู้แทนอันเพิกถอนไม่ได้จนกว่าพ้นระยะเวลาที่ได้แต่งตั้งไว้ ๓ รัฐบาลซึ่งได้ใช้อำนาจสูงสุดนั้น โดยมีผู้แทนอันเพิกถอนได้ตามความพอใจ ๔ รัฐบาลซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงอำนาจเต็มในการที่จะใช้อำนาจสูงสุดของรัฐ” (๖)

สำหรับตามความหมายอย่างแคบนั้น หลวงประดิษฐฯ ได้อธิบายว่า รัฐบาลแบ่งได้เป็นรัฐบาลราชาธิปไตยและประชาธิปไตย โดยแบ่งจากบุคคลผู้เป็นหัวหน้าอำนาจบริหารว่าเป็นของพระมหากษัตริย์หรือบุคคลธรรมดา ทั้งนี้ รัฐบาลราชาธิปไตยนั้นแบ่งได้เป็น ๕ ชนิด คือ

“๑. รัฐบาลราชาธิปตัยอำนาจไม่จำกัด (Monarchie absolute) คือพระเจ้าแผ่นดินมีอำนาจทำการใดๆ โดยไม่จำกัด และใช้อำนาจด้วยพระองค์เอง เช่น ประเทศสยาม

๒. รัฐบาลราชาธิปตัยอำนาจจำกัด (Monarchie limitee) ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินไม่มีอำนาจในการแผ่นดินนอกจากอำนาจในการพิธีและลงพระนาม และยอมให้อ้างพระนามในกิจการต่างๆ แต่พระองค์มิได้ใช้อำนาจด้วยตนเอง อำนาจทั้งหลายในการบริหารตกอยู่ในนามคณเสนาบดี เช่นในประเทศอังกฤษ เพราะเหตุที่พระเจ้าแผ่นดินทำอะไรไม่ได้นี้เอง จึ่งมีสุภาษิตอังกฤษอยู่ว่า King can do no wrong พระเจ้าแผ่นดินไม่อาจกระทำผิด ถ้าจะพูดกลับอีกอย่างหนึ่งก็คือ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินทำอะไรไม่ได้ ก็ทำผิดไม่ได้อยู่เอง

๓. รัฐบาลราชาธิปตัยอำนาจจำกัดเฉพาะพระเจ้าแผ่นดิน แต่อัครมหาเสนาบดีมีอำนาจเกือบเต็มที่ในทางบริหาร เว้นไว้แต่ในบางกรณีย์ต้องได้รับปรึกษาจากสภาการแผ่นดิน…

๔. รัฐบาลราชาธิปตัยซึ่งพระเจ้าแผ่นดินมีอำนาจร่วมกับอัครมหาเสนาบดีซึ่งเป็นคณทหารเช่นสเปญ…

๕. รัฐบาลราชาธิปตัยมีอำนาจจำกัดเล็กน้อย คือกิจการบางชนิดต้องปรึกษาคณเสนาบดี แต่ไม่ต้องปรึกษาสภาเลยก็ได้…” (๗)
คำอธิบายรูปแบบของรัฐ การแบ่งแยกอำนาจและการจำกัดอำนาจรัฐในวิชาการกฎหมายปกครองที่ถูกสอนเป็นครั้งแรกที่โรงเรียนกฎหมายในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์นั้น ได้เปิดโลกทรรศน์และตอบสนองความตื่นตัวทางการเมืองให้กับเหล่านักเรียนในขณะนั้นมาก และนักเรียนส่วนหนึ่งได้ให้การสนับสนุนและเข้าร่วมกับการปฏิวัติในเวลาต่อมา

การเมืองใหม่ในละตินอเมริกา

2008-09-25T08:44:52Z

บทความประกอบงานเสวนา “ทางแพร่งประชาธิปไตยกับการเมืองที่ใหม่กว่า”
ณ ห้องประชุมสมาคมนิสิตเก่า คณะรัฐศาสตร์ จุฬาฯ
ดาวน์โหลดเอกสาร PDF ที่นี่

สายลมจากซีกโลกใต้

เหตุใดปัญญาชนและนักเคลื่อนไหวสังคมจำนวนมากจึงหันไปมองละตินอเมริกาในปัจจุบัน?

