सांगण्यासारखे काही ...

मूलद्रव्य 'नामा'यण

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 15 Jan 2011 13:50:00 +0000

२०११ हे वर्ष युनायटेड नेशन्सने 'आंतरराष्ट्रीय रसायनशास्त्र वर्ष' (International year of Chemistry) म्हणून घोषित केले आहे. त्यानिमित्त आपल्या दैनंदिन जीवनातील व परिसरातील रसायने आणि रसायनशास्त्र यांची ओळख करून देणारे पाक्षिक सदर, 'रस'आस्वाद, लोकसत्ता दैनिकाच्या 'चतुरंग' पुरवणीत सुरू केले आहे. त्यात १५ जानेवारी रोजी छापून आलेला माझा लेख.

सुप्रसिद्ध फ्रेंच लेखक व्होल्टेर म्हणाला होता, 'What a heavy burden is a name that has become too famous' या उक्तीप्रमाणे सर्वच क्षेत्रातील सुप्रसिद्ध व्यक्तींना आपल्या नाममहात्म्याचे ओझे वहावेच लागते. नाव या गोष्टीविषयी अनेकांची अनेक मते आहेत. नावाविषयीचे बहुधा सगळ्यात जास्त प्रसिद्धी पावलेले विधान हे शेक्सपिअरच्या ज्युलिएट या नायिकेच्या तोंडी असलेले, 'What’s in a name?' हे असावे. कोणी अतिप्रसिद्ध नावाला ओझे मानो किंवा ‘नावात असे आहेच काय’ असा प्रश्न करो, शेवटी प्रत्येक व्यक्तीला, सजीवाला, वस्तूला आणि अमूर्त गोष्टींनाही नाव दिल्याशिवाय काही आपण रहात नाही. संपूर्ण विश्वात विविध रूपात आणि वेगवेगळ्या प्रमाणात अस्तित्त्वात असलेली मूलद्रव्ये (elements) तरी याला अपवाद कशी असतील?

संपूर्ण लेख : http://bit.ly/LS_15_01

विनाशविरहित विकासवाटा

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 02 Jan 2011 13:17:00 +0000

दिनांक २ जानेवारी २०११च्या लोकसत्ता दैनिकाच्या लोकरंग पुरवणीमध्ये छापून आलेला माझा लेख,

अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन नुकतेच ठाणे येथे पार पडले. साहित्य संमेलन हा मराठी संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे. त्याला कारणीभूत आहे ते मराठी भषिकांचे आपल्या भाषेवरील निस्सीम प्रेम आणि त्यांची रसिकता! भाषा आणि तिचा अनेकविध पद्धतीने वापर करण्याची क्षमता ही माणसाच्या जीवनाचा एक अतिशय महत्त्वाचा पलू आहे. आपल्या जीवनाचे, असेच अनन्यसाधारण महत्त्व असलेले आणखी एक अंग म्हणजे विज्ञान. आपल्या दैनंदिन जीवनात मोबाइल फोनपासून फ्लायओव्हपर्यंत बहुविध रूपात अवतरणारे विज्ञान! कधी अ‍ॅटॉमिक बॉम्बसारख्या विनाशकारी स्वरूपात, तर कधी एखाद्या लशीसारख्या जीवनदायी स्वरूपात सामोरे येणारे विज्ञान. पण अशा सर्वव्यापी विज्ञानाची आपण म्हणावी तशी दखल घेत नाही. शाळेत पुढच्या इयत्तेत जाण्यासाठी गरजेचे असल्यामुळे ज्याचा अभ्यास करावा लागतो ते विज्ञान, ही आपल्या मुलांना होणारी विज्ञानाची पहिली ओळख. पण ही ओळख बदलून विज्ञानाबद्दल केवळ लहानग्यांनाच नव्हे, तर सर्वानाच उत्सुकता आणि जवळीक वाटावी- यासाठी महाराष्ट्रात काही संस्था आणि व्यक्ती अनेक वष्रे कार्यरत आहेत. त्यांच्या पुढाकाराने दरवर्षी काही उपक्रम हाती घेतले जातात. त्यापकी एक आणि मोठा उपक्रम म्हणजे ‘अखिल भारतीय मराठी विज्ञान अधिवेशन’.

संपूर्ण लेख वाचाण्यासाठी ... http://bit.ly/LS_02_01

विविधतेत समृद्धता

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 26 Dec 2010 13:13:00 +0000

दिनांक २६ डिसेंबर २०१०च्या लोकसत्ता दैनिकाच्या लोकरंग पुरवणीमध्ये छापून आलेला माझा लेख,

एखादा पदार्थ तुमच्या कितीही आवडीचा असला तरी रोजच्या रोज फक्त तो एकच एक पदार्थ तुम्हाला कोणी खायला लावला तर काही दिवसांतच तो पदार्थ तुम्हाला अगदी नकोसा होईल. तुमच्या आयपॉडमध्ये सतत एकच गाणे वाजत राहिले तर शेवटी वैतागून तुम्ही तो आयपॉड भिरकावून द्याल! कारण आपल्याला जीवनात वैविध्याची आवड असते. मानवामध्ये असलेली ही वैविध्याची ओढ अगदी त्याच्या आदिमानव रूपातही अस्तित्त्वात होती. वेगवेगळी फळे चाखून आणि अनेक प्रकारच्या प्राण्यांचे मांस खाऊनच आपल्या पूर्वजांनी योग्य आहाराची निवड केली. पण पुढे वैविध्यपूर्ण प्रगती मानवाला साधता आली, ती त्याच्यापुढे असलेल्या अनेकविध पर्यायांमुळे आणि हे पर्याय उपलब्ध झाले ते निसर्गातील विविधतेमुळे.

संपूर्ण लेख वाचाण्यासाठी ... http://bit.ly/LS_26_12

फटाक्यांचे अंतरंग

noreply@blogger.com (Anonymous) — Mon, 08 Nov 2010 13:10:00 +0000

दिनांक ८ नोव्हेंबर २०१०च्या लोकसत्ता दैनिकाच्या लोकरंग पुरवणीमध्ये छापून आलेला माझा लेख,

दिवाळी हा दिवे उजळण्याचा आणि फटाके उडविण्याचा सण मानला जात असला, तरी आपल्याला फटाके फोडायला कोणतेही कारण पुरेसे होते. लग्नाच्या वरातीपासून राजकीय नेत्यांच्या सभेपर्यंत कुठेही फटाके आपल्या नादविश्वात भर टाकून जातात. भारतात अलीकडेच झालेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धाच्या उद्घाटन व समारोप समारंभांमध्ये आपण संपूर्ण जगाला मनोहारी आतषबाजीचे दर्शन घडविले. फटाक्यांच्या माळेचा कडकडाट, अ‍ॅटमबाँबचा धमाका, भुईनळ्यांची शिटी, फुलबाजातून निघणारी तेजस्वी फुले, सुंदर आणि रंगीबेरंगी ठिणग्यांचा पाऊस पाडणारा अनार, जमिनीवर गोलगोल फिरून आगीचे जणू एक वर्तुळच निर्माण करणारे भुईचक्र.. एक ना दोन, किती प्रकारचे फटाके!

संपूर्ण लेख वाचाण्यासाठी ... http://bit.ly/LS_08_11

कल्लोळ आवाजांचा!

