یادداشت های حسین مدنی

وسواس فکری و الگوهای فرهنگی

noreply@blogger.com (Ho) — Sun, 10 Sep 2023 16:26:00 +0000

در بسیاری از فرهنگ های جهان می توان ردپای وسواس فکری را پیدا کرد؛ مثلا در هندوستان، مردم به صورت ممتد و وسواس گونه بوق می زنند؛ یا در فرهنگ ایرانی چیزی وجود دارد به عنوان «تعارف» که نوعی وسواس فکری جمعی است. به نظر من حجاب اسلامی هم چیزی از همین جنس است، یعنی در واقع نوعی وسواس فکری است که در ناخودآگاه جمعی مسلمانان جهان وجود دارد.

درباره ی تکنولوژی

noreply@blogger.com (Ho) — Sun, 03 Aug 2014 14:49:00 +0000

برای من تکنولوژی چیزی شبیه به شعر است؛ شبیه به یک اثر هنری است. محصولی از نبوغ و انجینوئیتی انسان. من از تکنولوژی به این دلیل لذت می برم که یک «محصول» است، یک میوه است؛ محصول تلاش تاریخی انسان برای کانترپروگرامینگ طبیعت به نفع خودش، حتی به نفع باقی طبیعت گاهی. میوه ی عصیان انسان در مقابل ساخت طبیعت؛ در مقابل «انتخاب طبیعی». به این معنی تکنولوژی معنی مضاعفی به «امر طبیعی» می دهد؛ چیزی بین «طبیعت» و «ناطبیعت».

مقدمه ای بر پیچیدگی؛ درآمد

noreply@blogger.com (Ho) — Thu, 03 Apr 2014 18:13:00 +0000

این مجموعه یادداشت ها، به بررسی «سیستم های پیچیده» اختصاص خواهند داشت؛ این که چگونه تقریبا همه ی سیستم های پیچیده، دارای قوانین و اجزای مشابهی هستند.

جنگ جهانی دوم، نخستین جنگ در تاریخ بشر بود که می توان آن را «جنگ علم» نامید؛ جنگی که بیش از هر جای دیگر در نهادهای علمی و دانشگاهی و همین طور در پژوهشگاه های فوق سری هدایت و مدیریت میشد. با پایان جنگ جهانی دوم، بسیاری از دانشمندانی که در این جنگ درگیر بودند، به این فکر افتادند که یافته های علمی دوران جنگ را برای مصارف دوران صلح به کار گیرند.

پیدایش دانش میان رشته ای سایبرنتیک و گسترش چشمگیر نفوذ و تاثیر آن در جریان های علمی در نیمه ی دوم قرن بیستم که منشا تحولات شگرفی در تکنولوژی و دانش بشر شده دستاورد مهمی است که به دنبال همین اراده بوجود آمد؛ ظهور و انفجار کامپیوتر این آهنگ این حرکت را به طور اعجاب انگیزی سرعت بخشید.

دامنه ی این تحولات بسیار وسیع است؛ عصب شناسی، روان شناسی (بویژه روان شناسی شناختی)، هوش مصنوعی، بایونیک و سایبورگ و حتی در دوره های متاخرتر، اقتصاد و مدیریت، جامعه شناسی و انسان شناسی از این دستاوردهای علمی به شدت متاثر بوده اند.

شاید بتوان برآیند همان دیدگاهی که در «سایبرنتیک» مطرح شده بود را در شاخه های جدیدی دنبال کرد؛ یکی از مهمترین این شاخه ها «مطالعات پیچیدگی» است.

برای بررسی سیستم های پیچیده، یافته های علمی از منابع مختلف، از جمله زیست شناسی، روان شناسی شناختی، دینامیک غیر خطی، نظریه هرج و مرج، نظریه بازی، انسان شناسی فرهنگی، اقتصاد، جامعه شناسی وغیره، در کنار هم به ما کمک می کنند و ساختار قابل اعتمادی برای درک جهان به مثابه یک کل بدست می دهند. اگرچه از یافته های علوم مختلف دراین مسیر استفاده می گردد، اما در نهایت این علم روش شناسی و زیرشاخه های مشخص خود را دارد.

بسیاری از چالش هایی که امروزه با آن ها مواجه هستیم، دارای جنبه های انسانی و همزمان تکنیکی هستند. به زبانی علمی تر، ترکیبی از «انسان شناسی» و «نظریه ی سیستم ها». برای این که بتوانیم از پس پیچیدگی مشکلات روز بربیاییم ما نیازمند ترکیبی هوشمند از مطالعات میان رشته ای، درک «مفهوم پیچیدگی» و همین طور درک بهتر از طبیعت هستیم (بیونیک با دیدگاهی وسیع تر).

جامعه به مثابه پدیده بیولوژیک

noreply@blogger.com (Ho) — Wed, 02 Apr 2014 11:22:00 +0000

در این مجموعه یادداشت ها تلاش شده به شباهت هایی جامعه و موجودات زنده اشاره گردد.ابتدا به ویژگی های بنیادین «حیات» در موجودات زنده اشاره شده. سپس تلاش شده ضمن یافتن معادل هایی برای این ویژگی ها در جامعه، به این نکته اشاره شود که می توان جامعه را به مثابه یک پدیده ی بیولوژیک و به عنوان «یک موجود زنده» مورد مطالعه قرار داد. اشاره به این شباهت صرفا یک کوشش ذهنی ِفانتزی نیست؛ اگر فرض کنیم که قوانین بنیادین حیات درباره ی جامعه صادق هستند و می توان جامعه را پدیده ای دارای حیات فرض کرد، آنگاه می توانیم از بسیاری از یافته های بدست آمده در شاخه های مختلف علوم زیستی، برای مدل سازی نظری در علوم اجتماعی بهره بگیریم.

1- حیات در قالب ساختاری سلسله مراتبی طبقه بندی شده است

اتم ها کوچکترین واحد سازنده ی حیات هستند که در کنار هم ارگانیزم های زنده را بوجود می آورند؛ بنابراین اتم ها کوچکترین واحد های سازنده ی حیات هستند. اتم ها به واسطه ی باند های شیمیایی به هم وصل می شوند و مولکول های زیستی را بوجود می آورند.

درباره ی عینک «واقعیت افزوده» ی گوگل

noreply@blogger.com (Ho) — Fri, 17 May 2013 11:09:00 +0000

برخی نظریه پردازان فرهنگ سایبر، برای اشاره به منظرتئوریک شان به نام دو چهره ی مهم اشاره می کنند که هر کدام سمبل نوعی نگاه به فضای سایبر هستند. این دو نفر ویلیام گیبسون و بارلو هستند.

درباره ی کتاب «تاریخ اجتماعی رسانه ها: از گوتنبرگ تا اینترنت»

noreply@blogger.com (Ho) — Thu, 02 May 2013 13:18:00 +0000

این روزها در حال مطالعه ی کتاب «تاریخ اجتماعی رسانه ها: از گوتنبرگ تا اینترنت» + + نوشته ی دو مورخ برجسته ی اجتماعی-فرهنگی، ایسابریگز+ و پیتر برک+ هستم. کتاب را دکتر حسن نمک دوست تهرانی+ ترجمه کرده (که واقعا ترجمه ی خوبی است) و انتشارات همشهری آن را در سال 1391 منتشر نموده است.

کتاب 8 فصل دارد. در فصل اول، «درآمد»، به اهمیت مطالعات رسانه پرداخته شده و همچنین روایتی از بافت اجتماعی و جایگاه ارتباط (شفاهی) در اروپای قرون وسطی ارائه داده که در آن به تاثیرات متقابل اجتماع و رسانه در جوامع غربی اشاره شده است. در فصل دوم، «انقلاب چاپ در گستره ی تاریخ»، ابتدا به زمینه های نوآورانه ی فنون چاپ در اروپای قرن 15 و سپس به تاثیرهای اجتماعی و سیاسی «صنعت چاپ» همزمان با پیشرفت های فنی در این صنعت اشاره شده. در این فصل تاثیر چاپ بر انواع ارتباط شفاهی،نوشتاری، دیداری و چند رسانه ای و همین طور موضوع سانسور و موضوعات جدیدی مانند مالکیت فکری، تجاری شدن اوقات فراغت و سواد بررسی شده اند. در این بخش همچنین به تفضیل به موضوع کتاب و فرهنگ کتابخوانی در اروپای در حال تغییر اشاره شده.