หลังจากได้รับฉายานามอันน่าเศร้ามาหลายทศวรรษว่า “หลังบ้านของสหรัฐอเมริกา” ละตินอเมริกาในยามนี้ได้รับขนานฉายาใหม่อย่างน่าระทึกใจ ไม่ว่าจะเป็น “ความหวังใหม่” “ห้องทดลองขบวนการสังคมใหม่” หรือ “สังคมนิยมแห่งศตวรรษที่ 21″ ความปั่นป่วนทางการเมือง เศรษฐกิจและสังคมในภูมิภาคนี้ดำเนินมายาวนานและไม่มีทีท่าว่าจะสิ้นสุดลงง่าย ๆ กระนั้นก็ตาม ท่ามกลางความอลหม่านทั้งหมดนี้ การดำเนินการทางการเมืองแบบใหม่ได้เกิดขึ้นและสร้างแรงบันดาลใจไปทั่วโลก

คงปฏิเสธไม่ได้ว่า ละตินอเมริกาสร้างแรงบันดาลใจเพราะนี่เป็นภูมิภาคหนึ่งที่ยากจนที่สุดในโลก นอกจากนี้ยังเป็นภูมิภาคที่เป็นห้องทดลองของมหาอำนาจเสมอมา ไม่ว่าจะเป็นการล่าอาณานิคม การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แรงงานทาส การทำไร่เกษตรขนาดใหญ่ (plantation) จนกลายเป็นธุรกิจเกษตร (agribusiness) ในปัจจุบัน การปกครองด้วยระบอบเผด็จการทหาร ภัยสยองโดยรัฐ (state terrorism) ระบอบประชาธิปไตย การปรับโครงสร้างทางเศรษฐกิจโดยไอเอ็มเอฟและธนาคารโลกหรือที่เรียกกันว่า shock therapy ระบบเสรีนิยมใหม่และข้อตกลงเขตการค้าเสรี เกือบทั้งหมดนี้เริ่มทดลองในละตินอเมริกาอย่างเข้มข้นก่อนจะนำไปใช้ที่อื่น

ไม่น่าแปลกใจที่คำว่า ลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) เป็นคำที่แพร่หลายมากที่สุดในละตินอเมริกาจนแทบจะเป็นคำพูดในชีวิตประจำวัน ทั้งนี้เพราะผลกระทบของลัทธิเสรีนิยมใหม่เป็นสิ่งที่ชาวละตินอเมริกาคุ้นเคยมากที่สุดนั่นเอง

แต่ท่ามกลางความยากจนและการกดขี่ ชาวละตินอเมริการากหญ้ากลับสร้าง “การเมืองใหม่” เพื่อต่อสู้กับลัทธิเสรีนิยมใหม่ วิธีการต่อสู้และแนวความคิดของพวกเขาแผ่อิทธิพลไปสู่ปัญญาชนและนักเคลื่อนไหวชาวตะวันตก จนทำให้เกิดสิ่งที่เรียกว่า “ขบวนการสังคมใหม่” หรือ “ขบวนการความยุติธรรมโลก”

แต่ไหนแต่ไรมา แนวความคิดทางการเมืองและสังคมมักแผ่จากโลกที่หนึ่งสู่โลกที่สาม จากซีกโลกเหนือสู่ซีกโลกใต้ อาทิเช่น ลัทธิชาตินิยม ลัทธิคอมมิวนิสต์ เป็นต้น แต่นี่เป็นครั้งแรกที่การถ่ายทอดเป็นไปในทิศทางตรงกันข้าม นั่นคือ สายลมแห่งความคิดพัดจากแหล่งกำเนิดในซีกโลกใต้ไปสู่ซีกโลกเหนือ จากโลกที่สามไปสู่โลกที่หนึ่ง นี่จึงถือว่าเป็นสิ่งที่ถึงรากถึงโคนที่สุดของขบวนการสังคมใหม่ในปัจจุบัน

