solostream

Biyometrik Verilerin Korunması

2021-05-18T21:15:00.002+03:00

Merhaba;

Biyometrik Verilerin Korunması adlı makalem, Bilişim Hukuku Güncel Sorunlar II adlı kitapta yayımlandı. Kitapta, bilişim hukuku ile ilgili kıymetli diğer pek çok makale de var.

Makale önsözü ve linki aşağıda 😊 :

Teknolojinin gelişmesi ile birlikte günlük hayatta gerçekleştirilen tüm işlemler, bir bir dijital dünyaya taşınmaktadır. Dijital dünyada, bireylerin kimliklerinin tanımlanması ve doğrulanmasında biyometrik yöntemlerin kullanılmasına giderek daha çok başvurulmaktadır. Biyometrik yöntemler, sunulan hizmetlerin kalitesini arttırarak hayatımızı kolaylaştırsa da bünyesinde büyük riskler barındırmaktadır. Bunun nedeni, biyometrik verilen kişiye has ve eşsiz olmasının yanında bu verilerin genellikle ömür boyu değişmeden aynı kalmasıdır. Bir kez ifşa olan veya başkalarınca öğrenilen bu bilgilerin, mahremiyeti ve özel hayatın gizliliğini önemli ölçüde zedelemesi ve dolayısıyla kişiyi toplum hayatında zor durumda bırakması kuvvetle muhtemeldir.

Niteliği dolayısıyla yüksek risk içeren biyometrik veriler, genel nitelikli verilere göre daha sıkı kurallarla korunmaktadır. Özel nitelikli veri olarak kabul edilen bu verilerin işlenmesi, kural olarak yasaktır. İşleme faaliyeti, ancak ilgili düzenlemelerde yer alan hukuka uygunluk nedenlerine istinaden ve yine ilgili düzenlemelerde yer alan ilkelerin ışığında gerçekleştirilebilir.

Kitaba eriş

KİŞİSEL SAĞLIK VERİLERİNİN KORUNMASI

2021-05-18T00:44:00.000+03:00

Selamlar,

Hacettepe Üniversitesi Özel Hukuk alanında yaptığım yüksek lisans tezinin kitaplaşmış hali Yetkin Yayınevinden çıktı. Hatta çıkalı baya da oldu. Aşağıda önsöz ve link :

Bilgi merkezli dijital bir çağa geçmiş olmamız itibarı ile kıymeti eskisine kıyasen muazzam bir biçimde artmış olan bir kavram var artık hayatımızda: kişisel verilerimiz. Milyonlarca insanın verilerini dakikalar içerisinde analiz edebilen yapay zeka da işin içine girince kişisel verilerimizin kıymeti daha da atmış bulunmakta. Bunun üstüne bir de biyoteknoloji alanında yoğunlaşan ve kişisel sağlık verileri ile beslenen ar-ge projelerini eklersek, kişisel sağlık verilerinin paha biçilmez olduğunu söylemek abes olmayacaktır.

Kişisel sağlık verilerimiz kendimize ait en mahrem bilgilerimizi ihtiva etmesi nedeniyle de önemli ve kıymetli. Bu verilerin hukuk düzenince yeterli ölçüde korunamaması ayrımcılığa uğrama, temel hak ve hürriyetlerin istifade edememe ve insan onurunun zedelenmesi gibi kokutucu sonuçlar doğurabilir. Korona virüs (Covid-19) pandemisi, söz konusu korkutucu neticelerin gerçekleşmesi ihtimalini daha da arttıracaktır. Önümüzdeki yıllarda otoritelerce yoğun bir işleme faaliyetine girişileceği kuvvetle muhtemel. Çözüm ise kişisel sağlık verilerinin korunması hukukunun gerek teoride gerekse pratikte güç kazanmasını sağlamaktır.

Söz konusu eserin; kişisel sağlık verilerinin hangi ilkeler ışığında ve hangi hallerde hukuka uygun olarak işlenebileceği, söz konusu ilkelere ve hallere aykırılık içeren işleme faaliyetlerine karşı bireylerin hangi haklara sahip olduklarını ve özel hukuk bağlamında ne tür yasal başvuru yollarına başvurabileceklerini göstermesi açısından faydalı olacağını ümit ediyorum.

Kitaba eriş

HUKUKİ -IV

2020-08-04T11:38:00.005+03:00

YARGI BAĞIMSIZLIĞI

Hukuk devleti olduğu iddiasında olan her devletin, yargı erkinin bağımsız ve tarafsız olması olmazsa olmaz bir gerekliliktir. Yargısı bağımsız olmayan bir milletin devlet olarak varlığı mümkün değildir. Bundan dolayıdır ki, yargı bağımsızlığını tam olarak tesis etme noktasında pek çok devletce ve uluslararası komisyonlarca, evrensel birtakım kurallar ve mekanizmalar öngörülmüştür.

Venedik Komisyonu’nun yargı bağımsızlığının sağlanması noktasında görüşleri kıymetlidir. Komisyon’un yargı erkinin yasama ve yürütme erkinden bağımsızlığının sağlanması, ayrıca yargının kendi içinde bağımsızlığın tesisi, yargı bağımsızlığının anayasal düzeyde güvence altına alınması, yargıçların tayin ve terfilerinde şeffaflık ve öngörülebilirlik, yargı mensuplarının görev süreleri ve yerleri bakımından güvence altına alınmaları, yargının bütçesi ve yargıçların maaşı, yargının uygunsuz dış faktörlerden korunması, davaların tevzi, yüksek yargı konseyinin teşekkülü ve yapısı konularında beyan ettiği görüş, ilke ve kurallar yargı erkinin tam anlamıyla bağımsızlığını sağlama konusunda oldukça mühimdir.

Yargı bağımsızlığının temelini oluşturan birtakım unsurlar mevcuttur. Hakimin şahsi olarak bağımsızlığı ve tarafsızlığının sağlanması bunlardan biridir. Bunun sağlanması için evrensel kabul görmüş kurallar geliştirilmiştir. Mahkemelerin ve yargı örgütün de bağımsız olması gerekmektedir. Yargı erkini temsil eden yüksek bir yargı kurulunun oluşumu, yapısı ve işleyişi ise yargı bağımsızlığının olup olmadığı konusunda turnusol kağıdı vazifesindedir.

Bu çalışmada ilk bölümde, hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı tanımlarına yer verilmiştir. İkinci bölümde Venedik Komisyonu’nun yargı bağımsızlığına ilişkin raporu dolayısıyla Komisyon’un görüşleri değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde yargı bağımsızlığının temelini oluşturan hakimin, mahkemelerin ve yargı örgütünün bağımsızlığı incelenmiştir. Son bölümde ise Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yapısı, görev ve yetkileri üzerinde yapılan değişiklikler yargı bağımsızlığı açısından değerlendirilmiştir.

HUKUK DEVLETİ VE YARGI BAĞIMSIZLIĞI

A. Hukuk Devleti

Hukuk devleti; devleti oluşturan temel organların, kurumların, organizasyonların gerçek ve tüzel kişilerin, herkes için geçerli ve herkesi bağlayan şeffaf, istikrarlı, öngörülebilir, uygulanabilir ve denetlenebilir kurallarla bağlanması, herkesin bu kurallara riayet etmesi ve herkesçe hukukun üstünlüğünün kabul edilmesi anlamına gelmektedir[1]. Hukuk devleti, ilke olarak belirli bir kara parçası, insan topluluğu ve egemenlik unsurlarının bir araya gelmesiyle oluşan örgütsel yapının çerçevesinin kurallarla belirlenmesidir.

Hukuk devleti ilkesi; devletin ideolojik bağımsızlığı, devletin hukuka bağının yargısal denetimi, yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığı, hukuk önünde eşitlik, hak arama yollarının açık olması ve hukukun evrensel ilkelerine saygı unsurlarını taşımalıdır. Hukuk devletinin temel niteliklerinden birisi de yargı bağımsızlığıdır.

B. Yargı Bağımsızlığı

Yargı bağımsızlığı doktrinde çeşitli biçimlerde tanımlanmıştır. Buna göre yargı bağımsızlığı, mahkemelerin yasama ve yürütme erklerinden bağımsız olarak örgütlenmesi, özlük işlemlerini kendilerinin yürütmesi, hakimlerin görevlerini yaparken yalnızca hukuku ve kendi vicdani kanaatlerini dinlemeleri anlamına gelmektedir[2]. Burada yargının kurumsal olarak bağımsız olmasının, ancak hakimlerin de teminat altında olması ile mümkün olabileceği anlamı çıkarılabilir.