فصل سوم کتاب، «رسانه ها و گستره همگانی در اروپای آغازِ مدرن»، از شگفت انگیزترین فصل های کتاب است که همراه با اشاراتی به تاثیرات اجتماعی-سیاسی چاپ (که در فصل پیش به آن پرداخته شده) به نتایج عینی این تاثیرها و بررسی انقلاب های مذهبی، نهضت اصلاح دینی ِ مارتین لوتر بر علیه کلیسای کاتولیک، جنگ های مذهبی در هلند، انقلاب پیوریتن ها در انگلستان، نهضت روشن گری و انقلاب فرانسه و نحوه ی بهره مندی آن ها از چاپ برای گسترش و پیگیری اهداف شان و در نهایت شکل گیری «گستره ی همگانی» می پردازد.

فصل چهارم کتاب، «فناوری ها و انقلاب ها» گزارش جذابی است درباره ی پیشرفت های تاثیر گذار علم و فن آوری های جدیدِ نیروی بخار، راه آهن و الکتریسیته و تاثیرات جمعیت شناختی، اقتصادی و اجتماعی آن ها در کنار اشاره ای به دو مفهموم طبقه و توده. همین طور گسترش رسانه های چاپی و رواج نمایشگاه ها در اروپای قرون نوزده و بیست. فصل پنچم، «فرآیند ها و نقش های نو» را نیز می توان به نوعی ادامه ی همان گزارش دانست که به پیدایش علوم، فن آوری ها و رسانه های نو در نتیجه ی این پیشرفت های علم و فن آوری و بررسی تاثیرات اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی هر کدام اشاره می کند. مهمترین این فناوری ها و سپس رسانه های جدید که در فصل پنجم به آن ها اشاره می شود عبارتند از: راه آهن، کشتیرانی، پُست، تلگراف، تلفن، بی سیم (در ادامه رادیو)، عکاسی، سینما، تلویزیون، گرامافون و برخی پیشرفت های تازه تر مثل صنایع اتومبیل سازی و هواپیما.

فصل ششم، «اطلاعات، آموزش و سرگرمی»، چنانکه خود نویسندگان اشاره کرده اند به بررسی یک «ثالوث مقدس» می پردازد. در این جا مراد از ثالوث مقدس، اشاره به 3 کارکرد اساسی رسانه، یعنی اطلاعات، آموزش و سرگرمی است. در این فصل به بررسی ِ تلفیق این این سه حوزه برای پیدایش و گسترش رویکرد های رسانه ای جدید و شکل گیری «مخاطب توده ای» با بررسی مطبوعات، رادیو و در نهایت تلویزیون پرداخته می شود. فصل هفتم، «همگرایی»، به بررسی تاریخی و همین طور اجتماعی-سیاسی و اقتصادی پدیده ای در تاریخ ارتباطات می پردازد که از عنوان همگرایی برای آن استفاده شده؛ تاثیرهای «رایانه، ترانزیستور، مدارهای یکپارچه و دیجیتالی شدن» که گنجینه ی بسیاری غنی ای از اطلاعات و مثال های تاریخی همراه با تحلیل هایی درخشان در اختیار خواننده قرار می دهد. فصل هشتم کتاب، «چم و خم های فصای سایبر» چنانکه از نام آن پیداست، به بررسی نتایج انقلاب دیجیتیال، تاثیر روابط کامپیوتر واسط بر ساختار رسانه ای و همین طور فضای پیچیده ی رسانه ی جدید می پردازد. در نهایت این کتاب با یادداشت های هر بخش که در آن توضیحاتی درباره برخی از مفاهیم هر فصل و همین طور معادل انگلیسی بعضی نام ها و برخی اصطلاحات آمده است، بخش سالشمار، منابعی برای مطالعه بیشتر و نهایتا نمایه ی موضوعی پایان می یابد.

برای نقد و بررسی این کتاب هم از قرار جلساتی برگزار شده که در آن اساتید علوم ارتباطات و مطالعات رسانه در تهران به نقد و بررسی کتاب پرداخته اند. لینک گزارش یکی از این جلسات را + اینجا ببینید.

مُدرنوس، پروژه ای برای مطالعه ی تاریخ مدرن جهان

noreply@blogger.com (Ho) — Tue, 30 Apr 2013 18:13:00 +0000

واژه ی مدرنیتی از واژه ی لاتین "مُدِرنوس" به معنی «لحظه ی حال» که در قرن پنجم میلادی برای اشاره به تمایز دوره ی جدید ِ مسیحیت از دوره ی پیشین پگان مورد استفاده قرار می گرفته، استخراج شده است. اعتبار استفاده از واژه ی مدرنیتی را به شارل پی‌یر بودلر فرانسوی داده اند؛ در حقیقت اینجا از مدرنیتی دوباره برای تاکید بر یک انفصال تاریخی (پایان یک دوره و ورود به یک دوره ی جدید) استفاده شده است. بودلراعتقاد داشت وظیفه ی هنر این است که روح گذرا، ناپایدار و همواره در حال دگرگونی ِ زندگی دراین دوره ی جدید را ثبت کند. پروژه ی «مُدِرنوس»، وبلاگی است که در آن به مطالعه ی تاریخ مدرن ِ جهان پرداخته می شود.

پیش از هر چیز، باید به چند نکته ی اساسی درباره ی مختصات این مطالعه ی تاریخی مدرنیته اشاره کنم تا خوانندگان احتمالی این مجموعه، با دید بهتری به مطالعه ی آن بپردازند. نخست این که این مطالعه ی تاریخی بازه ی زمانی ای در حدود 700 سال را در بر می گیرد، از قرن چهاردهم میلادی به بعد، با این توضیح که گاهی لازم است برای روشن تر شدن مواردی به زمان هایی دورتر نیز رجوع کرد. همین طور باید اشاره کنم که در این مطالعه من دامنه ی وسیعی از حوزه های متقابلا مرتبط را بررسی می کنم که در کنار هم، بافتاری تاریخی را بوجود آورده اند؛ تحولات اجتماعی- فرهنگی، انقلاب های سیاسی، اقتصاد سیاسی، فلسفه، تکنولوژی، علم، رسانه، هنر و بسیاری موارد دیگر.

همچنین باید به این نکته اشاره کنم که این مطالعه ای تاریخی در مقیاس جهانی است. بسیاری از مطالعات تاریخی تنها یک جامعه ی مشخص و یا یک منطقه ی مشخص را مورد مطالعه قرار می دهند، در صورتی که این مجموعه، به مطالعه ی تمام جوامع و عمدتا روابط بین آن ها می پردازد. اساسا در دنیا، خصوصا در دنیای مدرن، همه ی بخش های مختلف جهان به صورت شبکه ای به هم پیوسته کار می کنند؛ جوامع بر روی یکدیگر اثر متقابل می گذارند، با یکدیگر رقابت می کنند، به یکدیگر شکل می دهند و از هم تاثیر می پذیرند. به همین دلیل نمی توان به مطالعه ی تنها یک جامعه و یا یک بخش از جهان، بدون پرداختن به بخش های دیگر بسنده کرد.

در عین حال این مطالعه ای تطبیقی نیز هست. چرا که به مقایسه ی جوامع مختلف جهان می پردازد و تفاوت های آن ها را در مواجهه با موقعیت های گوناگون بررسی می کند. اساسا، به طور سنتی مردم به یک متن تاریخی به چشم روایتی توصیفی از وقایع رخ داده در گذشته می نگرند؛ «آنچه» در گذشته رخ داده است. در حالی که یک مطالعه ی تاریخی تحلیلی- تفسیری، نه تنها به روایتِ «آنچه» رخ داده می پردازد، بلکه به دنبال پاسخ به این سوال است که «چرا» این یا آن اتفاق رخ داده. پاسخ این سوال می تواند یک وضعیت باشد، مثل یک وضعیت طبیعی شبیه وجود دشت های حاصلخیز یا بر عکس بیابان های غیر قابل زراعت. همین طور پاسخ به سوال «چرا» می تواند یک یا مجموعه ای از تصمیم ها باشد. در حقیقت این تصمیم های انسان ها هستند که مسیر تاریخ را می سازند. انسان ها در موقعیت های گوناگوت با مشکلاتی مواجه می شوند، به دنبال راه حل مشکل می گردند و تصمیمی می گیرند و اینگونه مسیر تاریخ را تغییر می دهند.