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 24 Oct 2010 13:37:00 +0000

दिनांक २४ ऑक्टोबर २०१०च्या लोकसत्ता दैनिकाच्या लोकरंग पुरवणीमध्ये छापून आलेला माझा लेख,

आपण बसमध्ये बसलेले असतो. बसचे इंजिन आणि हॉर्नच्या आवाजाबरोबरच आजूबाजूच्या ट्रॅफिकचा आवाजही सोबतीला असतो. बसमधले लोक मोठमोठय़ाने आपल्या मोबाइलवर बोलत असतात. त्यांच्याकडे आपण त्रासिकपणे बघतो. कुठेतरी रस्त्याचे, नाहीतर बिल्डिंगचे काम चालू असते. त्यामुळे आपल्या नादविश्वात त्या भरभक्कम यंत्रांच्या भरदार आवाजांची भर पडते. तेवढय़ात कुठूनतरी एक मिरवणूक वाजतगाजत येते आणि कानठळ्या बसवणारे ढोलताशे, सॅक्सोफोन यांचे आवाज आपल्या सहनशक्तीचा अंत पाहू लागतात. न राहवून आपण आपला मोबाइल व त्याचे हेडफोन्स बाहेर काढतो आणि हे सर्व नकोसे आवाज विरून जातील इतक्या मोठय़ा आवाजात आपली आवडती गाणी ऐकू लागतो. थोडय़ा वेळाने आपला मोबाइल वाजतो.. किंबहुना तो व्हायब्रेट होतो म्हणूनच केवळ आपल्याला त्याची जाणीव होते. मग आपण गाणी ऐकणे थांबवून कॉल घेतो. पलीकडून येणाऱ्या आवाजासारखेच अनेक कर्कश आवाजांचे पाश्र्वसंगीत सोबत असते. मग मोबाइलसकट तोंडावर हात ठेवून आपण बसमधील इतरांसारखेच मोठमोठय़ाने बोलू (?) लागतो.. या साऱ्या आवाजांच्या गदारोळात आपला आवाज पलीकडच्या माणसापर्यंत पोहोचविण्यासाठी!

संपूर्ण लेख वाचाण्यासाठी ... http://bit.ly/LS_24_10

कशासाठी? ... आनंदासाठी!

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 26 Sep 2010 07:14:00 +0000

आजचं ब्लॉगपोस्ट अगदी spontaneous आहे, अजिबात आधी न ठरवलेलं. गेल्या काही दिवसात पाहिलेल्या काही कार्यक्रमांच्या अनुषंगाने मनात आलेले काही विचार इथे मांडत आहे. त्यात बरेच प्रश्न आहेत आणि उत्तरं मात्र फार नाहीत. त्या प्रश्नांवर तुमची उत्तरं / प्रतिक्रिया ऐकायला मला आवडेल.

परवाच मी पहिल्या मराठी लोककला संमेलनातील पहिल्या दिवशीच्या कार्यक्रमाला गेले होते. पहिल्या दिवशीचे कार्यक्रम ‘आदिरंग’ या शीर्षकाखाली सादर झाले. म्हणजेच महाराष्ट्रातील आदिवासी बंधु-भगिनींच्या कलेचे विविध आविष्कार तसेच त्यावरील चर्चा असे या पहिल्या दिवशीच्या कार्यक्रमांचे स्वरूप होते. सगळ्या कार्यक्रमांत, मग तो आदिवासी तमाशा असो की बोहाडा की तारपा नृत्य, केवळ एक किंवा दोन वाद्यांच्या संगतीने सादरीकरण झाले. आणि ती वाद्यही किती साधी! ढोलकी, पिपाणी किंवा दुधी-बांबू-पालापाचोळा यांनी बनलेला तारपा. आपल्यासारख्या ‘सुसंस्कृत’ व ‘रसिक’ जनांना दहाएक मिनिटांनी कंटाळा येईल अशी साधारण एकच ठेका धरून केलेली ती नृत्यं किंवा गायलेली गाणी. आणि ती सर्व सादरीकरणे १५-२० मिनिटांची होती हे बरं झालं असं मला प्रामाणिकपणे वाटतं.

ही सादरीकरणं पहाताना डोक्यात विचारचक्र सुरू झालं. फारसे बदल किंवा छटा नसलेले हे नाच व गाणी आपल्याला दहा-पंधरा मिनिटं झाली की कंटाळवाणी वाटतात. पण याच नाच आणि गाण्यांसह हे आदिवासी लोक मात्र रात्र रात्र जागवतात. थोड्याफार बदलाने तेच सूर आणि तोच ठेका यांच्या पलिकडे जावे असे त्यांना वाटत नाही का? आणि मग आपण ‘नागर संस्कृती’तील लोकही एकेकाळी जर असेच होतो तर मग आपल्यातील बदल कसा घडून आला? या प्रश्नांची उत्तरं उत्क्रांतीवाद देऊ शकेल का याबद्दल मला शंका आहे. असो. मग अचानक मला आठवण झाली ती काही दिवसांपूर्वी मी टीव्हीवर पाहिलेल्या एका ‘संगीतरजनी’ची (concert). हजारो प्रेक्षकांनी तुडुंब भरलेलं पटांगण, त्याच्या एका टोकाला एक भव्य व्यासपीठ, त्यावर ५० ते ६० च्या आसपास (किंवा जास्तच) वादक, त्या हजारो प्रेक्षकांपर्यंत त्यांचा आवाज पोहोचवण्यासाठी तितकीच सशक्त आणि सुसज्ज ‘साऊंड सिस्टिम’ असा (अपेक्षेप्रमाणे) त्या कार्यक्रमाचा बाज होता. मला त्या संगीतरजनीची आणि आदिरंगची तुलना केल्याशिवाय रहावलं नाही. एक-दोन वाद्य आणि मोजकेच ठेके इथपासून आपण ३०-४० (किंवा जास्तच) वाद्य, तितकेच ठेके आणि त्यांचा योग्य मिलाफ इथपर्यंत येऊन पोहोचलोय. यालाच आपण ‘प्रगती’ म्हणतो आणि त्याचा आपल्याला अभिमान आहे.

पण मग असाही विचार मनात आला. जीवनात आनंद निर्माण करण्यासाठी किंवा विरंगुळा म्हणून या आदिजनांना मोजकी साधी वाद्य, मोजकेच ठेके आणि त्यावर रचलेली साधीशी नृत्य किंवा गाणी एवढेच पुरेसं होतं. आणि आज तुमच्या-माझ्यासारख्या ‘अभिजनां’च्या तोंडून (हल्ली बरीच रूढ असलेली दाद) “क्या बात है!” यायला अनेक वाद्य, नसलेल्या वाद्यांचे, वस्तूंचे आणि सजिवांचेही आवाज काढणारा सिंथेसायझर, अनेक गायक आणि त्यांच्या आवाजावर डिजिटायझेशनने केलेल्या करामती एवढा सगळा लवाजमा लागतो! आनंदाची आपली कल्पना किती बदलली आहे. हे त्याचं केवळ एकच उदाहरण झालं. हल्ली पाश्चात्य देशातील विचारवंत आपल्याच प्राचीन तत्वज्ञानाचा अभ्यास करून “जीवनातील साध्या साध्या गोष्टींतून आनंद मिळवा.” हे ‘न्यू एज फिलॉसॉफी’च्या नावाखाली जगाला सांगतात. आणि आपण मात्र आपला आनंद दिवसेंदिवस जास्तच अनैसर्गिक, महागड्या व गुंतागुंतीच्या गोष्टींमध्ये शोधू लागलो आहे.

शांतता दिन २०१०

noreply@blogger.com (Anonymous) — Tue, 21 Sep 2010 04:30:00 +0000

देणार्‍याने देतच जावे ...

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 12 Sep 2010 04:30:00 +0000

आपणा सर्वांना महाभारतातील कर्ण तर माहितच आहे. उदारपणा व दानशूर वृत्तीची परिसीमा म्हणून आपण त्याला ओळखतो. जरी कर्णाइतक्या निःस्वार्थीपणाने नसेल तरी आयुष्यात कधीतरी आपण स्वतःचा विचार बाजूला ठेवून दुसर्‍या कोणासाठी काहीतरी केलेले असते. मग ती मदत आर्थिक असो किंवा इतर कुठल्याही प्रकारची, त्यात एक वेगळाच आनंद दडलेला असतो हे आपण सगळेच मान्य करू.