Yargı bağımsızlığının tesisinde hakimin bağımsızlığını önceleyen tanımlar da mevcuttur. Buna göre; yargı bağımsızlığı demek “hâkim bağımsızlığı” demektir. Hâkimlerin kararlarında hür olmaları, hiçbir tesir altında kalmadan karar verebilmeleri yargının bağımsız olduğunun delilidir[3]. Bunun yanında, kanaatimce, hakimlerin bağımsız olmasında şüphesiz ki sistemin ve kurumsal bağımsızlığın önemi büyüktür şöyle ki yargı bağımsızlığı, hakimlerin yeterli güvencelere sahip olması ile mümkündür. Bu teminatların iktisabı için yargı, öncelikle yürütme organına kaşı bağımsız olmalıdır. Zira yargıçların kararlarını etkileyebilecek tesirler en çok yürütme organından gelmektedir. Dolayısıyla yargının yürütmeden bağımsız olması hukuk devleti açısından çok önemlidir[4]. Yargının yalnızca yürütme veya yasamadan bağımsız olması yeterli olmayacaktır. Yargı kendi içerisinden gelebilecek tehlikelerden de emin olmalıdır. Yani yargının, yargıdan bağımsız olması gerekmektedir. Bunun anlamı yargı teşkilatı içerisindeki hiyerarşik yapının kanunların öngördüğü biçimden başka bir şekilde kurulmamasıdır. Ayrıca yargı basın ve sosyal medya gibi baskı araçlarından da korunmalıdır[5].

Ülkemizde yargı bağımsızlığına değinen en yüksek norm kuşkusuz ki yürürlükte bulunan 1982 Anayasası’dır. Anayasanın 138. maddesinde :

Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez[6].

hükümleri yer almaktadır. Burada gerek hakimlerin vicdani kanaatlerinin önemi vurgulanmış gerek de yasama ve yürütme organın yargı kurumlarına karşı saygılı olması ve verdiği kararları uyması gerektiği üzerinde durulmuştur.

Anayasa madde 139’da düzenlenen hakimlik teminatı maddesiyle yargı bağımsızlığında mihenk taşı vazifesi gören hakimlik güvencesi öngörülmüştür. Madde metni;

Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamaz. Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymiş olanlar, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlar veya meslekte kalmalarının uygun olmadığına karar verilenler hakkında kanundaki istisnalar saklıdır[7].

şeklindedir. Hakimlik ve savcılık mesleğine ait özlük hakları da 140. maddede düzenlenmiş ve genel bir çerçeve çizilerek “……mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir[8].” biçiminde bağlanmıştır. 159. maddede ise yargının kalbi denilebilecek olan Kurul (HSK: Hakimler ve Savcılar Kurulu) düzenlenmiştir. Kurulun görev ve yetkilerine genişçe değinilecektir.

Anayasa Mahkemesi de kararlarında yargı bağımsızlığını tanımlar mahiyette ifadelere yer vermektedir. Bir kararında : “Yargı yetkisinin serbestçe kullanılabilmesi için mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esastır. Yargı görevinin bağımsızlığını sağlayacak unsurların başında hakim teminatı gelir. Hakimlerin bağımsız olmaları ise bu teminata kavuşmaları ile mümkündür. Bütün devlet faaliyetlerinin hukuk kurallarına uygun olması hukuk devletinin temel unsurudur. Bu uygunluğu sağlayacak makamlar yargı organlarıdır. Bu nedenle yargı organlarının bağımsızlığı bu denetimin ciddiyeti ve etkisi bakımından gereklidir[9].” ifadeleri ile hakimlik teminatı üzerinde durulmuştur.

Bir başka kararında : “Hukuk devletinde sıkı sıkıya bağlanılan mahkemelerin bağımsızlığı ve onun başlıca öğesi olan hakimlik teminatı ilkeleri, kişilerin, mahkemelerin genellikle hiçbir etki ve özellikle yürütmenin etkisi altında kalmaksızın, tam yansız olarak görevlerini yerine getireceklerinden emin olmaları, mahkemelere güvenmeleri, inanmaları, bu yönden herhangi bir kaygı, tedirginlik içinde kalmamaları için benimsenmiş bir düzenin temelini oluşturur[10].” ifadesi ile özellikle yürütme karşısında yargı kurumunun bağımsızlığının önemini vurgulamaktadır. Yargı bağımsızlığının amacını Anayasa Mahkemesinin şöyle bir kararıyla pekiştirmek yerinde olacaktır : “Hukuk devletini gerçekleştirme yöntemlerinden biri de, yargı bağımsızlığını yerleştirmek ve yargı kuruluşlarına güven duyulmasını sağlamaktır. Mahkemelerin bağımsızlığı, yargının, yasama ve yürütme organlarına karşı bağımsız olmasını ve bu doğrultuda yetkilerini kullanmasını ve görevlerini yerine getirmesini ifade etmektedir. Mahkemelerin bağımsızlığı ise hâkimlerin yasama ve yürütme organlarına bağlı olmadan Anayasa'ya ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verebilmelerini amaçlamaktadır[11].”

YARGI BAĞIMSIZLIĞININ DEĞERLENDİRİLMESİNDE VENEDİK KOMİSYONU

A. Genel Olarak

Venedik Komisyonu’nun resmi adı Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu’dur. Avrupa Konseyi bünyesinde yer alan Komisyon, Konsey’in anayasal konularda danışma organıdır ve bir tür think- tank gibi çalışmaktadır[12].

Komisyon, yargı bağımsızlını bütün yönleriyle ele alarak her zaman genel geçer evrensel standartlar geliştirmeye çalışmıştır. Yargı bağımsızlığının düzenlendiği hukuki standartlardan hakimliğin gerek meslek içinde gerekse de meslek dışında temsiline bağımsızlığının korunmasına, hakimliğe girişte uyulması gereken standartlara, yargı kurumunun bütçesine, hakimlerin maaşlarına, yargının yönetiminde yasama ve yürütmenin belirleyiciliğine, hakimlerin mesleki özlük haklarına, tayin ve terfilerine kadar bir çok konuda evrensel ilkeler belirlemeye çalışmıştır.

B. Yargı Bağımsızlığının Güvence Altına Alınma Seviyesi

Komisyon, yargı bağımsızlığının teminat altına alınma seviyesini yargı bağımsızlığının sağlanmasında en önemli husus olarak kabul etmiştir. Daha önceki uluslararası metinler teminat altına almayı anayasal veya kanuni düzenlemeyi kabul ederken Komisyon, yalnızca anayasal ya da anayasaya eşdeğer bir hukuki teminatı standart olarak kabul etmiştir.

C. Tayin veya Terfi Esası

Tayin ve terfilerin ne kadar önemli olduğu: “Hakimlerin atamaları ile mesleki kariyerlerine ilişkin tüm kararların, hukuk çerçevesinde objektif kıstaslar uygulanarak ve liyakat gözetilerek alınmasının mecburiyeti ilkesi tartışmaya açık değildir[13].” şeklinde net olarak vurgulanmıştır.

Söz konusu ilkenin somutlaşması adına, Komisyon ek tavsiyelerde de bulunmuştur. Buna göre hakimlerin mesleğe kabulü ve terfileri konusunda bağımsız bir yargı konseyinin belirleyici etkiye sahip olması gerekmektedir. Bu konseyin çoğulcu bir yapıya sahip olması gerekmektedir. Konseyin çoğunluğu olmasa bile hatırı sayılır bir kısmı, hakimlerden oluşmalıdır. Bu hakimler, meslektaşları tarafından seçilmelidir[14].

Belirtmek gerekir ki, yargı makamlarını işgal edecek kimselerin mesleğe kabul aşamasında ve devamında birtakım mahfillerden icazet alması kadar mesleki bağımsızlığı ve haysiyeti zedeleyici hiçbir şey yoktur. Söz konusu ilkenin Türkiye’de ivedilikle ve tam anlamıyla tatbik edilmesi hayati öneme sahiptir.

D. Hakimlik Teminatı – Görev Süresi

Hakimlerin bağımsız olmasını yargı bağımsızlığının olmazsa olmazı olarak kabul eden Komisyon görev süresi, disiplin deneme süresi ve maaş konularını tek tek değerlendirmiştir. Hakimlerin, emekli olana değin daimi olarak atanmaları prensiptir. Nitekim bu husus, Anayasa’da öngörülmüştür.

Hakimlerin deneme süresi uygulaması da değerlendirilmiş ve muvazzaf hakimler için deneme (staj) süresi uygulaması öngörülmesinin mesleki bağımsızlık bakımından tehlike arz ettiği fikrine varılmıştır[15]. Hakimlerin mesleğe deneme yoluyla alınması gerek sistemin objektif olmasının zorluğu gerekse özgün kararlar veren bağımsız hakimlerden ziyade basma kalıp tekdüze hakim profili yaratacağı endişelerini beraberinde getirmektedir.