ภูมิหลังโดยสังเขป

เมื่อครั้งที่คริสโตเฟอร์ โคลัมบัสเดินทางไปถึงดินแดนที่จะกลายเป็นภูมิภาคละตินอเมริกาในปัจจุบัน เขาบรรยายถึงชาวพื้นเมืองชนชาติอาราวักที่พบเจอว่า “พวกเขาเป็นคนดีที่สุดในโลกและอ่อนโยนที่สุดด้วย พวกเขาไม่รู้ว่าอะไรคือความชั่ว จึงไม่รู้จักฆ่า ไม่รู้จักขโมย….พวกเขารักเพื่อนบ้านเหมือนรักตัวเองและพูดจาไพเราะที่สุดในโลก…” ด้วยเหตุนี้ โคลัมบัสจึงสรุปว่า “คนเหล่านี้น่าจะเป็นข้าทาสที่ดี แค่เรามีคนสักห้าสิบคน ก็คงสามารถกำราบพวกเขาและสั่งให้พวกเขาทำทุกอย่างตามที่เราต้องการได้” (1)

หลังจากโคลัมบัส “ค้นพบ” ทวีปอเมริกาเพียงหนึ่งปี มหาอำนาจในยุโรปยุคนั้นคือ สเปนและโปรตุเกสก็จัดการขีดเส้นแบ่งโลกออกเป็นสองซีก สเปนได้ดินแดนซีกตะวันตกไปทั้งหมด ส่วนโปรตุเกสครอบครองโลกซีกตะวันออก (เนื่องจากบราซิลอยู่ใต้อำนาจของโปรตุเกส ชาวบราซิลจึงพูดภาษาโปรตุเกส ในขณะที่ประเทศอื่น ๆ ส่วนใหญ่ในละตินอเมริกาพูดภาษาสเปน) หลังจากนั้น การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อย่างเป็นระบบก็เริ่มต้นขึ้น

เหล่าคอนควิสตาดอร์เรียงหน้าเข้าไปทำลายอารยธรรมโบราณ เอร์นัน คอร์เตสทำลายอาณาจักรแอซเทค ฟรานซิสโก ปิซาร์โรทำลายอาณาจักรอินคา แต่สิ่งที่เลวร้ายกว่านั้นคือความตายของประชาชนจำนวนมากมายมหาศาล ตะวันตกมักสร้างภาพมายาว่าทวีปอเมริกาคือดินแดนรกร้างที่มีชาวพื้นเมืองล้าหลังอาศัยอยู่เพียงน้อยนิด แต่จากหลักฐานที่มีอยู่ทำให้สันนิษฐานได้ว่า ในสมัยที่ชาวสเปนเดินทางไปถึงทวีปอเมริกานั้น น่าจะมีชาวพื้นเมืองอยู่ประมาณ 90-112 ล้านคน (เฉพาะในดินแดนแถบเม็กซิโกก็มีถึง 25 ล้านคน เทียบกับสเปนและโปรตุเกสสมัยนั้นที่มีประชากรราว 10 ล้านคนเท่านั้น)

คอนควิสตาดอร์ปราบชาวพื้นเมืองลงได้ด้วยปืนและม้า แต่อาวุธสำคัญที่คร่าชีวิตประชาชนไปจำนวนนับไม่ถ้วนคือ เชื้อโรค (2) ชาวพื้นเมืองไม่มีภูมิต้านทานเชื้อโรคของชาวยุโรป โรคต่าง ๆ อย่างไข้ทรพิษ คอตีบ ไข้รากสาดใหญ่ ไข้รากสาดน้อย ฯลฯ ทำให้ผู้คนล้มตายเป็นเบือ นักประวัติศาสตร์ประเมินจำนวนคนตายต่างกันไปตั้งแต่ 20% จนถึง 85-95% ของประชากรทั้งหมด ชาวพื้นเมืองจำนวนน้อยที่เหลืออยู่จึงตกเป็นทาสและแรงงานในไร่นา แต่สิ่งที่โคลัมบัสคาดผิดก็คือ ชาวพื้นเมืองที่นี่ไม่ใช่ข้าทาสที่ดี จึงมีการนำทาสผิวดำมาจากอัฟริกาจำนวนมาก การผสมผสานข้ามชาติพันธุ์จึงเกิดขึ้น ทำให้ประชาชนในละตินอเมริกามีทั้งสายเลือดชาวพื้นเมือง ชาวอัฟริกันและชาวยุโรป (3)

