طبق سنوات گذشته در ایام فاطمیه اول به روایت هفتاد و پنج روز مراسم روضه خوانی و مرثیه سرایی در عزای بانوی بزرگ اسلام حضرت فاطمه (س) در مجموعه فرهنگی امام صادق (ع) شهرستان میبد برگزار می گردد. این مراسم از روز شنبه مورخ ۱۰ آبان آغاز گشته و تا پنج شنبه ۱۵ آبان ماه سال جاری (۱۴۰۴) ادامه خواهد یافت. در این مراسم با مداحی برادر سید محمد گلاب و سخنرانی حجج اسلام حیدری و شاه آبادی به بیان فضائل حضرت صدیقه طاهره (س) و رنج های ایشان پس از پیامبر(ص) می پردازند.

ضمنا در همین ایام نیز مراسمی در خانه الحیات شهر شاهدیه یزد که همسو با مجموعه فرهنگی امام صادق(ع) می باشد، جهت تعظیم شعائر فاطمی برگزار می شود. شروع این مراسم از تاریخ دوشنبه ۱۲ تا جمعه ۱۶ آبان ماه سال جاری (۱۴۰۴) خواهد بود.

۱ – توحید ۲ – نبوت ۳ – درگذشت پیامبر «ص» ۴ – رنج‌هاى پیامبر «ص» ۵ – اُمّت و تبلیغ ۶ – قرآن، قرآن ۷ – احکام دین براى چیست‌؟ ۸ – عدالت ۹ – امامت ۱۰ – دوران جاهلیت، دوران اسلام ۱۱ – حماسه ۱۲ – ارتجاع، بعد از انقلاب

همچنین سوگ غزل «اندوه بقیع» از جملۀ اشعار کتاب ساحل خورشید، سروده استاد علامه حکیمی (طاب ثراه) در واقع ترجمه منظومی از دردگزاری های علی (ع) در رثای حضرت صدیقه طاهره (س) می باشد.

نــتــوانــم کــه رخ از تــربــت تــو بــرگـیـرم

ویـــن دل ســـوخـــتــه را، دور، ز آذر گــیــرم

بـعـد از ایـن داغ، که چون لاله سراپایم سوخت

روم و جـــا بـــه بـــر لـــالــۀ احــمــر گــیــرم

گـــه بـــه یـــاد رخ تــو، دیــده بــه اخــتــر دوزم

گـــه ز داغ غــم تــو، دیــده ز اخــتــر گــیــرم

کــاش بــا نــالــۀ مــن، جــان مــن آیــد بـیـرون

تا مگر سوى تو، اى شاهد جان، پر گیرم

جــاى دارد گــر از ایـن غـصّـه بـرم سـر در چـاه

داد دل، بــلـکـه در آن غـمـکـده بـهـتـر گـیـرم

بعد از این کار من این است که شب تا به سحر

آیــم و جــا بــه ســر تـربـت دلـبـر گـیـرم

رخ نهم همچو غریبان به روى خاک حبیب

قصّۀ غصّۀ هجران، همه، از سر گیرم. (حکیمی, ساحل خورشید (دفتر شعر), ۱۳۹۳ ه.ش.)

۷ مهر ۱۴۰۴

آیین رونمایی از کتاب “جامعه مدنی و بحران‌های اقتصادی” اثر تدوین شدۀ دیگری از آثار استاد فقید علی رضاقلی، با حضور و سخنرانی اساتید:
_ دکتر حسین راغفر
_ دکتر فرشاد مؤمنی
_ دکتر هادی وحید

پنجشنبه، ۳ مهرماه ۱۴۰۴، ساعت ۱۹ در تالار علامه حکیمی(ره) مجموعه فرهنگی امام صادق علیه السلام میبد و با حضور علاقمندان به آثار و مباحث استادرضا قلی برگزار گردید. اجرای جلسه رونمایی کتاب را دکتر کمال بیکی عهده دار بود. در این آیین، همچنین پوستر رونمایی کتاب توسط اساتید امضا شد.

تمدن وارگی:
نگاه تمدنی، گسترده ترین، پیچیده ترین و وسیعترین سطح مناسبات انسانی است که هم پیشینه را در نظر می گیرد و هم به آینده نظر دارد. نگاه تمدنی از دید جهانی نیز بالاتر است که به موضوعات در سطح کلان می نگرد.
عاشورا به مثابه یک تمدن، ظرفیت و حرف و پیام دارد. عاشورا نمونه ای کوچک شده از تمام تاریخ بشریت است که نه تنها همه گذشته را در بردارد بلکه خط دهنده آینده بشریت است. به لحاظ تمدنی، عاشورا یک تمدن واره است.
اسطوره گونگی:
در زمان کنونی که پیام عاشورا در سطح جهانی دیده شده و با آن همدلانه برخورد می شود و مشارکت می شود، به افق دید جدیدی نیاز داریم. زاویه دیدی که قابل فهم برای مذهب پژوهان جهانی معاصر باشد.
باید عاشورا را به منزله اسطوره گونه ای نگاه کرد. آرمانهایی در عاشورا اتفاق افتاده که انگار اسطوره ای را می نگری. اسطوره هایی که نماد از خودگذشتگی و ایثار هستند و کجا بهتر از عاشورا می توان وارستگی و از خودگذشتگی و ایثار و سجایای انسانی را دید؟
برای عاشورا از واژه «اسطوره گونگی» استفاده کرده ایم نه اسطوره ای. چون اسطوره ها در خیلی موارد تخیلی هستند و غیرحقیقی. اسطوره گونگی یعنی حقیقتی آنچنان والا که مشابه اسطوره اند. گویی اسطوره ای است ولی اسطوره نیست.
الویری با بیان این نکته که عنوان سخنرانی اش را از کتاب دکتر علی شریعتی «حقیقتی بر گونۀ اساطیر» که معمولاً با نام « علی (ع) حقیقتی بر گونه اساطیر» شناخته می شود الهام گرفته است، تاکید کرد که سخنان من درباره اسطوره گونگی است نه اسطوره گی! چرا که بسیاری از اسطوره ها خیالی هستند، اما اسطوره گونگی به این معناست که عاشوراییان در عین اینکه حقیقت اند اما بقدری والا هستند که گویی از جنس اسطوره ها به حساب می آیند.
از ویژگی های اسطوره ها، رمزآلودگی و نمادین بودن است. اسطوره ها سرشار از رمزها هستند و با ابرانسان ها پیوند دارند، وجه مناسکی دارند، پیوند عمیقی با احساس دارند، با خلقت پیوند دارند؛ اسطوره ها در امور اجتماعی خالقند، خالق ارزشهای اجتماعی.
کارکردهای اسطوره:
دکتر الویری در مورد کارکردهای اسطوره نیز چنین گفت:
مهمترین وجه کارکرد اسطوره، معنابخشی است، به زندگی و مفاهیم و به پدیده های طبیعی معنا می دهند، بین عالم طبیعی و استعلایی پیوند برقرار می کنند، دوران گذار را آسان می کنند، انسان را وصف می کنند و موقعیت انسان را تبیین می نمایند.
وی سپس پیامدهای اسطوره گونگی عاشورا را این گونه برشمرد:
– رمزگشایی از عاشورا.
– نحوه معرفی ابرانسانها؛ که معرفی ابرانسان ها، معرفی تازه ای از شخصیت های کربلا به دست می دهد.
– آفرینش های اجتماعی اسطوره های کربلا.
– مناسک که لازمۀ بقای اسطوره است؛ پایش و پیرایش مناسک؛ از این منظر که مناسک چقدر می تواند یک اسطوره را زنده نگه دارد، مبحث تازه ای است.
– پیوند بین عالم طبیعت و عالم استعلایی.
– وصف انسان؛ انسانی که در عاشورا حضور دارد، در جبهه حق یا باطل، کیست و وجه اشتراک آنها چیست؟
– اسطوره گونگی عاشورا به دلیل پیوند با احساس، فضای خوبی را برای پیوند هنر با عاشورا فراهم می کند.
– معنابخشی که در همه ابعاد است.
در پایان دکتر الویری به سؤالات حاضرین در جلسه پاسخ داد.
نشست عاشورا شناسی از دیدگاه معاصران، با اجرای خانم انصاری و به مدت زمان یک ساعت و چهل پنج دقیقه ادامه یافت و در خاتمه با دعای فرج و صلوات بر پیامبر و خاندان(ص) و پذیرایی از میهمانان پایان پذیرفت.

در آستانه فرا رسیدن عید سعید غدیر و به منظور بازخوانی معرفت‌شناسانه و تمدنی این رویداد بزرگ اسلامی، دو نشست علمی پیاپی با عنوان و محوریت «رخداد و گفتمان غدیر خم و زنان معاصر مسلمان» در روزهای ۲۳ و ۲۴ خردادماه ۱۴۰۴، از ساعت ۲۰ تا ۲۱:۳۰ در مجموعه فرهنگی امام جعفر صادق (ع) میبد، تالار علامه محمدرضا حکیمی (ره) برگزار گردید.

این نشست‌ها با حضور اساتید فرهیخته و پژوهشگران حوزه دین، به تبیین نقش زن در منظومه غدیر و بازشناسی ظرفیت‌های اجتماعی، فرهنگی و معنوی این گفتمان برای زنان مسلمان معاصر اختصاص داشت.

گزارش نشست شب اول – ۲۳ خردادماه

ابتدا چکیده مقاله با موضوع «استناد زنان «وافدات» به حدیث غدیر در ملاقات با معاویه» توسط خانم حمیده رحیمی ارائه شد. ایشان ضمن استناد به متون روایی و تاریخی، به نقش فعال زنان در زنده نگاهداشتن جریان غذیر، اشاره نموده و آن را الگویی برای هویت‌یابی زن مسلمان معاصر معرفی کردند.

سپس استاد انصاری با موضوع «نسبت غدیر و زن مسلمان معاصر» به ایراد سخنرانی پرداخت.

استاد انصاری در مقدمه سخنانش گفت: «رخداد بزرگ غدیر خم در درازای تاریخ اسلام تا به امروز، نقش و تأثیر فراوانی، به شکل مستقیم یا غیر مستقیم، بر جامعه اسلامی و بشری داشته است که نیازمند مطالعات چند جانبه اجتماعی فرهنگی و تاریخی است. در این میانه، جامعه شیعه بیش از دیگران از فراز بلند غدیر خم بهره‌مندی دارد و به طبع، جامعه زنان نیز در این بهره‌وری خردمندانه سهم قابل ملاحظه‌ای را به خود اختصاص داده‌اند. زنان بزرگ از خاندان پیامبر و پیروان آنان در مسیر تشیع از موارد متعدد و برجسته‌ای در زمینه تاثیر پذیری اصولی از حماسه غدیر خبر می دهد. با صرف نظر از بررسی های تاریخی در این موضوع، بررسی وضعیت جامعه زنان مسلمان معاصر در پیوند زندگی و اندیشۀ آنان با محتوا و اهداف و آرمان‌های غدیر، ارزش و کارایی ویژه‌ای دارد. همچنان که برای مطالعه اجتماعی این طبقه از اهمیت و حتی جذابیت برخوردار است.

زن معاصر مسلمان با داشتن گرایش شیعی واجد ویژگی‌های فکری و رفتاری متفاوتی است که آن را از بخش های دیگر زنان معاصر ممتاز می کند. تفاوت معنادار ایجاد شده در میان زنان شیعه از گذشته تاریخ اسلام تا کنون، کم و بیش قابل مشاهده است. زنان وافدات بر معاویه را به عنوان نمونه ای روشن از تغییر معنا دار در جامعه زنان غدیری باید بر شمرد. »

گزارش نشست شب دوم – ۲۴ خردادماه

ابتدا سه تن از پژوهشگران، خانم ها: مهدیه برزگری از گروه پژوهشهای دینی یک با موضوع «تأثیر غدیر بر رشد شخصیت زن معاصر در بُعد عدالت خواهی» و نرگس انصاری مقاله مشترک با آقای محمد حیدری را با موضوع «دریافت انسانی زن مسلمان معاصر از غدیر (با تکیه بر دیدگاه علامه حکیمی)» و مهشید موسوی ندوشن با موضوع «تحلیل ادبی غدیر در اشعار بانوان معاصر (با تحلیل نمونه غزلی از پروانه نجاتی)» از گروه پژوهشهای دینی دو، مقالات خود را ارائه کردند. لازم به ذکر است که مقالات یاد شده در بخش مقالات سایت ششم در اختیار خوانندگان قرار داده است.

سپس سخنران اول نشست، دکتر شهاب‌الدین وحیدی، با توجه به اعلام وصایت و جانشینی امیرالمؤمنین علی(ع) در غدیر خم، در موضوع «وصایت در ادیان اسلام، یهودیت و مسیحیت» سخن گفت و توجه به سنت های تاریخی ادیان ابراهیمی را به وصایت و جانشینی هماهنگ و راهگشا ذکر کرد و در پایان سخنرانی نیز به پرسش های حاضران پاسخ گفت.

سپس حجت‌الاسلام حسین انصاری، دبیر نشست، ضمن تشکر از شرکت کنندگان و پژوهشگران و سخنرانی مفید و جذاب جناب دکتر وحیدی، در موضوع «ویژگی های دیدگاه غدیر شناسی علامه حکیمی» سخنرانی کرد. استاد انصاری ویژگی های دیدگاه غدیری استاد حکیمی را در سه محور تشریح کرد.

اول: نگاه فراتاریخی به غدیر، دوم: نگرش سیاسی داشتن به غدیر، و سوم: تلارم اصل غدیری بودن با عدالت گرا یی در نگاه علامه حکیمی که نگرش او را از بیشتر معاصرانش ممتاز می کند.

جلسات دو نشست در تالار علامه حکیمی، با استقبال گرم حاضران روبرو شد. برگزاری این دو نشست، گامی مؤثر در جهت تبیین علمی و تمدنی گفتمان غدیر در ارتباط با زن معاصر بود. طرح نگاه نو به غدیر به‌مثابه یک منشور اجتماعی و مشارکتی برای همه مؤمنان، به‌ویژه بانوان، از نقاط قوت این مجالس علمی بود.

چکیده

در آستانه یازدهمین سالگرد درگذشت حاج سید جواد حیدری(۱۳۰۰-۱۳۹۳) قرار گرفته‌ایم. از بزرگان دین آشنا و اهل تزکیه و فهم تهذیب و تربیت انسان. هر که با آیت الحق حاج سید جواد حیدری، برخورد یا گفتگویی داشته است از نشستن با آن مرد خدا و دین، اظهار شکفتگی و خرسندی نموده و از افزایش آگاهی ها، باورها، حرمت شناسی و مهرورزی‌ها در پی دیدارها، گفتگوها و استماع منبرها، سخن گفته است. مشاهدات این بنده نیز آنچه را از نتایج پانشینی ایشان گفته‌اند تایید می کند. بنابراین جا دارد تا بر سر این نکته مهم، درنگی پژوهشگرانه صورت بگیرد که آیا پانشینی با ایشان از معیارهای خاصی تبعیت می کرده است یا در همه کسانی که داعیه راهنمایی مخاطبان و مراجعین خود را دارند، همین آثار و نتایج مورد انتظار و در دسترس خواهد بود؟ در اینجا برای پاسخ این پرسش به برخی از متون احادیث مراجعه و بدانها استناد می شود و با کنکاش و بررسی معنی عالم در فرهنگ کلام اهل بیت(ع) و تبیین تاریخ فرهنگی اسلام در زمینه تاریخ استعمال و چگونگی کاربرد واژه عالم، در سه قرن اول اسلامی، و نیز تفاوت گذاری میان عالمان و مدعیان دارای صلاحیت و فاقد آن، بر دوگانگی معرفتی مطرح شده توسط امامان شیعه در این باره، تاکید کرده و اصالت شیعی امامی حدیث مذکور در میراث صوفیه توضیح داده خواهد شد.

کلید واژه: سید جواد حیدری، حاجی علی انصاری،  مجالست عالمان، حدیث شیعه، میراث صوفیه

مقدمه

در ماه مبارک رمضان سال ۱۳۴۳ در حالی که نیمه دوم آن سپری می شد و مرحوم ابوی مکرم در بستر بودند و دیگر توان برخاستن و راه رفتن از ایشان سلب شده بود، تقریبا دو ماه پیش از فوت، روزی در میان صحبت‌ها و سکوت ها، بی مقدمه از آیت الحق حاج سید جواد حیدری یاد کردند و سخنی به این تعبیر داشتند که؛ «آقای حیدری مرد بزرگی بود. ایشان خیلی عجیب بود. من به بزرگی او کسی ندیدم.» این سخنان بی مقدمه را بر زبان راندن در هنگامی بود که نزدیک به ده سال از درگذشت آقای حیدری می گذشت و گوینده هم کسی بود که با بسیاری از مراجع بزرگ شیعه در هفتاد سال عمر طلبگی و روحانی خودش از نزدیک، دیدارو گفتگو داشته و به قول اهل علم، با آنان حشر و نشر داشته است و در محضر برخی از آنان شاگردی کرده و از بیش از سی نفر از آنان، حیا و میتا، صاحب اجازه بوده است. مهم‌تر اینکه حجت الاسلام انصاری خودش مورد توثیق آقای حیدری بود. او مردی بود که به قول آیت الحق حاج سید جواد آقا حیدری: «باید یک قرن بگذرد تا یکی مثل او تربیت بشود…» شاید کمتر بتوان فردی را پیدا کرد که شخصیتی چون آیت الحق حیدری دربارۀ او این گونه سخن گفته باشد.^[۱] بنابر این، تعبیرهای بالا اهمیت دارد و ارجاعات خاص خودش را می‌طلبد. در فرهنگ اهل علم، این‌گونه کلمات، بار معنایی بزرگی با خود دارد که نیاز به رمزگشایی و توضیح و شرح دارد. مبانی قرآنی و معیارهای حدیثی، پشتوانۀ این سخنان است و چنین دریافت هایی را پشتیبانی می کند که در دنبالۀ مباحث، تا حدودی این نکته ها روشن خواهد شد.

در ماههای اخیر سال گذشته (دی ۱۴۰۳) یکی از شخصیت های علمی حوزوی دانشگاهی نیز دار فانی را وداع گفت. او هم در یکی از آخرین سخنرانی های تربیتی خود در جمع ارادتمندانش در تهران، به مناسبتی از آیت الحق حیدری ذکری به میان آورد و یادکردی مفصل داشت که به دلیل ارتباطی که با موضوع بحث دارد آن خاطره عیناً در اینجا نقل می شود.

ایشان می گوید: در آن سال‌هایی که در یزد، مجبور به اقامت شده بودم، می رفتیم مساجد. یک شب رفتیم مسجد برخوردار. مرحوم آقای سید جواد حیدری نماز جماعت خواندند. بعد پاشدند بین الصلاتین، ده دقیقه صحبت کردند. من گوش کردم. عجب!؟ این ده دقیقۀ حاج آقا به اندازۀ چهار ساعت منبر ما توی [مؤسسه] «علم القرآن» مطلب گفت برای مردم. هم دوتا مسأله شرعی گفت، هم روایت خواند، هم تذکر اخلاقی داد. بین الصلاتین غوغا کرد. ما عاشق این آقا شدیم. بعد از نماز عشاء، ایشان پاشدند بروند، من هم آخر جمعیت نشسته بودم و هنوز تعقیبات می خواندم. وقتی ایشان پاشد که برود، من به احترام ایشان پاشدم و سلام کردم. ایشان هم جواب گفت و رفت. اصلا هم در عمرمان با هم ملاقات نداشتیم. رفت تا در مسجد. من دنبالۀ دعاها را می‌خواندم که دیدم آقای حیدری برگشت. از در مسجد آمد تا رسید روبروی من. من باز مجدد به احترام بلند شدم. سر به گوش من کرد (با لهجه یزدی) که؛ “مدیون امام زمان باشی اگر توی این شهر محتاج باشی و به من نگویی”. این جملۀ “مدیون امام زمان باشی…” با من چه کار کرد؟! من در عمرم از تهران به قصد هیچ کس بیرون نرفتم… اما یک سفر قصد قربت کردم…و شب راه افتادیم، فقط به قصد دیدن حاج آقای حیدری. بزرگواری بود در یزد. به تمام دهات و روستاهای اطراف یزد می رسید. منبر می رفت. به دین مردم آنجا می رسید. وقتی که فوت کرد، نمی دانید که یزد چه غوغایی شد. تشییع جنازه از طبقات مختلف مردم. در امامزاده جعفر مدفون اند، به زیارت امامزاده و قبر ایشان بروید و علمای دیگری که آنجا هستند.»

در این گزارشها به خوبی میزان تأثیرگذاری و اهمیت همنشینی با عالمان دینی انعکاس و بازتاب دارد. امری که قابل انکار نیست و بسیاری افراد به فراخور حس و حالشان بهره‌ای از آن برده‌اند. علاوه اینکه این بهره‌وری تنها به مثبتات شخصیتی عالمان وارسته مقصور نمی ماند و دایرۀ سلبیات آنان نیز در پدیده مجالست، دخالت دارد و تاثیرگذار می شود. شخصیت هایی مانند آیت الحق حیدری و دیگرانی از این دست، که نامبردار می‌شوند، علاوه برمثبتات، سلبیاتی نیز دارند که علت سودمندی پانشینی با آنان و مجالست و معاشرت با آنان می گردد.