E. Coğrafi Teminat

Coğrafi teminatı olmayan hakim asla tam bağımsız olamaz. Sürekli yer değiştiren tabiri caizse sürülen yargıcın mesleki kariyeri ve en önemlisi mesleki onuru lekelenmektedir. Üstelik yargı mensubunun ailesi de bu duruma katlanmak zorundadır.

Komisyon, hakimin isteği dışında görev yerinin değiştirilmesinin ancak istisnai hallerde söz konusu olması gerektiğini ve bu ilkeye anayasal düzeyde yer verilmesi gerektiğini vurgulamıştır[16].

F. Maaş

Maaş kelimesi Arapça bir kelime olup iaşe kökünden gelmektedir. İaşe dar anlamda gıda ihtiyacı anlamına gelse de geniş anlamda normal bir insanın fıtri tüm ihtiyaçlarıdır. Maaş da bir kimseye ihtiyaçlarını karşılaması ve hayatını devam ettirmesi için verilen ücret denilebilir. Bu kapsamda hakimlerin maaşları, mesleki onurlarını zedelemeyecek bir meblağ olarak belirlenmelidir. Yargı mensuplarının üzerlerine aldıkları sorumluluğun ağırlığı da maaş takdirinde değerlendirilmesi gereken bir unsurdur. Ayrıca nakdi ücret haricinde ayni yardımlar veya ikramiye gibi uygulamalar mesleki bağımsızlığı zedeler mahiyettedir[17]. Hakimlerin maaşlarının teminat altına alınması, maaşlarda adaletin sağlanması ve maaşların tatmin edici bir seviyede olması hakimler için bir teminat olarak değerlendirilmiştir.

G. Yargının Bütçesi

Yargı erkinin bütçesinin belirlenmesinde yargı bağımsızlığının zedelenmemesine azami dikkat gösterilmelidir. Komisyon, yargının bütçesi hakkında o ülkedeki yüksek yargı konseyince görüşlerin ifade edilmesi imkanı yaratılmasının yargı bağımsızlığı açısından önemli bulmaktadır[18].

H. Uygunsuz Dış Etkilerden Korunma

Günümüzde medyanın, meselelere müdahale etme ve meselelerin yörüngesini değiştirme bakımından olağanüstü bir güce sahip olduğu görülmektedir. Bunun nedeni geleneksel (konvansiyonel) medyanın yanın da sosyal medyanın ortaya çıkması, insanların tüm olaylardan anında haberdar olması ve bu olaylar karşısında fikirlerini beyan etme, hatta gündem oluşturma imkanı bulmasıdır. Bu konuda Komisyon, yargı sürecini medyadan gelebilecek baskılardan korumak için “yargı önündeki meselelerin tartışılması yasağı” ilkesinin tatbikinde fayda görmektedir. Ancak bu ilkenin uygulanması, basın ve ifade hürriyetini ortadan kaldırmamalı, bu iki hak arasında bir denge kurulmalıdır[19].

Yargı mensupları, bağımsızlık ve tarafsızlıklarını sorgulatacak davranışlardan kaçınmalıdır. Burada dış bir tesirden çok hakimlerin öz kontrolünden bahsediliyor olsa da hakimlik mesleği dışında başka bir uğraşla iştigal etmek, bağımsızlık ve tarafsızlığı zedeler. Bilhassa yürütme erkine ilişkin görevler, sakıncalıdır. Türkiye’de hakimlerin Adalet Bakanlığı bünyesinde çalıştıkları görülmektedir. Türkiye için yargı bağımsızlığını ihlal eden konulardan bir tanesi de budur.

I. Yargı Kararlarının Nihai Karakteri

Yargının bağımsız olmasının koşullarından biri de mahkemelerce verilen kararların muhataplarında itibar görmesidir. Aksi takdirde yargının varlığı ve meşruiyeti tartışmaya açılacaktır. Bu kapsamda yargının itibarının korunması ve etkinliğinin devamı, yargı bağımsızlığı noktasında önem arz etmektedir.

Komisyon, mahkemelerce verilen kararların muayyen temyiz süreçleri haricinde bir denetime tabii olmaması gerektiğini belirtmektedir. Yargı önündeki meselelerin tartışılmaması yasağına da azami dikkat göstermek gereklidir. Türkiye’de adli süreçlerin, siyasetin ve siyaset güdümlü olan ve/veya olmayan medyanın tesiri altında kaldığı aşikardır.

J. Yargının İç Bağımsızlığı

Yargı içinde hakimin üstlenmesi gereken temel inisiyatif, bir hakimin görevini yerine getirirken herhangi bir kişinin elemanı olmadığı, bir devlet görevlisi olduğu hususudur. Hakim yalnızca hukukun hizmetçisidir ve yalnızca hukuka hesap verir. Hakim, bir başka hakimden bile olsa herhangi bir kimseden emir, talimat ve telkin alması yargı bağımsızlığı ile örtüşmeyecektir. Bu kapsamda yüksek mahkeme üyelerinin inceledikleri kararların alt derece hakiminin uzun vadede kariyerini etkileyecek olması dahi bu kapsamda değerlendirilmekte, hakimlerin not durumunun verdikleri kararların yerindeliğinin denetimi anlayışından vazgeçilmesi tavsiye edilmektedir[20].

İç bağımsızlık tüm yönleri itibarı ile sağlanmalıdır. Yalnızca üst mahkemelerin alt derece mahkemelerini denetleyebilmesi değil, aynı mahkemede mahkeme başkanı ve üyeler arasında, başsavcı ile savcılar arasında dahi iç bağımsızlığı ihlal edici mekanizmaların ortadan kaldırılması gerekmektedir.

K. Davaların Tevzii ve Davanın Hukuka Uygun Bir Hakim Tarafından Görülmesi Hakkı

Yargının objektif ve şeffaf olması, yargı kurumunun şüpheden vareste olmasını gerektirmektedir. Yargı kurumu içinde kayırma, rüşvet, görevi kötüye kullanma gibi olayların olabileceği düşüncesi dahi toplumsal hayatta travmalara sebep olabilir. Hukuki işlemlerde davalara bakan hakimlerin kolayca o dosyadan alınabilmesi ya da başka bir davaya atanabilmesi veya o davaya bakan hakime aşırı iş yükü yüklenmesi yargıya olan güveni sarsan uygulamalardır. Böyle bir yargı örgütü içinde çalışan hakimler de kendilerini bağımsız hissetmez, bağımsız karar vermekte zorlanır. Her an dosyadan el çektirilmesi endişesi yargıçları menfi yönde etkiler.

Komisyon, davaların tevzii işleminin önceden kanunla veya kanuna istinaden çıkarılan düzenlemelerle belirlenmiş, objektif ve şeffaf kriterlere göre yapılması gerektiğini belirtmiştir. İstisnai haller söz konusu olduğunda ise alınan kararlar makul ve hukuki gerekçelerle açıklanabilmelidir[21].

YARGI BAĞIMSIZLIĞININ TEMELİNİ OLUŞTURAN UNSURLAR

A. Hâkimin Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı

1. Genel Olarak

Yargı bağımsızlığı denildiğinde akla gelen ilk unsur, hakimlerin bağımsız olabilmesidir. Hakimlerin bağımsız olamadığı bir sistemde yargı örgütünün ne kadar bağımsız olduğunun bir anlamı yoktur. Bir başka ifade ile hakimin şahsi bağımsızlığı, yargı bağımsızlığının temel taşıdır. Bu bağımsızlık hakim için bir imtiyaz değil aksine toplum için kabul edilen bir düsturdur. Hakimin şahsiyetine ilişkin bir husus ve hak söz konusu değildir[22]. Burada hakimin kişisel yararından ziyade kamunun yararından söz edilebilir[23].

Tarihsel bir perspektiften baktığımızda adalet hizmetinin kurumdan ya da mahkemeden ziyade hakimin şahsında (kadılık) görülerek bu güne geldiği aşikardır. “İyi kanunlar kötü hakimin elinde zulüm, kötü kanunlar iyi hakimin elinde adalet dağıtır.” ifadesi adaletin tesisinde her şeyden ziyade hakimlerin asıl olduğunu ortaya koymaktadır.

2. Hakim Bağımsızlığının Teminat Altına Alınma Seviyesi

Yargıcın bağımsızlığını, yargı bağımsızlığının olmazsa olması olarak değerlendirildiğinde yargı bağımsızlığı için Venedik Komisyonun belirttiği üzere anayasa veya dengi bir hukuki teminatın özellikle hakimler için geçerli olması gerekmektedir. Anayasaların yargı bağımsızlığı için almış olduğu tedbirlerin benzerlerini hakimlerin bağımsızlığı için de almadığı durumlarda gerek hakimlerin kendilerini bağımsız hissetmesi gerekse yargı örgütünün işlevsel anlamda kendini güvende görmesi mümkün değildir.