म्हणूनच मानवी स्वभावाच्या या पैलूवर आधारलेली 'Joy of Giving Week' (JGW, देण्यातून मिळणारा आनंद साजरा करण्याचा आठवडा) ही संकल्पना काही सेवाभावी संस्थांना सुचली. गेल्याच वर्षी सुरू झालेला हा उपक्रम २ ऑक्टोबरच्या (गांधी जयंती) अवतीभवतीच्या आठवड्यात साजरा केला जातो. म्हणजे २ ऑक्टोबरच्या आधी येणार्‍या रविवारी हा सप्ताह सुरू होतो व त्यानंतरच्या शनिवारी संपतो. यावर्षी २६ सप्टेंबरपासून २ ऑक्टोबरपर्यंत JGW साजरा होईल. JGW विषयीच्या Wikipedia नोंदीमध्ये त्याचे वर्णन 'festival of philanthrophy (परोपकाराचा सण)' असे केले आहे. गिव्ह इंडिया या संस्थेने सुरू केलेल्या उपक्रमात गूँज (Goonj), रिव्हरसाइड स्कूल (Riverside School), जॅम (Just another magazine), टूफल्स (Toofles) इत्यादी सेवाभावी संस्था तसेच अनेक प्रसारमाध्यमे, सुप्रसिद्ध व्यक्ती आणि सामान्य जनता यांनी मोठ्या प्रमाणात भाग घेतला. १००% स्वयंसेवकांच्या बळावर उभा असलेला हा उपक्रम शाळा, उद्योगसमूह, महाविद्यालये अशा विविध स्तरांवर साकारला जातो. JGWच्या Ning पानावर तुम्ही उपक्रम राबविण्यासाठी किंवा स्वयंसेवक म्हणून नोंदणी करू शकता. तसेच कुठल्या शहरात कुठले उपक्रम राबविले जात आहेत याची माहितीही तेथे उपलब्ध आहे.

तेव्हा JGWच्या Ning पानाला भेट द्या आणि (भारतात असाल तर) दुसर्‍यांना देण्यातून मिळणारा आनंद लुटण्यासाठी तुम्ही काय करू शकता ते पहा किंवा (भारतात नसाल तरी) या उपक्रमापासून प्रेरणा घेऊन मानवतेच्या भल्यासाठी काय करू शकाल ते पहा. या लेखाचा शेवट मला एका आफ्रिकन म्हणीने करावासा वाटतो, "या जगात बदल घडवून आणण्यासाठी आपण फार छोटे (आणि म्हणून असमर्थ) आहोत असे तुम्हाला वाटत असेल तर केवळ एकच डास असलेल्या बंद खोलीत झोपून पहा."

'बुकगंगा'च्या स्वरूपात ज्ञानगंगा

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 05 Sep 2010 04:30:00 +0000

१ सप्टेंबरच्या लोकसत्ता मुंबई वृत्तांतमध्ये एक बातमी वाचनात आली आणि आपल्या ब्लॉगवर त्याबद्दल लिहून आणखी बर्‍याच लोकांना त्याची माहिती करून द्यावी असे वाटले. मराठी भाषा, व पर्यायाने मराठी भाषिक लोक, दर्जेदार साहित्यनिर्मितीच्या बाबतीत केवळ आपल्या देशातच नव्हे तर जगभरातही नावाजलेले आहेत. महाविद्यालयातील मराठी वाङमय मंडळे आणि परदेशातील शहराशहरात असलेली मराठी मंडळे ही मराठी लोकांचे आपल्या संस्कृतीशी व साहित्याशी असलेले अतूट नातेच दर्शवितात. आजकालच्या इंटरनेट-युगात विविध मराठी संकेतस्थळे आणि ब्लॉग यांनी त्याचे स्वरूप आणखीनच व्यापक केले आहे. आणि असाच एक इंटरनेटचा सदुपयोग करून घेणारा प्रयत्न सुरू केलाय अमेरिकास्थित 'माय विश्व' नामक कंपनीने.

मराठी पुस्तके जास्तित जास्त वाचकांपर्यंत पोहोचविण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'बुकगंगा' या संकेतस्थळाची व सेवेची निर्मिती केली आहे. या संकेतस्थळावर मराठी व इतर काही भारतीय भाषांमधील २५ प्रकाशकांकडील तब्बल ७००० पुस्तके उपलब्ध आहेत. ती तुम्ही छापील (hardcopy) किंवा ई-पुस्तक (softcopy) स्वरूपात विकत घेऊ शकता. तसेच 'आय-बुकगंगा' (i-bookganga) या त्यांनी उपलब्ध करून दिलेल्या सॉफ्टवेअरमुळे ही पुस्तके i-pod, i-pad, i-phone इत्यादींवरही वाचता येऊ शकतात. तेव्हा तुम्ही या संकेतस्थळाला भेट देऊन आपले(ली) आवडते(ती) पुस्तक(के) खरेदी करू शकाल व कराल अशी अपेक्षा.

रॉकफोर्डच्या गावाला जाऊया

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 29 Aug 2010 04:30:00 +0000

रॉकफोर्ड नावाचा एक छोटुसा, गोड कुत्रा हरवतो आणि Land of Infinityमध्ये (लॅंड ऑफ इन्फिनिटी = सर्व काही अमर्याद असलेला प्रदेश) पोहोचतो. तिथे त्याला अनेक नाविन्यपूर्ण व आश्चर्यकारक प्राणी भेटतात. त्यातील प्रत्येकजण पृथ्वीवरून आजवर नामशेष झालेल्या प्रत्येक प्रकारच्या प्राण्यामधील शेवटचा उरलेला प्राणी असतो. ते नाच आणि गाण्याच्या माध्यमातून रॉकफोर्डला आपल्या विनाशाच्या कहाण्या सांगतात. तुमच्या मुलांना निसर्ग, सजीवांचे नामशेष होणे आणि निसर्गाची निगा राखायला आपण कसा हातभार लावू शकतो याबद्दल सांगण्याचा आहे की नाही हा उत्तम मार्ग?

Rockford’s rock opera (रॉकफोर्डस् रॉक ऑपेरा) हे ध्वनीजगतातील एक आगळे साहस आहे. आणि ते लहानथोर सगळ्यांसाठी आहे. सूत्रसंचालन, गाणी, अनेकविध कल्पक आवाज आणि व्हिडिओ यांनी बनलेले एक अजब रसायन म्हणजे रॉकफोर्डस् रॉक ऑपेरा. या सांगीतिक अनुभवाचे प्रमुख शिलेदार आहेत मॅथ्यु स्वीटअॅपल, स्टीव्ह पंट, एलेन स्वीटअॅपल आणि जेस हॉज. शिवाय इतर अनेकांची मदत या कलाकृतीला मिळाली आहे. या गोष्टीचा पहिला भाग (52 मिनिटे) त्यांच्या संकेतस्थळावर mp3 ध्वनिफितीच्या स्वरूपात डाऊनलोड करण्यास मोफत उपलब्ध आहे. शिवाय त्यांच्या यूट्यूब चॅनलवर ऑपेरामधील काही भाग व्हिडिओ म्हणून उपलब्ध आहे. सोपे शब्द, सुरेल संगीत आणि सुंदर अॅनिमेशन्स यांच्या सहाय्याने ही अभिनव कलाकृती लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांना खिळवून ठेवेल व काहीतरी खूप महत्त्वाचे शिकवून जाईल.

पण मॅथ्यु स्वीटअॅपल व त्यांचे सहकारी केवळ इथेच थांबलेले नाहीत. त्यांच्या संकेतस्थळावर मुलांना पर्यावरण व सजीवांचे नामशेष होणे याबद्दल शिकवण्यासाठी लागणारी माहिती व सहाय्यक साधनेही आहेत. रंग भरण्याचे 24 पानी पुस्तक, विविध माहितीपूर्ण चित्रे आणि व्हिडिओ हे ही तिथे विकत घेता येऊ शकतात. एवढेच नव्हे तर ही कलाकृती 2010मध्ये रंगमंचावरही घेऊन येण्याचा तिच्या निर्मात्यांचा मानस आहे. तर मग मनोरंजनातून शिक्षण याचे उत्तम उदाहरण असलेला हा ऑपेरा ऐकणार आणि ऐकवणार ना तुम्ही?