แต่ใช่ว่าชาวพื้นเมืองไม่เคยลุกขึ้นต่อสู้กับมหาอำนาจอาณานิคม ชาวพื้นเมืองที่ลุกขึ้นสู้มีมากมายนับไม่ถ้วน แต่ชื่อซึ่งเป็นที่จดจำกันมากคือ ทูปัก อามารู (Túpac Amaru) ทูปัก อามารูคนแรกคือคือกษัตริย์คนสุดท้ายของอาณาจักรอินคา พระองค์เป็นผู้นำในการต่อสู้สงครามครั้งสุดท้ายกับทหารสเปน แต่ไม่สามารถต้านทานปืนใหญ่ของชาวยุโรปได้ ทูปัก อามารูถูกประหารชีวิตด้วยการตัดศีรษะโดยไม่ยอมเข้ารีตนับถือศาสนาคริสต์ตามที่ชาวสเปนพยายามบังคับ (4)

ล่วงมาถึงศตวรรษที่ 18 ทูปัก อามารูที่สองเป็นเหลนของทูปัก อามารู แม้ว่าเขาได้รับการศึกษาแบบยุโรปและได้สืบทอดตำแหน่งผู้ปกครองชาวพื้นเมืองภายใต้อาณานิคมสเปน แต่ความเห็นอกเห็นใจต่อชาวพื้นเมืองที่ถูกกดขี่อย่างทารุณ ทำให้เขาสลัดเสื้อผ้าแบบยุโรป หันมาแต่งกายแบบชาวพื้นเมืองและเป็นผู้นำกบฏครั้งใหญ่ที่สุดในรอบสองศตวรรษ ทูปัก อามารูที่สองถูกประหารชีวิตด้วยการใช้ม้าแยกสังขาร แต่ก็ยังฆ่าเขาไม่สำเร็จ ชาวสเปนจึงใช้วิธีชำแหละเขาเป็นชิ้น ๆ ในจัตุรัสกลางเมืองกุสโก สถานที่เดียวกับที่ปู่ทวดของเขาถูกตัดศีรษะ ชื่อของทูปัก อามารูกลายเป็นชื่อของ “ขบวนการปฏิวัติทูปักอามารู” ซึ่งเป็นกองทัพจรยุทธ์คอมมิวนิสต์ในประเทศเปรูในปัจจุบัน อีกทั้งยังกลายเป็นชื่อของ Tupamaros หรือขบวนการเอกราชแห่งชาติ ซึ่งเป็นกลุ่มกบฏที่มีบทบาทในช่วง ค.ศ. 1960-1970 ในประเทศอุรุกวัย (5)

หลังการก่อกบฏของทูปัก อามารูที่สองเพียงปีเดียว ทูปักอีกคนหนึ่งก็ก่อกบฏขึ้นในประเทศโบลิเวีย เขาใช้ชื่อว่าทูปัก คาตารี (Tupak Katari) และเป็นผู้นำกบฏบุกล้อมนครหลวงลาปาซเอาไว้ ทูปัก คาตารีมีชื่อจริงว่า ฆูเลียน อาปาซา (Julian Apaza) เขาเป็นสามัญชน ขายใบโคคาและทอผ้าเลี้ยงชีพ เขาได้รับแรงบันดาลใจจากคนสองคน คนแรกคือโทมัส คาตารี (Tomás Katari) ผู้สืบเชื้อสายจากราชวงศ์กษัตริย์อินคาและพยายามต่อสู้เพื่อล้มเลิกการกดขี่ของอาณานิคมสเปน คนที่สองคือทูปัก อามารูที่สอง ซึ่งมีคำขวัญในการสู้รบว่า “ชาวนาทั้งหลาย! ท่านจะไม่ต้องเลี้ยงดูเจ้านายด้วยความยากจนอีกต่อไป!” ทูปัก คาตารีลงเอยด้วยการถูกประหารหั่นร่างเป็นชิ้น ๆ แต่ก่อนตายเขาให้สัญญาว่า “ข้าจะกลับมา และข้าจะกลับมาเป็นล้าน ๆ คน” (6)