1982 Anayasası hakimlik teminatını düzenlese de anayasal bir sınır çizmeden belirli hususları zikrederek topu kanun koyucuya atmıştır. Söz konusu ilgili maddelere önceki bölümde değinilmiştir.

3. Hakimlik Teminatı Olarak Tayin ve Terfiinin Objektifliği ve Şeffaflığı

Hakimlerin bağımsızlığını sağlama noktasında önemli hususların başında mesleğe kabulde objektiflik ve şeffaflık gelmektedir. Sübjektif ve şeffaf olmayan sistemlerle hakimlerin göreve getirilmesi hukuka olan güveni sarsar, yargı içinde bölünmelere kutuplaşmalara, siyasi ideolojilerin köşe kapmaca oynamasına ve yargı makamlarının ele geçirilmesi gereken bir yer olarak düşünülmesine neden olur.

Türkiye’de hakim ve savcı adaylarının mesleğe kabullerinde politik faktörlerin, kayırmanın ve nepotizmin etkili olduğu aşikar hale gelmiştir. Oysa hakim ve savcıların belirlenmesinde objektif kriterler egemen olmalıdır. Liyakata dayalı objektif bir seçimin için gerekli olan usulün oluşturulması, Türkiye’nin en acil ihtiyaçlarındandır[24]. Zira Türkiye, geçmişten bugüne yargıdaki ideolojik ve dini gruplaşmadan çok çekmiş bir ülkedir. Yakın geçmişte yaşanılan olaylar, ülkenin bekasının tehdit eder hale gelmiştir.

Mesleğe kabulde hakim ve savcı adayının bazı renklere bürünme ihtiyacı hissetmesi ya da arkasında itici bir gücün varlığını hissetmesi, ileride o güç odağının taleplerini yerine getirmek için yetkilerini suiistimal edeceği anlamına gelmektedir. Yargıcın bağımsızlığı bir durum değil diyalektik bir süreçtir. Hakim mesleğin başından sonuna değin bağımsızlığının bilincinde olmalı, kendini hür hissetmelidir[25]. Şurası bir gerçektir ki millete boynu tasmalı hakimler değil hakperest ve adalet aşığı bağımsız hakimler lazımdır. O yüzden bağımsız bir yargı için hakimlerin bağımsız olması onun içinde objektif ve bağımsız bir atama sistemi geliştirilmesi gerekmektedir.

Hakimlerin tayin ve terfi sisteminin yine objektif ve şeffaf bir sisteme bağlanması gerektiği önemli bir durumdur. Tayin ve nakil hakimlerin üzerinde baskı aracı olabilir. Hakimler, bilhassa ailevi durumlardan dolayı, sık sık görev yerlerinin değiştirilmesini istemezler. Dolayısıyla tayin ve nakilde yetkili makam, hakimleri nakil tehdidiyle baskı altına alabilir[26].

Hakimlik, bir kariyer mesleğidir. Mesleğinde ilerlemek ve başarılı olmak her hakimin hem ideali hem de fıtri bir hakkıdır. Hakimlerin kariyerlerini ilgilendiren tüm kararlar nesnel ölçütlere dayanmalı; liyakat, belirleyici faktör olmalıdır[27].

4. Hakimlerin Görev Süresi ve Maaş Yönünden Teminat Altına Alınması

Anayasanın 139. maddesinin hakimlik ve savcılık teminatı noktasında sadece “Hâkimler ve savcılar altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler…[28]’ ifadesi ile görev süresi yönünden bir güvence sağlamıştır. Hakimlerin olağanüstü sebepler haricinde görev sürelerinden önce görevden alınmaların önüne geçilmesi yerinde ancak tek başına yeterli değildir.

Yargı bağımsızlığında hakimlik teminatı olan hususlardan birisi de hakimlerin maaşlarıdır. Yargıçların maaşlarının, yargının onuru ve yargıçların yüklendiği sorumluluğa orantılı bir şekilde tanzim edilmesi mühimdir. Hakimlik, ekonomik zorluk çekilen bir mesleğe dönüştürülmemelidir.[29] Bu husus, toplumsal barışın tesisi bakımından da önem taşımaktadır.

5. Hakimlik Teminatı ve Disiplin

Her sistemin işleyebilmesi birtakım kurallar ile mümkündür. Bu kapsamda hakimlik mesleğinin ifasında hakimlerin uymakla yükümlü oldukları mesleki kaidelerin olması gayet doğaldır. Bu kurallara uymayan yargı mensuplarının yaptırıma tabi olmaları da doğaldır ancak hakimin görevi dolayısıyla işlediği iddia edilen bir eylem söz konusu olduğunda yargılama daha objektif ve şeffaf bir prosedüre tabi olmalıdır. Yargıçların disiplin soruşturmaları ve bunun sonucunda sicillerine işlenen disiplin cezaları kariyer basamaklarında tökezlemeye neden olabileceği gibi, bu durum kamu nezdinde güvensizlik yaratabilir. Bu durumun ise yürütme erkince suiistimal edilmesi kuvvetle muhtemeldir[30].

B. Mahkemelerin Bağımsızlığı

Mahkemelerin bağımsız olması yargı bağımsızlığı yönünden teknik bir bağımsızlıktır. Yargı içi organlar oluşturulurken kurulan mahkemelerin de birbirinden bağımsız olması yargı bağımsızlığı açısından önemlidir. Sadece yargı kurumunun bir organizasyon olarak yasama ve yürütmeden bağımsız olması değil yargı kurumu da kendi sistemi içerisinde bağımsız hareket edebilmelidir. Alt derece mahkemelerinin üst derece mahkemesinden emir ve talimat gibi doğrudan ya da not veya puan alma gibi dolaylı yoldan bağımsızlığını etkileyecek unsurlardan arınılmalıdır. Yargıç, gerek üst yargı makamlarından gerekse dengi olan meslektaşlarından bağımsız, hür vicdanı ile karar verebilme olanağına sahip olmak zorundadır[31].

Mahkemelerin, bağımsız bir imajının olması mühimdir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), adaletin tesisinin yeterli olmayacağını, bu durumun ayrıca görünür olmasının önemli olduğunu söylemektedir. Sağlıklı bir yargılamada mahkemenin de bağımsız olması hem yargı örgütü içinde hem de diğer kamu kurumu ya da otoritelerine karşı bağımsız bir görüntü verebilmesine bağlıdır. Bir mahkemenin yasama ya da yürütmeye yakın olduğu izlenimi vermesi ya da yüksek yargı ile eşgüdüm içinde olduğunu gösterecek emarelere sahip olması hakimlik teminatı ne kadar fazla olursa olsun yargı bağımsızlığı anlamında endişe vericidir.

C. Yargı Örgütünün Bağımsızlığı

Yargı örgütünün bağımsızlığı, kurumsal olarak yargı organın yasama ve yürütmeye karşı bağımsız olmasıdır. Yargı organının, yürütme ve yasamaya tabi olmaksızın kendini yönetmesi gerekmektedir. Bu iki erkten müstakil olmayan yargı, yalnızca bir kurgudur[32]. Mahkemelerin bağımsızlığı, yargı örgütünün yasama ve yürütmeye karşı bağımsız olmasını ve yetkilerini ve görevlerini bu şekilde kullanmasını amaçlar.

Anayasalar temel hak ve hürriyetleri korumalarının yanında devleti sınırlama amacı taşıyan metinlerdir. Sınırlama işlemi, kuvvetler ayrılığı formülüne göre dizayn edilir. Anayasalar, yasama, yürütme ve yargının yetki ve sınırlarını bir denge gözeterek oluşturmaya çalışır. Anayasa tarafından belirlenen hukuki sınırlarını aşan erklerin denetlenebilmesi ve gerektiğinde bu ihlallerin müeyyideye tabi tutulması için yargı örgütünün tamamen bağımsız olması gerekmektedir[33].

YARGI BAĞIMSIZLIĞI BAKIMINDAN HAKİMLER VE SAVCILAR (YÜKSEK) KURULU

A. Genel Olarak

Yasama organını TBMM, yürütme organını Cumhurbaşkanı, yargıyı ise Hakimler ve Savcılar Kurulu temsil etmektedir denilebilir. Bu Kurulun, yasama ve yürütme karşısındaki bağımsızlığı yargının bağımsızlığı ile doğrudan ilgilidir. Kurul, yargı bağımsızlığı ve hâkimlik teminatının en can alıcı noktasıdır[34].