نکته ی آخر درباره ی منابعی است که در این مطالعه از آن ها استفاده خواهد شد. اصولا این مجموعه، مطالعه ای آماده و از پیش انجام شده نیست و نگارنده در خلال نوشتن یادداشت ها، خود به مطالعه و تکمیل اطلاعاتش می پردازد. صادقانه باید بگویم که تهیه این مجموعه پیش از هر چیز با همین هدف بوده و یادداشت ها، نتیجه ی مطالعات روزانه نگارنده برای مطالعه تاریخ مدرن جهان با هدف درک «مدرنیته» هستند. بنابراین نمی توان از همین حالا به تمام منابع احتمالی اشاره نمود. اما تا همین جا لازم است به چند دوره آموزشی آنلاین که منبع الهام نگارنده برای آغاز این پروژه بوده اند اشاره کنم؛ لازم به یاد آوری است، در هر یادداشت به منابع بیشتر مورد استفاده اشاره خواهد شد. در نهایت لازم است ذکر کنم، انتشار این مجموعه از اول ماه می سال 2013 آغاز شده و در روزهای زوج، مطالب جدید پست خواهند شد.

+ «تاریخ جهان از 1300»، توسط جرمی ادلمن، دانشگاه پرینستون

+ «دنیای مدرن: تاریخ جهان از 1760»، فیلیپ زِلیکف، دانشگاه ویرجینیا

+ «مدرن و پست مدرن»، مایکل اس روث، دانشگاه وسلی

دو سوال درباره ی مطالعه ی تاریخ مدرنیته

noreply@blogger.com (Ho) — Mon, 29 Apr 2013 17:10:00 +0000

تصمیم گرفته ام تاریخ مدرنیته را مطالعه کنم. سوال اول این است که برای کشف ریشه های تاریخی مدرنیته چند سال باید به عقب برگشت؛ تحولات را باید از چه زمانی بررسی کرد تا بتوان به درستی مدرنیته را شناخت. به نظر می رسد بدون در نظر گرفتن حرکت تاریخ، یا درست تر، حرکت های تاریخ، نمی توان به درک عمیقی از مجموعه ی این بافت-تحولات رسید. سوال دوم اینکه در چنین مطالعه ی تاریخی ای، چه مواردی را باید مورد بررسی قرار داد، تحولات سیاسی-اجتماعی، نو آوری های فنی، دستاوردهای علمی، هنر، دیدگاه های فلسفی؟ کدام اولویت دارند.

در مورد سوال اول، با نگاهی به برخی مطالعات تاریخی انجام شده، بنظرم می رسد که برای چنین مطالعه ی تاریخی ای قرن 14 میلادی نقطه عزیمیت خوبی باشد. هر چند فکر می کنم احتمالا در بسیاری موارد برای درک بهتر برخی مفاهیم، نام ها و وقایع باید به زمان هایی پیشتر نیز بازگشت و چیزهایی را مورد واررسی قرار داد. درباره ی سوال دوم هم باید بگویم، چنانکه در یادداشت قبلی هم نوشته ام، به گمان من مدرنیته یک بافتار است، نمی توان بخشی را جدا از بخش های دیگر تحلیل کرد و شناخت. البته احتمالا هر کسی با توجه به مسیر مطالعه و احتمالا متاثر از علایق شخصی، برخی جهات را برجسته تر خواهد دید. در مورد من به احتمال زیاد فرهنگ، خصوصا فرهنگ ارتباط و رسانه موضوع برجسته تر خواهد بود.

شهرها، بافته های دنیای مدرن

noreply@blogger.com (Ho) — Sun, 28 Apr 2013 18:26:00 +0000

واژه ی مدرنیتی از واژه ی لاتین "مدرنوس" به معنی «لحظه ی حال» که در قرن پنجم میلادی برای اشاره به تمایز دوره ی جدید ِ مسیحیت از دوره ی پیشین پگان مورد استفاده قرار میگرفته، استخراج شده. اعتبار استفاده از واژه ی مدرنیتی را به شارل پی‌یر بودلر فرانسوی داده اند؛ در حقیقت اینجا از مدرنیتی دوباره برای تاکید بر یک انفصال تاریخی (پایان یک دوره و ورود به یک دوره ی جدید) استفاده شده است. بودلراعتقاد داشت وظیفه ی هنر این است که روح گذرا و ناپایدار و همواره در حال دگرگونی زندگی دراین دوره ی جدید را ثبت کند.

گسترش مفاهیم و جریان های فلسفی جدید با محوریت خرد انسان و اهمیت بکاربردن روش های تجربی برای کسب آگاهی به گسست معرفتی با کیهان‌شناسی ارسطویی و ایجاد علوم جدید، انقلاب صنعتی و تکنولوژی انجامید (جهانبگلو، 1384) تا انسان بتواند طبیعت را هرچه بیشتر مهار کند. باز هم متاثر از گفتمان فلسفی جدید، وقایع و تحولات اجتماعی-سیاسی، ساختار قدرت سنتی را برای همیشه تغییر دادند ومفاهیم جدیدی مثل گستره اجتماعی، اهمیت آرای عمومی و حقوق شهروندی پایه های آنچه را «مدرنیته ی سیاسی» می دانند تشکیل دادند. گسترش علوم و تغییرات اجتماعی-سیاسی به گسترش تولید و تجارت در مقیاس جهانی انجامید و منشا مفاهیم جدید در اقتصاد سیاسی از قبیل سرمایه داری شد. اشکال جدید رسانه و زیبایی شناسی با خود پدید آورد و منشا تحولات فرهنگی در گوشه گوشه جهان شد.

این «دوره ی جدید» را باید بصورت شبکه ی درهم تنیده ای از عناصر گوناگون درک کرد، چیزی شبیه به یک بافته ی رنگارنگ. اگر به گفته ی بودلر برگردیم و بدنبال راهی بگردیم که تحولات این بافته ی هزار رنگِ همواره در حال تغییر را ثبت کنیم، شاید مطالعه ی تحولات شهرها بهترین راه باشد. شهرها، خصوصا کلانشهرها بافته های دنیای مدرن هستند؛ اساسا روح شهر در عین ایستایی، تحول و حرکت است، چنانکه بودلرمی گوید گذرا و ناپایدار. خاصیت شهرها این است که این تحولات را رج به رج در خود ذخیره کرده اند، پارچه هایی که همچنان در حال بافته شدن هستند، با نقش هایی هر روز جدیدتر، رنگارنگ تر و پیچیده تر.

انقلاب چاپ و کلیسای کاتولیک

noreply@blogger.com (Ho) — Fri, 26 Apr 2013 17:39:00 +0000

از نیمه ی قرن 15 میلادی، کلیسای کاتولیک که قرن ها از مجرای ارتباط شفاهی - موعظه ها یا سرودهای مذهبی - و ارتباط تصویری - نقاشی ها یا شمایل ها - با مومنان در ارتباط بود، و برای حفظ استیلای خود از این رسانه ها با مهارت تمام بهره برده بود، انقلاب چاپ و ظهور رسانه ی جدید - ارتباط نوشتاری - را به صورت تهدیدی بالقوه برای قدرت خود میدید. البته نگاهی به انبوه جنگ ها و منازعات مذهبی در اروپای قرن های 15، 16 و17 میلادی نشان می دهد این احساس خطر ِ کلیسای کاتولیک چندان اشتباه هم نبوده؛ مهمترین دشمنان کلیسای کاتولیک - اومانیست ها و سردمداران نهضت اصلاح دینی آلمان- به تمامی از مواهب رسانه ی جدید برای مبارزه با کلیسای کاتولیک بهره جستند.

از اواخر قرن پانزدهم میلادی، کلیسای کاتولیک «فهرستی از کتاب های ممنوع» را منتشر می کرد که بواسطه ی بدعت آمیز، غیر اخلاقی و یا سحرآمیز بودنشان (بریگز و برک، 2009) مومنان از خواندن آن ها منع می شدند. کلیسا و دستگاه سانسور و دادگاه تفتیش عقایدش نه تنها بر چاپ کتاب ها، بلکه بر استنباط خوانندگان از کتاب ها نیز به سختی نظارت داشتند. معروف است ماموران تفتیش عقاید، آسیابانی ایتالیایی به نام منوچیو را به دلیل استنباط بدعت آمیزش از کتاب هایی که خوانده بود در آتش سوزاندند (همان).