असाही गणिताचा उपयोग

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 22 Aug 2010 04:30:00 +0000

गणित म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर येतात पाढे, किचकट प्रमेय आणि लांबच लांब सूत्र. गणित आणि संस्कृती, गणित आणि परंपरा यांचा मेळ घालणारे संशोधन कोणी करेल असे आपल्याला स्वप्नातदेखील वाटत नाही. पण रॉन एगलॅशसारखे ethno-mathematician (एथ्नो-मॅथेमॅटिशियन) अगदी हेच करतात. रॉनचे काम हे केवळ गणितापुरतेच मर्यादित नसून ते विज्ञान – तंत्रज्ञानातील वंशवाद, स्थानिक संस्कृतीचा विचार करून तयार केलेली design tools (विविध आराखडे बनविण्याची साधने) इत्यादींविषयीही संशोधन करतात. त्यांच्या टेड सादरीकरणात आफ्रिकेतील लोक जीवनाच्या विविध अंगांमध्ये Fractal patterns (फ्रॅक्टल पॅटर्न्स) या गणिती तत्त्वाचा उपयोग कसा करतात हे ते सांगतात. फ्रॅक्टल पॅटर्न्सची व्याख्या पुढीलप्रमाणे केली जाते, ‘लहान लहान आकृतींपासून तयार झालेली एक अशी भौमितिक आकृती जिचे विघटन केले असता प्रत्येक लहान आकृती ही त्या मोठ्या आकृतीची प्रतिकृती असते.’ फ्रॅक्टल हा शब्दच मुळात लॅटिन ‘फ्रॅक्टस्’ या ‘तुटलेला’ या अर्थाच्या शब्दावरून आला आहे.

1877च्या आसपास व त्यानंतरच्या शतकात जॉन कॅंटर, वॉन कॉखसारख्या गणितज्ञांनी विविध भौमितिक आकारांवर त्यांचे छोटे तुकडे करून ते पुन्हा जुळवून बघणे इत्यादी प्रयोग करून फ्रॅक्टल पॅटर्न्सविषयीच्या संशोधनाची सुरूवात केली. पण जगाचे लक्ष या विस्मयकारकपणे सुंदर अशा नक्षीकडे खर्‍या अर्थाने वेधून घेतले ते बेन्वा मॅंडेलब्रॉ (1977) याने. त्याने या फ्रॅक्टल पॅटर्न्स निसर्गामध्ये किती सहजपणे आढळून येतात हे दाखवून देऊन सर्वांना थक्क केले. स्वपुनरावृत्ती करणार्‍या व स्वतःच जुळून येणार्‍या या पॅटर्न्सची पानांवरच्या शिरा, नॉटिलस प्राण्याचा शिंपला, अनेक प्रकारच्या स्फटिकांचे आकार अशी कितीतरी उदाहरणे आहेत.

फ्रॅक्टल पॅटर्न्सचा सामजिक व दैनिक जीवनात वापर हा केवळ आफ्रिकेतच केलेला दिसतो. इतर ठिकाणी, म्हणजे दक्षिण अमेरिका इत्यादी खंडांवर, इतर भौमितिक आकारांचा व रचनांचा वापर केलेला दिसून येतो. पण आफ्रिकेतही विविध संस्कृतीतील लोक या पॅटर्न्सचा वेगवेगळ्या प्रकारे वापर करताना दिसतात. काही ठिकाणी गावातील घरांची मांडणी फ्रॅक्टल पद्धतीची असते. म्हणजे संपूर्ण गाव गोलाकार, मग त्यात प्रत्येक जोडकुटुंबाच्या (joint family) घरांचा गट गोलाकार रचनेचा. त्यातील प्रत्येक कुटुंबाचे घर सुद्धा गोल. आणि प्रत्येक घराच्या मध्यावर पूर्वजांसाठी छोटेखानी घर ते सुद्धा, अर्थातच, गोल! काहीजण आपली केशभूषा करताना फ्रॅक्टल पॅटर्न्स वापरतात. काही धर्मांच्या शिष्यत्त्व पत्करण्याच्या समारंभात फ्रॅक्टल पॅटर्न्स वापरून बनलेल्या आकृत्यांचा उपयोग केला जातो. तर जोराच्या वार्‍यापासून संरक्षण करणारे गवती पडदे जास्त परिणामकारकरित्या विणण्यासाठी काही गावांमधले लोक फ्रॅक्टल पॅटर्न्सची मदत घेतात.

रॉन एगलॅश म्हणतात की आफ्रिकन लोक या पॅटर्न्सचा उपयोग केवळ अंतर्ज्ञानाने करतात. कारण फ्रॅक्टल पॅटर्न्सचा शोध तर केवळ 1977मध्ये लागला! इथे पुन्हा एकदा आपल्या मानवी अहंकाराचा प्रत्यय येतो. सध्याचे या पृथ्वीवरील मानव हेच या ग्रहावरील पहिले प्रगत मानव असल्याची ठाम समजूत (निदान पाश्चात्य) जगातील सर्वांनी करून घेतली आहे. त्यामुळे आफ्रिकनांचे फ्रॅक्टल पॅटर्न्सचे ज्ञान हे कुठ्ल्यातरी प्राचीन, अस्तंगत पण प्रगत संस्कृतीचा वारसा असू शकेल ही शक्यताच मुळी रॉन लक्षात घेत नाहीत. आताच्या आफ्रिकन लोकांना त्यामागचे तत्त्व भले नसेल माहीत किंवा सांगता येत. पण म्हणजे ते केवळ अंतर्ज्ञानाने वागतात असे म्हणणे मला तरी चुकीचे वाटते.

त्यांच्या सादरीकरणाच्या शेवटी रॉन आणखी एक विस्मयकारी गोष्ट लक्षात आणून देतात. Bamana Sand Divination (बामना सॅंड डिव्हायनेशन = वाळूमध्ये मनाला येईल तितक्या आडव्या रेघा काढून त्यांच्या संख्येपासून अन्वयार्थ लावून कुठल्याही प्रश्नाचे उत्तर मिळवणे. यामध्ये दैवी शक्ती आपल्याला मार्गदर्शन करते असे मानले जाते) ही पद्धत आफ्रिकेत नियमीतपणे वापरली जाते. आज ज्याला Pseudo-random number generator (स्युडो-रॅंडम नंबर जनरेटर) म्हणतात त्याची ही अगदी प्राथमिक स्वरूपाची आवृत्ती. या पद्धतीमध्ये वापरल्या जाणार्याव एक व दोन उभ्या रेषांच्या खुणांऐवजी Leibniz (लाय्ब्निझ) या जर्मन गणितज्ञाने अनुक्रमे 0 आणि 1 चा वापर सुरू करून binary (बायनरी) पद्धत अस्तित्त्वात आणली. पुढे George Boole (जॉर्ज बूल) याने त्यापासून Boolean algebra (बूलियन ऑलजिब्रा) तयार केला. आणि John von Neumann (जॉन वॉन नॉयमन) याने त्यापासून डिजिटल कॉम्प्युटर बनवले. म्हणजे आजच्या प्रत्येक कॉम्प्युटरचा आद्य जनक आफ्रिकेतील एक सोपी गणिती पद्धत आहे बरं का!

हिंदुस्तान, इंडिया की भारत?

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 15 Aug 2010 04:30:00 +0000

आज आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळून ६३ वर्षे झाली. त्याबद्दल बरेच लोक बरेच काही लिहितील. या त्रेसष्ठ वर्षांतील बर्‍यावाईट घटना, घडामोडी, प्रगती (किंवा अधोगती) यांविषयी बराच उहापोह होईल. मी मात्र नेहमीप्रमाणे एका वेगळ्याच मुद्द्याविषयी माझे विचार मांडणार आहे.