بحث

یکی از برجسته‌ترین گروه‌های اجتماعى که به همنشینی با آن‌ها مکرر سفارش شده است، عالمان و حکیمان هستند. از روزگاران قدیم تا کنون، از لقمان حکیم و حضرت عیسى تا امامان اهل بیت پیامبر (ص)، همگى به همنشینى با عالمان، توصیه کرده‌اند. روشن است که فایده همنشینی با عالمان، بهره‌گیرى از دانش آنان است و به تعبیر زیباى لقمان حکیم، زانو زدن در مجلس علما، دل انسان را زنده و روشن مى‌کند، همان‌گونه که باران آسمانى، زمین مرده را جان و زندگى مى‌بخشد. برقرارى ارتباط اجتماعى با دانشمندان، به‌ویژه دانشمندان دینى، به تأدیب، تعلیم و تربیت انسان یارى مى‌رساند و شخص پیوسته با عالمان، ادبش نیکو و جانش پاکیزه مى‌شود و همنشینى با حکیمان و خردورزان، بر خردورزى انسان مى‌افزاید و با افزایش شخصیت انسان و بالا بردن شرافت درونى، جهل، سبک‌سرى و نابخردى را از ما دور مى‌کند و عقل و وقار را به جاى آن‌ مى‌نشاند و بدین‌گونه عقل و دل آدمى در رستاخیزى معنوى جان مى‌گیرد و جان‌ها شفا مى‌یابد. اگر کسى بتواند خود را در مجالس عالمان جاى دهد و با حکیمان، ارتباط گفتارى و نوشتارى برقرار کند و پرسش‌هاى اساسى زندگى را از آن‌ها جویا شود، بیشترین سود را در ارتباط اجتماعى به دست آورده است. چنین فردى به شاخه‌هاى درخت طوبی آویخته و به خانه سعادت جاوید اخروى پا نهاده است. حتى اگر کسى عالم باشد، شرکت در مجالس علم و عالمان، برایش مفید است؛ زیرا علم انتها ندارد و آن کس که قدم در این راه پرنور نهاده است، مى‌داند که هرچه پیش‌تر و بیشتر برود، عطش دانش در روحش، پایان نمى‌گیرد..^[۲]

اینها بخشی از دعوت جدی پیشوایان اسلام به همراهی همپایی با گروه عالمان است. منطق کلی حاکم بر این آموزه ها همواره سبب می‌گشت تا مردم مؤمن بر محور شخصیت های علمی گرد بیایند و جامعه دینی به در هم‌تنیدگی فکری و هم‌افزایی و مشارکت علمی بالاتر، راه بیابد. اما تمام ماجرا در راهبرد اهل بیت علیهم السلام به همین محدوده، ختم نمی شود. آنچه که در شخصیت های ممتاز جامعه شیعه در قرون متاخر اسلامی، به کارایی عالمان جامعه، اعم از عالم دینی و غیر دینی می‌افزود، توجه به جهات سلبی در گروه عالمان بود.

برایند مجموع روایات شیعی به این حقیقت دلالت دارد که همنشینی با هر دانشمندى سفارش نمی‌شود و هر دانشمندی ارزش همنشینی ندارد. به تعبیر روشن‌تر؛ هر جامعه‌شناس، روانشناس، فیزیکدان، تاریخ‌دان، و الهیات‌دان، و.،. ارزش همنشینی ندارد و نباید در همراهی با آنان به سر برد و به پانشینی آنان مشغول گشت، این نگرش سنگین را در نقد ساختاری اهل بیت به علم، عالم، و عالمان باید دنبال کرد. در این نگرش، تنها عالمانى شایسته  برقراری پیوند و ارتباط اجتماعی دانسته شده‌اند که داراى صفات شناخته شده‌ای باشند. یقین و باورافزایی، خلوص، فروتنی، خیرخواهی، دنیاگریزی،، صفات برجسته ای است که باید بجای پنج صفت رذیله دیگر نشسته باشند؛ شک و تردید، خودنمایی، تکبر، فریبکاری، و دنیاپرستی.

تکیه و تأکید در این مقاله بر حدیث امام کاظم علیه السلام دراین‌باره متمرکز است که در موضوع بحث، حدیثی بسیار راه‌گشاست. ایشان مى‌فرماید:

«لا تجلسوا إلا عند کل عالم یدعوکم من خمس إلى خمس: من الشک إلى الیقین، ومن الریاء إلى الإخلاص، ومن الرغبه إلى الرهبه، ومن الکبر إلى التواضع، ومن الغش إلى النصیحه؛ فقط در محضر دانشمندانى بنشینید که شما را از پنج چیز به پنج چیز فرا مى‌خوانند: از دو دلى به یقین، از ریا به اخلاص، از دنیاخواهى به دنیاگریزى، از تکبّر به فروتنى و از ناخالصى به خلوص».

به عبارت دیگری که در یکی از ترجمه های منتشر شده آمده است، مضمون حدیث یعنی «در محضر دانشمندانى ننشینید مگر آن عالمی که شما را از پنج چیز به پنج چیز فرا مى‌خواند: از دودلى به یقین، از ریا به اخلاص، از دنیا خواهى به دنیا گریزى، از تکبر به فروتنى و از فریبکارى به خیر خواهى.»^[۳]

همنشینی و پانشینی با عالمان، درست و غلط آن

امسال (۱۴۰۴) روز هفتم ماه مبارک رمضان، و ۱۴ تیر ماه آن، به ترتیب، یازدهمین سالگرد قمری و شمسی درگذشت حاج سید جواد حیدری(۱۳۰۰-۱۳۹۳) است. او یکی از چهره‌های برجسته و ماندگار علمای بلاد شیعه در پنجاه سال اخیر به شمار می‌رود که زندگی، منش و رحلتش، توجه تعدادی از جامعه پژوهان ایرانی معاصر را به خود جلب کرد و برای مطالعات اجتماعی تشیع، به موضوع قابل اعتنایی تبدیل گشت. برای آشنایی با شخصیت وی علاوه بر کتب تراجم علمای شیعه و مشاهیر یزد، در فضای مجازی نیز نوشته ها و اظهارات فراوانی یافت می شود. از جمله در سایت ششم و سایت نگاه تازه، و کتاب «بهشت بندگی» و «خاطرات خوبان» مطالب درخور و مقالات مفیدی برای مطالعه در دسترس جویندگان قرار دارد. اگر چه جای تک نگاری علمی مناسب‌تری در این باره‌، هنوز هم خالی احساس می شود. کار بزرگی که هنوز بر زمین مانده است. به همین جهت، شناسایی شخصیت وی را در اینجا وانهاده و به دامنه موضوع اصلی مقاله پرداخته می شود، که موضوع پانشینی با عالمان و داعیان است.

توجه به این مقوله مهم را در موضوع کلی عالمان و داعیه داران، مدیون دو روایت هستیم که -بنا به دلایلی که پاره ای از آنها در طی بحث ارائه خواهد شد- اصالتا در متون شیعی قرار داشته است و از رنگ و سبک شیعی، نشان دارد. هرچند، شکل تقلیل یافته و تغییر یافته ای از آنها در متون حدیث سنی در دوره های میانی، وجود دارد که تقلیل و تغییرات انجام شده در آنها نیز، شایستۀ مطالعه است.

نقل سُنی

نخستین منبعی که روایت سنی این حدیث را نقل کرده، قوت القلوب نوشته ابوطالب مکی (وفات۳۸۶ ق) است. در این کتاب، سند حدیث با شقیق بلخی شروع می شود. این امر نشان دهندۀ مقطوع بودن آغاز سلسله حدیث است زیرا میان ابوطالب مکی و شقیق برخی دو قرن فاصله است. «رویناه عن شقیق بن إبراهیم البلخی عن عباد بن کثیر عن أبی الزبیر عن جابر ذکره عن رسول الله صلّى الله علیه و سلم و واقفته أنا على جابر بن عبد الله قال: لا تجلسوا عند کل عالم إلا عالم یدعوکم من خمس إلى خمس من الشک إلى الیقین و من الریاء إلى الإخلاص و من الرغبه إلى الزهد و من الکبر إلى التواضع و من العداوه إلى النصیحه»^[۴]

در بارۀ شقیق بن ابراهیم، معروف به شقیق بلخی (متوفی ۱۹۴ ه‍ ق) نوشته اند که او صوفی و عارف نامدار، شاگرد ابراهیم ادهم و استاد حاتم اصمّ بوده و نخستین کسی از صوفیان است که در خراسان از علوم و حالات صوفیان سخن گفته.^[۵]وی از بنیانگذاران تصوف خراسانی بوده و در سدهٔ دوم هجری، معاصر با هارون‌الرشید می زیسته است. در منابع رجالی و احادیث امامیه و عامه از وی به عنوان فرد ثقه یاد شده است. آثار به جای مانده او در باب مناقب ائمه، او را یکی از پیروان پیشوای هفتم شیعیان معرفی می کند.^[۶] محیط طباطبایی می نویسد: عرفای شیعه، شقیق را شاگرد امام جعفر صادق می دانند که بعد نیز به خدمت امام موسی کاظم(ع) رسید.^[۷] وی سپس به روایت مشهور در کتب شیعه می پردازد که حاکی از ملاقات شقیق با امام کاظم (ع) در مسیر زیارت مکه است.

همین حدیث را غزالی به دلیل ارتباط زیادی که با متون تصوف داشته است، با حذف منبع و سند از جابر از پیامبر(ص) در «احیاء علوم الدین» نقل می کند^[۸] که سبب انتشار بیشتر آن در منابع سنی گردید. مانند شرح مرتضی الزبیدی در اتحاف الساده المتقین بشرح احیاء علوم الدین.^[۹]

آنچه در اینجا اهمیت دارد، تأمل در این نکته است که متن روایت از آسیب شناسی ارتباط با عالمان سخن می گوید. در حالی‌که پیداست که در عصر پیامبر آنقدر عرصه حضور اجتماعی عالمان گسترده نگشته بوده است تا به آسیب شناسی موضوع عالمان و پیوند با آنان، چنان نیازی پدید آید که پیامبر را موظف به آگاهی دهی در آن باره مکلف سازد. پرداختن به موضوع پیوند با عالمان و توسعه ارتباط درست به تقسیم پنجگانه ای که در روایت آمده است، با سطح اندیشه اجتماعی جامعه دینی در دوران حیات پیامبر(ص) به حسب دریافت های تاریخی، ناسازگاری آشکاری دارد. در آن دوره، بحث تثبیت علم و ارزش آن و دعوت به علم آموزی است. علم در برابر جهل، مطرح می‌شود و نتایج علم و صفات عالم برجسته می شود. افراد فعال و شخصیتهای جامعه دینی به صحابی، مؤمن، مجاهد، عابد، حافظ و قاری بودن قرآن بیشتر شناخته می شوند و مخالفان نیز به اضداد همین گونه صفات. جمعیت ها حلقه‌ای شکل می گیرد و گفتگوهای دینی چند جانبه است. پیامبر و اهل بیت نیز به جای صفت عالم، به وصف رسول الله و اهل الذکر شناخته و معرفی می شوند.

اطلاق عنوان اجتماعی عالم و علما بر اشخاص، در نیمه دوم قرن اول هجری پدیدار شد^[۱۰] که در ابتدا تنها شامل کسانی با اطلاعات دینی و تاریخی می‌شد. مانند حسن بصری(۲۱-۱۱۰ق) و ابن مُنکدر (۵۴-۱۳۰ق). با کثرت یافتن نامبردگان به این صفت، پای مدعیان فاقد علم و عالمان بد اثر به میان آمد و ضرورت دسته بندی و آسیب شناسی این طبقه، پیش آمد. ملازم شدن و دنباله روی از عالمان و تبعیت از آنان به شکل فرقه‌ای را به صورت جدی در اواسط قرن دوم هجری می توان مشاهده کرد. بررسی ها نشان می‌دهد بیشتر فرقه های مختلف و مکاتب فقهی و نحله های اعتقادی، در این تاریخ پدید آمده اند که ویژگی عام همۀ آنها شکل گیری با محوریت یک چهره عالم است. مانند پیروان از اوزاعی (۸۸/۹۳-۱۵۷ق)، حنبلی‌ها/ حنابله به پیروی از ابن حنبل (۱۶۴-۲۴۱ق)، شافعی ها به پیروی از ابن ادریس شافعی (۲۰۴ق) و بسیاری از مشاهیر علما در این قرن که در کتب رجال و علم موجود است.

نقل شیعی

اصل روایت نخست، در کتاب الاختصاص آمده است و از آنجا به کتب دیگر حدیث، از جمله به کنزالفرائد کراجکی و در دورترها به بحار الانوار علامه مجلسی راه می یابد. از این روایت اول اثری در متون اصلی سنی دیده نمی شود و بنابراین اختصاص به متون شیعی دارد. متن روایت و منبع روایت، در کتابهای حدیث، اختلاف قابل ذکری ندارد ولی در انتهای سند روایت اختلاف دیده می شود.

اختلاف سند از آنجا ناشی می شود که در متن کتاب اختصاص موجود، حدیث را به پیامبر(ص) نسبت داده است، در حالی‌که در نقل بحار الانوار، آن را به پیشوای هفتم، حضرت کاظم علیه السلام، منتسب می کند. علت اختلاف از آنجاست که روایت قبل از حضرت کاظم بوده که منقول از رسول خداست و عبارت «قال ع:» در ابتدای روایت مورد بحث را برخی کاتبان به پیامبر نسبت داده اند اما علامه مجلسی یکجا آن را به امام هفتم نسبت می دهد. حل این معما و پیچیدگی در ادامه بحث، روشن خواهد شد.

اما ابتدا اهمیت دارد به این نکته توجه شود که این روایت در نقل شیعی‌اش، به میراث حدیثی شیعه در بغداد مربوط می شود و در میراث حدیث کوفه و قم موجود نیست. نکته ای که بسیار حائز اهمیت است و نباید از آن به سادگی گذشت. همچنانکه در نقل سنی مطرح شد، زادگاه نخستین نقل سنی آن هم در بغداد بود. یادآوری می شود که نخستین متن منتشر کننده روایت در جوامع سنی، ابوطالب مکی در قوت القلوب بود که از میراث مهم صوفیه است. مکی در نقل خود با ارسال سند، یعنی بدون ذکر واسطه ای حدیث را از شقیق بلخی نقل می کند، با تعبیر «رویناه» که روایت جمعی است و نه منفرد و آحاد، که دلالت بر تداول حدیث در مجامع صوفیانه پیرامونش دارد.

در باره صاحب قوت القلوب نوشته‌اند: ابوطالب مکی (م۳۸۶ق)، فقیه و واعظ زاهد، از اهالی جبُّل، منطقه ای میان واسط و بغداد بود ولی در مکه بزرگ شد و سپس به بصره رفت و چون در آنجا متهم به اعتزال شد، مجبور گردید تا به بغداد کوچ کند. در بغداد نیز چندان آسودگی نداشت و سخنان نامطلوب وی در منابر، اقبال مردم را از او کاهش داده بود.^[۱۱] به هر حال او نویسنده قوت القلوب است و راوی نخستین روایت سنی در بغداد است. روایتی که به نقل جمعی محیط وی در بغداد متکی است و حدیث را به روایت شقیق ذکر می کنند.

درباره شقیق بلخی(م۱۹۷ق) نیز قبلاً توضیح داده شد که شقیق در بغداد می زیست و معاصر با خلافت هارون عباسی و هم‌عصر با حضرت امام موسی کاظم(ع) و منتسب به شاگردی برای آن حضرت نیز بوده است. پس روایت شقیق نیز به حوزۀ منقولات تصوف یا حدیث بغداد مربوط می‌شود.

اکنون به تاریخچه نقل شیعی باز می گردیم. نخستین منبع موجود حدیثی شیعه در گزارش این روایت، کتاب «الاختصاص» است که به شیخ مفید (۳۳۶-۴۱۳ق) انتساب دارد. او رئیس شیعه در عصر خود و از ارکان فقها و متکلمین امامیّه، متولد «عُکبَرا» در ده فرسخی بغداد، ساکن و متوفی در بغداد است که جنازه‌اش بعد از تشییع تاریخی و بزرگ در میدان «أشنان» بغداد، به منطقه کاظمین منتقل و در جوار حضرت موسی بن جعفر(ع) به خاک سپرده شد. منابع اصلی و اساتید و شاگردان مهم وی همگی در بغداد بوده‌اند و از شیخ صدوق (م۳۸۱ق)-بزرگ محدثان قم و ری- نیز در بغداد، حدیث و اجازه گرفته است. اگر حدیث مذکور در میراث حدیثی قم وجود می داشت، مناسب‌ترین کتاب برای ذکر آن، کتاب الخصال شیخ صدوق می بود در حالی‌که در آن نیامده است. کتاب خصال که برای جمع‌آوری و دسته‌بندی احادیث عددی و حاوی خصائل، تألیف شده بود^[۱۲] محتمل‌ترین محل برای ذکر چنین حدیثی است ولی به دلیل عدم وجود حدیث در مدرسه قم، ظاهراً مؤلف به آن دسترسی نداشته است.

البته در قرون بعدی نسخه‌ای از این روایت، توسط شیخ دیلمی در کتاب اعلام الدین روایت شده است. شواهد بر نقل روایت از منابع سنی دلالت دارد. از جمله سند آن که به جابر نسبت داده می شود. این اسناد در پاره‌ای از نقل های سنی آن وجود دارد که مورد نقد علمای حدیث و رجال سنی نیز قرار گرفته و مردود شمرده شده است. از  مهم‌ترین آنان ابن جوزی است که نقل چنین حدیثی را از پیامبر جزو موضوعات یا همان احادیث ساختگی می داند. ص: ۳۶۸ ] قال العراقی: ورواه ابن الجوزی فی الموضوعات ثم قال: لیس هذا من کلام رسول الله صلى الله علیه وسلم، ثم ذکر کلام أبی نعیم المذکور اهـ .

ابو نعیم اصفهانی نیز پس از آنکه به نقل حدیث یاد شده از شقیق می پردازد، آن را به حساب خلط و خرابی کار شاگردان و مستمعان و راویان شقیق، می گذارد و اعتراض و انکار خود را اینگونه بیان می کند: «وفی هذا الحدیث کلام کان شقیق کثیرا ما یعظ به أصحابه والناس فوهم فیه الرواه فرفعوه وأسندوه.»^[۱۳] که حاکی از خرده‌گیری وی بر حدیث است و آن را ناشی از اشتباه راویان سخنان شقیق می داند که کلمات او را روایت توهم می کرده‌اند و سپس برای آن سند می‌ساخته اند.

سند شیعی تازه یافتۀ حدیث

یکی از مستنداتی که شیعی بودن روایت آسیب شناسی همنشینی با عالمان را تایید می کند سند تازه یافته ای است که با ذکر سلسله اسناد موجود، متن حدیث را از پیشوایان و ائمه شیعه نقل می کند. منبع این سند و نویسنده آن از اعتبار و قدمت بالایی برخوردار است. اگر چه متاسفانه اصل منبع از دست رفته است ولی گزارش هایی از متن آن در کتابهای دیگری گزارش شده است و حدیث آسیب شناسی مجالست با عالمان به نقل از حضرت موسی کاظم(ع) یکی از آنهاست. در این کتاب مهم که متاسفانه اصل آن در قرون گذشته از میان رفته است، همین روایت با سند شیعی آن گزارش شده است. ابو هلال عسکری(ح ۳۱۰ الی ۳۲۰-۳۹۵ق) از مشاهیر جهان اسلام کتابی دارد با عنوان «الزواجر و المواعظ» که مورد استفاده بزرگان حدیث و ادب بوده و از آن طی قرون گذشته، مطالبی نقل کرده‌اند. عسکری یکی از عالمان برجسته در ادب است که آثار مختلفی در گردآوری سخنان حکمی تألیف کرده است. وی نزد مشایخ بغداد, بصره, اصفهان و دیگر شهرها شاگردی کرده است. وی با شیخ صدوق، معاصر بوده و در معانی الاخبار که از آخرین تألیفات شیخ می باشد، از عسکری مطالبی نقل می کند که می تواند نقل حاصل از دیدار و رودر رو (مشافهه‌ای) باشد.^[۱۴]

زبیدی، مؤلف تاج العروس، از یافتن طریق حدیثی شیعه برای این حدیث، خبر می دهد: «و وجدت له طریقا آخر من طریق أهل البیت. قال السیوطی، وقال العسکری، فی المواعظ حدثنا الحسن بن علی بن عاصم، حدثنا الهیثم بن عبد الله حدثنا علی بن موسى الرضی، حدثنی أبی عن أبیه جعفر عن أبیه محمد، عن أبیه علی بن الحسین عن أبیه عن علی بن أبی طالب رضی الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله علیه وسلم: لا تقعد إلا إلى عالم یدعوک من الخمس إلى الخمس من الرغبه إلى الزهد، ومن الریاء إلى الإخلاص ومن الکبر إلى التواضع ومن المداهنه إلى المناصحه، ومن الجهل إلى العلم »^[۱۵] باری، کتاب مواعظ عسکری در اختیار سیوطی بوده و از آن مطالبی نقل می کند و از جمله سندی شیعی برای روایت است که از طریق علی بن موسی الرضا از پدرش و سپس از پدرانش از پیامبر نقل می شود.‌

سخن پایانی

۱- سخن ابن جوزی دال بر ساختگی بودن حدیث از یک جهت درست و از یک جهت نادرست است. وجه درست آن است که انتساب چنین سخنی به پیامبر(ص) درست نیست که برخی از دلایل تاریخی و علمی آن در ابتدای مقاله گفته شد. اما سخن شقیق و نقل راویان را و نقل های دیگری که از حدیث با همین مضمون تقریباً موجود است را نمی توان یک‌سره انکار کرد.

۲- این حدیث یقینا به دوره زمانی حیات شقیق، یعنی نیمه دوم قرن دوم هجری تعلق دارد. دوره‌ای که صنف مشخصی با هویت عالم و عالمان، در مراکز اصلی و شهرهای بزرگی چون بغداد، بصره، مکه، مدینه، قم و ری و… شناخته می شدند و مورد توجه بودند. چنان‌که گزارش های تاریخی و صدر و ذیل احادیث نیز بر این امر دلالت دارد.

۳- موضوع روایت لاتجلسوا با همه روایات قدیمی‌تر در بارۀ دعوت به مجالست با علما، تفاوت ماهوی دارد. از این جهت که در روایت اخیر، بحث از موضوعی آسیب شناسانه در پیوند و ارتباط با عالمان در میان است که نیازمند گفتمان پیشنیازی است که بدون آن درک و فهمی از آسیب شناسی موضوع، موجود نیست. بنابراین حدیث نمی تواند در فضایی کاملا بیگانه با گفتمان گسترش یافته‌ای از ارتباط و همنشینی با عالمان، صورت بگیرد.

۴- شقیق به عنوان مخاطب اصلی و دال مرکزی این روایت، در معرض آسیب یاد شده در روایت قرار داشته است. تاریخ تصوف و روش آنان بیانگر این حقیقت است که آنان برای استماع مطالب و شنیدن روایات اسلامی، تا حد زیادی، بدون قاعده و ضابطه عمل می کرده‌اند. تا آنجا که گاهی، در حد افراط، به شاگردشدن بیشتر از شناخت استاد و انتخاب عالم، اهمیت می دادند. امری که در تاریخ تصوف گاهی مایه شگفتی می شود. پس شقیق و شاید عباد بصری که پیش از او در سند ابوطالب مکی نام برده شده‌اند، از مهم‌ترین چهره‌هایی هستند که به چنین هشداری نیاز داشته‌اند و باید از گرفتار شدن به چنین آسیبی هشدار و اخطار می گرفته‌اند.