تا پیش از انقلاب ِ چاپ، منتقدین کلیسای کاتولیک امکان برقراری ارتباط با مردم و گسترش آرا و عقایدشان را نداشتند، به همین سبب بسیاری از آن ها نمی توانستند جریان مقاومت جدی ای در برابر کلیسای کاتولیک به را ه بیاندازند، اما به مدد چاپ، مصلحین ومنتقدین دینی توانستند با خیل عظیمی ازمردم ارتباط برقرار کنند و آرای و عقایدشان را گسترش دهند. مارتین لوتر و «نهضت اصلاح دینی» او را می توان از مهمترین این جریان ها دانست که به مدد چاپ توانست آرا و عقایدش را به سرعت و در کستره ی وسیعی منتشر کند و جریانی اجتماعی بر ضد کلیسای کاتولیک به راه بیاندازد؛ در سال 1520، تنهادر یکی از شهر های آلمان 4 هزار نسخه از خطابه ی لوتر ظرف چند روز بفروش رفت. ظربه ی دیگری که انقلاب چاپ به کلیسای کاتولیک وارد نمود، از بین بردن هژمونی زبان لاتین و گسترش زبان های محلی بود؛ تا پیش از پیدایش چاپ، یافتن نسخه ای از انجیل به زبانی غیر از لاتین کار بسیار دشواری بود. چند دهه بعد تعداد بیشماری انجیل به زبان های محلی در دسترس مردم بود.

مبارزه چاپی با کلیسای کاتولیک به نوشتار محدود نبود. ارتباط تصویری که از مهمترین ابزارهای کلیسای کاتولیک برای برانگیختن احساسات مومنین و حفظ قدرت بود، با وجود چاپ به ضد خود تبدیل شده بود؛ از سال 1500 نقاشی های غیر مذهبی رواج پیدا کرده بود. چاپ تصاویر به گسترش آن ها کمک شایانی می کرد و همین به دشمنان کلیسا اجازه می داد از همان روش کلیسا- برانگیحتن احساسات با استفاده از تصاویر- بر ضد کلیسا استفاده کنند.

انقلاب چاپ، گذر از سنت ارتباط شفاهی

noreply@blogger.com (Ho) — Thu, 25 Apr 2013 17:18:00 +0000

گذر از سنت ارتباط شفاهی به ارتباط نوشتاری را یکی از نشانه های گذر از دنیای سنتی به دنیای مدرن می دانند. سنت ارتباط شفاهی در اشکال گوناگون آن، منابر مذهبی، ترانه های محلی، شایعه، گفتگوهای مردم کوچه و بازار و بسیاری نمودهای دیگر شیوه ی غالب ارتباط در دنیای سنتی بوده اند. البته ارتباط نوشتاری پیش از اختراع چاپ نیز بصورت متون دستنویس وجود داشته، اما گسترش انفجاری و توسعه ی آن تنها به مدد اختراع و پیشرفت شیوه های چاپ ممکن بود. البته چنانچه پژوهشگران رسانه اعتقاد دارند، همیشه پیدایش رسانه ی جدید لزوما رسانه ی قدیمی را یکسره ناپدید نمی کند؛ بلکه رسانه ی جدید و قدیمی با یکدیگر همزیستی و رقابت می کنند تا درنهایت تقسیم کار میان آنها صورت گیرد (بریگزو برک، 2009). به این صورت ظهور چاپ و غلبه ی ارتباط نوشتاری یکسره باعث از بین رفتن سنت های شفاهی نشد.

با توجه به بافت اجتماعی و فرهنگی دوره ی آغاز مدرن و قدرت مسیحیت در اروپای قرون وسطی، طبعا نخستین متون چاپی، متون مذهبی بودند. البته اساسا مواجهه ی کلیسای کاتولیک با انقلاب چاپ، مواجهه ای منفی بوده و آن را به عنوان خطری بالقوه برای قدرت اجتماعی-فرهنگی و طبعا سیاسی خود می دانستته و به شدت با آن می جنگیده. همچنین مواجهه ی قدرت های سیاسی با مقوله ی چاپ نیز یکسره از سر مهر نبوده؛ قدرت های سیاسی نیز ازمواهب چاپ برای گسترش و تثبیت دامنه ی قدرت خود بهره می بردند و همزمان به کنترل شدید آن برای از بین بردن آثار سوء مثل آگاهی مردم و گسترش دامنه اعتراضات میپرداختند.

در این میان، تبدیل شدن چاپ و نشر به یک صنعت و البته تجارتِ پول ساز را می توان اتفاقی نسبتا فرخنده دانست که به گسترش هر چه بیشتر فرهنگ چاپ کمک نمود. البته رونق و رکود این صنعت همیشه به بافت اجتماعی و گردش وقایع سیاسی-اجتماعی وابسته بوده ولی همزمان خود صنعت نشر را نیز می توان منشا بسیاری از تحولات به حساب آورد. توسعه ی صنعت نشر مستلزم بوجود آمدن «جامعه ی مصرف» محصولاتِ این صنعت بود و طبعا رقابت برای کسب درآمد بیشتر باید از مسیر هر چه بزرگتر شدن این جامعه ی مصرف میگذشت. به همین نسبت گسترش جامعه مصرف ِ صنعت نشر، با خود نتایج فرخنده ای دیگری نیز داشت؛ گسترش سواد خواندن و بعدتر نوشتن از مهمترین مقتضیات پیدایش جامعه ی مصرف نشر بود؛ بدون مشتریانی که سواد خواندن و نوشتن داشته باشند، این تجارت سود آوری ای نداشت. پیدایش اندیشه ی مالکیت فکری و گسترش فرهنگ کتابخوانی را نیز می توان از جمله ی این مواهب دانست. همچنین حرکت به سمت بازارهایی جدید، مثل آموزش و سرگرمی برای جلب مشتریانی بیشتر و کسب سود سرشار انحصار مذهبی - اخلاقی محتوای چاپی را نیز پایان داد و به مشتریان طلیعه هایی از دنیای نو را نشان داد.

پروژه ی فهم انسان مدرن

noreply@blogger.com (Ho) — Wed, 24 Apr 2013 12:19:00 +0000

فهم انسان به مثابه یک کل، شبیه به خواندن یک متن اینترنتی است. معمولا یک متن اینترنتی مملو از هایپرلینکهاست که بخشی از متن مورد نظر را به "فرامتن ها" خارج از متن اصلی متصل میکنند؛ ظاهرا این نوع متون را "هایپرتکست" میگویند. بدین قرار مطالعه دقیق یک "هایپرتکست" را می توان شبیه به یک پروژه دانست.
نزدیک به ده سال است که به مطالعه ی انسان شناسی مشغول هستم. چیزی که اساسا من را به مطالعه ی این علم جذب کرد علاقه شدید من به طبقه بندی زمانی و مکانی پدیده های فرهنگی و اجتماعی بود با انگیزه ی بدست آوردن درکی کل نگرانه (holistic) از انسان به عنوان موجودی واحد (گونه ای از سلسله ی حیوانات). چیزی شبیه به یک پروژه؛ پروژه ی فهم انسان.

طبعا لازم بود که تاریخ تکامل حیات بشر را که از میلیون ها سال قبل شروع می شد مطالعه کنم و متعاقبا به زمانی برسم نزدیک به دومیلیون سال قبل، که اجداد انسان توانستند نخستین ابزارهای سنگی را به عنوان تمهیدی برای مهار طبیعت و تطابق با محیط بسازند و اینگونه فرهنگ ها بوجود آمدند. پس از طی زمانی بسیار طولانی، بتدریج این تمهدات تنوع و پیچیدگی بیشتری پیدا کردند بطوریکه تقریبا از ده هزار سال قبل حیات اجتماعی انسان متراکم تر و با ثبات تر شد و جمعیت های انسانی دیگر در قالب جوامع زندگی می کردند و بتدریج تمدن ها بوحود آمدند.
هرچند از اینجا به بعد درک چیستی و چرایی تفاوت های فرهنگی و اجتماعی موضوع جذابی بود، اما همچنان در تمام این سال ها درک این تنوع و تفاوت در چهارچوب دینامیک اجنماعی-فرهنگی واحدی به مثابه یک کل (انسان) انجام شده؛ چیزی شبیه به یک هایپرتکست مرجع. در این میان البته بسیار هم پیش آمده که به هایپرلینک هایی برخورد کرده باشم و مدتی را صرف مطالعه ی آن نموده باشم، اما همیشه بعد از مدتی به متن مرجع (درک کل نگر از انسان) بازگشته ام.