What's in a name? (नावात काय आहे?) हा प्रश्न / विचार शेक्सपिअरच्या जुलिएटमुळे प्रसिद्धी पावला. पण रोजच्या जीवनात आपल्याला आपल्या नावाबद्दल इतके निरीच्छ रहाता येते का? तुम्हाला जर कोणी कुठल्यातरी वेगळ्याच नावाने हाक मारली तर एकतर तुम्ही लक्षच देणार नाही किंवा ती हाक आपल्याला उद्देशून होती हे कळल्यावर समोरच्याची चूक तुम्ही सुधाराल. आणि जर कोणी सारखेच तुम्हाला चुकिच्या नावाने संबोधत राहिले तर शेवटी तुम्ही चिडाल. कारण आपणा प्रत्येकाला आपले नाव हा आपल्या ओळखीचा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा एक मोठा भाग वाटतो. गेल्या काही वर्षांत आपण भारतीयांनी हा "बरोबर नावा"चा आग्रह आपल्या देशातील काही शहरांच्या बाबतीतही दाखवला आणि अजूनही दाखवत आहोत. म्हणूनच मग त्रिवेंद्रमचे तिरुअनंतपुरम् झाले, बॉम्बेची मुंबई झाली आणि अगदी हल्लीचेच सांगायचे तर बॅंगलोरचे झालेय बेंगळूरु!

पण मग हा सगळा "बरोबर नावां"चा अट्टाहास करताना आपण आपल्या देशाला का विसरतो? आपल्यातील कितीजण (मी ही त्यात आले) आपल्या देशाचे नाव 'भारत'ऐवजी 'हिंदुस्तान' किंवा 'इंडिया' असे सांगतात? आता मला माहीत आहे की तुमच्यातील चौकस लोक लगेच इंटरनेटवर संशोधन करून इथे कॉमेंट करतील की 'भारत' या नावासारखीच 'इंडिया' या नावालादेखील देशाचे अधिकृत नाव म्हणून आपल्या घटनेतच मान्यता मिळालेली आहे. आणि ते तथ्य आहे. पण माझे वैयक्तिक आणि प्रामाणिक मत असे आहे की आपल्या देशाला केवळ 'भारत' म्हटले गेले पाहिजे. कारण इतर दोन्ही नावे ही परदेशातील प्रवासी, व्यापारी व राज्यकर्ते यांनी आपल्या देशाला दिलेली नावे आहेत. दोन्ही नावांची उत्पत्ती (पूर्वीच्या) हिंदूस्तानच्या उत्तरेतील सिंधू नदीच्या नावावरून झाली आहे. सिंधूची ग्रीकमध्ये झाली 'इंडस्' आणि फारसी/पर्शियन भाषेत झाली 'हिंदू'. आणि अनुक्रमे 'भारतवर्षा'चा झाला 'इंडिया' आणि 'हिंदूस्तान'.

म्हणजे ही दोन्ही नावे स्वातंत्र्यपूर्व काळात दिलेली आणि वापरली जाणारी आहेत. आता जे भारत + पाकिस्तान + बांग्लादेश + श्रीलंका + म्यानमार आहे ते सर्व पूर्वी ब्रिटिशांच्या अंमलाखाली होते. यांपैकी भारत सोडून कुठल्याही देशाने आपले स्वातंत्र्यपूर्व नाव पुढे चालू ठेवलेले नाही. हिंदूस्तानच्या उत्तर-पश्चिमेतील काही प्रांतांपासून (तेव्हा पश्चिम) पाकिस्तान बनला. तर पूर्व बंगालचा झाला पूर्व पाकिस्तान (आणि नंतर बांग्लादेश). सिलोन आणि बर्मा यांनी यथावकाश आपली नावे बदलून अनुक्रमे श्रीलंका व म्यानमार केली. भारत मात्र स्वतःला अजूनही (अधिकृतपणे) 'इंडिया' म्हणतो आणि म्हणवून घेतो. आणि अनेक भारतीय (अनधिकृतरित्या का होईना) त्याला 'हिंदूस्तान'ही म्हणतात.

बॉम्बे ऐवजी मुंबईचा आणि गुवाहाटी ऐवजी गौहत्तीचा आग्रह धरणारे आपण "Proud to be a Bhaarateeya" कधी होणार?

६३व्या स्वातंत्र्य दिनाच्या शुभेच्छा! जय हिंद! ... का जय भारत?

या पाण्याखाली दडलंय काय?

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 08 Aug 2010 04:30:00 +0000

आपल्या पृथ्वीवरील 75% भाग पाण्याखाली आहे. साधारणपणे 2 मैल खोलीच्या या महासागरातच पृथ्वीवरील सर्वात लांब पर्वतरांग आहे. आणि पृथ्वीवरील बहुसंख्य सजीव, ज्वालामुखी आणि भूकंपक्षेत्रेदेखील समुद्रातच आहेत. अशा या बहुरंगी – बहुढंगी सागराविषयी प्रख्यात सागरविशारद डेव्हिड गॅलो म्हणतात, “टायटॅनिक ही काही समुद्रातील सगळ्यात अद्भुत गोष्ट नव्हे. आपण समुद्राबद्दल बाळगायला हवे तितके कुतुहल बाळगत नाही. समुद्रकिनार्‍यावर उभे रहाणे म्हणजे एखाद्या अनोळखी प्रदेशाच्या, जगाच्या काठावर उभे रहाण्यासारखे आहे.” आणि म्हणूनच या अनोळखी जगाची थोडीशी ओळख आपल्याला करून देण्यासाठी डेव्हिड गॅलो त्यांच्या सादरीकरणात काही विस्मयकारक व मनोरंजक चित्रफिती दाखवतात.

समुद्रामध्ये submersibleच्या (सब्मर्सिबल = पाणबुडीसारखे छोटे वाहन) सर्वसाधारण वेगाने खाली जात राहिल्यावर साधारणपणे 2.5 तासांनी सूर्यप्रकाशाचे साम्राज्य संपते व काळ्याकुट्ट अंधाराने आपण वेढले जातो. परंतु या अंधाराची भिती वाटायला लागायच्या आधीच bioluminescenceच्या (बायोल्युमिनेसेन्स = सजिवांनी त्यांच्या शरीरातील रासायनिक प्रक्रियांपासून निर्माण केलेला प्रकाश, उदा. काजवा) अनेक चित्तवेधक दृष्यांकडे आपले लक्ष वेधले जाते. या अंधारलेल्या, प्रचंड दाबाच्या व अतिशय कमी गुरुत्वाकर्षण असलेल्या पर्यावरणातील बहुतांश सजीव हे jellyfish (जेलीफिश) प्रकारातील असतात. आणि ते बायोल्युमिनेसेन्सचा उपयोग आपण दुसर्‍याचे भक्ष्य न होता स्वतःला मात्र भक्ष्य मिळावे यासाठी करतात.

थोड्याशा उथळ पाण्यात cephalopods (सेफलोपॉड्स = ‘डोके आणि पाय’ असे भाषांतर करता येईल अशा ग्रीक शब्दावरून) या गटात मोडणारे ऑक्टोपस (octopus), स्क्विड (squid), कटलफिश (cuttlefish) हे मनोरंजक प्राणी वस्तीला असतात. त्यांना पाण्यातील कमीलियन (chameleon) सरडे म्हणता येईल. हे सजीव आपल्या आजूबाजूच्या परिसरातील उजेडाची कमीजास्त तीव्रता, रंगसंगती, पोत (texture) याचे अचूक निरीक्षण करतात. आणि आपल्या कातडीतील रंगकणांच्या सहाय्याने त्याची सहीसही नक्कल करून त्या परिसरात अदृश्य होऊन जातात. डेव्हिड गॅलोंच्या दोन्ही चित्रफितींमध्ये याची अनेक विस्मयकारी उदाहरणे दिसून येतात. परंतु त्यांच्या पहिल्या चित्रफितीतील 4 मिनिटे 30 सेकंदाला सुरू होणार्‍या ऑक्टोपसच्या बहुरूपी कामगिरीला तोड नाही!