۵- سند کتاب اختصاص شیخ مفید، بنا به نقل مجلسی در بحار، حدیث را بی واسطه به امام هفتم، موسی بن جعفر(ع) استناد می دهد.^[۱۶]

۶- سند کتاب المواعظ عسکری، گمانه‌زنی ما را در تاریخگذاری حدیث، تقویت و تأیید می کند. در گزارش حدیث مزبور، روایت با سند ذکر شده، از طریق امام رضا(ع) از حضرت موسی بن جعفر(ع) روایت می شود و نام بردن از پدران آن حضرت که در متن سند، علاوه بر اینکه در لحن کزارش، تفاوت دارد، احتمالا به دلیل روا بودن استناد سخن هر کدام از ائمه به پدران و شخص رسول الله(ص) صورت گرفته است که به لحاظ کلامی و اعتقادی درست ولی به لحاظ تاریخی و گفتمان اجتماعی، پشتوانه ندارد.

پانوشت:

^[۱] موسوی ندوشن، مهشید، به وقت رفتن آن فروغ‌گستر دل آگاه، سایت نگاه تازه. ۱۹ خرداد ۱۴۰۳.h-anssri.net

^[۲] مسعودى، عبدالهادى‌، روابط اجتماعى از نگاه قرآن‌، ناشر: موسسه علمى فرهنگى دارالحدیث،، قم، چاپ اول. ص ۱۳۹-۱۴۰.

^[۳] هزار حدیث از پیامبر اعظم(ص) نویسنده : جمعی از نویسندگان    جلد : ۱  صفحه : ۲۱۸

^[۴] قوت القلوب، تألیف ابوطالب مکی ، محمد بن علی ، – ۳۸۶ق، ناشردار الکتب العلمیه – بیروت‌، چاپ: چاپ اول ۱۴۱۷ هجرى قمرى‌، جلد۱، ص۲۶۱.

^[۵] تهامی، سید غلامرضا. فرهنگ اعلام تاریخ اسلام، شرکت سهامی انتشار، تهران، چاپ دوم: ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۱۳۲۶.

^[۶] انصاریان، حسین، عناصر شخصیت انسان (عقل، دین، حیا، عمل صالح)، دارالعرفان، تهران، ۱۳۹۴، ص. ۱۳۸.

^[۷] طباطایی، محیط، شقیق بلخی کیست؟، مجله مهر، مرداد ۱۳۴۵، سال دوازدهم – شماره ۵ ، ۴ صفحه – از ۳۵۲ تا ۳۵۵.

^[۸]  أبو حامد، الغزالی، إحیاء علوم الدین، تحقیق: عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی، مقدمه: محمد خضر حسین، الناشر دار الکتاب العربی، ج۱، ص ۱۰۶.

^[۹] الزبیدی، مرتضی. اتحاف الساده المتقین بشرح احیاء علوم الدین، جلد ۱، ص۳۸۶.

^[۱۰] از شواهد موضوع، خطبه حضرت سیدالشهدا علیه السلام است که در نجف العقول و منابع دیگر نیز آمده است. حضرت می فرماید: ذلک بان مجاری الامور بید العلماء. تاریخ‌نگاری خطبه، حوالی سال ۵۹ هجری است.

^[۱۱] تهامی، سید غلامرضا، فرهنگ اعلام تاریخ اسلام، ج۱، ص۳۷۶.

^[۱۲] ابن بابویه، محمد بن على‌. الخصال، محقق/مصحح: غفارى، على اکبر، ناشر: جامعه مدرسین‌، قم‌، چاپ اول‌: ۱۳۶۲، ج۱، ص۱.

^[۱۳] اتحاف الساده المتقین، ج۱، ص۳۶۸.

^[۱۴] رحمتی، محمد کاظم، بازمانده هایی از کتاب الزواجر و المواعظ، مجله آینه پژوهش » بهمن و اسفند ۱۳۸۲ – شماره ۸۴ .

^[۱۵] اتحاف الساده المتقین، همان.

^[۱۶] نقل اول مجلسی: ختص : قال موسى بن جعفر علیه السلام: محادثه العالم على المزبله خیرٌ من محادثه الجاهل على الزرابیّ. وقال علیه السلام: لا تجلسوا عند کلّ عالم إلّا عالم یدعوکم من الخمس إلى الخمس : من الشکّ إلى الیقین ، ومن الکبر إلى التواضع ، ومن الریاء إلى الإخلاص ، ومن العداوه إلى النصیحه ، ومن الرغبه إلى الزهد. بنگرید: مجلسی، محمدباقر. بحار الأنوار، دارالاحیاء للتراث، بیروت، الطبعه: الثالثه المصححه، سنه الطبع: ١۴٠٣ – ١٩٨٣ م، ج ۱، ص۲۰۵.

نقل دوم مجلسی از أعلام الدین دیلمی است که به طریق سنی مربوط می‌شود: روى جابر بن عبد الله عن النبی صلى الله علیه وآله قال: لا تجلسوا إلا عند کل عالم یدعوکم من خمس إلى خمس: من الشک إلى الیقین ومن الریاء إلى الاخلاص، ومن الرغبه إلى الرهبه، ومن الکبر إلى التواضع، ومن الغش إلى النصیحه.(بحار الأنوار، دارالاحیاء التراث، الطبعه: الثالثه المصححه، بیروت، سنه الطبع: ١۴٠٣ – ١٩٨٣ م، ج ۷۱،   ص ۱۸۸)

منبع مقاله:

سایت شخصی نویسنده به آدرس  h-ansari.net

چکیده

عدالت حقیقتی است که انسان ها در زلال فطرت خود با آن آشنا بوده و خواهان آن می باشند. .  عدالتخواهی از انزجار درونی نسبت به ظلم آغاز می شود و تا پر اصطکاک ترین اقدامات در مقابل بی عدالتی ادامه پیدا می کند و کسی که هیچ مرتبه و کنشی از عدالت خواهی نداشته باشد، به یقین دچار انحطاط شخصیت و مردگی بشری شده است. متاسفانه در دنیای معاصر، تفکر و روحیه عدالت خواهی و ظلم ستیزی در جوامع بشری، رو به زوال است. و در مقابل منش بی تفاوتی و بی تعهدی در مقابل انواع بی عدالتی های اجتماعی و اقتصادی رو به رشد است. این پدیده، به عنوان یکی از آسیب های جدی اجتماعی در روابط انسانی یاد شده است. نوشتار حاضر در پی رفع این معضل انسانی در حوزه ی زنان به عنوان نیمی از پیکره ی جامعه است؛ اهمیت این پژوهش، از آن روست که زن نقش ارزنده و تاثیرگذاری بر رشد انسانی نهاد خانواده، جامعه و تمدن دارد. از سویی دیگر با کنکاش در آموزه های دینی، واقعه ی غدیر به عنوان پایه ریز عدالت معرفی شده است و فلسفه ی غدیر، احیای تفکر عدالتخواهی و ظلم ستیزی در بشر است. بنابراین با مدد به اینکه گفتمان غدیر می‌تواند همچنان در مدیریت بشر امروزی، الهام‌بخش باشد تلاش داریم مولفه هایی که باعث رشد شخصیت زنان در مسیر عدالت خواهی میشود را با توجه به رهنمودهای امام علی (ع ) به عنوان منتخب غدیر ارائه دهیم؛ مولفه هایی چون جایگاه شناسی زن، آگاهی از عدالت، شناخت حقوق انسانی، عدالت به مثابه تکلیف، سبک زندگی مبتنی بر عدالت، جامعه عدالت محور، خانواده عدالت محور.

کلید واژگان: رشد، شخصیت، غدیر، عدالت، زن معاصر

مقدمه

نقش زنان و ابعاد سازنده آنان در زمینه های اخلاقی،‌ مذهبی، ‌اجتماعی،‌ سیاسی، ‌اقتصادی و تربیتی چشمگیر است یک زن به عنوان انسان در درجه اول و همسر و مادر نقش والایی در تربیت و رشد انسانیت و ارزش های انسانی دارد  اما در دنیای معاصر متاسفانه جایگاه «زن»، تا سطح «تن» تنزّل یافته. و زن دچار تن مداری، فرد گرایی و مصرف گرایی های افراطی شده است و یکی از نتایج عمده این تنزل یافتگی شخصیت زن، بی تعهدی و بی تفاوتی در رویایی با ناعدالتی های پیرامونی است. و این یعنی سقوط شخصیت انسانی زن .  در حالی که «انسان متعهد نمی تواند برابر اتفاقاتی که در اطراف او رخ می دهد، بی تفاوت باشد بلکه احساس وظیفه می کند و خود را مسئول می داند، اگر کاری هم از دست او ساخته نباشد لااقل بی تفاوت نبوده و جنب و جوشی خواهد داشت.» (حقیر ابراهیم آبادی، فاطمه،۱۳۹۷ ،بی تفاوتی اجتماعی و علل آن از منظر حضرت زهرا«س»، سایت ششم) بنابراین با توجه به وضعیت جامعه معاصر که هجوم ناهنجاری های افسارگسیخته روز به روز بیشتر شده و زنان را مورد هدف قرار داده است لزوم معاصر سازی وقایع تاریخ اسلامی همچون غدیر و  الگوهای بی نظیر آن همچون امام علی ع به عنوان منتخب غدیر برای بیرون رفت از این ورطه  بیش از پیش احساس می گردد. شخصیّت اصلى و واقعى انسان، در تصوّر اسلامى، برخاسته از پیروى اصول انسانیّت، همچون عقل و معرفت و علم و پرهیزگارى و عاطفه و مردم دوستى و نیکى کردن به مردمان و صفات و خصلت های نیک ملکوتى دیگر است. (حکیمی، محمدرضا. ۱۳۹۵، ترجمه الحیاه، ج: ۴، ص: ۷۹)

غدیر و رشد شخصیت زنان در مسیر عدالتخواهی

رخداد غدیر، موضوعی زنده، انسان ساز و جامعه ساز است. غدیر از تاریخ وقوعش، تحولی بزرگ در سرنوشت زندگی مردمان عصر پیامبر ایجاد کرد که دگرگونی حاصل از آن، هرگز وِیژه آن روزگار نماند. غدیر در آن روز تاریخ ساز یعنی انتخاب علی (ع) به عنوان رهبر و پیشوای جامعه اسلامی، انتخابی از جانب خدا و پیامبر بود برای این که رسالت پیامبر ناتمام رها نشود. اما نتیجه غدیر برای نسل های آینده باقی است. (حیدری، محمد ، انصاری، نرگس، آیا جریان غدیر، قضیه ای تاریخی است، سایت ششم، ۱۴۰۱) در تاریخ مسلمانی، روز غدیر را باید به حق، روز پایه ریزی عدالت عمومی نامید. (حکیمی، سرود جهشها، ص. ۱۱۰) روزی که خاتم پیامبران در کنار برکه خشک و سوزان غدیر، با نزول آیات وحی و امر الهی، علی (ع) را چونان استوارترین استوانه عدالت و ستون خیمه حیات و عماد حقیقت، در کانون حیات بشری بر پای داشت. (حکیمی، مرام جاودانه، ص. ۳۴) غدیر مفهومی فراتر از تاریخ دارد و می‌تواند در مدیریت بشریت امروزی الهام‌بخش باشد. برای تحول و رشد روحیه عدالت خواهی در زنان مسلمان معاصر میتوان از آموزه های علی (ع ) رهنمودهایی آموخت. چرا که غدیر؛ تداعی کننده مرد بزرگی است که تعظیم همه عصرها و نسل‌ها را در محضر خویش بر انگیخته است. مردی که نه تنها با اندیشه و سخنش، بلکه با وجود و زندگی‌اش، به همه دردها و نیازهای بشری در همه اعصار، پاسخ می‌دهد.در ذیل به برخی از این مولفه های راهبردی اشاره میشود:‌

جایگاه شناسی زن

یکی از عوامل بی تفاوتی و بی دردی افراد در برابر بی عدالتی ها، نشناختن ارزش و جایگاه خود است. چرا که عدالت طلبی و عدالت خواهی از شئونات مهم انسانی است که به حکم انسان بودن باید دارا بود.از مسائل بزرگ در تاریخ بشریت این بوده است که همواره زن جایگاه حقیقی خود را نشناخته است. اهمیت شناخت ارزش و جایگاه خود به حدی است که امام علی علیه السلام می فرمایند: «کسی که ارزش خود را بشناسد، خویشتن را با امور فناپذیر خوار نگرداند.» (غررالحکم حدیث ۸۶۲۸) همچنین در کلامی دیگر می فرمایند: «هرکه خود را نشناخت، از راه نجات دور افتاد و در وادی گمراهی و نادانی ها قدم نهاد.»(غرر الحکم : ۹۰۳۴) «ایمان به توانمندى‌ها و شناخت نیروهاى بالفعل و بالقوّۀ خود، سنگ زیرین بناى شخصیت آدمى، .. است» (حکیمی، محمدرضا. ۱۳۹۵ ترجمه الحیاه، ج: ۱۰، ص: ۵۳۳،) باور به «بودن زن» مهم ترین ضرورتی است که پاسداشت حقوق انسانی وی در گروی آن قرار دارد و در غیاب چنین باوری، هر سخن و اقدامی به جای تحقق جایگاه واقعی زن، چونان ابزاری مورد استفاده آنانی قرار می گیرد که به بهانه آزادی و تامین حقوق زن، صرفاْ به منافع و مطامع خود از رهگذر بهره وری هر چه آزادتر از ویژگی های زنانه می اندیشند. (عطارزاده، مجتبی، بنیادهای هویت مداری زن در آموزه های مکتب نبوی، ص. ۸) در دیدگاه اسلام و قرآن، زن انسانی ارزشمند است و هر تمجید و تحسینی که در مورد انسان مطرح باشد، بدون استثناء و بدون هیچ کم و کاستی در مورد زن هم صادق است. افزون بر این، حتی از حیث جنسیت یعنی از حیث زن بودن و موقعیت‏ ها و نقش‏ هایی که در این رابطه می‏ یابد، هم موجودی ارزشمند تلقی شده است. زن در مقام همسری، در مقام مادری و در مقام دختری از موقعیت قابل توجهی برخوردار است و به ویژه از حیث اجتماعی و در جامعه اسلامی بسیار محترم شمرده شده است. به گونه‏ای که فرهنگ اسلامی زن را دارای حریم خاصی می‏شمارد و موجود مقدسی به حساب می‏آورد تا بدین حد که اجازه کوچک ترین تعرّض و بی‏احترامی نسبت به او را نمی‏دهد. ( تبیین هویت ذاتی زن در تعریف قرآن از انسان، عظیمی فر، مینا،‌  سایت برنا نیوز، ۱۴۰۲/۰۹/۲۰) «زن»، تنها «تن» نیست، زن، شخصیّت است. و شخصیّت او فراتر از تن است. دختران و بانوانى، که از منظر تن به زن مى‌اندیشند، و تن‌نمایى را شخصیّت مى‌پندارند، از زن راستین فاصله دارند….» (کیا، مرتضی, و مرتضی کیا, و محمدرضا حکیمی. ۱۳۹۳ ، سه یار خراسانی در انقلاب‌: مطهری – شریعتی‌ – حکیمی‌ (ضمیمه‌) استا‌د محمدتقی‌ شریعتی‌، ص. ۱۴۴)

حضرت علی (ع)، جایگاه متعالی را برای زن مسلمان ترسیم نموده اند؛ حضرت علی (ع) «زن را امانت الهی میداند که همچون امانت‌های دیگر خداوند ارزشمند و قابل اکرام و احترام میباشد و باید آنچنان که شایستۀ امانتگذار است از او محافظت و نگهداری شود؛ زیرا در قیامت خداوند متعال از امانت‌های خود سؤال می فرماید که با آن‌ها چگونه رفتار کردید. آیا حق امانتداری را به جا آوردید؟» (مستدرک ، ج ۲، ص ۵۵۱)

آگاهی از عدالت

شناخت عدالت به عنوان یک اصل اساسی و لازم‌الاجرا در زندگی، باعث تقویت روحیه و رشد شخصیت عدالت‌خواهی در انسان می‌شود. بدین منظور، مطالعه و تفکر درباره عدالت، آثار آن و پیامدهای ظلم و بی‌عدالتی، می‌تواند مفید باشد.. در اهمیّت‌ عدالت،‌ همین‌ بس‌ که‌ آموزه‌ عدل‌ الاهی‌ یکی‌ از آموزه‌های‌ مهم‌‌ تمام‌ پیامبران‌ الاهی‌ است‌؛ « در عهد عتیق،‌ به‌ دادورزی‌ خداوند اشاراتی‌ شده‌ است‌. ابراهیم‌، نخستین‌ سرور عبرانیان،‌ خداوند را داور تمام‌ زمین‌ می‌خواند (سفر پیدایش‌، ۲۵:۱۸). نزد عالمان ‌یهود نیز خداوند در جایگاه‌ آفریننده‌ جهان‌ و خالق‌ انسان،‌ بندگانش‌ را مسؤول‌ روشی‌ که‌ در زندگی‌ پیش‌ می‌گیرند، می‌داند و بندگان‌ می‌باید درباره‌ اعمال‌ خود در پیشگاه‌ عدل‌ الاهی‌ پاسخگو باشند وداوری‌های‌ خداوند، همواره‌ درست‌ و عادلانه‌ است‌. «خداوند، منصف‌ است؛ فراموشکار نیست‌ و ازکسی‌ ملاحظه‌ نمی‌کند» (یشنا آووت‌، ۲۲:۴). (الف‌. کهن‌، ۱۳۵۰: ص‌ ۴۲) همچنین‌ در آیین‌ مسیحیت،‌ سخن‌ از عدل‌ الاهی‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌؛ هر چند متکلّمان‌ مسیحی‌ بیش‌تر بر اوصافی‌ چون‌ نیکویی‌ و نیک‌خواهی‌ خداوند تأکید می‌ورزند. (هیسین‌، بی‌تا: ۸۱)

در قرآن‌ کریم،‌ بصورتی‌ بسیار روشن‌تر، آشکارتر و با تأکید بیش‌تر از عدالت‌ خداوند و ضرورت‌ دادگری‌ سخن‌ رفته‌ است‌.از جمله: فرمان‌ جز به‌ دست‌ خدا نیست‌ که‌ حق‌ را بیان‌ می‌کند و او بهترین‌ داوران‌ است‌ (انعام‌(۶):۵۷). » (قربان نیا، ناصر، ۱۳۸۳عدالت و حقوق، قبسات،  شماره ۳۲ ) و برای گسترش آن در عالم، پیامبرانی را فرستاده که هدفشان برقراری قسط و عدالت در میان مردم بوده است.(حدید/ ۲۵)

در ارتباط با آثار عدالت،‌ میتوان گفت که عدالت، مهمترین و محوری‌ترین کلیدواژه در گفتمان امام علی(ع) در همه اعصار به ویژه در دوران حکومت ایشان است. عدالت در نگاه علی(ع) چنان استوار و فربه است که انسان با نظر به کلمات حضرت و رفتار ایشان تصور می‌کند تمام هدف و غایت خلقت عدالت است و تمام همّ و غم علی(ع) برای اقامه عدل است حضرت عدل را جوهرۀ ایمان (شرح غررالحکم، ج ۲، ص ۳۰٫) و قوی‌ترین اساس و بنیان هستی و زندگی (همان، ج ۱، ص ۲۱۶) می‌داند. عدل را بهترین سیستم برای حاکمیت و فرمانروایی (همان، ج ۱، ص ۹۱ و ج ۳، ص ۴۲۰) و مفید به حال عموم مردم (نهج‌البلاغه، حکمت۲۳۱) معرفی می‌کند. همچنین دختر داد پیشه و عدالت‌ خواه پیامبر (ص) در ترسیم آثار زندگی ‌ساز عدل و داد در زندگی انسان فرمود: «وَ العَدلُ تَنسیقاً لِلقُلُوب؛ و عدالت را برای پیوند قلب ‌ها، مقرر فرمود». ( بحارالانوار، ج۲۹، ص ۲۲۱)

شناخت حقوق انسانی

یکی از الگوهای تعریف عدالت عبارت مشهور «اعطاء کل ذی حـق حقـه » یعنی دادن حق هر صاحب حقی به خودش اسـت. (طباطبایی، ۱۴۱۱ق، ج۱: ۳۷۱) بر این اساس،. حقوق، ابزاری برای تحقق عدالت هستند. و عدالت زمانی تحقق می‌یابد که حقوق افراد به طور کامل رعایت شده و هیچ‌گونه تبعیضی یا ستمی وجود نداشته باشد. بنابراین لازمه ی قرار گرفتن در مسیر عدالتخواهی، فهم درست از حقوق انسانی، منشا حقوق، فلسفه حقوق، غایت حقوق و حقوق متقابل انسانی است؛ حقوق انسانی حداقل حقوقی است که خداوند به انسان از آن جهت که انسان است فارغ از رنگ، نژاد، زبان، ملیت، جغرافیا، اوضاع و احوال متغیر اجتماعی یا میزان قابلیت و صلاحیت ممتاز و فردی او اعطا کرده است. (باقرزاده، محمدرضا؛ ۱۳۸۳، جهان شمولی حقوق بشر در اسلام. )

امام علی (ع) در خطبه ای اینطور می فرمایند: « فهم حق، انسان مؤمن را با جبهه باطل به رویارویی می کشاند. در این رویارویی و درگیری همه انسانهای حق گرا و باطل گرا، حتی آنهایی که هنوز پا به عرصه حیات ننهاده اند، شرکت دارند.» ( نهج البلاغه، خطبه ۱۲ )  در دنیای معاصر، از مهم‌ترین چالش انسان‌ها، به ویژه زنان، عدم شناخت کامل حقوق انسانی خود و دیگران است. این موضوع به قدری عمیق و مهم است که علت مشاهده مواردی مثل تزلزل در تصمیم گیری و انفعال از سوی خانم‌ها این است که آنها به صورت باور و اعتقاد در خصوص حقوق و تکالیف‌ به نتیجه نهایی نرسیده‌اند. (آلیا ، فاطمه ۱۳۸۶ مهم ترین مسأله امروز زنان چیست؟(دیدگاه کارشناسان مسائل زنان )،  مجله حورا،  شماره۲۵ )