Kurulun tarihi, 1961 Anayasasının 143. maddesi ile “Yüksek Hâkimler Kurulunun” ve aynı Anayasanın 137. maddesinde 1971 yılında yapılan değişiklik ile de “Yüksek Savcılar Kurulunun” kurulması ile başlamaktadır. Aynı zamanda 22.04.1962 tarihli 45 sayılı Yüksek Hâkimler Kurulu ve Yüksek Savcılar Kurulu Kanunu çıkarılmıştır. 1982 Anayasası döneminde, iki ayrı kurul birleştirilmiştir. Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu önce 13.05.1981 tarihli 2461 sayılı “Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Kanunu”nda, daha sonra da, 1982 Anayasası’nın 159. maddesinde yeniden düzenlenmiştir[35]. Kurul, 2010 yılında yapılan halk oylaması ve 2017 yılında yapılan Anayasa değişiklikleri ile tekrar tekrar dizayn edilmiştir. Ayrıca son değişiklik ile Kurul’dan “Yüksek” ibaresi çıkarılmıştır.

B. 2010 Değişiklikleri Öncesinde Kurulun Yapısı

Kurul, 7 üyeden oluşmaktaydı. Adalet Bakanı, Kurulun doğal üyesi ve başkanıydı. Bunun yanında Adalet Bakanlığı Müsteşarı, Kurulun doğal üyesiydi. Geriye kalan 5 üye ise üç asıl üç yedek üye Yargıtay Genel Kurulunun gösterdiği adaylar arasından cumhurbaşkanınca, iki asıl iki yedek üye de Danıştay Genel Kurulunun gösterdiği adaylar arasından yine Cumhurbaşkanınca atanıyordu.

Kurul üyelerinin yalnızca Danıştay ve Yargıtay’dan seçilmesi, yargıda söz hakkının yalnızca birinci sınıfa ayrılmış yargı mensuplarına verilmesi anlamına geliyordu. Tüm yargı mensuplarının temsiline imkan sağlayan bir Kurul yapısı mevcut değildi.

Kurulun kendine ait bir sekretaryası yoktu. Kurul işlemlerini Adalet Bakanlığına ait çalışma ofislerinde ve Adalet Bakanlığı personelince görülüyordu. Bakanın katılmaması durumunda Kurul toplanamıyor ve karar alamıyordu.

Kurul, aldığı kararları hem yayımlamıyor hem de yargı denetimi dışında tutuluyordu. Kurul, yargı mensuplarının özlük hakları gibi oldukça kritik bir konuda karar verme yetkisine sahip olmasına karşın bu kararlar yargı denetimine tabi değildi. Kurulun yapısı, çalışma şekli ve kararlarının yargı denetimine tabi olmaması, yargı bağımsızlığına gölge düşürür mahiyetteydi[36]. Adli müfettişler, Kurula değil Adalet Bakanlığına bağlıydı.

Kurul kararlarına karşı etkin bir itiraz sisteminin bulunmuyordu. Kurulun almış olduğu karara itiraz etmek isteyenlerin bu talepleri karşısında Kurul tekrar toplanıyor ve itiraz talebini değerlendiriyordu. İtirazı değerlendiren başka bir merci yoktu.

C. 2010 Değişikliği Sonrası Kurulun Yapısı

Kurulun üye sayısı 22 asıl, 12 yedek üyeye çıkarıldı. Bu üyelerden 7 asıl, 4 yedek üyenin adli yargı hakimleri; 3 asıl, 2 yedek üyenin idari yargı hakimleri, 3 asıl, 3 yedek üyenin Yargıtay; 2 asıl, 2 yedek üyenin ise Danıştay ve 1 asıl, 1 yedek üyenin de Adalet Akademisince seçilmesi; kalan 4 üyenin ise avukatlar ve öğretim üyeleri arasından Cumhurbaşkanınca seçilmesi düzenlendi. Adalet Bakanı yine Kurulun başkanı ve Adalet Bakanlığı Müsteşarı ile Kurulun doğal üyesidir. Kurulun 22 üyesinden 15’inin direkt olarak yargı mensuplarınca seçilmesi benimsendi. Kurulun üç daire olarak çalışması, Adalet Bakanının bu dairelerin üyesi olmaması, kurulun kendi sekretaryası, teftiş kurulu, müfettişleri, personeli ve bütçesinin olması gibi yargı bağımsızlığı ve hakimlik teminatları açısından önemli hükümler getirildi. Ayrıca Kurulun kararlarını yargı denetimi dışında bırakan hüküm Anayasa’dan çıkarılmıştır[37].

Söz konusu değişiklikler ile Kurulun oluşumunda ciddi bir değişikliğe gidilmiş, yargı organın her kademesinden herkesi kuşatacak ve temsil edecek nispi bir Kurul oluşturulmuştur.

Anayasa değişikliği öncesinde yedi üyeli olan HSYK, Adalet Bakanı ve müsteşarına ek olarak, Danıştay ve Yargıtay üyeleri arasından seçilen beş üyeden oluşurken, yapılan değişiklikle 22 üyeli hale gelmiş ve Kurulun yapısı daha karma hale getirilmiştir. Artık kurul, eski düzenlemedeki üyelere ek olarak hukuk alanında çalışan üniversite öğretim üyeleri, Adalet Akademisi, avukatlar, adli ve idari ilk derece mahkemelerde görev yapmakta olan hakim ve savcılar arasından seçilen üyelerden oluşmaktadır. ilk olarak belirtmek gerekir ki yeni getirilen ve HSYK’nın üye kaynağının çeşitlendirilmesini sağlayan usul, kurulda tek tip ve bürokratik bir üye profilinin oluşma ihtimalini zayıflatmıştır[38].

Kurulun idarî, malî işleri ve sekretarya hizmetlerini için Genel Sekreterlik makamının oluşturulması yargı bağımsızlığı anlamında olumlu bir gelişme olmuştur.

Kurulun daireler şeklinde çalışacağı öngörmüştür. Dairelerin kararlarına karşı yapılan itirazlar ise Genel Kurulca karara bağlanmaktadır. Önceki düzenlemeye nazaran hukuken daha yerinde bir düzenlemenin getirilmiş olduğu kuşkusuzdur.

Adli müfettişlerin, Adalet Bakanlığı yerine Kurula bağlı olması düzenlenmiştir. Buna göre, Kurul müfettişleri, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Teftiş Kurulu Başkanlığında görev yapan başmüfettiş ve müfettişleri belirtmektedir ve Kurul müfettişleri, görevlerini yerine getirirken Teftiş Kurulu Başkanına; Teftiş Kurulu Başkanı ise Kurula karşı sorumludur.

4 üyenin doğrudan Cumhurbaşkanı tarafından seçilmesi düzenlenmiştir. O günün düzenlenmesine karşı İnceoğlu :

Cumhurbaşkanının Yüksek Yargı Kuruluna (YYK) sınırlı sayıda üye ataması Fransa’da da benimsenen bir yöntemdir. Fakat Fransa parlamenter modeli değil yarı-başkanlık modelini benimsemiş bir rejimdir. Türkiye bakımından yarı-başkanlık modelinin ne kadar ciddi sakıncalar içerebileceğini burada tartışmak konunun dışına taşmak olacaktır, fakat şunu hemen belirtmek gerekir, Türkiye gibi siyasi kutuplaşmanın keskin olduğu toplumlarda yarı-başkanlık rejiminin siyasi sistemi kilitleyeceğinden kuşku yoktur. Ayrıca yarı-başkanlığı benimsemiş Fransa’da dahi Cumhurbaşkanı Türkiye’deki kadar bağımsız bir atama yapma yetkisine sahip değildir. YYK’ya atama yaparken Parlamentonun her iki kanadının ilgili daimi komisyonunun görüşünü almak zorundadır. Eğer her iki komisyonda da kullanılan oyların toplamının beşte üçü olumsuz ise, Cumhurbaşkanı atama yapamamaktadır[39].

şeklindeki eleştirilerini dile getirmiştir. Yarı başkanlık sisteminin yanı sıra Kurulun 22 üyesinden yalnızca 4’ünün Cumhurbaşkanı tarafından seçilmesini sakıncalı bulan yazar bakımından, şu anda başkanlık sistemi ile yönetilen Türkiye’deki mevcut Kurulun 13 üyesinin yine 4’ünün Cumhurbaşkanınca seçiliyor olması realitesi kaygı vericidir.