समुद्रातील ज्वालामुखींमुळे hydrothermal vents (हायड्रोथर्मल व्हेंट्स = अतिशय उच्च तापमानाचे पाणी व हायड्रोजन सल्फाईड वायू बाहेर फेकणारी नैसर्गिक धुरांडी‌) निर्माण होतात. डेव्हिड गॅलो अत्यंत मार्मिकपणे म्हणतात, “या परिसंस्था (ecosystem) इतक्या विषारी आहेत की ही रसायने जर तुम्ही समुद्रात सोडायला निघालात तर सरकार कधीच परवानगी देणार नाही!” मानवाला अतिशय हानिकारक व विषारी ठरणार्‍या या पर्यावरणात अनेकविध प्रकारचे सजीव गुण्यागोविंदाने नांदताना दिसतात. पावसाळी प्रदेशातील जंगलांपेक्षा जास्त वैविध्य आणि दाटी इथल्या जीवसृष्टीत दिसून येते. या परिसंस्थेच्या अभ्यासातून सापडलेले 99% सजीव हे आपल्यासाठी नवीन होते.

जाताजाता डेव्हिड गॅलो आपल्याला एक खूप वेगळा संदेश देतात. निसर्गातील प्रत्येक गोष्ट ही चक्राकार असते, आवर्तने घेते, येते, जाते आणि पुन्हा येते. तेव्हा कोणतीही नैसर्गिक गोष्ट टिकवून ठेवण्याचा (to preserve) किंवा तिची राखण करण्याचा (to conserve) प्रयत्न आपण करू नये. त्यापेक्षा येणार्‍या नवीन परिस्थितीशी जुळवून घ्यायला शिकावे.

जुने ते सोने

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 01 Aug 2010 04:30:00 +0000

काही दिवसांपूर्वी यूट्यूबची मुशाफिरी करता करता मी प्राचीन संस्कृतींबद्दलच्या काही व्हिडिओंपर्यंत येऊन पोहोचले. प्राचीन काळातील संस्कृती, अगदी चिलीपासून चीनपर्यंत, हा माझ्या जिव्हाळ्याचा विषय आहे. त्यातूनही या संस्कृतींची वैज्ञानिक व तांत्रिक प्रगती याविषयी मला फारच उत्सुकता आहे. त्यामुळे मी हे व्हिडिओ न पहाणे शक्यच नव्हते.

बहुतेकवेळा आजचे प्रगत मानव स्वतःला पृथ्वीवरील पहिलेवहिले प्रगत मानव मानतात. आपल्यापूर्वी वैज्ञानिक व तांत्रिकदृष्ट्या प्रगती केलेली मानवी संस्कृती जगात होती हे आपण मुळी मान्यच करू इच्छित नाही. हा हट्ट पाश्चात्य देशांमध्ये जास्त आहे. भारतासारख्या देशात आपण महाभारत व रामायणासारख्या ऐतिहासिक गोष्टींमधून प्राचीन प्रगत संस्कृतींबद्दल ऐकत आलो आहोत. आणि या गोष्टी आपल्याला पौराणिक कथा म्हणून नव्हे तर इतिहास म्हणून सांगितल्या जातात. यूट्यूबवरील या व्हिडिओंमध्येही अशीच प्राचीन संस्कृतींच्या वैज्ञानिक व तांत्रिक प्रगतीची अनेक उदाहरणे दाखविली आहेत. त्यापैकी डिस्कव्हरी चॅनलने तयार केलेल्या Lost treasures of ancient world (लॉस्ट ट्रेजर्स ऑफ एन्शंट वर्ल्ड = प्राचीन जगतातील हरवलेले खजिने) या मालिकेतील भारताविषयीचा भाग यूट्यूबवर 5 व्हिडिओमध्ये विभागून दाखवलेला आहे. मी त्यातील पहिला भाग इथे समाविष्ट करत आहे. इतर भाग आपण यूट्यूबवर पहाल अशी अपेक्षा.

डिस्कव्हरीने तयार केलेल्या या कार्यक्रमात प्राचीन भारताचा सामाजिक व राजकीय इतिहास आणि त्याचा भारतातील वैज्ञानिक व तांत्रिक प्रगतीवर झालेला परिणाम यांचा बारकाईने आढावा घेतलेला आहे. सुंदर अ‍ॅनिमेशन्सच्या सहाय्याने त्यात पुरातन मोहें-जो-दारो शहर पुन्हा जिवंत केले आहे. प्राचीन भारतीय संस्कृतीची माहिती असलेल्या किंवा नसलेल्या कोणीही पहावा असाच हा कार्यक्रम आहे. मात्र एक गोष्ट मला खटकली ती म्हणजे निवेदकाचे भारतीय शब्दांचे उच्चार! कोणाही पाश्चात्य व्यक्तीकडून शुद्ध भारतीय उच्चारांची अपेक्षा नाही. परंतू या निवेदकाचे उच्चार ऐकणे हा कुठ्ल्याही भारतीयावर अत्याचारच होइल. तेव्हा जरा मन घट्ट करा पण हे व्हिडिओ पहा जरूर.

निसर्ग आपला गुरू

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 25 Jul 2010 04:30:00 +0000

सर्वसाधारणपणे मानव स्वतःला पृथ्वीवरील सगळ्यात बुद्धिमान व म्हणून तांत्रिकदृष्ट्या सगळ्यात प्रगत जीव समजतो. आपल्या स्वतःच्याच व्याख्येप्रमाणे आपण सर्वात बुद्धिमान असूदेखील. परंतु निसर्गाच्या अनेक करामतींकडे जर बारकाईने पाहिले तर तो मानवापेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ कलाकृती (हो, त्यांना कलाकृतीच म्हणायला हवे) कितीतरीपट सहजतेने निर्माण करतो असे दिसून येईल. वैज्ञानिक लेखिका Janine Benyus (जनीन बेन्यस) यांनी अनेक वर्षे अशा अनेक नैसर्गिक प्रक्रियांचा अभ्यास केला आहे. आणि त्यांनी अभियंत्यांपासून स्थापत्यविशारद आणि अगदी संगणकशास्त्रज्ञांपर्यंत सर्वांना विस्मयचकित करून सोडले आहे! का ते त्यांचे हे TED talks (टेक्नॉलॉजी, एंटरटेन्मेंट अॅंड डिझाईन = तंत्रज्ञान, मनोरंजन आणि आराखडा) मधील सादरीकरण पाहून तुम्हाला कळेल.

जनीन सुंदर पॉवरपॉइंट स्लाइडस् व अतिशय माहितीपूर्ण आणि मनोरंजक भाषण यांच्या सहाय्याने आपल्याला निसर्गापासून किती शिकण्यासारखे आहे हे सहजपणे दाखवून देते. निसर्गात असे कितीतरी सजीव आहेत ज्यांनी आपल्याला अनेक गोष्टींच्या निर्मितीमध्ये भंडावणारे प्रश्न आधीच सोडवून ठेवले आहेत. त्यापैकी एक उदहरण म्हणजे कॅल्शिअम कार्बोनेट (CaCO3)पासून बनणारे शिंपले आपली वाढ करण्यासाठी तसेच थांबविण्यासाठी वेगवेगळी प्रथिने वापरतात. आपल्या पाण्याच्या पाईपमध्ये साचून ते निकामी करणारे CaCO3 रोखण्यासाठी शिंपल्याची वाढ थांबविणार्‍या प्रथिनाची नक्कल (mimicry) करणारा पदार्थ वापरला जातो. जनीन अशी अनेक विस्मयकारक उदाहरणे देते. विविध सजीव पर्यावरणाशी जुळवून घेताना कोणत्या प्रक्रिया वापरतात त्याचे निरीक्षण करून तंत्रज्ञ व अभियंते बरेच काही शिकू शकतात. आणि सुदैवाने ही प्रक्रिया याआधीच सुरू झाली आहे. अनेक अभियंते, वास्तुविशारद, तंत्रज्ञ जनीनसारख्या निसर्ग-अभ्यासकांकडे “आम्हाला निसर्गाच्या सान्निध्यात घेऊन जा आणि ज्ञानसमृद्ध करा!” असा लकडा लावू लागले आहेत. आणि अनेक बड्या उद्योगांनी जीवशास्त्रज्ञ तसेच निसर्ग-अभ्यासकांना आपल्या आराखडा आखण्याबद्दलच्या चर्चांमध्ये समाविष्ट करायला सुरुवात केली आहे.