اما هایپرتکستی هست که بواسطه ی حجم بسیار متراکم موضوعات، خودش به تنهایی معادل متن مرجع پیچیده و زمان بر به نظر می رسد و می توان آن را نه یک "فرا متن" بلکه متنی مجزا و جدید به حساب آورد و فهم آن را به عنوان پروژه ای جدید تعریف نمود و آن فهم مدرنیته است. وقایع و تحولاتی که طی مدت زمانی کمتر از 1000 سال گذشته متراکم شده اند را می توان در سنجه ای معادل تمام دوران های پیش از آن پیچیده و پر اهمیت دانست. البته هر چه این زمان به جلو آمده این تراکم هم بیشتر و هم پیچیده تر شده و هم آهنگ تغیرات شتاب بیشتری گرفته. بدین قرار می توانم بگویم که سرانجام پروژه ی مادر (یعنی درک انسان) در گرو انجام پروژه ی جدید (یعنی درک انسان مدرن) است. پروژه ای که تازه برای من شروع شده و شاید زمانی بیشتر از آنچه تا امروز صرف پروژه ی نخست شده را طلب کند.

مفاهیم بنیادی سایبرنتیک | سیستم، طبیعت نظام مند جهان

noreply@blogger.com (Ho) — Fri, 18 May 2012 11:09:00 +0000

می توان یکی از مهمترین مفاهیم بنیادی علم سایبرنتیک را، اعتقاد و ارتباط آن با «طبیعت نظام مند» جهان دانست؛ موضوع اصلی «به همپیوستگی» پدیده ها در جهان و ارتباط متقابل و تنگاتنگ چیزها با یکدیگر و مدل هایی است که شرح می دهند چطور این ساختار های گوناگونِ «به همپیوستگی» در جهان موجب پدید آمدن و ادامه ی حیات پدیده ها – از زیست بوم ها گرفته تا اجتماع های انسانی – می گردند. شاید اشاره به بخشی از یادداشت های آلفرد نورث وایت هد، فیلسوف و ریاضیدان انگلیسی ابتدای قرن بیستم، به درک ما از مفهوم بنیادی سیستم در علم سایبرنتیک کمک کند: " ایده ی «وجود مستقل» سوتعبیری است که برای قرن ها بر ادبیاتِ فلسفی سایه افکنده. چنین موجودیتی وجود ندارد؛ [بلکه] هر پدیده ای باید بواسطه رابطه تنگاتنگش با باقی کیهان شناخته شود" وایت هد (1929).

آلفرد نورث وایت‌هد ۱۸۶۱- ۱۹۷۴ ریاضیدان و فیبسوف انگلیسی

سایبرنتیک در پی توضیح و تشریح ساختمان «مداری شکل» جهان به عنوان یک «کل» است، این ساختمان مداری شکل هم در میان انسان ها – جوامع انسانی – هم در طبیعت و هم در رابطه میان انسان و جهان قابل تبیین است. شاید همین نگاه کل نگر در سایبرنتیک است که در نیمه دوم قرن بیستم و ابتدای قرن بیست و یکم، الهام بخش بسیاری از دانشمندان در شاخه های گوناگون دانش بشراز جمله دانشمندان علوم اجتماعی بوده است. در یادداشت های بعدی علاوه بر دیگر مفاهیم بنیادی سایبرنتیک، به برخی از این دانشمندان و تفکرات آن ها و میان رشته های ملهم از سایبرنتیک خواهم پرداخت.

ریشه شناسی «سایبر-»

noreply@blogger.com (Ho) — Mon, 14 May 2012 04:41:00 +0000

بحث در خصوص انسان شناسی سایبر را با خودِ واژه «سایبر- » و پیش از همه ریشه شناسی آن آغاز می کنم. واژه ی سایبر در حقیقت از واژه ی یونانی κυβερνητικός (kybernetes) به معنی سکان دار استخراج شده است. در پایان دهه 40 قرن بیستم میلادی، نوربرت وینر، ریاضیدان آمریکایی در دانشگاه ام آی تی، برای نخستین بار با استفاده از پیشوند «سایبر» به مفهومی جدید و متعاقبا علم میان رشته ای «سایبرنتیک» اشاره کرد. در حقیقت این استفاده از پیشوند سایبر، به یکی از موضوعات بنیادین علم سایبرنتیک، یعنی شناخت «ماهیت کنترل» – در/ میان انسان، جهان و ماشین – ارتباط دارد. (در یادداشت های بعدی درباره ی سایبرنتیک خواهم نوشت).

نوربرت وینر 1894- 1964 ریاضیدان آمریکایی، و یکی از تاثیر گذار تارین دانشمندان قرن بیستم

در نیمه دوم قرن بیستم، ایده ی سایبرنتیک الهام بخش بسیاری از دانشمندان، متفکران و نظریه پردازان بود که ملهم از آن مفاهیم جدیدی با استفاده از مفهموم سایبرنتیک و ترکیب های جدیدی با پیشوند سایبر- بوجود آوردند؛ این استفاده همچنان ادامه دارد. البته امروز خصوصا در عرصه عمومی، سایبر و حتی گاهی خود سایبرنتیک، به تکنولوژی های نوین ارتباطات الکترونیکی تقلیل می یابد.

برای نمونه استفاده از پیشوند سایبر بعدها به ادبیات هم کشیده شد. از ابتدای دهه ی هشتاد قرن بیستم به بعد ژانری از رمان های علمی- تخیلی با عنوان سایبر-پانک بوجود آمد که تم اصلی آن تکنولوژی های نوین ارتباطات و اطلاعات، خصوصا اینترنت است. ویلیام گیبسون یکی از نویسنده های شناخته شده ی این ژانر ادبی در رمان معروف خود با نام Neuromancer که در سال 1984 به چاپ رسید، برای نخستین بار ترکیب «فضای سایبر» را بکار برد.

انسان شناسی سایبر | مدخل

noreply@blogger.com (Ho) — Fri, 04 May 2012 13:39:00 +0000

انسان‌شناسی سایبر (Cyberanthropology) یکی از زیر شاخه های انسان شناسی فرهنگی-اجتماعی است که طی سال های اخیر و همزمان با توسعه ی فن آوری های جدید مثلا فن آوری اطلاعات (Information Technology) وفن آوری های زیستی (Bio-Technology) در حال تکوین است. مانند بسیاری دیگر از مطالعات میان رشته ای و همینطور دیگر زیر شاخه های انسان شناسی، تعیین قلمروی دقیق موضوعات مورد پژوهش در انسان شناسی سایبر نیز کار دشواری بنظر میرسد؛ چرا که تعاریف بسیار گوناگونی برای خود واژه «سایبر» وجود دارد (درباره ی خود واژه ی سایبر و ریشه شناسی آن در یادداشت های بعدی خواهم نوشت).

در فرهنگِ زبان فارسی، بجای واژه سایبر گاهی عبارت «فضای مجازی» استفاده می شود که در حقیقت بیشتر به اینترنت اشاره دارد. درحالی که در زبان انگلیسی، واژه سایبر شامل دامنه وسیع تری از پدیده ها است که اینترنت تنها بخشی از آن هاست. بنابراین، مادامی که واژه مناسبی از نظر علمی برای سایبر در زبان فارسی ابداع نشده است، من از همان واژه سایبر استفاده خواهم کرد.

مجموعه یادداشت هایی که اینجا منتشر می گردند، تلاشی برای شناساندن بیشتر این شاخه از مطالعات انسان شناختی، معرفی آثار تاثیر گذار، و منابع ادبیات تحقیق برای علاقمندان به این حوزه از مطالعات انسان شناختی است.

noreply@blogger.com (Ho) — Tue, 15 Nov 2011 12:52:00 +0000

یک | در هر چهار زمینه حرفه ای مورد علاقه من، (انسان شناسی، عکاسی مستند، فیلمسازی مستند و روزنامه نگاری) «روایت» نقش محوری دارد.