عدالت به مثابه تکلیف

عدالت نه تنها یک توصیه اخلاقی است بلکه یک تکلیف الهی است،و این بدان معناست که عدالت یک وظیفه دینی، اخلاقی و اجتماعی است که، وظیفه همه بشریت است. با این همه بر مومنان است که در این امر پیشقدم باشند و برای ترغیب مردم به اجرای عدالت و قیام به آن، به شکل تبلیغ عملی اقدام به اجرای عدالت کنند تا دیگران در مقام عمل از فواید و آثار عدالت آگاه شوند و خود برای دستیابی بدان تلاش کنند.(نساء‌، آیات ۵۸ و ۱۳۵ / مائده‌، آیه ۸ / حجرات‌، آیه ۹)  از منظر امیرالمؤمنین علی(ع) حقوق و تکالیف انسان با هم ارتباطی تنگاتنگ دارند و جدایی آنها به هیچ وجه ممکن نیست. (نهج البلاغه، خطبه ۲۱۶) بنابراین، هیچکس نمی تواند در هیچ زمینه ای ادعای حق کند مگر اینکه به تناسب آن، به تکلیفی معادل نیز اذعان داشته باشد. و «انجام دادن هر تکلیف، مبتنى بر شناخت آن تکلیف است و شناخت شرایط و زمینه‌هاى آن و براى این شناخت باید زمان را، اقتصاد زمان را، جامعه را، انسان را، و مسائل انسانى را بشناسد. و پس از این شناختها باید با تعهّد ربانى، و وجدان دینى، و عاطفۀ اسلامى خویش مشکلات دیگران را مشکلات خود بداند، و از درد دیگران رنج ببرد، و عقب‌افتادگیها و محرومیّتها و بى‌توجّهیها و غفلتها دل او را بلرزاند، و بدینسان، در همۀ موارد لازم به صورتى مناسب و جدّى اقدام کند، و هیچ کوتاهى و فتورى به خود راه ندهد،» (حکیمی، محمدرضا. ۱۳۸۳ شرف الدین، ص: ۲۳۵) امام علی (ع) هرگز روا نمی شمارد که یک انسان وظیفه شناس و مکلف، تماشاچی صحنه های تبعیض و بی عدالتی باشد. در خطبه شقشقیه، پس از آنکه ماجراهای غم انگیز سیاسی گذشته را شرح می دهد، بدانجا می رسد که مردم پس از قتل عثمان به سوی او هجوم آوردند و با اصرار و ابرام از او می خواستند که زمامداری مسلمین را بپذیرد و او پس از آن ماجراهای دردناک گذشته و با خرابی اوضاع حاضر دیگر مایل نبود این مسئولیت سنگین را بپذیرد، اما به حکم اینکه اگر نمی پذیرفت حقیقت لوث شده بود و گفته می شد علی از اول علاقه ای به این کار نداشت و برای این مسائل اهمیتی قائل نیست و به حکم اینکه اسلام اجازه نمی دهد که آنجا که اجتماع به دو طبقه ستمگر و ستمکش، یکی پرخور ناراحت از پرخوری، و دیگری گرسنه ناراحت از گرسنگی، تقسیم می شود، دست روی دست بگذارد و تماشاچی صحنه باشد، این وظیفه سنگین را برعهده گرفت. ( مطهری، مرتضی ، سیری در نهج البلاغه، ص. ۱۱۵-۱۱۴)

سبک زندگی مبتنی بر عدالت

سبک زندگی به معنای روش و شیوه خاص زندگی هر فرد و جامعه است که مبانی و اصول معرفتی و اعتقادی خاص، نوع آن را مشخص نموده و سبک زندگی افراد را در جوامع از هم متمایز می‌نماید. (محمدی علی،  نوبری، مریم،  علیمحمدی، عبدالمجید، راهکارهای سبک زندگی مطلوب در حوزه فردی و اجتماعی در نهج البلاغه، ۱۴۰۳ ص. ۱۳۱-۱۵۷) سبک زندگی همه حوزه های رفتاری را شامل می شود که عینیت یافته ترجیح های فرد است.زنان به عنوان نیمی از پیکره اجتماع نقش تعیین کننده ای در بقا و گسترش نسل انسانی دارند.از این رو ضرورت دارد شیوه های رفتاری مناسب برای نیل به سبک زندگی مطلوب بیاموزند. ( باقرپور، مریم، ۱۳۹۷، پایان نامه سبک زندگی زن از منظر قرآن و روایات ، موسسه فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین ) در دوران معاصر مهم‌ترین عنصر معرف سبک زندگی مدرن زنان، «فردگرایی» است. اگر در گذشته، مصلحت اجتماعی پررنگ بوده هم‌اکنون شادکامی فردی مناسبات و فرایندهای اجتماعی را تعیین می‌کند.

زنان معاصر برای رشد شخصیت خویش در مسیر عدالتخواهی باید سبک زندگی تازه ای انتخاب کنند. و این یعنی روش زندگی یک فرد عدالتخواه با دیگر افراد متفاوت می باشد. سبک زندگی مبتنی بر عدالت یعنی زندگی‌ای که در آن عدالت در تمام ابعاد، از جمله عدالت اجتماعی، اقتصادی، قضایی و اخلاقی، به عنوان یک اصل اساسی و راهنما در نظر گرفته می‌شود. این سبک زندگی شامل موارد زیر میشود:

/تقویت عزم و اراده: اراده قوی برای دفاع از عدالت و مقابله با ظلم، جزء مهم روحیه عدالت‌خواهی است. تمرین‌های ذهنی و فیزیکی می‌توانند در تقویت اراده کمک کنند. /تعاملات عادلانه با دیگران، و توجه به حقوق و نیازهای افراد  /مبارزه با ظلم و بیدادگری و تلاش برای اصلاح ساختارهای ظالمانه/عمل به اصول اخلاقی مثل صداقت، امانت‌داری، انصاف و ../ارتباط با افراد عدالت‌خواه می‌تواند الهام‌بخش و تقویت‌کننده روحیه عدالت‌خواهی باشد. /مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی که به عدالت کمک می‌کنند، مثل دفاع از حقوق بشر، مبارزه با فساد، و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، می‌تواند روحیه عدالت‌خواهی را تقویت کند

و برای رسیدن به زندگی بر مبنای عدالت، الگوگیری از سبک زندگی حضرت علی (ع) میتواند پاسخی باشد به دغدغه‌های انسان معاصر؛ سبک زندگی امام علی (ع) بر پایه عدالت‌خواهی و عدالت‌ورزی استوار بود. ایشان نه تنها در گفتار، بلکه در عمل نیز به این اصل پایبند بودند و عدالت را حتی در حق دشمنان نیز رعایت می‌کردند. و به عنوان نماد عدالت در تاریخ شناخته می‌شوند. ایشان نه تنها در زمان خود، بلکه در طول تاریخ، الگویی برای عدالت‌خواهان و عدالت‌ورزان بوده‌اند. چنان که خود می‌فرماید: « به خدا سوگند اگر اقلیم‌های هفت‌گانه زمین را با هر چه در زیر آسمان آنها است به من دهند تا خدا را در حد گرفتن پوست جوی از دهان موری نافرمانی کنم، نخواهم کرد. چرا که این دنیای شما در نزد من از برگ نیم جویده‌ای در دهان ملخی ناچیزتر است. علی را با نعمت‌های فناپذیر و لذت‌های گذرا و ناپایدار چه کار! » (نهج‌البلاغهًْ، خ ۲۲۲)

جامعه عدالت محور

شرایط صحیح براى زندگى انسان‌ها در این جهان این است که «موجبات رشد انسانىِ‌» انسان فراهم باشد و «موانع رشد انسان» برطرف شود. (حکیمی، محمدرضا. ، ۱۳۹۳ قرآن و قبله (دو رکن بنیادین، در اتحاد مسلمین)، ص: ۳۹) و بدیهی است که حیات دینی حیاتی است که زمینه رشد انسان در آن موجود باشد و مانع رشد مفقود، و تنها زندگی در سایه عدالت است که چنین است و به افراد جامعه و خانواده ها ا مکان رشد می‌دهد، زیرا زندگی در محیط ظلم انسان را به سقوط می‌کشاند. و انسان فاقد رشد و افتاده در مسیر سقوط، به هیچگونه رشدى و تعالیی دست نخواهد یافت، چه دینی و چه اخلاقی. (حکیمی، محمدرضا. ، ۱۳۸۶ قصد و عدم وقوع (نامه ها)، ص: ۸۴،) در دین انبیا، و حاکمیّت اوصیا، عدل به منزلۀ سر است در تن. همچنانکه اگر سر نباشد تن مرده است، اگر عدل نباشد حاکمیّت دینى مرده است. (حکیمی، محمدرضا. ، ۱۳۸۹ سپیده باوران: مقالات، ص: ۶۱ ) امام علی (ع)  اساس قوام و استمرار حکومت ها را در رعایت عدالت توسط حاکمان آنها می دادند. ایشان خطاب به مدیران جامعه اینگونه می فرمایند: « عدالت را به کار گیر و از بی انصافی و بی عدالتی بر حذر باش که بی انصافی کردن با مردم آنان را آواره می کند و بی عدالتی به قیام مسلحانه وا می دارد» (نهج البلاغه، حکمت۴۷۶ )

جامعه با اقدامات ذیل نقش مهمی در رشد شخصیت عدالتخواهی در افراد بویژه زنان ایفا می‌کند این روحیه به نوبه خود به ایجاد یک جامعه عادل و مسئول کمک می‌کند.: ۱/ تقویت ارزش‌های اخلاقی مانند صداقت، امانت‌داری، وفاداری و انصاف و.. این ارزش‌ها پایه اصلی عدالتخواهی هستند و افراد را به سمت رفتار عادلانه سوق می‌دهند.۲/ ایستاری در برابر ظلم: جامعه باید به افراد توانایی ایستادن در برابر ظلم و نابرابری را بیاموزاند. این امر به افراد کمک می‌کند تا در برابر بی عدالتی‌ها ایستادگی کنند و برای اصلاح وضع موجود تلاش کنند. ۳/ آموزش عدالتخواهی:. جامعه باید عدالتخواهی را در افراد از سنین پایین آموزش دهد. این آموزش می‌تواند از طریق خانواده، مدارس، رسانه‌ها و سایر نهادهای اجتماعی صورت گیرد.

خانواده عدالت محور

خانواده به عنوان اولین نهاد اجتماعی که فرد در آن پرورش می‌یابد و روابطش را شکل می‌دهد مهمترین کانون تأثیرگزار بر انسان و شخصیت انسانی است. زنانی که در خانواده های عدالت محور رشد کرده باشند صفت عدالت خواهی در آنها نمایان است. امام  علی(ع) در این زمینه می فرماید: « ای کمیل! خانواده ات را فرمان ده که (روزها) در به دست آوردن بزرگواری (و مکارم اخلاق) بکوشند و پیوسته اهتمام کنند در قضاء حوائج مسلمانانی که خوابند (در شب ها). سوگند به خدایی که تمام صداها را می شنود هر کس دلی را شاد کند، خداوند از آن شادی لطفی برای او قرار دهد که به هنگام مصیبت چون آب زلالی بر او باریدن گرفته وتلخی مصیبت را بزداید چنان که شتر غریبه را از چراگاه دور سازند.» ( نهج البلاغه، حکمت ۲۵۷ ) خانواده‌ها می‌توانند با رعایت نکات زیر نقش مهمی در شکل‌گیری روحیه عدالتخواهی در افراد خانواده ایفا کنند: /عدالت در برخورد با فرزندان: والدین باید در برخورد با فرزندان خود عادل باشند و به نفع هیچ یک از آن‌ها تبعیض قائل نشوند. این به معنای تقسیم عادلانه توجه، زمان، محبت و وظایف بین فرزندان است. امام علی(ع) می فرمایند: « ؛پیامبر(ص) کسی را دید که دو فرزند داشت، یکی را بوسید و دیگری را رها کرد [در این هنگام] پیامبر خدا [به وی] فرمود: «چرا میان آنان یکسان عمل نکردی؟!»( من لایحضره الفقیه، ابن بابویه صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص ۴۸۳)/ حفظ حقوق فرزندان از جمله حق بیان نظر، حق انتخاب، حق احترام و حق داشتن فرصت‌های برابر. /آموزش اصول عدالت. / ایجاد محیط امن و حمایت‌گر: خانواده‌ای که محیطی امن، حمایت‌گر و عادلانه دارد، فرزندان را قادر می‌سازد که در آن محیط رشد پیدا کرده و روحیه عدالت خواهی را در خود تقویت کنند.

نتیجه گیری

در دنیای معاصر، شخصیت زن از جایگاه واقعی خویش به تن مداری، فرد گرایی و مصرف گرایی تنزل یافته است. و یکی از پیامدهای مهم این تنزل شخصیتی، بی تفاوتی و بی تعهدی زنان در رویایی با ناعدالتی ها است. با توجه به آموزه های غدیر و رهنمودهای امام علی (ع ) به عنوان منتخب غدیر مولفه هایی چون جایگاه شناسی زن، آگاهی از عدالت، شناخت حقوق انسانی، عدالت به مثابه تکلیف، سبک زندگی مبتنی بر عدالت، جامعه عدالت محور، خانواده عدالت محور میتواند در رشد شخصیت زنان مسلمان معاصر در مسیر عدالتخواهی کمک کند.

منابع

قران کریم

نهج البلاغه

– حکیمی، محمدرضا. ۱۳۹۵مترجم احمد آرام. نویسنده علی حکیمی, و محمد حکیمی. ، ترجمه الحیاه، جلد: ۱۰،  ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

– طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۱). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه اعلمی للمطبوعات،

– کیا، مرتضی, و مرتضی کیا, و محمدرضا حکیمی. ۱۳۹۳ ، سه یار خراسانی در انقلاب‌: مطهری – شریعتی‌ – حکیمی‌ (ضمیمه‌) استا‌د محمدتقی‌ شریعتی‌،.ش.، تهران – ایران، انتشارات علمی – فرهنگی الحیاه

– حکیمی، محمدرضا. ،  ۱۳۹۳قرآن و قبله (دو رکن بنیادین، در اتحاد مسلمین)، ه.ش.، تهران – ایران، انتشارات علمی – فرهنگی الحیاه

– عظیمی فر، مینا، ۱۴۰۲ تبیین هویت ذاتی زن در تعریف قرآن از انسان، ،‌  سایت برنا نیوز

– حکیمی، محمدرضا، ۱۳۸۹سرود جهشها، چاپ چهاردهم، قم، دلیل ما،

– حکیمی، محمدرضا، ۱۳۸۶مرام جاودانه، چاپ سوم، قم، دلیل ما،

– حیدری محمد ، انصاری، نرگس،۱۴۰۱ مقاله آیا جریان غدیر، قضیه ای تاریخی است، سایت ششم.

– حکیمی، محمدرضا. ، ۱۳۸۹سپیده باوران: مقالات،  ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

-عطارزاده، مجتبی، ۱۳۹۶ بنیادهای هویت مداری زن در آموزه های مکتب نبوی، فصلنامه سراج منیر، شماره ۲۶، بهار.

– حکیمی، محمدرضا. ۱۳۸۳ ه ، شرف الدین،:.ش.، قم – ایران، دلیل ما

– علی محمدی کریم نوبری مریم علیمحمدی عبدالمجید ۱۴۰۳راهکارهای سبک زندگی مطلوب در حوزه فردی و اجتماعی در نهج البلاغه  دوره ۲۳، شماره ۲ – شماره پیاپی ۸۱ تیر

– قربان نیا، ناصر، ۱۳۸۳ عدالت و حقوق، قبسات، شماره ۳۲

– مطهری، مرتضی ، سیری در نهج البلاغه، موسسه انتشارات صدرا.چاپ ۲۷.

– من لایحضره الفقیه، ابن بابویه صدوق، جامعه مدرسین، قم، اول، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص ۴۸۳

– نوری، میرزا حسین، مُستَدرَکُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل،ناشرآل البیت لإحیاء التراث – بیروت – لبنان

– باقرزاده، محمدرضا؛ ۱۳۸۳، جهان شمولی حقوق بشر در اسلام، قم: انتشارات موسسه امام خمینی.

– حقیر ابراهیم آبادی، فاطمه،۱۳۹۷ ،بی تفاوتی اجتماعی و علل آن از منظر حضرت زهرا(س)، سایت ششم

– آلیا ، فاطمه ۱۳۸۶ مهم ترین مسأله امروز زنان چیست؟(دیدگاه کارشناسان مسائل زنان )،  مجله حورا شماره۲۵ )

– مجلسی، محمد‌باقر، ۱۴۵۷، بحار‌الانوار ، بَیروت- لبنان، ناشر، مؤسَسَه‌الوفَاء،

– تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، ۱۴۱۰ ق‌، غرر الحکم و درر الکلم‌، ناشر: دار الکتاب الإسلامی‌،قم‌ چاپ: دوم‌.

چکیده:

زنان در دوران معاصر با توجه به جایگاهی که برای آنان در اجتماع رقم خورده ، مسئولیت و وظیفه سنگینی بر عهد شان نهاده شده  است و غدیر نیز یک فراز حساس تاریخ است که زنان در آن نقش و حضور  جدی  داشته  اند. بررسی این مسئله می تواند برای زنان  معاصر و حتی آیندگان الگویی مناسب ارائه دهد. در این مقاله سعی شده است با تکیه به برخی از دیدگاههای علامه حکیمی، همراه با گزارش مساله تاریخی غدیر و اشاره به زوایای مختلف آن واقعه و معرفی الگوهای اصلی، به ترسیم وظایف زنان معاصر در پیوند با مساله غدیر و نقش انسانی و  تربیتی آنان پرداخته شود.

کلید واژه: غدیر، زنان معاصر، انسانیت، علامه حکیمی

مقدمه

جایگاه و نقش سازنده زنان در تحولات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از همان  آغاز بعثت توسط آیات وحی و پیامبر مشخص شد. جایگاهی که زنان را نیز همپای مردان با مشارکت هم جانبه در جامعه شریک می دانست. این نقش در الگوهایی چون حضرت خدیجه و فاطمه (س) و زینب کبری به خوبی نشان داده شد و در رخداد‌های حساس و سرنوشت ساز تاریخ  تشیع، همچون غدیر، نقش سازنده آنان و تأثیرگذاری بر آینده زنان در جهت تحکیم پایه های رشد زنان و ارزش های انسانی آشکار گشت. مسئله غدیر موضوعی نیست که تنها مربوط به جامعه شیعه باشد، بلکه همه انسانها در هر مذهب و آیینی که باشند، با غدیر یک نوع ارتباط ، خواسته و یا ناخواسته داشته و دارند و در نگاهی دیگر این باور که در میان عموم جامعه وجود دارد ، که غدیر را فقط مخصوص مردان  در نظر  گرفته و حتی به  افراد جامعه القا می شود که این مردان جامعه هستند که باید برای غدیر و گسترش آن تلاش کنند، رد می کند.

علامه حکیمی(ره) در یکی از نوشته های خود می نویسد: «در اینجا باید یاد کرد که غدیر، واقعه‌اى نیست که تنها جنبۀ تاریخى داشته باشد، و به عنوان یک مسئله تاریخ گذشته دربارۀ آن سخن گفته شود. بلکه بجز جنبۀ تاریخى آن و همچنین جنبۀ دینى و اسلامى و اعتقادى بسیار مهم آن، که هر مسلمانى مکلف است در این بابت، حق را بشناسد و به آن معتقد باشد، بجز اینها همه، مضمون و مقصود از واقعۀ غدیر، درهرلحظه از زندگى جامعۀ اسلامى، بلکه هر جامعۀ دیگرى، مصداق و مورد دارد.ازاین‌رو حماسۀ غدیر، چونان مشعلى جاودانسوز، در ذهنها و زمانها و عصرها و نسلها، همیشه زنده است، و جوهر سیال آن در کالبد جامعه‌ها، همیشه جارى است. گفتگو و تأکید بر مسئلۀ غدیر، و تجدید بحث دراین‌باره، چیزى نیست جز تأکید بر احقاق حق، و نشر عدالت، و مبارزه با ستم و جهل. این است که مسئله غدیر، مسئلۀ انسان است، و فریاد غدیر فریاد انسان.»^[۱] بنابر این زنان معاصر در هر جایگاهی که باشند؛ خانه دار یا شاغل در اداره و مدرسه و بیمارستان…نسبت به غدیر بی تفاوت نمی توانند باشند و لذا باید به ترسیم این مساله پرداخت که زنان معاصر در ارتباط با گفتمان غدیر چه وظیفه ای دارند و آیا نسبت به این وظیفه به  اندازه کافی شناخت  و آگاهی داشته و تا  چه حد در انجام این وظیفه تلاش کرده اند…!