जनीन तिच्या सादरीकरणात काही महत्त्वाचे मुद्दे मांडते. सर्व मानवनिर्मित वस्तू पर्यावरण दूषित करतात. कुठलीही नैसर्गिक निर्मिती तसे करत नाही. म्हणजे त्याबाबतीत आपण निसर्गापेक्षा उणे ठरतो. तसेच आपण कुठलीही वस्तू top down (मोठ्यापासून सुरुवात करून त्यातून लहान गोष्ट निर्माण करणे) पद्धतीने करतो ज्यामुळे सुरुवातीला असलेला 96% पदार्थ वाया जातो. निसर्ग त्याउलट अगदी कमी पदार्थापासून सुरुवात करून त्याला माहिती / आकार पुरवून त्याला उपयोगी बनवतो. नैसर्गिकपणे उपलब्ध असलेल्या वस्तूंचा अगर जीवांचा उपयोग करून एखादी प्रक्रिया यशस्वी झाली तर त्याला Bio-assisted technology (बायो-असिस्टेड टेक्नॉलॉजी) असे म्हणतात. पण Bio-mimicry (बायो-मिमिक्री) म्हणजे एखाद्या नैसर्गिक प्रक्रियेची जशीच्या तशी नक्कल करून ती आपल्या उपयोगास आणणे. तिच्या या सादरीकरणाच्या शेवटी ज्यांच्यावर एकतर संशोधन चालू आहे किंवा जी यशस्वीपणे वापरली जात आहेत अशी बायो-मिमिक्रीची तब्बल 10 उदाहरणे जनीन देते.

तेव्हा तुम्ही हे सादरीकरण पहाल व त्यापासून काहीतरी तुम्हाला शिकता येईल किंवा नवीन कळेल अशी मला आशा आहे. मानवाच्या बुद्धिमत्तेबद्दल नक्कीच काही शंका नाही. परंतू निसर्गाने मात्र आपले गुरुतुल्य स्थान आजपर्यंत अबाधित राखले आहे एवढे खरे.

गोष्ट एका गोष्टीची

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 18 Jul 2010 04:30:00 +0000

मोर्स कोड या सांकेतिक भाषेमध्ये ... --- ... (तीन टिंब, तीन रेघा, तीन टिंब) याचा अर्थ SOS (Save Our Souls = सेव्ह अवर सोल्स्) म्हणजेच ‘आमचे प्राण वाचवा’ असा होतो. आणि सहाजिकच हा सांकेतिक संदेश अतिशय गंभीर संकटात सापडलेले लोक पाठवतात ज्यांना अतिशय जलद मदतीची नितांत गरज आहे. आज मी ज्या SoS बद्दल लिहिणार आहे ती सुद्धा एक मदतीची हाक आहे पण सगळ्या जगासाठी. Story of Stuff (स्टोरी ऑफ स्टफ = वस्तुंची गोष्ट) हा ऑनलाइन उपलब्ध असलेला, अॅनी लिओनार्ड हिने तयार केलेला माहितीपट आहे. आपण वापरतो त्या वस्तू (goods) व आपल्याला उपलब्ध असलेल्या विविध सेवा (services) यांच्या बाबतीतील सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत घडणार्‍या वेगवेगळ्या प्रक्रियांविषयी अॅनीने 10 वर्षांपेक्षा जास्त काळ संशोधन केले. ती त्यासाठी जगभर फिरली. आणि या अथक परिश्रमांतून तयार झालेला माहितीपट 'स्टोरी ऑफ स्टफ' 4 डिसेंबर 2007 रोजी इंटरनेटवर सर्वांना पहाण्यासाठी मोफत उपलब्ध झाला.

त्यांच्या वेबसाईटवर म्हटल्याप्रमाणे, “आपण वापरत असलेल्या वस्तुंचे उत्पादन, वापर व विल्हेवाटीचा आपल्या समाजावर सतत परिणाम होत असतो. आणि तरीही यातील बहुतेक गोष्टी आपल्याला माहितच नसतात. स्टोरी ऑफ स्टफ तुम्हाला 20 मिनिटांत उत्पादन व वापराच्या आपल्या सवयींविषयी सत्याधारित आणि मनोरंजक माहिती देतो. अनेक सामाजिक व पर्यावरणाशी संबंधित असलेल्या प्रश्नांमधील दुवा दाखवत हा माहितीपट आपल्याला एकत्रितपणे त्यांवर उपाय शोधण्याचे आवाहन करतो. हा माहितीपट तुम्हाला काहीतरी शिकवेल, तुम्हाला हसवेल, आणि कदाचित तुमच्या जीवनातील सर्व वस्तूंकडे बघण्याचा तुमचा दृष्टिकोनच बदलून टाकेल.” निदान मी तरी त्यापासून बरेच काही शिकले. मी स्वतःला लावलेल्या काही सवयींचा पर्यावरणावर खरेच चांगला परिणाम होतो हे कळल्याने मला बरेही वाटले.

स्टोरी ऑफ स्टफ हा जरी मुख्यत्वेकरून अमेरिकेतील ऐहिकतावादी व चंगळवादी जीवनमानावर आधारलेला असला तरी इतरांनाही त्यातून बरेच काही शिकण्यासारखे आहे. कारण इतर देशही जगण्याच्या संकल्पनेच्या बाबतीत अमेरिकनांचीच री ओढताना दिसतात. या माहितीपटाची सगळ्यात जमेची बाजू म्हणजे अॅनीने वापरलेली साधी सोपी भाषा व समजण्यास सोपी अॅनिमेशन्स्. यामुळे हा माहितीपट आपल्याला काय सांगतो आहे हे अगदी माझ्यासारख्या वाणिज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र किंवा जागतिक राजकारण यापैकी कशातही गती नसलेल्या व्यक्तीलादेखील सहजपणे कळते. आपल्या दैनंदिन जीवनातील सर्व “वस्तुंची गोष्ट” 20 मिनिटांत आपल्याला सांगण्यात हा माहितीपट नक्कीच यशस्वी होतो. उत्पादनासाठी निसर्गाची लूट – उत्पादन – वाटप – वापर – विल्हेवाट हे चक्र आपल्या नकळत आपल्या आयुष्याचे सार बनले आहे. आणि या (दुष्ट)चक्रातील हानीकारक बारकावे हा माहितीपट आपल्या लक्षात आणून देतो. पृथ्वीवरील नैसर्गिक साधनांच्या उदंड खजिन्यापैकी एक तृतीयांश आपण केवळ गेल्या दशकातच कसा वापरला, या अतिवापरामुळे तिथल्या निसर्गाच्या सान्निध्यात जगणार्‍या रहिवाशांना शहरात कसे यावे लागते, तिथे ते (व आपण) वस्तुंच्या उत्पादनात वापरल्या जाणार्‍या विविध रसायनांना व विषारी पदार्थांना कसे बळी पडतात, आपल्याला स्वस्तात मिळणार्‍या वस्तूच्या किमतीची भरपाई व्यापारी बाह्य साधनांमधून (externalizing the cost) कशी करून घेतात, सर्वच माल हा काही दिवसांनी टाकाऊ होइल अशा रितीनेच कसा उत्पादित होतो, 99% वस्तू उत्पादनापासून 6 महिन्यात ‘लॅंड्फिल’ म्हणून जमिनीत कशा गाडल्या जातात, अशी अनेक धक्कादायक (किंवा केवळ दुर्लक्षिलेली) सत्य विधाने स्टोरी ऑफ स्टफ आपल्यासमोर मांडतो.