دو | جنس «روایت» و تکنیک روایتگری در هر یک از این چهار زمینه حرفه ای با دیگر زمینه ها متفاوت است؛ در عین حال شباهت مهمی نیزبین این انواع روایتگری وجود دارد و آن اهمیت «واقعیت عینی» در همه این روایت هاست. بطورکلی هر چه نزدیک تر شدن به «واقعیت عینی» را می توان مبنایی برای اندازه گیری میزان موفقیت روایت در این زمینه های حرفه ای به حساب آورد.

سه | یک «روایت» را می توان به صورت یک کلیت متشکل از تعداد زیادی اجزاء در نظر گرفت، چیزی شبیه به یک پازل؛ یک پازل را در نظر بگیریم، «تصویری بزرگ» و «مشخص» از کنار هم قرار گرفتن تعداد زیادی قطعه با ترکیبی «خاص» ساخته می شود. این قطعات کرچه به تنهایی تصویر «مشخصی» را نشان نمی دهند، اما بخشی از یک کلِ کاملا «مشخص» هستند.

چهار | بدین قرار برای «کشف» * یک روایت ما با حداقل سه مسئله اساسی مواجه هستیم؛ اول یک تصویر بزرگ مشخص، دوم از قطعات کوچکتری که در کنار هم این تصویر بزرگ تر را می سازند و سوم با «ترکیب خاص» کنار هم قرار گرفتن قطعات کوچکتر که منجر به ساخت «تصویر بزرگ» می شود.

پنج | من برای راحتتر شدن اشاره به این قطعات کوچک یک روایت، عنوان «فریم» را برایشان در نظر گرفته ام؛ بدین قرار یک «فریم» در یک روایت به قطعات کوچکی از یک روایت اطلاق می گردند که با در کنار هم قرارگرفتنشان (البته با ترکیبی خاص) کلیت و تصویر بزرگ «روایت» ساخته می شود. برای «کشف» یک روایت باید هر «فریم» را بصورت جداگانه و بدقت «کشف» نمود.

شش | خود این «فریم» ها، از حیث جنس اجزاء تشکیل دهنده شان دوباره به اجزاء کوچکتری تقسیم می گردند؛ یک فریم، اعم از اینکه یک فریم تصویری (در عکاسی و فیلمسازی مستند) یا یک فریم نوشتاری (در انسان شناسی و روزنامه نگاری) باشد، ممکن است اجزا کوچکتری را در بر داشته باشد: مثلا انسان، فضا ، زمان، شی و الخ.

هفت | به همین ترتیب می توان این مسیر تقسیم اجزا به اجزا کوچکتر را آنقدر ادامه داد تا در «کشف» هر فریم به کوچکترین جزء رسید، زمانی که دیگر نتوان آن را به اجزا بیشتری تقسیم نمود. اما سودمندی این عمل چیست؟ مهمترین نتیجه و سود این عمل بالابردن میزان دقت «کشف» فریم هاست؛ هر چه در مسیر «کشف» فریم های یک روایت با دقت و وسواس بیشتری این عمل صورت پذیرد، نتیجه دقیق تر خواهد بود. بدین صورت مثلا می توان «انسان» را به عنوان یکی از اجزا بالقوه یک فریم به اجزا کوچکتری تقسیم نمود: خصوصیات (عمومی یا منحصر بفرد) یک انسان یا چند انسان یا یک گروه از انسان ها، روابط انسانی، موقعیت های انسانی و الخ. یا همینطور فضا؛ فضای طبیعی (کوه، دریا، جنگل، بیابان) یا فضای انسانی ( شهر، روستا، راه، یا حتی فضای مجازی) ، صداهای موجود در یک فضا، بوی یک فضا و غیره.

هشت | مسئله «کشف» فریم ها، تنها یکی از سه مسئله اصلی در ساختار یک روایت بود؛ دو مسئله دیگر بر می گردد به «تصویر بزرگتر» یک روایت. حتی باید گفت خود مسئله کشف فریم ها نیز بطور اجتناب ناپذیری با این مسئله مرتبط است (چگونه بدون داشتن «تصویر بزرگ» یک روایت می توان فریم های آن را کشف کرد؟ شبیه به اینکه چطور بدون در اختیار داشتن تصویر نهایی یک پازل به ترکیب خاص قطعات را کشف نمود؟) نکته اینجاست که «تصویر بزرگ» یک روایت، متعاقب کشف «فریم ها» بدست می آید؟ یا پیش از «کشف فریم» ها باید «تصویر بزرگ» را در دست داشت؟

نه | منطق خاص چیدمان و ترکیب فریم های یک روایت نیز همینطور است؛ بدون داشتن «تصویر بزرگ» روایت، چطور می توان به منطق خاص ترکیب فریم ها پی برد؟

* بدلیل اهمیت «عینیت» در این نوع روایتگری نمی توان از واژه «خلق» استفاده نمود، زیرا خلق اشاره به امر ذهنی راوی دارد. هر چند بدلیل وجود فیلتر راوی، همیشه و با هر میزان تلاش برای جلوگیری از نفوذ دهنیت راوی، وا هیچگاه به امر عینی محض نخواهیم رسید، اما استفاده از واژه «کشف» نشان رویکردی است که از مداخله امر ذهنی در مسیر روایتگری اجتناب می کند.

نقش محوری «روایتگری» در حیات حرفه ای من

noreply@blogger.com (Ho) — Wed, 09 Nov 2011 19:46:00 +0000

نقش محوری و اهمیت «روایت کردن» در زندگی حرفه ای من ( چه در انسان شناسی، چه در روزنامه نگاری، چه در عکاسی و چه در مستند سازی)، در همه این زمینه های حرفه ای «روایتگری» نقش تعیین کننده و محوری دارد.

هر چند اساسا جنس «روایت» و طبعا نوع روایتگری در هر کدام از این زمینه های حرفه ای با دیگری تفاوت دارد، اما یک نقطه اشتراک بین همه انواع روایت در این زمینه های حرفه ای وجود دارد و آن اهمیت «حقیقت» است؛ در همه این چند حوزه ، روایت ها، روایت هایی حقیقی و بازتاب عینیت هایی در دنیای واقعی انسان ها هستند. این نوع روایتگری نهایت موفقیت خود را در هر چه بیشتر «عینی شدن» می داند ، برعکس نوع روایتگری ای که مثلاً یک رمان نویس بکار می برد و خود را لزوما ملزم و محدود به حقایق عینی نمی داند و گاهی از ذهنیت خود نیز استفاده می کند.

البته باز هم موافقم که دستیابی به روایتی عینی محض تقریبا غیر ممکن است، زیرا همیشه میان این حقیقت محض و روایت واسطه ای وجود دارد؛ البته چیستی این واسطه - انسان شناس، روزنامه نگار، عکاس یا مستند ساز- نیز در میزان این فاصله از «حقیقت عینیی» تاثیر گذار است.

اما چطور باید یک ماجرای واقعی ، یا یک حقیقت عینی را روایت کرد؟ اجزاء یک روایت چیست؟ چطور می توان متوجه بود که میان اجزاء روایت واقعا رابطه ای که راوی ادعا می کند وجود دارند؟

«فرد» به مثابه یک «کلیت فرهنگی»

noreply@blogger.com (Ho) — Mon, 07 Nov 2011 09:25:00 +0000

معمولا ما انسان ها را بر اساس شباهت هایی، طبقه بندی می کنیم؛ زن یا مرد، شرقی یا غربی، شهری یا روستایی، متجدد یا سنتی، ثروتمند یا فقیر، تحصیلکرده یا کم سواد، مذهبی یا غیر مذهبی، مسلمان یا مسیحی، ترک یا فارس، ایرانی، اصفهانی، اهل فلان محله و غیره. گاهی هم برای اشاره به شباهت گروهی از انسان ها، آگاهانه یا بر جسب عادت از تعابیری استفاده می کنیم که در عرف اجتماعی مان بار منفی ای دارند.

ما خودآگاه یا ناخودآگاه تلاش می کنیم برای اثبات صحت این انواع طبقه بندی، شواهدی و شباهت هایی نیز بیابیم (یا حتی گاهی بسازیم) و بر اساس معیار هایی، برای این گروه ها ارزش گذاری کنیم و بر مبنای این نظام ارزش گذاری نوع روابطمان با افراد متعلق به هر گروه را تنظیم کنیم؛ مثلا از خلال نظامی نشانه شناختی و با استفاده از سمبل هایی، «تعلق» مان به گروه هایی که با ارزش تر میدانیم و «تمایزمان» را از افراد متعلق به گروه های دیگر را به خودمان و به دیگران اثبات می کنیم.