غدیر، فراتر از تاریخ

رویداد غدیر واقعه ای بود به وسعت همه زمان ها. مسئولیت شناسی و ادای حق در برابر این  اتفاق مهم بر دوش همه چه  مرد باشند و چه زن است. رسالت گزاری در بارۀ غدیر نیز به فهم بیشتر و تلاش پیگیری می‌طلبد. برای این هدف بهتر است به نوشته هایی از علامه حکیمی (طاب ثراه) استناد بشود. چرا که در میان نویسندگان و متفکران معاصر، علامه حکیمی سخنان برجسته و نگرش وسیع‌تری در فهم فراتاریخی از موضوع غدیردارد

اصل واقعه این بود که «مسلمانان، پس از «خطبۀ الهى – تاریخى غدیر»، از وادى جُحفه به سوى شهرهاى خود – از جمله مدینۀ منوّره – سرازیر شدند. این چگونگى، بعد از سه روز اقامت، و برگزارى بیعت مرد و زن (از بزرگان اصحاب و جز آنان) با على «ع» اتفاق افتاد. و پیامبر اکرم «ص» پس از اینکه خدا را و مردم را شاهد گرفت که من تبلیغ رسالت کردم، و على «ع» را به نام وصىِّ رسالتى و هدایتىِ خویش به مردم معرفى نمودم… تأکید بسیار کرد، که مردم حاضر در آن صحنه، موضوع «غدیر»، یعنى: مولویّت و اولویّت (سرپرستى دینى – الهىِ‌) على «ع» را، به همه جا و همگان برسانند. ^[۲]

اصولا نگریستن به واقعۀ غدیر به چشم یک امر تاریخى که قرونى بر آن گذشته است، خلاف فهم دین است و فهم این واقعه. صورت ماجراى غدیر، یک امر تاریخى است که ۱۴ قرن بر آن گذشته است، اما محتواى آن چه‌؟ بر خود اسلام نیز ۱۴ قرن گذشته است. بر دعوتهاى اسلام: دعوت به یکتاپرستى، حریت، عدالت، نماز و زکات و جهاد و امر به معروف و نهى از منکر نیز ۱۴ قرن گذشته است، اما اینها حقایق زمانى نیستند، حقایق ابدیند. اینها را با واحد «زمان» نمى‌توان سنجید، با واحد «انسان» و واحد «حیات انسانى» باید سنجید. و به دیگر سخن، اینها حقایق خداییند که تا جاودان دگرگونى نیابند، چنانکه قرآن فرموده است: «وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّٰهِ تَحْوِیلاً». محتواى غدیر نیز یکى از همین حقایق خدایى و ابدى است، که تا هر لحظه که فجرى بدمد و طلوعى باشد و روزى آید، حقیقت آن – از نظر منطق الهى – باید حاکم بر زندگى و زندگیها باشد. ^[۳]

بدینسان روشن است که اگر کسانى (بویژه که اگر در این دم‌زدن، تنها به جنبۀ تاریخى آن بسنده نکنند و به موضع انسانى و عملى و اجتماعى امروزین آن نیز نظر داشته باشند.)از این حق دم زنند، تجلیل از شخصى و توهین به اشخاصى نیست، بلکه التجا به دامن حقیقت است براى جبران و تصحیح، و دفاع است به خاطر ابعاد وسیع مورد. پس زنده کردن خاطرۀ «غدیر» و بحث و تألیف دربارۀ آن، مسئله‌اى تاریخى و شخصى و فرقه‌اى نیست، بلکه یاد کرد طرح مدینه‌اى است، و مسئله‌اى است مربوط به کلیت انسانیات در ابعاد زندگى و آفاق تحرک و حیات. و اگر روزى و روزگارى، قدرتهاى مسلط، اهل بحث و قلم وابسته را وامى‌داشتند تا این موضوع را مسکوت بگذارند، یا شخصى و زمانى معرفى کنند، اکنون، این حقیقت را همه درک مى‌کنند که چنین نیست، بلکه این بحث و روشنگرى، هم‌اکنون، جدى‌ترین شعار است، بلکه حرکتى است در سطح احیاى مجدد اسلام، و بازگشت به جدى‌ترین سفارش پیامبر، که در نتیجه – به اعتقاد اسلامى – احیاى حق انسانیت است در همۀ قلمروهاى آن. ^[۴] اینکه عید گرفتن «غدیر» متّصل است به عهد خود پیامبر و حتّى آغاز آن، همان روز ۱۸ ذیحجّۀ سال دهم هجرت است، که براى مردم، مقام جانشینى پیامبر و پیشوایى در دین معلوم گشت، و پیامبر مردم را به تهنیت گفتن به على امر داد حتّى زنان را. ^[۵]

و این است کلیت ذهنى و حماسۀ عینى تشیع. و این است فلسفۀ بعثت – غدیر – عاشورا – مهدى.^[۶] از پیامبر اکرم «ص» و حضرت امام جعفر صادق «ع» و حضرت امام رضا «ع» سخنانى در اهمیت «عید غدیر»، روایت شده است. على «ع» نیز بارها به موضوع غدیر اشاره کرده است، و اهمیت اجتماعى و اسلامى و انسانى این روز را یادآور شده است^[۷]. ^[۸]

 زن مسلمان، حامل و حامی ارزشهای غدیری است

با وقوع غدیر، اسلام مسیر احیای کرامت زن را به‌طور کامل بسترسازی کرد، زنان، به‌ویژه در فرهنگ شیعی، همواره حاملان پیام غدیر بوده‌اند: فاطمه زهرا(س) در دفاع از حق ولایت؛ زینب کبری(س) در افشای انحراف از مسیر غدیر؛ ت هزینه های بسیاری را تحمل کردند. و این حرکت ها می تواند الگویی باشد که زنان امروز نیز غدیری زندگی کرده و و در مسیر پاسدارای از  عقلانیت، معنویت و عدالت باشند.

زن، به‌عنوان حامل و حامی ارزش‌های غدیری می تواند نقشی سازنده و موثر در تربیت نسل خود بگذارد.  نگاه غدیر، بر مدار محوریت انسان‌ است، نه  فقط مرد محوری.؛ زن را موجودی می‌داند که حق دارد «بداند»، «انتخاب کند» و «تأثیرگذار» باشد.زن معاصر در پرتو غدیرمی داند که هویت او تنها در قالب‌های جسمی یا جنسیتی تعریف نمی‌شود، بلکه بر اساس ارزش‌های انسانی همچون آگاهی، اختیار، معنویت و عدالت سنجیده می‌گردد.

غدیر، وجدان اخلاقی انسان امروز در جهانی است که کرامت انسانی گاه قربانی منفعت و سیاست می‌شود، غدیر پیام عدالت، امانت‌داری، و صداقت را در زندگی زنانه، زنده نگه می‌دارد.

واقعه غدیر خم، در ظاهر معرفی ولیّ خداست، اما در باطن، پیام آن چیزی فراتر از صرف جانشینی است: بازتعریف کرامت انسانی بر پایه حق، عدالت، و مسئولیت‌پذیری. این پیام برای انسان معاصر ــ به‌ویژه زن معاصر ــ حامل آموزه‌هایی بنیادی درباره هویت، جایگاه و ارزش‌های اصیل انسانی است. غدیر پیام می‌دهد که: انسانیت معیار برتری است، نه جنس، رنگ، قبیله یا موقعیت اجتماعی. امام علی(ع) برگزیده شد چون شایسته‌ترین انسان بود، نه به‌خاطر خویشاوندی یا موقعیت خاص. برای زنان معاصر زن نیز، اگر اهل تقوا، علم، شرافت و تعهد باشد، همان‌قدر شایسته مسئولیت و کرامت است که مرد.

زن مسلمان چه باید بکند؟

در اینجا پرسش هایی  طرح می شود و آن اینکه، تا چه سطحی زن معاصر برای شناخت غدیر فعالیت داشته است؟ آیا اخلاق  و رفتار زهرا س به عنوان یک زن در تاریخ می تواند الگوی او باشد یا نه ؟ زن معاصر از ارتباط محتوای غدیر، با انسان و انسانیت و زنده شدن خویش و شخصیت بخشیدنش به انسان، چه  مسائلی را درک کرده است؟

استاد حکیمی چنین می نگارد: «من وظیفۀ شرعى و وجدانى و انقلابى و انسانى و اجتماعى خود مى‌دانم، که در فرصتهاى مناسب، حقایق دین، و تعالیم قرآن مبین، و اصول تربیت محمّدى و عدالت علوى و ماهیت «غدیر» و پیام اصلى «عاشورا» را، در ضمن نوشتارها و رساله‌هایى؛ در اختیار نسل جوان بگذارم.

بانوى بزرگ، مانند استوارترین قامت انسان در تاریخ، و سربلندترین ستیغ‌هاى افراشته در هامونستان بشریّت، و فریادگرترین فریادگرانِ «توحید و عدل»، موجودیّت مدینه را با همۀ آشوب‌ها زیر بال گرفت، و از فراز قلّۀ رسالت انبیایى – به نیابت از پدر – با صداى محمّدى، حقایق وحى را بازگو کرد، و با ساختاردهى قرآنى مجدّد، به کلیّت ذهنیت امّت، بار حراست اجتماعى و فرهنگى و حماسىِ مسلمانان را به دوش کشید. آن روز… بانوى بزرگ، به نیابت از پیامبران سخن مى‌گفت، چون آدم، نوح، ابراهیم، موسى، عیسى «ع»… آن روز… بانوى بزرگ با آتشفشانى به نام سخنرانى، همۀ موجودیّت اسلام و قرآن را بیمه کرد، و على «ع» را از خطرهاى عظیم رهانید، و بقاى قرآن کریم را تضمین نمود، و رسالت پدر و زحمات تابسوز پیامبر «ص» را تداوم بخشید.

آن ساختاردهى قرآنى که آن روز، بانوى بزرگ، به ذهنیت اُمت داد، آثار حرکت سقیفه را کمرنگ کرد، و حضور اهل‌بیت «ع» در موجودیّت امّت، و عمل به حدیث قطعىِ نبوىِ «ثَقَلین» را تجدید نمود. و غبار سنگین سقیفه را از چهرۀ غدیر – اگرچه نه صد در صد – تا حد امکان شست، تا جایى که على «ع» سلامت بمانَد، و بارها خلفا از ایشان استمداد کنند… »^[۹]

استاد ، به نقش انقلابی بانوی بزرگ  فاطمه (س) اشاره می کند : «بانوى بزرگ، بنیانگذار انقلاب داخلى است در برابر نظام خلافت. و این روشن است که موضع گیریهاى حماسى، سخنرانیهاى شورانگیز، و بیدارگر، و فضاآفرین، و جهت‌بخش، و تعهّدآموز بانوى بزرگ بود، که جامعه را به پیروى از امام علىّ  «ع» – از نو فراخواند؛ یعنى به پیروى از حضرت محمّد «ص». و اینها همه، پاسدارى از حقیقت حقّۀ دین بود و سیاست پیامبران و مرسلین. بانوى بزرگ، زنده‌کنندۀ «منشور غدیر» بود، در برابر «جریان سقیفه».^[۱۰]

از جملۀ کارهاى نیک و خداپسند، احترام به شخصیت زن است، «پاسداشت شخصیت، شاید بالاترین و ارزنده‌ترین هدیه‌اى باشد که انسان نسبت به دیگران تقدیم مى‌دارد. انسان بر اثر حبّ ذات، حریم شخصیتى خویش را بسیار عزیز مى‌داند، و تجاوز به آن را، براستى آزاردهنده و نابخشودنى مى‌شمارد. ممکن است مردان نادانى، همه نوع امکانات مادى را براى همسران خویش فراهم کنند، لیکن به منزلت و شخصیت زن چندان بهایى ندهند؛ بویژه در چشم خانواده و جامعه. این چگونگى موجب دلزدگى و سردى مى‌شود، که هیچگاه بهبود مسائل مادى آن را جبران نمى‌کند.مردان باید نیک بدانند و این اصول را به صورت باورهایى در اندیشه خود جایگزین کنند، که زنان مانند آنان انسانند، و منزلت والا و ارزشهاى الهى – انسانى دارند، شریک زندگى‌اند، و هرچه ارزشمند باشند و در پایگاهى بلند قرار گیرند، در حقیقت همسرانشان نیز در آن پایگاه قرار مى‌گیرند.» ^[۱۱]

«زنان مادر فرزندان خانواده‌اند، و آنگاه که از شخصیت والایى برخوردار باشند، مى‌توانند فرزندان با منش و با شخصیّت تربیت کنند. مادران تحقیر شده و بى‌شخصیت، نمى‌توانند فرزندانى سربلند و به خود متکى و صاحب شخصیّت به جامعه تحویل دهند. مردان باید به آموزشهاى الهى دربارۀ زنان توجه کنند، که چه تأکیدها بر رعایت حریم و حرمت آنان شده است، و چه بها و منزلتى بدانان داده‌اند و… باید اینها همه در نظر باشد، و با این بینشها با زنان برخورد کنند، و هرگز و هرگز زنان را کوچک و بى‌شخصیت و… نشمارند.» ^[۱۲]

اما  در دنیای جدید و مدرن چه خبر است؟ چگونه برداشت هایی نسبت به زنان دارند آیا می توان در مقام مقایسه برآمد؟ مدرنیته مجموعه  ای فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعیی و  فلسفی است که در غرب از حدود سده هفدهم شکل گرفت و و یکی از مسائل  اساسی آن تغییر  بود . زن مدرن از دیدگاه او ، زنی است تحصیل کرده که همچون مردان در فعالیت های مختلف اجتماعی و فرهنگی حضور داشته باشد و صاحب ویژگی های از قبیل استقلال، خود اتکایی و همچنین تحصیلات است و به او نگاه غیر جنسیتی می شود.  اما زن سنتی با مفاهیمی همچون خانه، سکون،  مصرف و وابستگی معنا می  یابد.  پس زن مدرن با مفاهیمی چون تحرک، تولید، استقلال و آینده خود را نشان می دهد .^[۱۳] تصویری که غدیر از زنان معاصر می خواهد با دیدگاه زن مدرن سازگار است یعنی از او تحرک و پویایی طلب می کند اما این تحرک و پویایی در عصر جدید نباید به پیروی و تقلید از فرهنگ غرب بیانجامد. این حضور و جدیت زن  را  با حفظ موجودیت حقیقی او پذیراست  نه با تقلید  از فرهنگ های منحط.

علامه این  موضوع را چنین طرح می کند: «در خطاب به مادران مسلمان که باید، به عنوان یک زن مسلمان، پرورندۀ مردان بزرگ جهاد و جامعه باشند و قله‌هاى افراشتۀ ایمان و حماسه، چنین مى‌گوید – ضمن اینکه زنان مسلمان را از دستبرد روزگار بیم مى‌دهد، و به یاد عزت و شخصیت اصیل خودشان مى‌اندازد، و دورى – جستن از پیروى و تقلید از بیگانگان و استهلاک در این تقلید موهن را یادآور مى‌شود . ^[۱۴]

انقلاب هنگامى انقلاب است که به مسائل اصلى انسان معاصر – با معیارهاى انقلابى – پاسخ دهد. در مرتبۀ نخست به مسائل اصلى انسان معاصر، در یک واحد، به عنوان نمونه (مثلا خود جامعۀ ایران)، با منطق انقلابى و عملکرد انقلابى پاسخ دهیم، آنگاه منتظر داشتن جاذبه‌هاى راستین و ماندگار در این‌سوى و آن‌سوى باشیم، و یقین پیدا کنیم که به اسلام – از راه شناساندن درست و عملى آن – خدمت کرده‌ایم، و براى انسان معاصر و زندگى معاصر – و سپس آینده – حامل پیام هستیم. ^[۱۵]

در تعالیم رسیده است که بانوان نیز، در این قیام بزرگ، مشارکت دارند.

چنانکه از امام محمد باقر «ع» روایت شده است که فرمود: چون مهدى فریاد برآورد که ما از خداى یارى مى‌طلبیم و از هر مسلمانى، سیصد و سیزده تن از مردان نزد او آیند، که با آنان پنجاه زن نیز هست.^[۱۶] این جماعت در مکه گرد آیند…^{[۱۷] [۱۸]}

در دوران معاصر نیز زنانی هستند که پا به عرصه بیدارگری های اجتماعی و دینی نهاده و زندگی فکری خویش را بر مبنای توسل به سیره اهل بیت (ع) بنا نهادند.  یکی  از زنان آگاه در  عرصه  علم و هنر بانو طاهره صفار زاده^[۱۹] ، شاعر، پژوهشگر و مترجم ایرانی قرآن بود،  که زندگی علمی خود را با پیروی و توسل به  امام علی (ع) پیش می برد و خط و مشی زندگی خویش را با وصی حقیقی پیغمبر(ص) در غدیر خم پی می گیرد.

“من در مصاحبه ای گفته ام زمانی که در یک بحران شدید بودم شبی حضرت علی(ع) را خواب دیدم. فرمودند بر سوره تبت مداومت کن من آیه تبت یدا أبی لهب را در شعر «سفر عاشقانه» آوردم و آن شعر موفق شد کاملاً هدایتها را حس میکردم هر وقت هم غفلت می کردم یک توگوشی میخوردم یا به اصطلاح گوشم کشیده میشد یا به طرز صریحی می فرمودند و مرا متوجه می کردند من در بین مشتاقان مذهب کسی را مثل خودم نمی شناسم که قدم به قدم او را هدایت کرده باشند؛ به گونه ای که خودم الان نمیدانم که چگونه راه را آمده ام”.^[۲۰]

از ایشان پرسیده  شد:  “هیچ وقت تصمیم نگرفته اید نهج البلاغه را نیز مانند قرآن ترجمه کنید؟ یک وقت برخی شیعیان مقیم انگلستان که اهل زامبیا بودند با خودشان مقداری پوند آوردند و از من خواستند نهج البلاغه را به انگلیسی ترجمه کنم گفتم: نه؛ شما پولتان را ببرید. چون واقعاً کار مشکلی است چون در نهج البلاغه هم مثل قرآن مجبور بودم به تنهایی کار را انجام دهم در ترجمه قرآن بعضی وقتها که میخواستم از کسی کمک بگیرم فارسیدان می آوردم انگلیسی نمی دانست انگلیسی دان میآوردم قرآن نمی دانست. این بود که بیشتر امور نمونه خوانی و ویراستاری را خودم انجام دادم حالا به این فکر افتاده ام از نهج البلاغه گزیده ای را ترجمه کنم آن هم از خطبه ها و نامه هایی که خطاب عام دارد. برای این که شما میدانید برخی موضوعاتی که حضرت علی (ع) در نهج البلاغه مطرح می فرمایند جنبه های قومی و قبیله ای و تاریخی دارد و مشحون از اسامی خاص است که برای خارجیها چندان قابل فهم نیست و نیاز به آوردن توضیحات مفصلی دارد. بنابر این فکر میکنم از نامه ها و خطبه هایی که جنبه آموزشی عام دارد و به طور کلی محتوای آن معرفی اسلام است اگر به صورت گزیده ترجمه کنم کار شایسته ای است و امیدوارم با ارادتی که به حضرت ،دارم توفیق این کار را پیداکنم.”^[۲۱]

از نمونه زنان آگاه که با بهره گیری از غدیر و تعالیم والای آن به جامعه  خویش  خدمت رسانده اند، بانو توران مسعودی ، بانویی آگاه و شاید تا حدی گمنام که می توان بروز و ظهور تلاش های او را در کتاب ایشان جستجو کرد. بانویی آگاه  و زمان شناس که به خوبی به شرایط زمانه و تهاجم فرهنگی آشنا بود  بانویی که به وضوح می دانست که غرب  بر خلاف  ظاهری که دارد در باطن به کار جامعه ما نمی آید..

«چه بسیار مایه حیرت و جای تعجب است کار ما ایرانیان . که امریکا و اروپا برای سستی و ضعف اعتقاد در آتش غضب الهی میسوزند. و باز از آنها تقلید میکنیم و روز بروز برسستی و ضعف عقیده میافزائیم از اوضاع آنها گول خوردیم و فریفته شدیم ترقی صنایع شیمی و میکانیکی و فزیکی آنها اگر ما را فریب داده باشد خیلی گمراه هستیم و بی فکر». ^[۲۲]

دفاع از ارزش های انسانی غدیر

«باز امواج طوفانى غدیر بود که روزى خاندان پیامبر را به دفاع از حقوق امامت برانگیخت و براى اصلاح مبانى اقتصادى و سیاسى به قیام واداشت. آن روز که بانوى بزرگ، حضرت فاطمه «س»، به مسجد پیغمبر درآمد؛ و در پس پرده‌اى که در زاویۀ مسجد آویخته بودند، با شکوهى که خاصّ نوامیس نبوّت است، میان زنان آل هاشم به پاخاست؛ و خطبۀ شورانگیز مسجد مدینه را بر اجتماع مسلمین فرو خواند. او در خلال آن کلمات سوزان، که ارکان مدینه را لرزاند و در تار و پود تاریخ زمزمه‌اى غم‌انگیز افکند، خطاب به جوانان غیور مسلمان چنین فرمود: اى گروه جوانان! اى بازوان ملّت و یاوران اسلام! اى انصار!

این چه سستى است دربارۀ یارى من‌؟ بدانید! من درست درک کردم که شما به طرف خوشگذرانى روآوردید، و از محدودیّت وظایف (و حکومت دقیق على) شانه تهى کردید! آنچه را فرا گرفته بودید (اشاره به بیعت روز غدیر)، کنار گذاشتید؛ و روزى دیگر، در بستر بیمارى، به وسیلۀ بانوانى که به عیادتش آمده بودند، پیامى آتشین به مسلمانان فرستاد و در آن پیام فرمود:

شگفتا از اینان! خلافت را از مراکز استوار رسالت و پایگاههاى عالى نبوّت به کجا انتقال دادند!

بدانید که زیان روشن و نمایان، خود همین است…

آیندگان، نتیجۀ این کار را که اینک انجام گرفت، خواهند دانست. اکنون بروید و دل خوش دارید! ولیکن براى فتنه آماده باشید! »^[۲۳]

بانوى اسلام از آزادى و مرز عالى حقوق انسان این گونه دفاع کرد، و براى جلوگیرى از انحراف برنامۀ هدایت بپا یستاد. و معنى دفاع از آزادى واقعى انسان را، که آرزوى مقدّس جامعه شناسان و انسان‌دوستان است، به ثبوت رسانید. و به گفتۀ استاد عقّاد مصرى: «شخصیّت مستقّل خویش را، که جامعۀ اسلام حسابش را ساده نمى‌گرفت، در راه تأمین امور اجتماعى و سیاست مالى و اقتصادى به کار برد…» ^[۲۴]

و در خطاب به مادران مسلمان که باید، به عنوان یک زن مسلمان، پرورندۀ مردان بزرگ جهاد و جامعه باشند و قله‌هاى افراشتۀ ایمان و حماسه، چنین مى‌گوید – ضمن اینکه زنان مسلمان را از دستبرد روزگار بیم مى‌دهد، و به یاد عزت و شخصیت اصیل خودشان مى‌اندازد، و دورى – جستن از پیروى و تقلید از بیگانگان و استهلاک در این تقلید موهن را یادآور مى‌شود . ^[۲۵]

انقلاب هنگامى انقلاب است که به مسائل اصلى انسان معاصر – با معیارهاى انقلابى – پاسخ دهد. اگر بخواهیم جاذبۀ انقلاب اسلامى را گسترش دهیم باید مسائل غیر اصلى را در مرتبۀ دوم قرار دهیم، و در مرتبۀ نخست به مسائل اصلى انسان معاصر، در یک واحد، به عنوان نمونه (مثلا خود جامعۀ ایران)، با منطق انقلابى و عملکرد انقلابى پاسخ دهیم، آنگاه منتظر داشتن جاذبه‌هاى راستین و ماندگار در این‌سوى و آن‌سوى باشیم، و یقین پیدا کنیم که به اسلام – از راه شناساندن درست و عملى آن – خدمت کرده‌ایم، و براى انسان معاصر و زندگى معاصر – و سپس آینده – حامل پیام هستیم. ^[۲۶]

در تعالیم رسیده است که بانوان نیز، در این قیام بزرگ، مشارکت دارند.  چنانکه از امام محمد باقر «ع» روایت شده است که فرمود:

چون مهدى فریاد برآورد که ما از خداى یارى مى‌طلبیم و از هر مسلمانى، سیصد و سیزده تن از مردان نزد او آیند، که با آنان پنجاه زن نیز هست.^[۲۷] این جماعت در مکه گرد آیند…^[۲۸]

اینکه عید گرفتن «غدیر» متّصل است به عهد خود پیامبر و حتّى آغاز آن، همان روز ۱۸ ذیحجّۀ سال دهم هجرت است، که براى مردم، مقام جانشینى پیامبر و پیشوایى در دین معلوم گشت، و پیامبر مردم را به تهنیت گفتن به على امر داد حتّى زنان را. ^[۲۹]

انسان نو، بواقع فقیر است و بینوا، از معنویّت حقّه که سرمایۀ اصلى انسان است محروم است و دستش تهى است، از این جهت فقیر است و محتاج. و به علم و صنعت و اختراعات مادّى خویش فریفته است، و از این جهت مغرور و متکبّر… این است که فقر خویش را پوشیده‌مى‌دارد – و چه بسا در مواردى به این فقر توجّه حاصل نمى‌کند – و اینست مشکل بزرگ انسان نو: نیازمندى بى‌خبر از نیاز خویش، یا نامعترف به نیاز.