หลังจากการก่อกบฏของทูปัก คาตารีอีกหนึ่งปี นายทหารชื่อ ซีโมน โบลิวาร์ (Simón Bolivar) ก็พยายามปลดแอกละตินอเมริกาจากประเทศสเปน เขาสามารถก่อตั้งสาธารณรัฐแห่งโคลอมเบีย (ปัจจุบันคือเอกวาดอร์, โคลอมเบีย, ปานามาและเวเนซุเอลา) ขึ้นมาในช่วงเวลาสั้น ๆ และทิ้งความใฝ่ฝันอันยิ่งใหญ่เอาไว้ นั่นคือการรวบรวมดินแดนในละตินอเมริกาเพื่อก่อตั้งเป็น “The Gran Colombia” ที่กินอาณาเขตไปถึงเปรูกับโบลิเวีย อุดมการณ์ของโบลิวาร์เป็นแรงบันดาลใจให้แก่ “การปฏิวัติโบลิวาร์” ในประเทศเวเนซุเอลาขณะนี้

ประเทศส่วนใหญ่ในละตินอเมริกาปลดแอกและเป็นเอกราชจากยุโรปได้สำเร็จในช่วงศตวรรษที่ 19 แต่หลังจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่งเป็นต้นมา ภูมิภาคอเมริกากลางและอเมริกาใต้ก็กลายเป็น “หลังบ้าน” และสนามทดลองของสหรัฐฯ บรรษัทข้ามชาติของสหรัฐฯ เข้าไปมีผลประโยชน์ในภูมิภาคนี้ กระทั่งมีอิทธิพลต่อระบอบการปกครองของหลาย ๆ ประเทศ

สภาพยากจนของประชากรส่วนใหญ่ทำให้ลัทธิมาร์กซ์-เลนินและลัทธิคอมมิวนิสต์เข้ามามีอิทธิพลในภูมิภาคนี้ นับตั้งแต่ทศวรรษ 1960 เป็นต้นมา มีกองกำลังจรยุทธ์และกองทัพปฏิวัติที่ต้องการเปลี่ยนแปลงประเทศไปเป็นสังคมนิยมจำนวนนับไม่ถ้วน ขบวนการที่โด่งดังและยังอยู่มาจนถึงปัจจุบันมีอาทิ ขบวนการ Shining Path ในประเทศเปรู ขบวนการ FARC ในประเทศโคลอมเบีย เป็นต้น แนวคิดของลัทธิมาร์กซ์และสังคมนิยมยังคงมีอิทธิพลอย่างสูงในละตินอเมริกาจนถึงทุกวันนี้

แนวคิดอีกประการหนึ่งที่จะขาดเสียมิได้ในการทำความเข้าใจการต่อสู้ของประชาชนในภูมิภาคนี้ก็คือ สำนักเทววิทยาเพื่อการปลดปล่อย (7) ซึ่งเป็นสำนึกหนึ่งในศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก แนวคิดของสำนักนี้นำเอาลัทธิมาร์กซ์มาผสมผสานกับคำสอนของศาสนาคริสต์ พระและบาทหลวงของสำนักนี้เดินทางไปในหลาย ๆ พื้นที่ที่ยากจน และทำงานจัดตั้งประชาชนชาวพื้นเมืองให้รวมตัวกันเป็นชุมชนรากหญ้า ซึ่งนอกจากจะอ่านพระคัมภีร์ไบเบิลแล้ว ก็ยังมีการร่วมกันทำความเข้าใจต่อสภาพสังคมเศรษฐกิจโดยใช้ลัทธิมาร์กซ์เป็นเครื่องมือวิเคราะห์ด้วย ต่อมาในภายหลัง ฐานจัดตั้งของสำนักเทววิทยาเพื่อการปลดปล่อยจะกลายเป็นฐานจัดตั้งของ 3 ขบวนการสำคัญในละตินอเมริกา กล่าวคือ ขบวนการซานดินิสตาในนิการากัว ขบวนการซาปาติสตาในเม็กซิโก และขบวนการแรงงานไร้ที่ดินหรือ MST ในบราซิล