Söz konusu dönemde mevcut Kurulun bağımsızlığını başarısızlığa uğratan ve Kurul’un birtakım odakların eline geçmesine sebebiyet veren en önemli olgu, 6087 sayılı Kanunun 19. maddesi ile getirilen “… kendi aralarında seçilecek asıl ve yedek üyelerin toplamı kadar oy kullanabilir[40]” ifadesi denilebilir. Kurul üyelerinin seçilmesinde liste usulü olarak ifade edilen bu sistem nedeniyle o dönem Kurulun yapısı birtakım odakların eline geçmiş ve yargı bağımsızlığı tabiri caizse rafa kaldırılmıştır.

Söz konusu değişiklik ile Adalet Bakanının yetkilerinin azaltıldığı bir gerçektir. Ancak Bakanın yetkileri o dönem için halen yargı bağımsızlığını tehdit edebilecek düzeydeydi. Genel Sekreterin seçilmesinde, disiplin soruşturmalarının onaylanmasında, gündemin oluşturulmasında yetki sahibiydi. Ayrıca Genel Kurulda dairenin kararlarına itiraz söz konusu olduğunda Kurulu tesir altında bırakabilirdi[41].

Ayrıca 6087 sayılı Kanun ile Kurul Başkanı sıfatı ile Bakana, Kurulu temsil etme yetkisi de verilmişti. Anayasa Mahkemesi, Bakana bu yetkiyi veren 38. maddeyi iptal etmiştir. Kararın gerekçesinde; “…bununla birlikte, kanun maddesi incelendiğinde bu ilkelere uyulmadığı görülmekte, Kurul başkanı sıfatıyla Adalet Bakanının yetkileri önemli ölçüde artırılmakta, Genel Kuruldan alınan yetkilerin Adalet Bakanına devri ile Kurulun bir nevi Bakana bağlı bir kuruluş haline dönüştürülerek bağımsızlığı zedelenmektedir[42].” ifadeleri yer almıştır.

Adalet Bakanının, yasama ile irtibat sağlamak, Kurulun ihtiyaçları hususunda yasama ile bağlantı kurmak açısından faydalı olabileceği görüşü dile getirilse de Başkanlık sistemi ile yönetilen Türkiye’de bu görüşün bir önemi kalmamıştır denilebilir[43].

D. 2017 Değişikliği Sonrası Kurulun Yapısı

2017 yılında yapılan değişiklik ile, öncelikle, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu olan isimden “Yüksek” ibaresi çıkarılmış, isim Hakimler ve Savcılar Kurulu şeklinde değiştirilmiştir. 22 asıl ve 12 yedek üyeden müteşekkil Kurulun yapısı 13 üyeden oluşacak şekilde yeniden düzenlenmiştir. Adalet Bakanı, Kurulun Başkanı, Bakanlık Müsteşarı, Kurulun tabii üyesidir. Kurulun 4 üyesi birinci sınıf adli (3 üye) ve idari (1 üye) hakim ve savcılar arasından Cumhurbaşkanınca, kalan 7 üye ise Meclis tarafından Yargıtay (3 üye), Danıştay(1 üye) ve hukukçu öğretim üyeleri ve avukatlar (3 üye) arasından seçilmesi düzenlenmiştir.

Meclis tarafından seçilecek üyeliklere yapılan başvuruların, Anayasa ve Adalet Komisyonlarından müteşekkil Karma Komisyona gönderileceği, Komisyonun her bir üyelik için üç adayı üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla, ilk oylamada sonuç alınamaması halinde ikinci turda üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla, bunda da sonuç alınamaması halinde her bir üyelik için en çok oyu alan iki aday arasında isim çekme yöntemiyle belirleyeceği öngörülmüştür. Meclis Genel Kurulu, önerilen 3 aday arasından Komisyondaki ile aynı usul ile üye seçimi yapacaktır.

2017 yılında yapılan değişik ile Kurulun görev ve yetkilerinin değil yapısının değiştirildiği görülecektir. İlk olarak Kurulun isminden “Yüksek” ibaresinin çıkarılması üzücüdür. Devleti oluşturan üç kuvvet, birbirine eşittir. Birinin diğerine üstünlüğü yoktur. Ayrıca yürütmeyi temsil eden kişi, “Cumhurun Başkanı” sıfatını, yasamayı temsil eden Meclis, “büyük” sıfatını kullanmakta iken yargıyı temsil eden Kurulun “yüksek” sıfatının kaldırılması, yargı erkine hürmetsizliktir.

Kurulun 22 asıl ve 12 yedek üyeden müteşekkil çoğulcu yapısı, yalnızca 13 asıl üye oluşturularak bozulmuştur. Yargının tüm kademesinden herkesi kapsayıcı bir Kurul yapılanmasından vazgeçilmiştir. Oysa tüm uluslararası metinlerde yargı bağımsızlığının tesisinde, hakimlerin seçimi ve kariyerleri hakkındaki kararların bağımsız bir organ tarafından alınması; tam bağımsız bir organın teşekkülü için de o organın üyelerinin önemli bir bölümünün veya çoğunluğunun kendi meslektaşlarınca seçilecek hakimlerden oluşmasının temel taşı olduğu belirtilmiştir[44]. Yargının kendi içerisinden temsilcilerini seçememesi yargının iç bağımsızlığını zedeleyecektir. Üst yargı makamları, alt yargı makamlarının kaderini belirleyici role sahip olacağından yargısal iç bağımsızlıkta söz edilemeyecektir.

Kurulun teşekkülünde yargının tüm kademelerinin temsili hesaba katılmadığı gibi, Meclisin üye seçim yöntemi de çoğunlukçu bir yöntem izlendiği görüntüsü vermektedir. Zira aday üyeleri belirleyen Karma Komisyon, Meclis Anayasa ve Adalet Komisyonlarından oluşmaktadır. Bu iki Komisyon ise Mecliste yer alan parti gruplarının üye sayıları oranında üyelerden oluşmaktadır. Mecliste yer alan partilerin üye sayıları ise, Başkanlık sisteminde gereksiz olan ve temsilde adaletsizliği yaratan seçim barajı uygulamasına sahip bir genel seçim sistemi ile belirlenmektedir. Dolayısıyla milletvekili genel seçim usulünün değişmesiyle kademe kademe değiştirilmesi gereken üye, aday, vekil vs. belirleme sistemlerinden bahsedilebilir. Hali hazırdaki yapısı ile Kurul’un, iktidar partisinin veya çoğunlukçu bir yapının tahakkümü altına girmesi kaçınılmazdır.

Adalet Bakanının, tekrar Kurul Başkanı olarak düzenlenmesi de kaygı verici bir gelişmedir. Kurulun başkanı, apolitik (siyasi partilere uzak olan) olmalıdır. Parlamenter sistemlerde tarafsız ve sembolik bir konumda olması nedeniyle Devlet Başkanının aynı zamanda Kurulun Başkanı olabileceği kabul edilebilirdir. Ancak yarı başkanlık ve bilhassa başkanlık sisteminde Kurulun Başkanının, yürütme erkinden bir kişi olması yargı bağımsızlığını zedeler[45]. Kurul Başkanı, Kurul üyelerince seçilmelidir. Kurul üyeleri de yargının tüm kademelerinden seçilmelidir.

SONUÇ

Yargı bağımsızlığı, bir kurallar bütünüdür. Hatta bir formüle bile benzetilebilir. Bu formülün temeli, yargıyı düzenleyen kuralların iyi niyetle düzenlenmesidir. İyi niyetten kasıt ise kişilerin ve kurumların, yargı erkinin asli vazifesi olan adaletin tesisi noktasındaki gücünü ve nüfuzunu kötüye kullanamayacakları hukuki bir mekanizmanın oluşturulmasıdır.

Türkiye’de yargı bağımsızlığının sağlanabilmesi adına ilk olarak Hakimler ve Savcılar (Yüksek) Kurulunun yapısı tekrar gözden geçirilmelidir. 2010 yılında yapılan değişiklikler ile Kurulun güncel yapısına nazaran demokratik, katılımcı ve kapsayıcıdır. Ancak o dönemde yargı yapısındaki birtakım antidemokratik unsurların örgütsel faaliyetler adına suiistimal edilmesinin de önüne geçebilecek mekanizmalar oluşturulmalıdır.

Kurulun yapısının yargının tüm kademelerinden yargı mensuplarının katılımı ve temsiline açık ve kapsayıcı olması mühimdir. Kurul Başkanının da Kurul üyelerince seçilmesi, yürütme erkinden bağımsızlığın sağlanması noktasında gereklidir. Kurulun yapısının yanı sıra yargıçların bireysel bağımsızlıklarının sağlanması da gereklidir. Yargı mensuplarının görev yeri yönünden güvence altında olmamaları, adil yargılamanın önünde bir engel olarak durmaktadır. Bir diğer dikkate şayan sakınca ise yargının dış etkilerden etkileniyor olmasıdır. Özellikle sosyal medya, maalesef, yargılamaların seyrini etkileyecek hale gelmiştir.