غدیر، مسئولیت انسان در برابر حقیقت

غدیر فقط یک پیام “انتخاب علی” نبود، بلکه امتحانی برای جامعه بود: من کنت مولاه فهذا علی مولاه» یعنی: اگر حقیقت را شناختی، موظفی از آن پیروی کنی. زن معاصر و انسان معاصر، اعم از زن و مرد، اگر آگاه شد، دیگر نمی‌تواند بی‌تفاوت بماند. پس غدیر آموزش تعهد است؛ تعهد نسبت به حق، نسبت به ارزش‌ها، و نسبت به آینده جامعه.

«ابلاغ ولایت على به فرزندان و خاندان، و مشتعل ساختن روح نوباوگان اسلام با شعلۀ ولاى شورآفرین على وظیفه است و حتم. و چنین بوده است سیرت اسلاف شیعه که از دوران مهد، و عهد صباوت، بچه شیعه‌ها را به عشق على و ولاى اولاد على پرورش مى‌دادند. همان مادران پاکدامن و شیرزنان شیعه که همواره فرزندان خود را به راهى که اولاد على رفتند سوق مى‌دادند تا چون آنان، شیر و شیراوژن باشند.

پس کوششى که در راه شناساندن اسلام عزیز مى‌شود در همین راه است، یعنى در راه آزادى و گستردگى و دریافت جوانان و درهم ریختن همۀ شومیهاى «کاست» و کاست رژیمى و روشن کردن تکلیف، مگر آقاى آل احمد نمى‌گوید: و به دورۀ اسلام که مى‌رسیم تکلیف روشن است. دعوى تازه‌اى‌ست با آزادیهاى تازه و روال جدیدى براى زیست و قلمروى گسترده و بین‌المللى، به جاى حصار تنگ مرز و سامان یک ملت. ^[۳۰]

مسلمانان، پس از «خطبۀ الهى – تاریخى غدیر»، از وادى جُحفه به سوى شهرهاى خود – از جمله مدینۀ منوّره – سرازیر شدند. این چگونگى، بعد از سه روز اقامت، و برگزارى بیعت مرد و زن (از بزرگان اصحاب و جز آنان) با على «ع» اتفاق افتاد. و پیامبر اکرم «ص» پس از اینکه خدا را و مردم را شاهد گرفت که من تبلیغ رسالت کردم، و على «ع» را به نام وصىِّ رسالتى و هدایتىِ خویش به مردم معرفى نمودم… تأکید بسیار کرد، که مردم حاضر در آن صحنه، موضوع «غدیر»، یعنى: مولویّت و اولویّت (سرپرستى دینى – الهىِ‌) على «ع» را، به همه جا و همگان برسانند. ^[۳۱]

نخست اینکه در این آیۀ بزرگ، مردان و زنان، بى‌هیچ امتیاز و تفاوتى، در کنار هم نام برده شده‌اند، و در ردیف یکدیگر قرار گرفته‌اند، و تساوى عظیمى یافته‌اند ^[۳۲]

بجز جنبۀ تاریخى  غدیر ، جنبۀ دینى و اسلامى و اعتقادى بسیار مهم آن، که هر مسلمانى مکلف است در این بابت، حق را بشناسد و به آن معتقد باشد، بجز اینها همه، مضمون و مقصود از واقعۀ غدیر، درهرلحظه از زندگى جامعۀ اسلامى، بلکه هر جامعۀ دیگرى، مصداق و مورد دارد. جوهر اصلى واقعۀ غدیر و سخنان پیامبر در آن روز، تعیین شکل صحیح رهبرى است، و سرپرستى و مولویت اهل حق، و لزوم ایمان داشتن به حکومت پیشواى عادل، و بیعت کردن با چنین پیشوایى، و اطاعت کردن از چنین حکومتى (یعنى: حکومتى همسان و همانند آنچه على – در نزدیک به ۵ سال دورۀ خلافت خود – جامۀ عمل پوشانید)، و سرپیچى و مخالفت با هر حکومت غیر اسلامى، و هر نظام ستمگر که حقوق مردم را رعایت نکند، و جانب محرومان را نگیرد. محتواى امامت و غدیر این است. ازاین‌رو حماسۀ غدیر، چونان مشعلى جاودانسوز، در ذهنها و زمانها و عصرها و نسلها، همیشه زنده است، و جوهر سیال آن در کالبد جامعه‌ها، همیشه جارى است. گفتگو و تأکید بر مسئلۀ غدیر، و تجدید بحث دراین‌باره، چیزى نیست جز تأکید بر احقاق حق، و نشر عدالت، و مبارزه با ستم و جهل. این است که مسئله غدیر، مسئلۀ انسان است، و فریاد غدیر فریاد انسان. ^[۳۳]

چنانکه – به روایت خود اهل سنت – پیامبر فرمود: و ان ولّیتموها علیّا، وجدتموه هادیا مهدیّا، یسلک بکم على الطّریق المستقیم^[۳۴].

– اگر خلافت اسلامى را به على بسپارید، رهبرى خواهید داشت راهشناخته که همى راهسپر صراط مستقیمتان بدارد.

بدینسان روشن است که اگر کسانى از این حق دم زنند^[۳۵]، تجلیل از شخصى و توهین به اشخاصى نیست، بلکه التجا به دامن حقیقت است براى جبران و تصحیح، و دفاع است به خاطر ابعاد وسیع مورد. پس زنده کردن خاطرۀ «غدیر» و بحث و تألیف دربارۀ آن، مسئله‌اى تاریخى و شخصى و فرقه‌اى نیست، بلکه یاد کرد طرح مدینه‌اى است، و مسئله‌اى است مربوط به کلیت انسانیات در ابعاد زندگى و آفاق تحرک و حیات.

بانوى اسلام از آزادى و مرز عالى حقوق انسان این گونه دفاع کرد، و براى جلوگیرى از انحراف برنامۀ هدایت بپا یستاد. و معنى دفاع از آزادى واقعى انسان را، که آرزوى مقدّس جامعه شناسان^[۳۶] و انسان‌دوستان است، به ثبوت رسانید. و به گفتۀ استاد عقّاد مصرى: «شخصیّت مستقّل خویش را، که جامعۀ اسلام حسابش را ساده نمى‌گرفت، در راه تأمین امور اجتماعى و سیاست مالى و اقتصادى به کار برد…»^[۳۷]

اینکه عید گرفتن «غدیر» متّصل است به عهد خود پیامبر و حتّى آغاز آن، همان روز ۱۸ ذیحجّۀ سال دهم هجرت است، که براى مردم، مقام جانشینى پیامبر و پیشوایى در دین معلوم گشت، و پیامبر مردم را به تهنیت گفتن به على امر داد حتّى زنان را. ^[۳۸]

علاّمۀ جعفرى مى‌فرمودند:

سالها پیش، چند تن (ظاهراً از مردم لبنان)، «عهدنامۀ مالک اشتر» را، به زبان فرانسه ترجمه کردند، و براى ژنرال دوگل (م: ۱۹۷۰)، فرستادند. ایشان پس از مدّتى نامه‌اى براى آقایان فرستاد… و در آن نوشته بود: «من نمى‌دانم نویسندۀ این «دستورنامه» کیست، اما مى‌دانم که براى ادارۀ دنیا کافى است».

«این است آن سرمایه‌هاى عظیم و بى‌مانند، و آن ارزشهاى مغفول، که پس پشت افکنده شد. و ما گوش فلک را کر کرده‌ایم که شیعۀ على هستیم. جوانانى که عملکردهاى ضدّ قرآنى و ضدّ علوىِ شمارى چپاولگرِ از خدا بیخبر، و افکار شمارى دیگر بى‌اطلاع از ماهیت اسلام محمّدىِ علوى ، رشته‌هاى ایمان با صلابت و استعمار شکن آنان را از هم مى‌گسلد، و باور مقدّس را – که در اثیر ابدیّت، نور حیات آنان است – از دلهاى ساده و خوشباور ایشان مى‌رباید. و کجا که فرصت کتاب خواندن داشته باشند، و بتوانند حقایق دین و سیرۀ امیرالمؤمنین «ع» را خود بدست آورند؟ و ماهیت «حاکمیّت اسلامى» را بشناسند؟!

مبلّغان مسلکهاى استعمارى و باطل، مروّجان عقاید هجو، و نفوذیان طرّار فرهنگى و اقتصادى و… ارزشهاى جاوید را مورد هجوم قرار مى‌دهند. از آنروز که خون امیرکبیر، و مَلِکُ‌المتکلّمین و شیخ محمّد خیابانى و بعدها نَوّاب صفوى – و دیگر آزادگان و آزادیخوهان این سرزمین – بر زمین ریخت… تا امروزِ روز، ایران‌زمین از خون خشک نشده است، و انسان ایرانى از تشییع جنازۀ شهید فارغ نگشته است. »

نتیجه‌گیری:

غدیر برای زن معاصر نه یک واقعه تاریخی دور، بلکه منبعی از الگوهای رفتاری، ارزش‌های انسانی، و الهام‌بخش برای رشد و پیشرفت در جامعه امروزی است. زن امروز، همانند زینب(س) و فاطمه(س)، می‌تواند از غدیر الهام بگیرد تا در عین حفظ ایمان و حیا، در متن تحولات جامعه مؤثر و تصمیم‌ساز باشد.

غدیر، نه فقط ماجرایی تاریخی، بلکه یک مانیفست انسانی است. غدیر می‌گوید: اگر انسان باشی، باید اهل حق باشی؛ اگر زن باشی، باید از کرامت خود دفاع کنی و اگر جامعه‌ای بخواهد رشد کند، باید رهبری‌اش بر اساس ارزش‌های انسانی باشد.

رابطه غدیر با زنان معاصر، موضوعی عمیق و چندلایه است که می‌توان از منظرهای مختلف تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و دینی به آن پرداخت. غدیر به‌عنوان رویدادی برای تبیین الگوهای رهبری عادلانه بود. واقعه غدیر صرفاً یک انتصاب سیاسی نبود، بلکه تثبیت الگویی از رهبری بر پایه عدالت، علم، و اخلاق بود. امام علی(ع) به‌عنوان الگوی حاکم عادل، برای زنان نیز نقطه امید است، زیرا در زمان خلافت ایشان، زنان جایگاه انسانی و اجتماعی بالاتری یافتند. نگاه او به زن، نه به‌عنوان موجودی درجه‌دو، بلکه به‌عنوان انسان کامل و دارای کرامت بود. در واقعه غدیر، زنان نیز حضور داشتند و این نشان می‌دهد که آنان در تحولات مهم جامعه اسلامی مشارکت داشته‌اند.  حضرت فاطمه زهرا(س)، اولین مدافع غدیر بود. در خطبه فدکیه از حق ولایت دفاع کرد؛ به‌عنوان یک زن، در فضای عمومی به تحلیل سیاسی پرداخت؛ این حرکت او الگو و الهام‌بخش زنان معاصر در احقاق حق و مبارزه با انحراف از ارزش‌هاست. غدیر برای زنان امروز، یادآور این است که: ایمان و اندیشه دینی می‌تواند مبنای حضور مؤثر اجتماعی باشد؛ زن می‌تواند هم همسر و مادر شایسته باشد، و هم فعال اجتماعی، فرهنگی یا حتی سیاسی، بدون تعارض با ارزش‌های دینی است.

^[۱] حکیمی، محمدرضا. ، ‌بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی، صفحه: ۳۵، ۱۳۹۰ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۲] حکیمی، محمدرضا. ، فاطمیات؛ پیام معصومین (ع) به انسانها و انسانیت ها، صفحه: ۷، ۱۳۹۲ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۳] حکیمی، محمدرضا. ، حماسه غدیر، صفحه: ۴۲، ۱۳۸۶ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۴] حکیمی، محمدرضا. ، حماسه غدیر، صفحه: ۲۵، ۱۳۸۶ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۵] حکیمی، محمدرضا. ، سرود جهشها، صفحه: ۱۱۰، ۱۳۸۹ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۶] حکیمی، محمدرضا. ، حماسه غدیر، صفحه: ۲۲۱، ۱۳۸۶ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۷]  . دربارۀ واقعۀ غدیر، و اهمیت آن، و شرح مسائل آن، ازجمله، کتاب «حسّاسترین فراز تاریخ – یا – داستان غدیر»، و کتاب «حماسۀ غدیر» را بخوانید.

^[۸] حکیمی، محمدرضا. ، ‌بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی، صفحه: ۱۶۷، ۱۳۹۰ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۹] حکیمی، محمدرضا. ، فاطمیات؛ پیام معصومین (ع) به انسانها و انسانیت ها، صفحه: ۱۶، ۱۳۹۲ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۱۰] حکیمی، محمدرضا. ، شرف الدین، صفحه: ۱۳۵، ۱۳۸۳ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۱۱] حکیمی، محمدرضا. مترجم احمد آرام. نویسنده علی حکیمی, و محمد حکیمی. ، ترجمه الحیاه، جلد: ۸، صفحه: ۵۱۸، ۱۳۹۵ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۱۲] حکیمی، محمدرضا. مترجم احمد آرام. نویسنده علی حکیمی, و محمد حکیمی. ، ترجمه الحیاه، جلد: ۸، صفحه: ۵۱۹، ۱۳۹۵ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۱۳] (سایه روشن جدال زن سنتی و مدرن در ایرا و سوریه…. سارا حسنی ندفه، یحیی معروف، علی سلیمی ، عبدالرضا نادری فرد، مطالعات و ادبیات تطبیبقی، پاییز ۱۴۰۱ شماره ۶۳٫

^[۱۴] حکیمی، محمدرضا. ، شیخ آقابزرگ تهرانی، صفحه: ۱۳۴، ۱۳۸۲ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۱۵] حکیمی، محمدرضا. ، قیام جاودانه (سخنی چند پیرامون «عاشورا» و آفاق آن)، صفحه: ۱۱۷، ۱۳۸۲ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۱۶]  . در این حدیث، مشارکت متعهّدانۀ زنان مسلمان، در حرکتهاى اجتماعى مطرح گشته است.

^[۱۷]  . «تفسیر العیّاشى»، ج ۱، ص ۶۵، «بحار الانوار»، ج ۵۲، ص ۲۲۳.

^[۱۸] حکیمی، محمدرضا. ، خورشید مغرب (غیبت، انتظار، تکلیف)، صفحه: ۲۹۲، ۱۳۸۸ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۱۹] صفّارزاده در ۲۷ آبان ۱۳۱۵ در سیرجان استان کرمان زاده شد. او پس از کسب مدرک لیسانس در رشتهٔ زبان و ادبیات انگلیسی، برای ادامهٔ تحصیل به خارج کشور رفت. در سال ۱۳۷۱ از سوی وزارت فرهنگ و آموزش عالی، عنوان استاد نمونه به وی اعطا شد و در سال ۱۳۸۰ پس از انتشار ترجمهٔ قرآن به انگلیسی و فارسی عنوان «خادم‌القرآن» را کسب کرد. او در سال ۲۰۰۵، از سوی انجمن نویسندگان آفریقایی و آسیایی در مصر، به‌عنوان برترین زن مسلمان برگزیده شد. وی همسر عبدالوهاب نورانی وصال، از اساتید نامی ادبیات شیراز و سومین نسل از خاندان وصال بود.طاهره صفّارزاده در ۴ آبان سال ۱۳۸۷ به‌علت ضایعهٔ مغزی   در سن ۷۲ سالگی درگذشت.

^[۲۰] رفیعی ، علی محمد ، بیدارگری در علم و هنر شناختنامه طاهره صفارزاده (شاعر ، نظریه پرداز ، مترجم ، دین پژوه و عارف ایرانی) (جلد ۱) / تهران : هنر بیداری ، ۱۳۸۶، ص۶۰٫

^[۲۱] همان، ص۶۲٫

^[۲۲] مسعودی، توران، روح و ریحان، ص ۲۰۰٫

^[۲۳] حکیمی، محمدرضا. ، امواج غدیر، صفحه: ۱۸، ۱۳۹۱ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۲۴] حکیمی، محمدرضا. ، امواج غدیر، صفحه: ۲۰، ۱۳۹۱ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۲۵] حکیمی، محمدرضا. ، شیخ آقابزرگ تهرانی، صفحه: ۱۳۴، ۱۳۸۲ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۲۶] حکیمی، محمدرضا. ، قیام جاودانه (سخنی چند پیرامون «عاشورا» و آفاق آن)، صفحه: ۱۱۷، ۱۳۸۲ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۲۷]  . در این حدیث، مشارکت متعهّدانۀ زنان مسلمان، در حرکتهاى اجتماعى مطرح گشته است.

^[۲۸] حکیمی، محمدرضا. ، خورشید مغرب (غیبت، انتظار، تکلیف)، صفحه: ۲۹۲، ۱۳۸۸ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۲۹] حکیمی، محمدرضا. ، سرود جهشها، صفحه: ۱۱۰، ۱۳۸۹ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۳۰] حکیمی، محمدرضا. ، فریاد روزها، صفحه: ۱۲۴، ۱۴۰۱ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۳۱] حکیمی، محمدرضا. ، فاطمیات؛ پیام معصومین (ع) به انسانها و انسانیت ها، صفحه: ۷، ۱۳۹۲ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۳۲] حکیمی، محمدرضا. مترجم احمد آرام. نویسنده علی حکیمی, و محمد حکیمی. ، ترجمه الحیاه، جلد: ۸، صفحه: ۴۴۹، ۱۳۹۵ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۳۳] حکیمی، محمدرضا. ، ‌بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی، صفحه: ۳۵، ۱۳۹۰ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۳۴]  «تاریخ بغداد» حافظ ابو بکر خطیب بغدادى، ج ۴۷/۱

^[۳۵]  بویژه که اگر در این دم‌زدن، تنها به جنبۀ تاریخى آن بسنده نکنند و به موضع انسانى و عملى و اجتماعى امروزین آن نیز نظر داشته باشند.

^[۳۶]  . «قرارداد اجتماعى»، «صوت العداله» و…

^[۳۷] حکیمی، محمدرضا. ، امواج غدیر، صفحه: ۲۰، ۱۳۹۱ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

^[۳۸] حکیمی، محمدرضا. ، سرود جهشها، صفحه: ۱۱۰، ۱۳۸۹ ه.ش.، قم – ایران، دلیل ما

چکیده

از دیرباز شعر، زبانی زیبا برای بیان احساسات بوده است. گاهی اشعار، گویاتر و زنده تر از متن ها و نوشتارها هستند. زبان شعر همراه با صور خیال و استعارات لطیف، زبانی شیرین و پویا در انتقال احساس و همچنین بهترین رسانه برای انتقال پیام است. بعضی از رخدادهای تاریخی آن گاه که در قالب زبان شعر بیان شدند، صورتی ماندگارتر به خود گرفتند و جلوه های زیباتری از آن رخداد را به تصویر کشیدند. در واقع گاهی شعر تاریخ را با واژه ها نقاشی میکند و می‌توان گفت کاریکلماتوری پویا، از آن واقعه تاریخی نشان می‌دهد. غدیر یکی از رخدادها و گفتمان های تاریخی سرنوشت ساز در دوران بشریت است که مرز بین حق و باطل را برای همیشه نشان داد و جایگاه غدیر، جایگاهی بس رفیع در طول تاریخ بشریت است که با گذشت اعصار نه رنگ میبازد و نه  کهنه میشود. در طول تاریخ اسلام تا عصر معاصر، شاعران زیادی در مورد غدیر خم شعر سروده اند که در این میان نقش زنان شاعر نیز کم نبوده و نیست. از جمله در دوران معاصر بانوانی چون پروانه نجاتی اشعاری در ارتباط با غدیر سروه اند که در این مقاله به شرح و تحلیل آن خواهیم پرداخت.

کلیدواژه: پروانه نجاتی، زن معاصر، شعر، غدیر

مقدمه

«غدیرخم» و «ولایت علوی» سرچشمه جوشش شـعر شـیعی و پدیـدآمـدن غدیریـه‌هـای ماندگار است، اما در نگاهی وسیعتر، آنچه به مقوله‌هایی همچون: اهلبیت، ولایـت ائمـه، محبت ذوی‌القربی، امامت علی‌ابن‌ابیطالب، فضایل و مناقب خاندان عصـمت و مـدایح و مراثی عترت پیامبر مرتبط باشد، به ‌نوعی شعر شیعی محسوب می‌شود و ایـن درونمایـه‌هـا به گستردگی در ادبیات شیعه مطرح است. از آنجا که امامت امیرالمؤمنین(ع) نشـان کمـال دین و ارائه الگوی شایسته برای هدایت جامعه است، شاعران شیعی نیز همین جوهره ناب را در سروده‌های آیینی خویش بر محور ولایت مطرح کرده‌اند و فرهنگ غنی شعر شیعی را بنیاد نهاده‌اند. شعر شیعی هم مدیحه دارد هم مرثیه و حماسه، اما بـارزترین شاخصـه شـعر شیعی پرداختن به مسئله امامت اهل‌بیت و هدایتگری خاندان عصمت و احیای یاد و نـام آنان و بیان فضایل مکارمشان و بازگوکردن مظلومیت‌هاشان و افشـای جنایـات ظالمـان بـه خاندان پاک حضرت رسول(ص) است. ازاینرو، در آیینه شـعر شـیعی و در رواق ادبیـات ولایی و آیینی، تصویری از پاکی‌ها و فضیلت‌ها، مبـارزات حـقطلبانـه، مظلومیـت عتـرت، جلوه‌های حماسه عاشورا، و فرهنگ غدیر دیده میشود.( حاجی زاده،۱۳۹۰: ۳۱) در این میان زنان در عرصه شعر و ادب دینی از جمله واقعۀ غدیر،  نقش فعالی ایفا کردند و با سرودن اشعار در مدح امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و تبیین اهمیت غدیر، هم در بُعد اعتقادی و هم فرهنگی این واقعه مؤثر بوده‌اند. در غدیر خم زنان نیزحضور داشتند و بسیاری از راویان غدیر را زنان تشکیل دادند. اگرچه اولین کسی که در مورد غدیر از پیامبر(ص) اجازه گرفت و شعر سرود، حسان بن ثابت بود اما نمی‌توان نقش زنان رادر بُعد غدیر نادیده گرفت. حتی در دوران بعد از واقعه غدیر،  زنان با سلاح شعر گاهی به مبارزه با حاکمان نیز پرداختند.