گاهی برای اشاره به این طبقه بندی ها، ما از پیشوند «فرهنگ» استفاده می کنیم؛ یعنی بواسطه درک (یا تصور) وجود شباهت هایی در باور و رفتار گروهی از انسان ها، آن ها را متعلق به یک «کلیت فرهنگی» در نظر می گیریم و مثلا می گوییم «فرهنگ اسلامی» ، «فرهنگ ایرانی» ، «فرهنگ روستایی» یا «فرهنگ تهرانی» ، «فرهنگ پایین شهری » یا «فرهنگ بالا شهری» ...

حتی در صورت اجتناب از ارزش گذاری و تبعات ناشی از آن، تا چه اندازه این طبقه بندی ها واقعاً اعتبار دارند؟ هر «فرهنگ» را تا چه حد باید کلیتی یکپارچه در نظر گرفت؟ "حد و مرز پیرامون فرهنگ ها" را چگونه می توان تشخیص داد؟ سوالاتی اساسی که انسانشناسان در مواجهه با مفهوم «فرهنگ» از خود می پرسند.

با این مقدمه سوالی که این روزها ذهن من را درگیر کرده را طرح می کنم؛ در دنیایی بشدت «سیّال» ، چگونه می توان بر اساس برخی شباهت ها ( یا تصور شباهت ها) انسان ها را در قالب یک یا چند «کلیت فرهنگی» محدود نمود؟ آیا تلاش ما برای اثبات درستی نظام طبقه بندی مان باعث نمی شود ما دچار «خطای دید» شویم و بواسطه پیش فرض تعلق به یک «فرهنگ»، رفتار ها یا یاورهایی اساسا بی ربط را شبیه به هم فرض کنیم؟ آیا این باعث نمی شود ما نقش «عاملیت فرد» را کمرنگ کنیم؟

تا چه حد «فرد» را می توان به تنهایی به مثابه یک «کلیت فرهنگی» به حساب آورد؟ آیا می توان تصور کرد که انسان شناسی به جای پرداختن به گروهی از انسان ها ، یک «فرد» را به عنوان یک «کلیت فرهنگی» مستقل مورد مطالعه قرار دهد و یا به سنت دیرینه اش (مقایسه فرهنگ ها) دو فرد را به عنوان دو کلیت فرهنگی مجزا و مستقل مطالعه کند؟

گیاه شناسی قومی چیست؟

noreply@blogger.com (Ho) — Sat, 24 Jul 2010 10:12:00 +0000

گیاه شناسی قومی ( ethnobotany ) بر گرفته از نام دو علم مردم شناسی ( ethnology ) و گیاه شناسی ( botany ) است و چنانچه از نام آن می توان دریافت علم مطالعه روابط انواع گیاهان و زندگی و فرهنگ انسان ها است. گیاه شناسی قومی یکی از سه زیر شاخه اصلی زیست شناسی قومی ( ethnobiology ) است. هدف اصلی گیاه شناسیان قومی ثبت ، توصیف و تشریح روابط پیچیده میان فرهنگ ها و گیاهان است و نخستین هدف آنها یافتن پاسخ برای این سوالات است که فرهنگ های گوناگون چگونه از گیاهان مختلف استفاده می کنند؟ آن ها چگونه گیاهان را طبقه بندی می کنند؟ و هر یک چه ادراکی از گیاهان دارند؟

این روابط (انسان – گیاه) در زمینه های مختلفی وجود دارند مثلا روابط انسان و گیاهان به عنوان خوراک ، به عنوان دارو ، به عنوان ابزاری برای پیشگویی ، به عنوان بخشی از دستگاه هستی شناسی ، به عنوان ابزرای برای تهیه رنگ یا به عنوان بخشی از یک اثر هنری ، به عنوان بخشی از مصالح ساخت خانه ، به عنوان واحد مبادله و یا پول ، به عنوان لباس ، در ادبیات ، به عنوان بخشی از مناسک و دیگر ابعاد زندگی اجتماعی و فرهنگی انسان ها.

زیست شناسی قومی چیست؟

noreply@blogger.com (Ho) — Wed, 21 Jul 2010 08:05:00 +0000

زیست شناسی قومی (ethnobiology) یکی از زیر شاخه های علم انسان شناسی است که به مطالعه روابط میان فرهنگ انسان ، زندگی گیاهان و جانوران و اکوسیستم ها از گذشته دور تا به امروز می پردازد. دانشمندان این علم رابطه " انسان - زندگی جانوران و گیاهان - محیط " را در طول زمان و در میان فرهنگ های گوناگون مورد مطالعه قرار می دهند تا پاسخی برای دو سوال بنیادین این علم بیابند : فرهنگ های گوناگون چگونه از طبیعت استفاده می کنند؟ و فرهنگ های گوناگون چه درکی از طبیعت دارند؟ در آغاز پاسخ این سوالات در غالب مطالعات مردمنگارانه کلاسیک قرن نوزدهم و به عنوان بخشی از یک مطالعه یافت می شد ، اما امروز زیست شناسی قومی به عنوان یک علم مستقل با زیر شاخه های خود شناخته می شود. مهمترین زیر شاخه های زیست شناسی قومی، گیاه شناسی قومی (ethnobotany) ، جانورشناسی قومی (ethnozoology) و بوم شناسی قومی (ethnoecology) هستند.

این علم به طور کلی شامل سه حوزه تحقیق است :

الف) حوزه اقتصادی که به مطالعه چگونگی بهره مندی انسان های مختلف از طبیعت می پردازد.

ب) حوزه شناختی که به مطالعه چگونگی شناخت و ادراک انسان ها از طبیعت می پردازد.

ج) حوزه بوم شناختی که به مطالعه تاثیرات متقابل انسان بر اکوسیستم های اطرافش می پردازد.

همچنین می توان موضوعات تحقیق در این علم را به صورت زیر طبقه بندی نمود:

نحوه استفاده از حیات

زیست شناسان قومی فرهنگ های گوناگون را مطالعه می کنند تا دریابند در هر فرهنگی چه گونه هایی از حیات (جانوران و گیاهان) و به چه منظوری استفاده می شوند ، چه روش هایی برای بهره مندی از این گونه های حیات بکار برده می شود ، دلیل انتخاب این گونه های حیات چیست و مفهوم سمبلیک این گونه های گیاهی وجانوری در آن فرهنگ چیست.

طبقه بندی حیات

فرهنگ های گوناگون گونه های زیستی پیرامون خود را به صورت های گوناگون طبقه بندی می کنند. زیست شناسان قومی نام های بکاربرده شده برای گونه های زیستی در فرهنگ ها گوناگون را ثبت می کنند و همچنین تلاش می کنند تا درک درستی از ساختار طبقه بندی حیات در هر یک از فرهنگ ها را بیایند و به مقایسه آن ها بپردازند.

اهمیت اخلاقی و هستی شناختی حیات

همه فرهنگ ها از گذشته تا به امروز به دنبال یافتن موقعیت خود در جهان هستی و یافتن پاسخ برای سوالاتی مانند این هستند که " هستی چگونه پدید آمده است؟ " ، " چه زمانی و چگونه انسان بوجود آمده است؟ " ، "نحوه عمل درست از نظر اخلاقی چیست؟" و " چه حقایقی ماوراء زندگی انسان وجود دارند؟" . پاسخ به این سوالات و دلایلی که برای پاسخ به این سوالات یافت می شود ساختار هستی شناسی و اخلاقی هر فرهنگی را شکل می دهد. زیست شناسان قومی تلاش می کنند تا با شناخت این ساختارهای هستی شناختی و اخلاقی رابطه محیط طبیعی و همچنین جایگاه عناصر طبیعت در این ساختار هستی شناختی و اخلاقی را بیابند.

دانش زیست محیطی سنتی

برای ادامه حیات در یک محیط طبیعی انسان ها باید ویژگی های محیط طبیعی خود را بشناسند . فرهنگ های گوناگون به طور سنتی آگاهی پیچیده و ماهرانه ای از محیط طبیعی ای که در آن زندگی می کنند دارند. زیست شناسان قومی تلاش می کنند تا با این شناخت سنتی فرهنگ های مختلف از محیط طبیعی پیرامونشان آشنا شوند ، و به جهت اهمیت یافتن بحث حقوق معنوی در سال های اخیر این گروه از مطالعات زیست شناسی قومی با سوالاتی اخلاقی مواجه هستند.