Hakim ve savcı adayı yazılı ve sözlü sınavları, değinilmesi gereken problemli bir alandır. Hakim ve savcı adayları, henüz mesleğe ilk adımlarında kayırma gerçeği ile yüzleşmektedir. Kayırma ve nepotizm Türkiye’nin bir realitesidir. Bunun önüne geçebilmek için hakim ve savcı adaylarının belirlenmesinde sözlü sınav uygulamasının kaldırılarak yalnızca yazılı sınav sonucuna göre seçme işleminin yapılması, sözlü sınav kaldırılamıyor ise de mülakat komisyonun yargının tüm kesimlerini mümkün olduğunca temsil eden, yürütmeden ve yürütmenin tesirinden bağımsız bir şekilde oluşturulması elzemdir.

Ne yazık ki, Türkiye’de yargı bağımsızlığı, evrimsel bir gelişim çizgisinde ilerlememektedir. Evrensel standartları belirlenen yargı bağımsızlığının sağlanmasının karşısında yerel standartların konumlanması kaygı vericidir.

[1] Erdoğan, M. (2003). Anayasal Demokrasi (Vol. 7). Siyasal Kitabevi. s. 113.

[2] Erdoğan, s. 126.

[3] Sayan, İ. Ö. (2008). Türkiye'de Yargı Bağımsızlığı Sorunu. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi. s. 1310.

[4] Baltacı, C. (2013). Demokrasi ve Yargı Bağımsızlığı Bağlamında Türkiye’de Hakimler Savcılar Yüksek Kurulu, Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. c. 14, S. 1, s. 157-168

[5] Özkorkut. N. Ö. (2008). Yargı Bağımsızlığı Açısından Osmanlı ve Günümüz Türkiyesi’nde Yargıya Genel Bir Bakış. c. 57, S. 1, s. 225-242.

[6] T. C. Anayasası m. 138. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (E.T. 06.05.2020).

[7] T. C. Anayasası m.139 https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (E.T. 06.05.2020).

[8] T. C. Anayasası m. 140. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (E.T. 06.05.2020).

[9] AYMK, 29.03.1966. 1963/109 E. 1966/17 K. http://kararlaryeni.anayasa.gov.tr/ (E.T. 06.05.2020).

[10] AYMK 09.06.1977. 1977/16 E. 1977/86 K. http://kararlaryeni.anayasa.gov.tr/ (E.T. 06.05.2020).

[11] AYMK 14.05.2014. 2014/57 E. 2014/81 K. http://kararlaryeni.anayasa.gov.tr/ (E.T. 06.05.2020).

[12] Venedik Komisyonu Türkiye’ye İlişkin Görüşleri, Seçimler Yargı Ve Referanduma İlişkin Karar ve Uygulama Kodları. TBMM Araştırma Merkezi. s. 3. https://www.tbmm.gov.tr/yayinlar/venedik_komisyonu.pdf (E.T. 06.05.2020).

[13] Venedik Komisyonu Yargı Sisteminin Bağımsızlığı Raporu. Venedik Komisyonu 82. Genel Kurul. 12-13 Mart 2010. https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2010)004-tur (E.T. 06.05.2010).

[14] a.g.e. s. 7.

[15] a. g. e. s. 9.

[16] a. g. e. s. 10.

[17] a. g. e. s. 11.

[18] a. g. e. s. 12.

[19] a. g. e. s. 13.

[20] a.g.e. s. 15.

[21] a.g.e. s. 17.

[22] Sayan, s. 47.

[23] Metin Y.(2010). Türkiye’de Yargı Bağımsızlığına İlişkin Kimi Sorunlar ve Çözüm Önerileri. s. 225.

[24] İnceoğlu, S. (2011). Yeni Anayasada Bağımsız Bir Yargı İçin Neler Yapmalı? Uluslararası Belgeler Işığında Öneriler. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (95), s. 246.

[25] Metin, s. 226.

[26] Gönenç. L. Yargının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı”, Tepav Anayasa Çalışma Metinleri 3. s. 19. www.tepav.org.tr/tr/yayin/s/392, (E.T. 07.05.2020)

[27] İnceoğlu, Yeni Anayasada Bağımsız Bir Yargı İçin Neler Yapmalı ?, s. 249.

[28] T. C. Anayasası m. 139. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (E.T. 06.05.2020).

[29] Yıldırımer. Ş.(2012). İslam Hukukunda Yargıç Etiği. Şarkiyat. S. 8 s. 41.

[30] Gönenç, s. 22.

[31] İnceoğlu. S. (2007). Karşılaştırmalı Hukuk Yaklaşımıyla Yargıca Yönelik Disiplin Süreçlerinin Yargı Bağımsızlığına Etkisi. S. 72. s. 55-74.

[32] Zanardelli. G.’den aktaran Özay. İ. Yargı Güvencesi Bağımsızlığı ve Anayasa Mahkemesi. s. 109. https://anayasa.gov.tr/media/4799/ilhan.pdf (E.T. :08.05.2020).

[33] Gönenç, s. 2.

[34] Tanör. B. (1997). Türkiye’de Demokratikleşme Perspektifleri, TÜSİAD Yayını. İstanbul. s. 169.

[35] Yanık. M. (2010). Karşılaştırmalı Hukuk ve Uluslararası Standartlar Işığında HSYK’nın Oluşumu, Çalışma Şekli ve Kararlarının Denetimi. Anayasa Yargısı. S. 27. s. 165.

[36] Metin, s. 250.

[37] Uzan. C. D. (2017). Cumhurbaşkanlığı Sisteminde Yargı. SETA. S. 193. s. 14. https://setav.org/assets/uploads/2017/03/Analiz_193.pdf (E.T. 09.05.2020).

[38] Baltacı, s. 163.

[39] İnceoğlu, Yeni Anayasada Bağımsız Bir Yargı İçin Neler Yapmalı ?, s. 242.

[40] 6087 sayılı Kanun. https://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k6087.html (E.T. :12.05.2020).

[41] İnceoğlu, Yeni Anayasada Bağımsız Bir Yargı İçin Neler Yapmalı ?, s. 240.

[42] AYMK 2014/57 E. 2014/81 K. . http://kararlaryeni.anayasa.gov.tr/ (E.T. 12.05.2020).

[43] İnceoğlu, Yeni Anayasada Bağımsız Bir Yargı İçin Neler Yapmalı ?, s. 240.

[44] Çelik, 16 Nisan Anayasa Değişikliği ve Yeni Hâkimler ve Savcılar Kurulu Üzerine Bir Değerlendirme. s. 1086.

[45] Çelik. 16 Nisan Anayasa Değişikliği ve Yeni Hâkimler ve Savcılar Kurulu Üzerine Bir Değerlendirme. s. 1087.

HUKUKİ-III

2020-08-04T11:14:00.008+03:00

ÇOCUĞUN KİŞİSEL VERİLERİNİN KORUNMASI

Kişisel verilerin korunması hukuku ve çocuk hukuku, diğer hukuk dallarına görece genç iki hukuk dalıdır. Bu iki hukuk dalı, çocuğun kişisel verilerinin korunması noktasında birleşmektedir. Son zamanlarda kişisel verilerin korunmasına yönelik düzenlemelerde çocukların korunmasına ilişkin hükümleri görmeye başlamış bulunmaktayız.

Çocuğun kişisel verisi ile çocuğa ait olan veya çocuğu belirlenebilir kılan her türlü veri kastedilmektedir. Bu bakımdan çocuğun adı, soyadı, yaşı, sağlık bilgileri, görüntüsü vb her türlü bilgi, çocuğun kişisel verisidir. Çocuğun kişisel verilerinin korunması hukukuna kaynak teşkil edecek uluslararası ve ulusal düzenlemeler mevcuttur. Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GVKT), kişisel veriler alanında çocuklara özgü hükümler içermesi bakımından bu alanda öne çıkmaktadır. Ülkemizde ise Kişisel Verilerin Korunması Kanununda (KVKK) çocuğun kişisel verilerinin korunmasına yönelik hususi bir hüküm bulunmamaktadır.

Çocuğun kişisel verileri üçüncü kişilerce ihlal edilebileceği gibi ebeveynlerince de ihlal edilebilmektedir. Ne yazık ki ebeveynleri tarafından özel hayatları ihlal edilen çocukların sayısı giderek artmaktadır. Sharenting kavramı, bu tip ebeveyn davranışına ifade etmeye matuf ortaya çıkan bir kavramdır. Çocuk hem üçüncü kişilere karşı hem de ebeveynlerine karşı hukuk düzenince korunmaktadır. Ülkemizde bu koruma Türk Medeni Kanununun ilgili maddeleri ile sağlanmaktadır.