به بیانی دیگر باید گفت :«تاریخ درخشان جهان اسلام همواره شاهد مبارزات خستگی ناپذیر زنان آگاه و متعهد بوده است؛ زنانی که در برابر حکّام جور بی‌باکانه ایستادند و از ارکان اسلام دفاع نمودند. رشد فزایندۀ ادبیات سیاسی و سوء استفاده امویان از این جنبۀ تبلیغی بسیار مهم و قوی، که در آن زمان به مثابه وسایل ارتباط جمعی کنونی بود، سبب گردید که امویان شعرا و سخندانان مزدور بسیاری را تطمیع کنند و برای سرکوبی مبادی اصیل و والای شیعی و همچنین تثبیت پایه‌های حکومت جور خود به کار گمارند. از این‌رو، میطلبید که زنان ومردان  مبارز شیعه در صحنه حاضر شوند و با سلاح ادبیات سیاسی متعهد و قوی، به پیکار با ستمکاران برخیزند… و ضمن دفاع از آرمان‌های مقدس و والای شیعه در قالب اشعار یا عبارات متقن، دستگاه اموی را رسوا سازند. (ارفع،۱۳۸۴: ۳،۲) از جمله زنانی که در دوران اموی توانستند بر طبل رسوایی حاکمان ظالم از جمله معاویه بکوبند و با اشعار خود اسباب مبارزه و دفاع از حق امیرالمومنین(ع) را فراهم سازند می‌توان به این چند نفر اشاره کرد: «چهار نفر از ایشان، امّ البراء، امّ سنان، بگاره الهلایه و سوده الهمدانیه، کسانی بودند که در جنگ صفین نیز حضور داشتند و جهت تشجیع سپاهیان حضرت علی(ع) در مقابل سپاه معاویه، اشعاری سرودند و پس از شهادت حضرت علی(ع) نزد معاویه رفتند و از ولایت بر حق حضرت علی(ع) دفاع نمودند.(همان:۳)

بحث و بررسی

همان طور که ذکر شد، واقعه غدیر خم، یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ اسلام، همواره الهام‌بخش شاعران و نویسندگان در طول تاریخ بوده است. این واقعه نه تنها از لحاظ دینی و اعتقادی اهمیت دارد، بلکه به عنوان نقطه‌ای محوری در فرهنگ و ادبیات شیعی جایگاهی ویژه یافته است. در میان ادیبان و شاعران، نه تنها در قرن‌های گذشته بلکه در دوران معاصر نیز هنوز غدیر خم به عنوان منبعی از انوار الهی در تارک ادبیات می‌درخشد. در این میان زنان شاعر معاصر نیز نقشی برجسته در بازتاب این رویداد ایفا کرده‌اند. آنان با بهره‌گیری از زبان احساس، نگاه لطیف زنانه و شناخت عمیق از معارف دینی، آثاری ماندگار در وصف غدیر خلق کرده‌اند.

۱- زنان شاعر معاصر و غدیریه

شاعران زن در دوران معاصر، از جمله انقلاب اسلامی تا امروز، با استفاده از قالب‌های مختلف شعری مثل غزل، مثنوی، رباعی و شعر نو، در توصیف و بزرگداشت واقعه غدیر اشعاری سروده‌اند. در این اشعار، چند محور برجسته است:

الف) مدح امیرالمؤمنین (ع) و جایگاه ولایت

زنان شاعر با تاکید بر واقعه غدیر، ولایت حضرت علی (ع) را برجسته کرده و پیروی از آن حضرت را مایه هدایت و نجات می‌دانند.

به طور نمونه:

«غدیر ، آینه روشن امامت توست؛ غدیر ، صبح درخشنده ای زطلعت توست

قسم به اشهد ان علیا والله؛ که قیل و قال دو عالم، همه شهادت توست

اگر که خلقت هستی، به حُرمت زهراست؛ تمام هستی ذرات، در ولایت توست

“سرم خوش است و به بانگ بلند می گویم”: که شیعه توام و این هم از عنایت توست

نظر اگر نظر تو ..، به سنگ اثر دارد؛ هنوز بر دل دیوار کعبه صحبت توست !

تو بی نظیری و تکرار تو میسر نیست؛ چنانکه صبر تو و قدرت و عدالت توست

ز عاشقان تو جز خیر، بر نمی آید؛ که هر چه هست اثر عشق و از ارادت توست

“مدد ز غیر تو ننگ است، یا علی مددی”؛ که دستگیری هر جان خسته، عادت توست» (رقیه آزاد نیا، ایرنا، تیر ۱۴۰۳)

ب) غدیر نماد هویت شیعی

در اشعار زنان، غدیر فقط یک واقعه تاریخی نیست، بلکه نماد هویت و فرهنگ شیعی است. فرهنگی که با نام علی(ع) رنگ می‌گیرد.

«جان گرفت از آفتاب و از حقیقت ها نوشت؛ از نسیم معرفت بر ساحل معنا نوشت

موج ها را با ولایت ، در مسیر حق کشاند؛ راز انسان پروری را در دل دریا نوشت

قدرت اندیشه با دست قلم، تدبیر شد؛ تا علی، نهج البلاغه، فخر دنیا را نوشت

ماه وقتی آسمان را نور باران می‌کند؛ می‌شود از قامت خورشید ناپیدا نوشت

دستهایش محرم دست خدا شد در زمین؛ در غدیر خم که مولا درسی از فردا نوشت

با علی نام ولایت خوب معنا می‌شود؛ با ولایت می‌شود از یار بی همتا نوشت» (زهره یوسفی،ایرنا، تیر۱۴۰۳)

نمونه دیگر:

«ای شرف اهل ولایت غدیر

برکه سرشار هدایت غدیر

زمزم و کوثر زتو کی بهترند؟

آبروی خویش ز تو می‌خرند» (طاهره موسوی گرمارودی، پایگاه تخصصی غدیر،۱۳۹۶)

ج) تجدید عهدی با امامت

در شعر زن معاصر، غدیر به عنوان سند امامت و ولایت حضرت علی( ع) است و آن را تجدید عهدی با امامت می‌داند. گرچه، شعرهای غدیریه، سندی بر هویت شیعی و امامت حضرت علی(ع) هستند و حق پایمال شده مولا را فریاد می‌زنند. با این حال زنان نیز این نمود را در شعر خود حفظ کرده‌اند.

«خورشید به نورانیت ماه قسم خورد؛ اسم خس و خاشاک از افلاک قلم خورد

جمع‌اند علی و نبی و خیل ملائک؛ لبریز شد از باده دو پیمانه بهم خورد

ای زاده بیت‌الحرم، ای عدل مجسم؛ حکمی‌ست امامت که به نام تو رقم خورد

پایان رسالت شد و آغاز امامت؛ در آینه برکه نگاهم به حرم خورد» (میترا ملک محمدی، ایرنا، تیر ۱۴۰۳(

زنان معاصر در عرصه شعر و ادبیات با خلق آثار غدیری، سهم فعالی در احیای پیام غدیر داشته‌اند. شعر آن‌ها، هم بیانگر عشق به علی (ع) و ولایت است و هم حامل پیام‌های تربیتی، اجتماعی و فرهنگی است اما در این میان تعدادی از اشعار از بیان زیبا و اقبال بیشتری برخوردار شدند، در میان شاعران زن معاصر که در مورد واقعۀ غدیر شعر سروده و به شعر آنها  توجه بیشتری شده است ،می‌توان به شعر پروانه نجاتی، شاعر زن معاصر که او را با لقب «بانوی شعر شهدا» می‌شناسند، نام برد.

پروانه نجاتی(ت ۱۳۴۸ه.ش) فرزند علی دوست در «بهبهان» دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خود گذراند. سپس در دانشگاه شیراز در رشته زبان انگلیسی در مقطع کارشناسی فارغ التحصیل شد.

پروانه نجاتی علاوه بر شغل اصلی که دبیری می‌باشد مسئول «انجمن شعر پروین اعتصامی» در اداره کل ارشاد استان فارس و هم چنین نماینده شعر بانوان ایران در همایش شعر بانوان جهان در کشور بلغارستان بوده است و  موسس و دبیر انجمن شعر زنان شیراز و  معاونت ادبیات حوزه هنری فارس است. از خانم نجاتی تاکنون کتاب‌های زیر به زیور طبع آراسته شده است:

خاکستر پروانه: که مجموعه غزلیات او است. قناری‌ترین آواز، سوگ سور برادرانم،  فرشته و انجیر که کار مشترک او با همسر شاعرش دکتر غلامرضا کافی است. حجره‌های ملکوت: که زندگی نامه روحانیون شهید می‌باشد. شرح پروانه، ضریح نقره کوب اشک: که تصحیح اشعار شهید شیر علی سلطانی از شهدای استان فارس است. من سردم است، سهم ارادت، در آشیان چکاوک، روپوشی برای میدان تیر، تذکره شاعران زن فارس از آغاز تا امروز ، فرهنگ دانش آموز و…

وی فعالیتهای شعری خود را از سال ١٣٧٠ ه. ش شروع کرد و در سال ١٣٧٢ ه. ش به استخدام آموزش و پرورش درآمد. ایشان قالب غزل و مثنوی را برای سرودن اشعار خود برگزیده است. وی چندین افتخار ادبی و هنری نیز کسب کرده است از جمله برنده جایزه قلم زرین ایران با کتاب بهانه‌ها، برنده کتاب سال دفاع مقدس با کتاب داغ و دغدغه، برنده کتاب فصل ایران با کتاب غزل‌های ماه و…(طیبی، ۱۴۰۰)

پروانه نجاتی، شاعر معاصر ایرانی، در شعر خود با عنوان «دست خورشید در آسمان » به واقعه غدیر خم پرداخته است. این شعر با استفاده از تصاویر شاعرانه و زبان استعاری، لحظه‌های حساس این واقعه را به تصویر می‌کشد:

دشت تا خیمه زد آهنگ خروشیدن را

چاه هم تجربه کرد آتش جوشیدن را

دست خورشید در آفاق رسالت چرخید

چنگ زد گیسوی تردید پریشیدن را

و بیابان چه تبی داشت از انبوه سکوت

تا مبارک کند این آینه پوشیدن را

عشق ابلاغ شد و حلقه مستان گُل کرد

تازه کرد آن خُم نو، چشمه نوشیدن را

پر شد آغوش غدیر از دم «بخٍّ بخٍّ»

تا بکوبد هیجانات نیوشیدن را

عطر «من کنتُ…» و غوغای «علی مولاه»

قافله قافله راند این همه کوشیدن را

تحلیل ادبی

۱- ساختار و قالب:

شعر در قالب غزل سروده شده است. قالب غزل که که بیشتر مضامین عاشقانه و عارفانه را در بر می‌گیرد، با وزن و قافیۀ مشخص، علاوه بر آهنگین بودن به شاعر اجازۀ هنرنمایی بیشتری نیز می‌دهد. ساختار محدود کنندۀ قالب غزل در خلاقیت شاعر برای بیان مطلب تاثیرگذاری بسزایی دارد.

۲- برجستگی زبانی:

در ابیات این غزل، برجستگی و تصویر سازی‌هایی به کار رفته است که جلوه‌های غدیر را بیشتر نمایان می‌سازد از جمله در بیت اول که اشاره به ایستادن کاروان‌ها و اتراق کردن در کنار چشمۀ غدیر را تشبیه به خیمه و چادری کرده است که وسعتش به اندازۀ یک دشت است. در مصرع دوم همین بیت، جوشیدن چاه و پر آب شدن را ناشی از همین جمعیتی می‌داند که در کنار چشمه آرام گرفته‌اند و از آب چشمه خود را سیراب می‌کنند. در واقع چوشیدن چشمه مجاز از تابیدن دوبارۀ نور هدایت و ولایت برای جامعه بشری است که این امتداد هدایت نبوی به جوشش دوباره تعبیر شده است.

در بیت دوم، «دست خورشید» استعاره‌ از دست پیامبر (ص) است که در واقعه غدیر، دست حضرت علی (ع) را بالا برد. « «چنگ زد گیسوی تردید پریشیدن را» استعاره ای دیگر است که نشان‌دهندۀ از بین رفتن شک و تردید پس از اعلام ولایت است. به این معنا که دیگر جای هیچ شک و تردید و شبهه‌ای در انتخاب این جانشینی وجود ندارد.

در بیت سوم، شاعر با آرایۀ تشخیص به بیابان جان بخشیده است . گویا با انبوه جمعیت، بیابان نیز به تب و تاب افتاده تا آیینۀ تمام نمای این اعلام مبارک و منوّر باشد و تصویر دستهای پیوند خورده و برافراشتۀ نبوت و امامت را در برابر چشمان خلق بازتاب دهد. تا سندی محکم در حقانیّت علی(ع) باشد. و عبارت «عشق ابلاغ شد» به معنای اعلام رسمی ولایت حضرت علی (ع) است که از مردم می‌خواهد تا به عشق و علاقۀ خود نسبت به خاندان نبوت و رسالت پایبند بمانند و حضرت علی(ع) را  امام و ولیّ خود بدانند.

۳- درون مایه:

مضامین و درون مایۀ اصلی این ابیات که برگرفته از بُعد معنوی و حماسی غدیر است، تأکید بر لحظه تاریخی اعلام ولایت حضرت علی (ع) و اهمیت آن در تاریخ اسلام دارد. همچنین نقش برجستۀ پیامبر (ص) در از بین بردن تردیدها و تثبیت ولایت به وضوح نشان داده شده است. در ابیات پایانی شاعر به شادی و استقبال مردم از این اعلام، اشاره می‌کند، که با عبارت «بخٍّ بخٍّ» نشان داده شده است. این بدان معنا است که این جماعت مسلمان پیام رسالت پیامبر خدا را شنیده‌اند و به گوش یکدیگر رسانده‌اند که با تبریک و تهنیت به بیعت برخاسته‌اند. از عباراتی چون «من کنتُ…» و «علی مولاه…» که در گوش بیابان پیچیده است و از هیجان این کلمات حتی آب چشمه نیز به طرب افتاده و لرزان شده است، تمام قافله‌ها خبردار شده‌اند و هیچ بیخبری از این واقعه نیست.

شعر «دشت تا خیمه زد آهنگ خروشیدن را» از پروانه نجاتی، با بهره‌گیری از زبان شاعرانه و تصاویر استعاری، واقعه غدیر خم را به زیبایی به تصویر می‌کشد. این شعر نه تنها به بیان تاریخی این واقعه می‌پردازد، بلکه احساسات و واکنش‌های مردم را نیز به خوبی منعکس می‌کند. شاید بتوان گفت در بین اشعار زنان معاصر، این شعر از تصویرسازی‌های بیشتری برخوردار است که تاریخ و حماسه را در قالب ابیاتی هر چند کم بیان می‌کند. بعضی از شاعران زن گاه به یک بُعد از واقعه غدیر می‌پردازند، به عنوان مثال به بیانات شادباش و تبریک یا به بیانات اعلام جانشینی و یا تاکید بر امامت و ولایت دارند. مانند این نمونه ها:

بر چهره عاشقان تبسم می ریخت؛ بر آتش خشم، خصم هیزم می ریخت

از عرش نوای یاعلی می آمد؛ وقتی که خدا غدیر در خم می ریخت (نغمه مستشار نظامی، ایرنا، تیر ۱۴۰۳)

از باغ فدک مشک و عبیرم بدهید؛ عیدانه ز حضرت امیرم بدهید

من مست خم ولایت مولایم؛ یک جرعه ز چشمه غدیرم بدهید (فاطمه ناظری: همان)

ناگفته نماند که در بین شعر بانوان، شعرهایی چندسویه که به اعلام و تبریک و تاکید پرداخته باشند، سروده شده است مانند شعر غدیر فاطمه نانی زاد.

نتیجه گیری

واقعه غدیر خم، یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ اسلام، همواره الهام‌بخش شاعران و نویسندگان در طول تاریخ بوده است. این واقعه نه تنها از لحاظ دینی و اعتقادی اهمیت دارد، بلکه به عنوان نقطه‌ای محوری در فرهنگ و ادبیات شیعی جایگاهی ویژه یافته است. در میان ادیبان و شاعران، زنان شاعر معاصر نیز نقشی برجسته در بازتاب این رویداد ایفا کرده‌اند. آنان با بهره‌گیری از زبان احساس، نگاه لطیف زنانه و شناخت عمیق از معارف دینی، آثاری ماندگار در وصف غدیر خلق کرده‌اند. شاعران زن معاصر با نگاهی ویژه و زبانی پر از احساس، توانسته‌اند جلوه‌ای نو از واقعه غدیر در شعر فارسی ارائه دهند. آنان نه تنها به بازگویی وقایع تاریخی بسنده نکرده‌اند، بلکه با خلق تصاویر تازه و پیوند دادن غدیر با مفاهیم امروزی، در تداوم فرهنگ ولایی نقش مهمی ایفا کرده‌اند. شعر این شاعران، سهمی ارزشمند در ادبیات آیینی معاصر دارد و بیانگر آن است که پیام غدیر، همچنان در جان و زبان شاعران می‌تپد. از جمله شعر غدیر پروانه نجاتی که در قالب غزل به خلق تصاویری پویا و زنده پرداخته است که همۀ ابعاد غدیر از جمله اعلام جانشینی حضرت علی(ع) توسط پیامبر و تأکید و تبریک و شادباش همۀ مردم را نشان داده است. اما افسوس که این سند اثبات حقانیت امامت و ولایت حضرت علی(ع) با رحلت پیامبر(ص) در میان توده‌ای از مردم کم رنگ شد و جان کلام پیامبر را نادیده گرفته و سرنوشت جامعۀ نوپای اسلامی را به دست سقیفه سپرده و حق مسلم حضرت علی(ع) را پایمال کردند که هنوز بعد از گذر هزار و چهارصد سال شیعه به دنبال اثبات و احقاق این حق  معلوم باشد.

منابع

ارفع، فاطمه السادات، حامیان ولایت؛ رثاء بانوان شیعه در حمایت از ولایت، مجله بانوان شیعه، شماره ۳، ۱۳۸۴

حاجی زاده، مهین، پژوهش نامه علوی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال دوم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۰

پایگاه تخصصی غدیر – غدیرستان، دی ماه ۱۳۹۶،  www.ghadirestan.com

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، نشست «یک جرعه ز چشمه غدیرم بدهید»، تیر ۱۴۰۳، www.irna.ir.

طیبی، لیلا، شعر ایران، اسفند ۱۴۰۰، www.shereiran.

عنوان اصلی و منبع مقاله؛ نویسندگان: محمدعلی جابری/ احمد عابدی، عنوان مقاله: نقد و بررسی شبهه اهمال‌کاری پیامبر(ص) در معرفی امام علی(ع) به عنوان جانشین، منبع: نشریه علمی اندیشه نوین دینی، دوره۱۹، بهار ۱۴۰۲، شماره ۷۲، مقاله علمی – پژوهشی صفحات ۹۰-۶۹

چکیده

مسئله تحقیق در این پژوهش بررسی وجود یا عدم وجود ملازمه میان قرائت شیعی حدیث غدیر با کوتاهی حضرت رسول(ص) در اعلام جانشینی امیرالمؤمنین(ع) است. به گمان برخی از اهل سنت پذیرفتن دلالت حدیث غدیر بر جانشینی علی(ع) نشان از اهمال‌کاری حضرت رسول(ص) در اعلان و تثبیت جانشینی خویش دارد. روش تحقیق در این مقاله توصیفی- تحلیلی است. یافته‌های تحقیق در این پژوهش نشانگر این است که حضرت رسول(ص) پیش از رویداد غدیر از راه‌های گوناگون برتری حضرت امیر(ع) بر سایر صحابه، و شایستگی ایشان را برای خلافت به مردم گوشزد کرد.

واژگان کلیدی: شیعه، خلافت، حضرت رسول(ص)، امام علی(ع).

مقدمه

مهم‌ترین اختلاف میان شیعیان و سنیان مسئلۀ امامّت، و معتبرترین دلیل شیعه برای اثبات ولایت و جانشینی حضرت امیر(ع) حدیث غدیر است. بهترین دلیل برای این ادعا التفات ویژۀ اهل سنت بر خدشه در حدیث غدیر از یک‌سو و اعتنای شیعه به تبیین حدیث غدیر از سوی دیگر است. به جرئت می‌توان ادعا کرد هیچ روایتی از حیث سند به قوت حدیث غدیر نیست، تا جایی‌که ۳۶۰ تن از علمای اهل سُنت آن را در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند. به‌همین جهت مخالفان کمتر به فکر انکار وجود خارجی جریان غدیر و حدیث غدیر افتاده‌اند.

برخی از شبهه‌های مخالفان علیه غدیر به شخصیت و عملکرد رسول خدا(ص) بر‌می‌گردد. از نگاه مخالفان پذیرش قرائت شیعی حدیث غدیر، مستلزم پذیرفتن اهمال‌کاری پیامبر(ص) در اعلان جانشینی حضرت امیر(ع) است. شبکه‌های ماهواره‌ای وهابی علاوه بر ترویج شبهات قدیمی حدیث غدیر، روند تازه‌ای در پیش گرفته‌اند و به نشر شبهه‌های جدید علیه غدیر می‌پردازند. متأسفانه تاکنون پایان‌نامه یا مقاله‌ای در پاسخ به این شبه ارائه نشده است.