या माहितीपटाबद्दल व त्यापासून मी काय शिकले याबद्दल मला बरेच काही लिहीता येईल. पण मी केवळ काही महत्त्वाचे मुद्दे इथे मांडून तो माहितीपट तुम्ही प्रत्यक्षच पहा असे मी सुचविणार आहे.

• आईचे दूध हे नवजात जिवाला मिळणारे पहिले अन्न. त्यामुळे त्यातून त्याला जीवनाला चांगली सुरुवात करण्यासाठी पौष्टिक सत्व मिळावे अशी अपेक्षा. पण आजच्या काळात, आईच्या शरीरात विविध मार्गांनी गेलेल्या विषारी व हानिकारक पदार्थांमुळे, तिचे दूध हे त्या नवजात जिवाला मिळणारे सर्वात हानिकारक अन्नही ठरू शकते. मानवी मातांकडे निदान तयार दुधाचा (formula milk) पर्याय आहे. पण पृथ्वीवरील इतर सजीव व त्यांच्या पिलांचे काय? जे हानिकारक पदार्थ त्यांनी तयारही केले नाहीत त्यांचे दुष्परिणाम मात्र त्यांना भोगावे लागत आहेत!

• रेडिओशॅक या विद्युत उपकरणांच्या अमेरिकन दुकानात केवळ $4.95ला मिळणार्‍या रेडिओविषयी अॅनीचे विधान मला फार मार्मिक वाटले. ती म्हणते, “या रेडिओची पूर्ण किंमत मी कुठे दिलिये? ती भरली आहे कॉंगोच्या खोर्‍यातील मुलांनी ... आपले भविष्य देऊन.”

• काही गोष्टिंची आपल्याला इतकी सवय होते की जेव्हा त्यांतील भयंकरपणा लक्षात आणून दिला जातो तेव्हा तो खूप धक्कादायक वाटतो. स्टोरी ऑफ स्टफ आपल्याला सर्व वस्तू या कचरापेटीत जाण्यासाठीच कशा बनवल्या जातात (designed for dumps) हे सांगतो. हे दोन प्रकारे घडते. Planned obsolescence (ठरवून अप्रचलीत करणे, जसे कॉंप्युटरचे CPU हे दरवर्षी वेगवेगळ्या प्रकारे बनवले जातात जेणेकरून आदल्या वर्षीच्या CPU मधील चिप या वर्षीच्या CPUमध्ये बसत नाही. म्हणजे संपूर्ण CPUच नवीन घेणे भाग पडते) आणि Perceived obsolescence (अप्रचलीत आहे असे लोकांना वाटायला लावणे, जशी स्त्रियांच्या पादत्राणाच्या टाचांची (heels) रुंदी दरवर्षी जाड – बारीक – जाड – बारीक अशी बदलत रहाते. म्हणजे अद्ययावत फॅशन करायची असेल तर दरवर्षी नवीन विकत घ्या).

असे बरेचसे धक्कादायक आणि खेदजनक ज्ञान हा माहितीपट आपल्याला 20 मिनिटांत देऊन जातो. आणि आपल्या मुलांच्या भविष्यासाठी आपल्या आयुष्याची 20 मिनिटे तुम्ही नक्कीच द्याल, नाही का? तर मग स्टोरी ऑफ स्टफ जरूर पहा, त्यांच्या माहितीसमृद्ध संकेतस्थळाला भेट द्या आणि आपले भविष्य आपल्या वर्तमानापेक्षा वेगळे व्हावे यासाठी आपण काय करू शकतो ते आवर्जून जाणून घ्या.

नस्ती उठाठेव?

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 11 Jul 2010 18:10:00 +0000

नाही, माझ्या मते तरी हा ब्लॉग ही नस्ती उठाठेव नाही. आणि ती तशी का नाही हे तुम्हाला सांगण्याचा या पहिल्या ब्लॉगपोस्टचा उद्देश आहे. मी सप्टेंबर 2008 मध्ये सुरू केलेल्या माझ्या पहिल्यावहिल्या ब्लॉगवर मी आजपर्यंत 240 पेक्षा जास्त ब्लॉगपोस्ट लिहीले आहेत आणि अजूनही लिहिते आहे. त्या ब्लॉगचे नाव मी watchful eyes, thoughtful mind (वॉचफुल आइज, थॉटफुल माइंड = जागरूक डोळे, विचारी मन) असे ठेवले. कारण या जगात (विषेशतः विज्ञान, पर्यावरण व मानवतावाद यांच्या जगात) होणार्‍या पठडीबाहेरील, केवळ मनोरंजकच नव्हे तर उपयुक्त व विचार करायला लावतील अशा घडामोडी माझ्या वाचकांसमोर ठेवणे हा माझा उद्देश होता. तसेच त्यांविषयीचे माझे विचारही मांडण्याची मला ही एक उत्तम संधी होती. इंटरनेटच्या महाजालातून नेमकी अशी माहिती, अशा बातम्या शोधण्यासाठी जागरूक तर रहावेच लागते. आणि मग मांडण्यासाठी विचार असायला मनही विचारी हवे. म्हणून या नावाचे प्रयोजन!

मी तो ब्लॉग सुरू केला केवळ हौस म्हणून. मी तो किती दिवस लिहीत राहीन याबद्दल मला शंकाच होती. पण जसा वेळ गेला तशी माझी लिखाणाची आवड वाढतच गेली. किंबहुना परत आली म्हणायला हरकत नाही. मी मुळात मराठी माध्यमातून शिकले असले तरी अकरावी नंतर उच्चशिक्षण पूर्ण होईपर्यंत मी इंग्रजीतच लिखाण करत आले. त्यामुळे मग ब्लॉग सुरू केला तो ही इंग्रजीतच. मी ज्या विषयांवर लिहीते त्यातील विज्ञान, त्यातील प्रगती आणि विषेशतः त्याचे आपल्या दैनिक जीवनातील स्थान याविषयी सामान्य लोकांसाठी बरेच कमी लिहीले जाते याची मला मनापासून खंत वाटते. आणि मराठीमध्ये तर हे प्रमाण खूपच कमी आहे. पर्यावरण, त्याची आपण केलेली वाताहत आणि त्यावरचे उपाय याविषयी आजकाल सर्वच भाषांमध्ये बरेच लिहीले जाते. आणि त्याची गरजही आहे. आपल्यातीलच काही सामान्य लोक काही असामान्य मानवतावादी कामे करीत आहेत ती संपूर्ण जगापर्यंत पोहोचवून इतरांना स्फूर्ती देण्याचे काम करणे हे माझ्या ब्लॉगचे आणखी एक उद्दिष्ट.

मग हल्लीच माझ्या मनात विचार आला की हे सगळे ज्ञान, ही महत्त्वाची माहिती मी इंग्रजी वाचता येणार्‍यांना उपलब्ध करून देते तर मग मराठी येणार्‍यांसाठी का नाही? आणि मग त्यातूनच जन्म झाला ‘सांगण्यासारखे काही’चा. मी watchful eyes, thoughtful mind मधील सगळेच ब्लॉगपोस्ट इथे भाषांतरित करून लिहिणार नाही. त्याचबरोबर काही नवीन लेखही मी लिहीन जे आजच्या घडामोडींवर आधारित असतील. या ब्लॉगपोस्टची क्रमवारता watchful eyes, thoughtful mind सारखी असण्याची शक्यताही कमी. थोडक्यात म्हणजे त्या दिवशी मला तुम्हाला जे सांगण्यासारखे वाटेल ते तुम्हाला इथे दिसेल. म्हणजेच हा ब्लॉग ही केवळ watchful eyes, thoughtful mind ची मराठी प्रतिमा नसून तो एक स्वतंत्र ब्लॉग म्हणायला हरकत नाही. तेव्हा आता ‘सांगण्यासारखे काही’ वरच्या लेखांसाठी तुमचे जागरूक डोळे आणि विचारी मन उत्सुक असेल अशी अपेक्षा.