بازماندگان محترم ، لطفا جنازه من را به دریا بسپارید

noreply@blogger.com (Ho) — Tue, 05 Jan 2010 13:30:00 +0000

امشب عکس قرار دادن جنازه ای در قبر را دیدم . مرگ به خودی خود برایم چندان موضوع وحشت انگیزی نیست ، شاید به این خاطر که هنوز واقعا احساسش نکرده ام، ولی دیدن این تصویر احساس خفگی و ترس وحشتناکی درونم ایجاد کرد. فکر می کنم این که جنازه ام داخل فضای تنگی پر از حشرات مختلف و بدون هیچ امکان حرکتی قرار بگیرد ، بعد هم برای اینکه بازماندگان مطمئن بشوند جنازه دیگر امکان فرار ندارد کلی سنگ و خاک دور آن بریزند و جای جنازه را محکم کنند، روضه ، بوی گند گلاب ، گریه احتمالا ، و بعد هم خداحافظ ، خیلی گزینه وحشتناکی است . من ترجیح میدهم جنازه ام به دریا انداخته شود ، اول اینکه جنازه امکان حرکت و شناور شدن که احساس مطلوبی است دارد ، دوم هم خود دریا هم موجودات زیر آب خیلی زیباتر از گزینه قبر هستند ، سوم از آن جایی که دو سوم بدن انسان را آب تشکیل می دهد فرآیند تجزیه راحتتر صورت می گیرد ، چهارم صدای موسیقی دریا به مراتب از صدای فالش مداح ها بهتر است پنجم وقتی بازماندگان محترم هوای از دست داده خود را کردند به جای بهشت زهرا می توانند مثلا به کیش سفر کنند که به جز تجدید دیدار با این مرحوم موجب انبساط خاطرهم خود آنها و هم این مرحوم خواهد بود در ضمن می توانند به جای حلوا غذای دریایی میل کنند ( جای این مرحوم را هم خالی بفرمائید) . بدین قرار بعد از این اساسا از مراسم بعد از مرگ هراسی نخواهم داشت و تا اینگونه باشد از بازماندگان محترم درخواست می کنم ، لطفا جنازه من را به جای سپردن به سوسک ها و مورچگان به دریا بیندازید.

بازنمایی فرهنگ به کمک محور مختصات سه بعدی

noreply@blogger.com (Ho) — Wed, 29 Jul 2009 10:38:00 +0000

آنچه در پی خواهد آمد ، ایده ای است جهت بازنمایی انتزاعی پدیده ” فرهنگ ” به کمک دستگاه محور مختصات فضایی (در اینجا سه بعدی) . فرض اصلی آنست که آنچه آن را فرهنگ می نامیم شبکه ای است از نقاط مرتبط با یکدیگر، در یک وضعیت سه بعدی .در این فرض هر یک از این نقاط ، در حقیقت واحدهای تشکیل دهنده یک پدیده فرهنگی هستند ومختصات آنها بر روی محور مختصات با سه شاخص (x,y,z) بدین صورت تعیین می گردد:

x: متغیری است وابسته به مادی ای که به وسیله انسان از وضعیت طبیعی خود خارج شده است

y: متغیری است وابسته به میزان پیچیدگی پدیده های غیرمادی مربوط به انسان تغییر مادی

z: متغیری است وابسته به فردیت انسان هایی که در تغییر ماده به پدیده ی فرهنگی دهیل هستند

محور مختصات سه بعدی

هر پدیده فرهنگی بطور سیستماتیک با پدیده های فرهنگی دیگردر ارتباط است و این ارتباط سیستماتیک کلیتی دینامیکی* بوجود می آورد که آن را فرهنگ به مثابه یک کل یا سیستم می شناسیم . بدین ترتیب این سیستم (فرهنگ ) از جزء به کل ماهیتی بدین قرار دارد : الف) واحدهای تشکیل دهنده یک پدیده فرهنگی (ب) پدیده فرهنگی (ج) سیستم، در واقع اینجا یک کلیت فرهنگی.

راه حلی که برای یافتن دقیق نقاط بر روی محور مختصات به نظرم آمده استفاده از زبان است. بدین معنا که در هر پهنه فرهنگی زبانی برای چیزی – مادی یا غیر مادی – واژه ای وجود دارد . بهره گیری از واژه های مورد استفاده در یک پهنه فرهنگی زبانی، روشی است که بتوانیم به کل بضاعت این پهنه فرهنگی در خصوص واحدها (نقاط مفروض در محور مختصات) پی ببریم و با طبقه بندی و جایگزاری آنها بر روی محور مختصات شکل سه بعدی آن فرهنگ را بازنمایی کنیم .

زبان به عنوان یک پدیده فرهنگی شامل نقاطی ( واژه ها) مرتبط است . وضعیت این نقاط بر روی محور مختصات درخصوص شاخص اول (x- وجه مادی) ، متغیری است وابسته به میزان تغییر در ” صوت ” که پدیده ای مادی است ، زیرا واژه از تغییر نطام مند اصوات پدید می آید .

تغییردراصوات برمبنای قراردادی است که ریشه در y- شاخص دوم ، یعنی وجه غیر مادی زبان دارد . بدین ترتیب از خلال فرآیند ادراک جمعی ، قرارداد و تولید واژه ، دروجه مادی یعنی "صوت "تغییراتی قراردادی ایجاد می شود . لازم است توجه داشته باشیم که خود مقوله ادراک در فرآیندی برگشتی از تغییرات پیشین در اصوات تاثیرخواهد پذیرفت.

نهایتا نوع استفاده افراد از واژه ها که از هر دو شاخص قبلی تاثیر گرفته و هم در عین حال متقابلا بر هر دو این شاخص ها تاثیر گذار است وضعیت متغیر سوم یعنی(z) را تعیین می کند.

اگر در نقد این فرض ، به واحدهای از یک پدیده فرهنگی (یعنی به واژه هایی) اشاره گردد که ماهیتی کاملا غیر مادی دارند مثلا باور یا ارزش ، و گفته شود که تغییر هیچ ماده ای در خصوص آن ها متصور نیست ، پاسخ این خواهد بود: به جهت اینکه تعلق این نقاط به شبکه ای از نقاط به هم مرتبط ، پیش شرطی است که آنها را به عنوان واحد فرهنگی بشناسیم ، به راحتی میتوان نقطه ای را در محور مختصات فرض کرد که مثلا X آن صفراست ودر عین حال به شبکه تعلق داشته باشد.

* لازم است به ماهیت دینامیکی این شبکه هم اشاره شود . مختصات نقاط و ساختار شبکه ارتباطی نقاط در عین ایستایی ، همواره دارای تغییراتی هستند و این عامل دینامیک فرهنگ است .

noreply@blogger.com (Ho) — Thu, 16 Jul 2009 21:01:00 +0000

این پست صرفا جنبه ثبت دارد . بالاخره فوق لیسانس تمام شد . چند روز پیش موقع دفاع پایان نامه کسی از من پرسید مهمترین چیزی که در این دوسال از انسان شناسی آموخته ای چه بوده ؟ پاسخ من به او این بود ، " نسبیت گرایی فرهنگی "، به او گفتم من امروز عمیقا به نسبیت گرایی فرهنگی اعتقاد دارم و این مهمترین چیزی است که من در این دوره آموخته ام . این دوره فرصتی بود برای مطالعه وجوه نظری فرهنگ ، چیزی که خودم اسمش را " فرهنگ محض" گذاشته ام .

نصیحتی از پدرم یا مانیفست تغییر

noreply@blogger.com (Ho) — Sun, 29 Mar 2009 11:20:00 +0000

شطرنج بازی کردن تنها تکان دادن مهره ها نیست .

هیچ

noreply@blogger.com (Ho) — Sat, 29 Nov 2008 21:58:00 +0000

از دست انسان، این موجود ملال آور دیوانه خسته شده ام ، کاش می توانستم به جای انسان به چیز دیگری فکر کنم ! قرار است چه بیامورم از انسان، قرار است از میان همه این صفحات چه را بدانم درباره اش ؟ از انسان خسته شده ام