الف) بیان مسئله

بسیاری از وهابیان ضمن پذیرش حدیث غدیر، دلالت آن بر خلافت و وصایت را انکار می‌کنند و معتقدند اگر حضرت رسول(ص) درصدد تعیین جانشین بود، می‌بایست با تمهیدات و تبلیغات بیشتری به این امر می‌پرداخت تا هیچ شک‌و‌شبهه‌ای باقی نماند. از نگاه آنان اگر حضرت رسول(ص) قصد اعلان جانشینی علی(ع) را داشت پس چرا با صراحت نفرمود: «ای مردم پس از من این پسر عموی من، علی بن ابی‌طالب(ع) جانشین من است؟» یا اینکه مردم را پس از خود به او ارجاع نداد. علاوه‌بر‌این حضرت رسول(ص) پس از غدیر هیچ کدام از مظاهر خلافت مانند ارتش، مهر یا امضا، را در اختیار علی(ع) قرار نداد. وهابیان معتقدند اگر حدیث غدیر دال بر امامّت علی(ع) بود، می‌بایست پیامبر(ص) با اقداماتی همچون سپردن امامّت نماز به علی(ع) در زمان بیماری‌شان، مسئله جانشینی ایشان را تثبیت کند نه اینکه امامّت نماز را به ابوبکر بسپارد! برای پاسخ به شبهه‌های پیش‌گفته باید به تحلیل و بررسی عملکرد حضرت رسول(ص) در سه مقطع پیش از غدیر، حین غدیر و پس از غدیر پرداخت.

ب) بررسی عملکر حضرت رسول(ص) برای اعلان جانشینی علی(ع) پیش از غدیر

پس از یوم الانذار و معرفی ابتدایی علی(ع) برای جانشینی، حضرت رسول(ص) با روش‌های متفاوت مردم را برای پذیرش ولایت علی(ع) آماده نمود. برخی از روش‌های به کار گرفته شده توسط حضرت(ص) عبارت‌اند از:

۱٫ پیمان گرفتن برای عدم منازعه در امر خلافت

پس از بالا گرفتن جو اختناق در مکه، پیامبر(ص) تصمیم به هجرت گرفت. در همین راستا دو بار با بزرگان یثرب ملاقات و مذاکره کرد. پیامبر(ص) از همان ابتدا با آنان شرط کرد که طَمَعی در خلافت ایشان نداشته باشند. عباده بن صامّت می‌گوید: «با رسول خدا(ص) بیعت کردیم که از ایشان در سختی و آسانی، نشاط و کراهت اطاعت کنیم و در بارۀ جانشینی ایشان با اهل آن نزاع نکنیم».

۲٫ بیان الهی بودن امر جانشینی خود

حضرت رسول(ص) می‌کوشید تا در موقعیت‌های مختلف، الهی بودن جانشینی خود را برای مسلمانان تبیین کند. پس از دعوت بنی‌عامر به اسلام یکی از آنان گفت: «اگر دعوتت را بپذیریم و با تو بیعت کنیم، آیا پس از آنکه خداوند تو را بر مخالفانت پیروز کرد، جانشینی‌ات را به ما واگذار می‌کنی؟» حضرت(ص) شرطشان را نپذیرفت و فرمود: «این امر به دست خداست، آن را به هرکس که بخواهد می‌سپارد».

۳٫ بیان وجوب تقدم افضل

تقدم مفضول بر فاضل در هر امری قبیح است و در امری به اهمیت جانشینی پیامبر(ص) قبیح‌تر، حضرت رسول(ص) بارها و در مواقع گوناگون این حکم فطری و وجدانی را یادآوری می‌کرد. ابوبکر باقلانی، تواتر معنوی روایات وجوب تقدم افضل را می‌پذیرد و مدعی اجماع امّت بر این مطلب، در صدر اسلام، می‌شود.

۴٫ ممتاز جلوه دادن علی(ع)

حضرت رسول(ص) می‌کوشید تا به بهانه‌های گوناگون امتیازات علی(ع) را برای مسلمانان بازگو کند. سراسر زندگی حضرت(ص) راز گفتارهایی است که نشانگر ممتاز بودن علی(ع) است. برخی از این موارد عبارت‌اند از:

یک. وارد نشدن به مدینه قبل از آمدن علی(ع)

در جریان هجرت پیامبر(ص) با وجود اشتیاق مردم مدینه برای تشریف فرمایی‌شان در قُبا ماند و فرمود: «از این مکان حرکت نمی‌کنم تا برادرم علی(ع) برسد».

دو. عقد اخوت با علی(ع)

پس از هجرت نیز رسول خدا(ص) بعد از برقراری عقد اخوت میان مهاجران و انصار به علی(ع) فرمود: «تو بردار من در دنیا و آخرت هستی». و سپس با او پیمان برادری بست.

سه. اطلاق لقب امیرالمؤمنین

پیامبر اعظم(ص) در جهت آماده‌سازی مسلمانان برای پذیرش ولایت علی(ع) بارها لقب امیرالمؤمنین را به ایشان اطلاق فرمود. شَجری و ابن عَساکر از بَریده نقل کرده‌اند که: «رسول خدا(ص) به ما فرمان داد تا به علی بن ابی‌طالب(ع) با لقب امیرالمؤمنین سلام دهیم.

چهار. بستن درب خانه های اصحاب به مسجد

از دیگر اقدامات رسول خدا(ص) برای ارائه شخصیت ممتاز حضرت امیر(ع)، استثنا کردن ایشان از فرمان بستن درهای خانه‌ها به مسجد بود. محدثان بسیاری، مانند احمد بن حنبل، نسائی، حاکم نیشابوری، ابن‌حجر عسقلانی و … با سندهای متفاوت فرمان پیامبر(ص) مبنی بر بستن تمام درها جز درِ خانۀ علی(ع) را نقل کرده‌اند.

۵٫ طراحی برای نشان دادن برتری علی(ع) بر مدعیان خلافت

حضرت رسول(ص) به بیان برتری علی(ع) اکتفا نمی‌کرد و گاه با طراحی موقعیت‌هایی، برتری او را بر مدعیان خلافت نشان می‌داد. برخی از این طراحی‌ها عبارت‌اند از: یک. ابلاغ سورۀ برائت، دو فتح خیبر، سه. طیر مشوی.

۶٫ تطبیق آیات قرآن به علی

حضرت رسول(ص) در دوران نزول قرآن آیات فراوانی را به علی(ع) تطبیق می‌داد و با این روش موقعیت او را برای جانشینی خویش تقویت می‌نمود. در منابع شیعه و سنی آیات فراوانی به نقل از رسول خدا(ص) بر علی(ع) تطبیق شده است. مهم‌ترین آیات عبارت‌اند از آیۀ تطهیر، آیۀ مباهله و آیۀ و لایت.

۷٫ استفاده از الفاظ دال بر خلافت

حضرت رسول(ص) پس از پایان دعوت مخفیانه و در مدت بیست سال بارها و بارها با الفاظ گوناگون جانشینی حضرت امیر(ع) را تأکید کرد. برخی از این کلمات عبارت اند از: یک. ولی، دو. وصی، سه. خلیفه.

۸٫ معرفی علی(ع) به عنوان برترین

از نگاه عقل، قرآن و سنت تقدم مفضول بر افضل امری قبیح است. حضرت رسول(ص) ضمن یادآوری این حقیقت بارها علی(ع) را از جهات مختلف برترین صحابه معرفی نمود تا امّت پس از او دچار سرگردانی نشود. حضرت(ص) باتوجه به اهمیت سبقت در اسلام نزد صحابه، علی(ع) را اولین مسلمان معرفی می‌کند: «اولین کسی از شما در کنار حوض بر من وارد می‌شود، اولین کسی است که اسلام آورد و او علی بن ابی‌طالب است».

ج) بررسی عملکرد پیامبر(ص) در رویداد غدیر

با فرا رسیدن ماه ذی‌قعده، حضرت(ص) آمادۀ حج شد و مردم را نیز به آمادگی برای حج فرمان داد. تبلیغات پیامبر(ص) برای برگزاری پرشور حج به اندازه‌ای بود، که به گزارش عایشه، حضرت(ص) در آستانۀ حجه‌الوداع به هیچ‌چیز مانند حج یادآور نمی‌شد. حضرت(ص) چندین‌بار خواست ولایت علی(ع) را در منا و عرفات اعلان نماید، اما اصحاب سخنرانی ایشان را به هم زدند. نهایتاً حضرت(ص) در غدیر موظف به اعلان جانشینی علی(ع) شد.

۱٫ قرائن مقامیه

حضرت(ص) برای نشان دادن اهمیت واقعۀ غدیر و همچنین خنثی‌سازی تلاش‌های منافقان برای رسیدن به خلافت تمهیدات فراوانی اندیشید، برخی از تمهیدات حضرت(ص) عبارت‌اند از:

یک. توقف برای رسیدن دیگر حاجیان، دو. سخنرانی در هوای گرم غدیر، سه. عمامه‌گذاری، چهار. استفاده از زبان بدن (حضرت با مهارت تمام از زبان بدن استفاده کردند. ایشان علی(ع) را نزد خود خواند، سپس دست او را گرفت و بالا آورد تا اندازه‌ای که ابوسعید خدری می‌گوید: «حضرت(ص) دستش را به اندازه‌ای بالا آورد که سفیدی زیر بغلش را دیدم».

۲٫ قرائن مقالیه

حضرت(ص) علاوه بر به جا گذاشتن قرینه‌های مقامیۀ متعدد، در خطبۀ خود و فرمایشات پس از آن قرینه‌های مقالیۀ فراوانی نیز به‌جا گذاشتند. برخی از آن قرینه‌ها عبارت‌اند:

یک. خبر دادن از نزدیکی اجل، دو. سخن گفتن از باورهای اعتقادی، سه. اعتراف‌گیری، چهارم. استفاده از لفظ بعدی، پنج. دعا برای یاری‌کنندگان علی(ع)، شش. امر به ابلاغ، هفت. سخن گفتن از اکمال دین، هشت تأیید اشعار حسان بن ثابت؛ حسان بن ثابت نیز از کلمۀ «مولی» معنای سرپرستی را فهمید و فهم خود را این چنین در قالب شعر ریخت: «سپس فرمود: «برخیز ای علی(ع) که من تو را به عنوان امام و هادی پس از خود پسندیدم».

د) بررسی عملکرد پیامبر(ص) پس از غدیر

حضرت(ص) با درک خطرهای در کمین اسلام، پس از غدیر از هر فرصتی برای تثبیت جانشینی حضرت امیر(ص) بهره برد، اقدامات پس از غدیر حضرت(ص) را می‌توان چنین دسته‌بندی کرد:

۱٫ مانع زدایی، یک.تجهیز سپاه اُسامه، و ارسال اسامه به جنگ رومیان، دو. عزل ابوبکر از امامت جماعت،

۲٫ تثبیت جانشینی حضرت امیر(ع) با حدیث قرطاس، حضرت(ص) در آخرین پنج‌شنبۀ عمر خویش فرمود: «کاغذ و قلمی برای من بیاورید تا برایتان چیزی بنویسم که تا ابد گمراه نشوید». اما عُمر مانع شد و باگفتن عباراتی اهانت‌آمیز مجلس را به هم زد.

یک. تعیین فرد یا افراد معینی برای خلافت، دو. تبیین اهم احکام دین، سه. آزمایش اصحاب، چهار. ارزیابی احتمالات،

نتیجه

رسول خدا(ص) نه تنها در اعلان جانشینی حضرت امیر(ع) کوتاهی نکرد، بلکه با به کارگیری نهایت تدبیر توانست به گونه‌ای جانشین خود را معرفی کند که حقیقت برای طالبان آن همیشه روشن باشد. پس از بررسی و تحلیل اقدامات رسول خدا(ص) در سه مقطع پیش از غدیر و حین غدیر مشخص شد، نه تنها ایشان در ابلاغ مأموریتش کوتاهی نکرد بلکه آن را به بهترین شکل ممکن انجام داد، علاوه‌بر این پس از غدیر حضرت(ص) کوشید تا بازدودن موانع مسیر جانشینی علی(ع) را هموار کندو با مکتوب کردن آن، مفاد حدیث غدیر را تثبیت کند.

 عنوان اصلی و منبع مقاله؛ نویسندگان: مجتبی گراوند، سید علاءالدین شاهرخی، طاهره نظری ایلخانی آبادی، عنوان مقاله: بازکاوی وجوه مشترک در فدک و غدیر با استناد به گزاره های روایی، منبع: فصل نامه علمی فرهنگ و سیره اهل بیت(ع)، سال سوم، شماره۹، بهار ۱۴۰۳٫

ضرورت گفتمان و مطالعه اندیشه ها

نظریه گفتمان، بر این ایده شکل گرفته است، که معنا از طریق مفصل بندی، به دست می آیدکه به معنای روابط میان عناصر سازنده یک گفتمان است. در تحلیل گفتمانی، از ابزارهای تحلیلی سرنوشت سازی همچون شناسایی دال های مرکزی، فهم مفصل بندی، توضیح زنجیره توازن و بررسی رفتار دال های شناور، برای فهم و طبقه بندی دلالت ها و آرایش آن ها در یک گفتمان استفاده می شود. بنابراین ضرورت توجه به گفتمان در بستر جامعه آن عصر در این نکته ضرورت می یابد که باید گزاره های روایی و ایده های مرکزی را شناسایی کرد. چنان که دال مرکزی ابعاد هم پوشانی فدک و غدیر نیز حول محور امامت است. از این رو در این پژوهش، به مهم ترین شباهت های این دو رویداد، در شش حیطه و قلمرو پرداخته خواهد شد تا مهم ترین مولفه های آن تبیین شود.

قلمرو و چارچوب موضوعی

قلمرو مشترک دو رویداد فدک و غدیر، بر اصولی مشترک نظیر گواهی گرفتن با اعلان شهادت از مردم به وحدانیت خداوند و رسالت پیامبر(ص)، حقانیت بهشت و جهنم، سفارش بر قرآن و عترت و اعلان ولایت علی(ع) تاکید دارد. بنابراین، برای فهم این مولفه ها، باید به بررسی شرایط رفتاری، در آن عصر پرداخت و نباید از وضعیت فرهنگی غفلت ورزید چرا که فرهنگ با تبدیل به یک نظام و سیستم، عناصر معینی را به وجود می آورد و شخصیت روانی افراد در قالب آن شکل می گیرد. در فدک، یکی از مسائلی که حکومت مطرح می کرد این بود که انبیا ارث نمی گذارند، در این اثنا حضرت زهرا(س)، به افشاگری و تحریف این حدیث ساختگی، با استناد به قرآن، مبادرت ورزیدند. ” شما گمان می کنید ما از پیامبر ارث نمی بریم. آیا از احکام زمان جاهلیت پیروی می کنید، در حالی که قرآن می فرماید: سلیمان از داوود ارث برد…آیا خداوند آیه ای را به شما اختصاص داده و پیامبر را تخصیص زده است.” ایشان سعی داشتند با این روشنگری تاریخی، نشان دهندکه اگر حکومتی بدین شکل ادامه یابد، حکومت حق برای همیشه پنهان می ماند و زمینه برای رشد بدعت فراهم می شود. از طرفی، از هم پاشیدگی حکومت، به صلاح مسلمین نبود و با به وجود آمدن فتنه، خطر، متوجه مسلمین می شد و ایشان راضی به این امر نبودند. لذا روش روشنگری اذهان و وجدان های بیدار را در پیش گرفتند. ایشان اعتراض خویش را به شکل استیضاح دولت، و به صورت علنی در مسجد و در جمع حضار، بیان کردند. بعد دیگر، واقعه غدیر، درخواست پیامبر(ع)، برای نوشتن نامه در یوم الخمیس است که با واکنش منفی برخی از اصحاب مواجه و باعث درگیری و مشاجره بین اصحاب شد. امری که واضح است احتمال اینکه پیامبر(ص) قصد داشته از مسئله جانشینی صحبت کند باعث چنین عکس العملی شده است. بنابراین، ما در این دو واقعه شاهد هستیم، چیزی که در عمل، اتفاق افتاد اجتهاد به رأی، در مقابل نص آشکار بود.

هویت

هویت دینی از لحاظ کارکردی عامل مهمی در روابط اجتماعی محسوب می شود و سه عنصر شناختی، ارزشی و احساسی در آن نقش دارد. مشترکات در فدک و غدیر، ثقل اکبر(کتاب خدا)، ثقل اصغر(عترت و اهل بیت) و کلمه مولی می باشد. یکی از مسائلی که بعد از پیامبر در قضیه مصادره فدک و غدیر قابل ملاحظه است، مسئله چگونگی ایمان اصحاب رسول خدا(س) به فرامین نبوی و میزان پایداری آنان در مقابل تحریف سنن الهی است. گفته شده است که جلب و جذب مردم غیر از مردان، به گونه ای بوده است که حتی در بین زنان انصار، چیزی از طرف خلیفه، برای جلب حمایت نظر آنان فرستاده می شد. بنی امیه و ابوسفیان نیز از جمله گروه هایی هستند که تطمیع شدند و عقاید آنان خریده شد و خلیفه هم برای همراهی وی و هم فکرانش، هزینه های زیادی انجام داد. فدک سنگ محک خوبی برای شناخت میزان حساسیت صحابه در قبال تغییر فرمان های خدا و رسولش بود. جریان توزیع قدرت در سقیفه مشقی کلاسیک از نحوه تخصیص قدرت میان اعراب شبه جزیره با مرکزیت قریش بود.

اصل برجسته سازی

برجسته سازی و حاشیه رانی یکی از فرایندهای اثر گذار در گفتمان است. بدین معنا ک در هر گفتمان، یک قطب با عنوان ما و با هویت خودی برجسته می شود و در برابر آن، قطب دیگر، با عنوان آن ها و با هویت دیگری به حاشیه رانده می شود. هم سو با این امر، مناظره و سخنرانی حضرت زهرا(س) در مسجد پیامبر در حضور ابوبکر است که از حق خویش دفاع می کند. گفتمان انتقادی ایشان، که در واقع نقطه شروع آن از سقیفه بود، در ادامه با خطبه فدک، که در دفاع از امامت و ولایت بود، نمود بارز دارد. حضرت زهرا(س) به کسانی که واقعه غدیر خم را به فراموشی سپرده بودند، فرمود: خداوند بعد از جریان غدیر خم برای هیچ کس عذر و بهانه ای قرار نداده است. آنچه که واضح است، روش و منش حضرت زهرا(س) روشنگری و جلوگیری از انحراف جریان حق و حقیقت بود و ایشان بر خود واجب می دانستند که نقش خود را در یاری رساندن دین خدا، از واقعه غدیر تا فدک که بی شباهت به هم نبودند، ادا کنند. هم سو با این مهم، توجه به تأثیر غدیر در شعراست که به عنوان اصلی برجسته در این گفتمان، بیان می شود. شاعرانی همچون علامه امینی، کمیت بن زید اسدی…. هم سو با آیات قرآنی و بیانات پیامبر(ع)، با تاکید بر وحدانیت خداوند، جدا ناپذیری قران و اهل بیت(ع) و مولا بودن علی(ع) را برجسته می کند.

توصیه رفتاری

فصل مشترک دو رویداد غدیر و فدک، توصیه های رفتاری در دو خطبه است. حضرت زهرا(س) طنین سخنان پیامبر را داشت و امری بدیهی که خاندان پیامبر دل بستگی به مال دنیا نداشتند و تمام هم و غم آنان حفظ مکتب اسلام و پایداری از اصالت آن است. حضرت زهرا(س) با تکیه بر بافت موقعیت، حال و مقام مخاطبان، با نداهای متوالی، انذارگونه، تهدید وار و بیزاری جویانه وارد عمل شد. ایشان از اسلوب های تعجب و استفهام انکاری و توبیخ استفاده می کنند تا جامعه به حقیقت برگردد. دقت در متن خطبه بالغ بر سی و پنج عنوان و مضامین مهم را یادآور می شود که با دقت در متن گفته ها، از نظر مفهومی و اقناعی برای مخاطبان روایت پیامبر(س) را در غدیر یادآوری می کند. خطبه ایشان، شامل تمامی اصول و فروع دینی است. حضرت زهرا(س) قرآن و عترت را از اسباب حفاظت از دین الهی می دانند.

پیوند میان عناصر در گزاره های روایی فدک و غدیر

در گفتمان و موضوع های مهم آنچه که اهمیت دارد این است که میان شاکله های مهم موضوع و عناصر آن در گزاره های روایی پیوند و هماهنگی وجود داشته باشد. شاهد آن که پیوند عناصر در این دو مقوله مهم، اتصال میان قرآن و اهل بیت(ع) است. حضرت زهرا(س) با ایراد خطبه، به معرفی خویشتن می پردازند. معرفی خویشتن برای این است که تا فردا روزی مردم نگویند اگر می دانستیم چه کسی با ما سخن می گوید، یاری اش می کردیم. ایشان محور امامت و ولایت را در این معرفی با بیان اینکه پدرم، برادر پسر عموی من بوده بیان می کند. ایشان کوچکترین انحراف را بر نمی تابد و هنجارهای جاهلی را کنار می گذارد و با گفتمان انتقادی، هنجار های دینی و اسلامی را به عنوان دفاع از حق و حقیقت مطرح می کند.

نظام زبانی در گزاره های روایی فدک و غدیر

دقت در گفتمان و خطبه فدک و غدیر نشان دهنده این نکته است، که نظام زبانی در گزاره های روایی فدک و غدیر، سیاسی_ اعتقادی است که شاهد این ادعا روایات بسیاری از ائمه(ع) می باشد. امام علی(ع) در نامه ای به عثمان بن حنیف می فرماید: از تمام آنچه آسمان بر آن سایه افکنده تنها فدک در دست ما بود که گروهی بر آن چشم طمع دوختند و گروهی سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند و بهترین داور و حکم خداست. ابن ابی الحدید سنی معتزلی در شرح این نامه می نویسد: علی و خاندانش فدک را رها نکردند مگر به اجبار و از روی غصب. این فرموده امام که می توان آن را شاهدی برای غدیر و فدک دانست می رساند، که ائمه(ع) و رهبران الهی همواره در آن طریق در حرکت و تلاشند که حقوق مومنان است و پای منافع جمعی در میان است. اما در مورد حقوق شخصی خود که ارتباط و پیوستگی با حقوق مومنان، ندارد اقدام عملی نمی کنند.