การที่แนวคิดแบบ “ฝ่ายซ้าย” แพร่หลายในอเมริกากลางและอเมริกาใต้ ทำให้ชนชั้นนำและรัฐบาลสหรัฐฯ ไม่สบายใจ ความเชื่อเกี่ยวกับ “แอปเปิลเน่าลูกเดียวในตะกร้า” และ “ทฤษฎีโดมิโน” ทำให้สหรัฐฯ เข้าไปแทรกแซงทางการเมืองและการทหารในภูมิภาค เริ่มต้นจากการโค่นล้มรัฐบาลอัลเยนเดในชิลีเมื่อ ค.ศ. 1973 สนับสนุนให้รัฐบาลเผด็จการของปิโนเชต์ขึ้นครองอำนาจ พร้อมกับส่งนักเศรษฐศาสตร์สำนักชิคาโกเข้าไปเป็นที่ปรึกษาทางเศรษฐกิจ ชิลีคือสนามทดลองแห่งแรกของลัทธิทุนนิยมเสรี ส่วนในประเทศอื่น ๆ นั้น รัฐบาลสหรัฐฯ สนับสนุนรัฐบาลเผด็จการทหารและภัยสยองโดยรัฐ เพื่อปราบปรามประชาชนไม่ให้หันเข้าหาลัทธิคอมมิวนิสต์ พร้อมกับปกป้องผลประโยชน์ของบรรษัทข้ามชาติสหรัฐฯ ไปด้วย (8)

แต่เมื่อขั้นตอนของระบบทุนนิยมก้าวไปสู่ลัทธิเสรีนิยมใหม่ ซึ่งมีลักษณะเด่นอยู่ที่ “ความยืดหยุ่นในการสะสมทุน” และ “การสะสมทุนด้วยการปล้นชิง” (accumulation by dispossession) กลุ่มทุนจึงต้องการให้ประเทศต่าง ๆ ปฏิบัติตามกฎเกณฑ์ที่แน่นอนและเหมือน ๆ กันทั้งหมด ซึ่งสิ่งนี้จะบรรลุผลได้ก็ต้องอาศัยระบอบการปกครองที่มีความเป็นประชาธิปไตยมากกว่าเดิม ด้วยเหตุนี้เอง ตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1990 เป็นต้นมา เราได้เห็นหลาย ๆ ประเทศเปลี่ยนจากการปกครองระบอบเผด็จการมาเป็นระบอบประชาธิปไตย ทั้งในภูมิภาคละตินอเมริกาและในส่วนอื่น ๆ ของโลก

จากการเป็นอาณานิคมทั้งโดยตรงและโดยอ้อม ทำให้ละตินอเมริกามีระบบเศรษฐกิจที่ผูกพันแนบแน่นกับระบบเศรษฐกิจของประเทศมหาอำนาจ โดยเฉพาะสหรัฐอเมริกา อเมริกากลางและอเมริกาใต้คือแหล่งแรงงานค่าแรงถูก เป็นที่ตั้งของโรงงานผลิตชิ้นส่วน เป็นแหล่งอุตสาหกรรมเกษตรเพื่อการส่งออก ธุรกิจเกษตรข้ามชาติ และส่งออกแรงงานราคาถูกให้แก่อเมริกาเหนือ ถึงแม้คนจนจำนวนมากจะต้องเข้าไปขายแรงงานในเมือง จนทำให้เกิดเมืองสลัมขนาดใหญ่รายล้อมรอบเมืองหลวงและเมืองใหญ่ ๆ กระนั้นก็ตาม ชาวพื้นเมืองที่ยากจนก็ยังมีอิสระจากระบบเศรษฐกิจโลกในระดับหนึ่ง ยังมีการเพาะปลูกเพื่อยังชีพ แต่เมื่อระบบทุนนิยมขยายกลายเป็นลัทธิเสรีนิยมใหม่ การทุ่มตลาด การแย่งชิงทรัพยากร การแปรรูป ก็ส่งผลกระทบต่อชีวิตของชาวพื้นเมืองและคนยากจนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

“การเมืองใหม่” ในละตินอเมริกาก็คือการลุกขึ้นต่อต้านขัดขืนลัทธิเสรีนิยมใหม่ โดยมีชาวพื้นเมืองและคนจนเป็นหัวหอกสำคัญ