KAVRAMLAR

A. Çocuk Kavramı

İnsanın doğumla başlayan ve yetişkin sayılana kadar geçen evresi, çocukluk dönemi olarak adlandırılır. Bu dönemde yaşayan insan için çocuk sıfatı kullanılır. Çocukluk dönemi, ele alındığı ihtisas alanına göre farklılık gösterebilir[1]. Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Haklarına Dair Sözleşmede (ÇHS) çocuğa uygulanabilecek olan kanuna göre daha erken yaşta ergin olma durumu hariç, on sekiz yaşına kadar her insanın çocuk sayılacağı belirtilmiştir[2]. Türk Medeni Kanununda (TMK) da çocukluğun 18 yaşının doldurulması ile nihayete erip erginliğin başlayacağı kabul edilmiştir[3].

B. Çocuğun Kişisel Verilerinin Korunması

Kişilik hakkı, kişiliğe bağlı olan yaşam, sağlık, şeref ve haysiyet, ad, özel hayat, kişisel veriler gibi değerlerin bütünü üzerinde var olan hakkı ifade etmektedir[4]. Kişilik hakkı, mutlak bir haktır, herkese karşı ileri sürülebilir ve zamanaşımına uğramaz; kişiye sıkı surette bağlıdır, vazgeçilemez ve devredilemez[5].

Kişilik hakkı kavramı, kişiliğe bağlı olan değerlerden olan özel hayat ve kişisel verilerin korunması hakkını da kapsamaktadır. Özel hayat aleni olmayan, kamuya kapalı, kişinin yalnızca yakın çevresiyle paylaştığı veya herkesten gizlediği hayatıdır[6]. Kişisel veri ise kimliği belirli olan veya belirlenme ihtimali bulunan gerçek kişiye ait her türlü bilgidir[7].

Kişisel verilerin korunması, özel hayat hakkına nispeten yeni ortaya çıkmış bir kişilik hakkı değeridir. Bu nedenle yakın bir zamana kadar kişisel verilerin korunması, özel hayat kavramının bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Günümüzde ise kişisel verilerin korunmasının, genellikle, özel hayat kavramından ayrı bir başlık altında, bağımsız bir kişilik hakkı değeri olarak ele alındığı görülmektedir[8].

Her insan gibi çocuklar da kişilik hakkını haizdirler. Dolayısıyla çocuklar da özel hayatın gizliliğinin ve kişisel verilerinin korunması hakkına sahiptirler. Nitekim çocuk haklarına ilişkin düzenlemelerde çocukların özel hayat hakkına yer verildiği görülmektedir. Çocuğun adı, adresi, sosyal medya hesapları, fotoğrafları gibi onu belirli kılan her türlü bilgi ise çocuğa ait kişisel veridir[9]. Çocuğa ait kişisel verilerin korunması konusu da yasal düzenlemelerde yer almaya başlamıştır.

C. Sharenting

Çocuğun kişisel verilerinin korunması söz konusu olduğunda dikkate alınması ve gerekli düzenlemeler yapılması gereken bir konu/kavram daha hayatımıza girmiştir. Sharenting kavramı, share (paylaşmak) ile parenting (ebeveynlik) kelimelerinin birleşmesinden türetilmiştir. “Sharenting” yapan ebeveynler, çocuklarının görüntülerini sosyal medyada çokça paylaşmaktadır.

Sosyal medyadaki içeriklerde çocuklar yoğun bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Ebeveynler, çocukları adına sosyal medya hesapları açmakta veya kendi hesaplarından çoğunlukla çocuklarının görüntülerini paylaşmaktadırlar[10]. Kuşkusuz ki bu durum, çocuğunun mahremiyetini ihlal etmesinin yanı sıra o çocuğun ruhsal durumu açısından büyük sorunlar yaratabilir. Bebeklik ve çocukluk fotoğrafları paylaşılan çocukların bu verileri dijital dünyada kaybolmamaktadır. Zira dijital dünyada bir verinin silinmesi neredeyse imkansızdır. Söz konusu verilerin kötü niyetli şahıslarca kullanılma ihtimali yüksektir. Çocuk pornografisi buna bir örnektir. Verilerin kötü niyetli kişilerce işlenmediği durumlarda dahi küçüğün - bilhassa ergenlik döneminde-, bebeklik ve çocukluk fotoğrafları yüzünden psikolojik durumu kötü etkilenebilir, arkadaş çevresi tarafından dışlanabilir, siber zorbalığa dahi maruz kalabilir[11].

KAYNAKLAR

A. Uluslararası Kaynaklar

1. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme

Dünyada en fazla ülke tarafından onaylanan uluslararası sözleşme olan Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 20 Kasım 1989 tarihinde Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulunda kabul edilmiş ve 2 Eylül 1990 tarihinde yürürlüğe girmiştir[12].

Sözleşme, çocukların güçsüz konumda olmalarından dolayı onlara hususi bir ihtimam ve alaka gösterilmesi ve hukuken ek güvence ve tedbirler sağlanması gerekmesi nedeniyle çocuk haklarına dair hükümler içermektedir. Sözleşmenin 16. maddesinde yer verilen çocuğun özel hayat hakkı, konumuzla ilgilidir. Buna göre : “Hiçbir çocuğun özel hayatına, aile, konut ve iletişimine haksız bir şekilde veya keyfi olarak müdahale edilemez; çocuğun onur ve saygınlığına saldırılamaz. Çocuğun bu tür müdahale ve saldırılara karşı hukuken korunma hakkı vardır.[13]”Söz konusu hüküm, çocukların da özel hayat ve mahremiyet hakkının bulunduğunu vurgulamaktadır. Çocukların kişisel verilerinin korunması bağlamında bu madde hükmünden istifade edilebilir.

2. Çocukların Çevrimiçi Mahremiyetini Koruma Kanunu

Amerika Birleşik Devletlerinde 2000 yılında yürürlüğe giren Çocukların Çevrimiçi Mahremiyetini Koruma Kanunu ( Children’s Online Privacy Protection Act- COPPA) 13 yaşın altındaki çocukların verilerinin web sitesi operatörlerince işlenmesinden önce çocukların velilerinden alınması gerekli rızanın zamanı ve usulünü ve web site operatörlerinin çocukların çevrimiçi mahremiyet ve güvenliklerinin sağlanmasında ne tür sorumluluklarının bulunduğunu öngörmektedir[14].

Çocukların çevrimiçi etkinlikleri geçmişte hiç olmadığı kadar fazladır ve günden güne artmaktadır. Deyim yerindeyse çocuklar dijital dünyaya doğmaktadırlar[15]. Bu durumun önceden fark edilerek çocukların kişisel verilerinin korunmasına yönelik olan yapılan bu düzenleme kayda değerdir.

3. Genel Veri Koruma Tüzüğü

Kişisel verilerin korunmasına yönelik 95/46 sayılı Avrupa Konseyi Direktifi’ni yürürlükten kaldırarak 2018 yılında yürürlüğe giren Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GVKT), kişisel verilerin korunması hukukunda çok önemli bir uluslararası düzenlemedir. Düzenleme, bu alanda yeni kavram ve mekanizmaları öngörmüştür. Hassas veriler için veri koruma görevlisi mecburiyeti, veri koruma etki değerlendirmesi, tasarımdan itibaren koruma ve çocukların kişisel verilerinin korumasına yönelik hükümler buna örnektir[16].

95/46 sayılı Direktif, kişisel verilerin korunmasında çocuklara özgü herhangi bir hüküm içermemekteydi[17]. GVKT ise çocukların kişisel verilerinin işlenmesi konusunda :

“6(I) maddesinin (a) bendinin uygulandığı hallerde, doğrudan bir çocuğa bilgi toplumu hizmetleri sağlanması ile ilgili olarak, çocuğun en az 16 yaşında olması halinde, ilgili çocuğun kişisel verilerin işlenmesi hukuka uygundur. Çocuğun 16 yaşından küçük olması halinde, işleme faaliyeti, ancak rızanın çocuk üzerinde velayet hakkı bulunan kişi tarafından verilmesi veya onaylanması halinde ve verildiği veya onaylandığı ölçüde hukuka uygundur. Üye devletler, 13 yaştan küçük olmamak kaydıyla, bu amaçlara yönelik olarak kanunla daha küçük bir yaş belirleyebilir. Bu durumlarda, veri sorumlusu mevcut teknolojiyi dikkate alarak rızanın çocuk üzerinde velayet hakkı bulunan kişi tarafından verildiğini veya onaylandığını doğrulamak adına makul çaba sarf eder…[18]”

hükümlerini içermektedir. Bu hükümlerin yanı sıra GVKT’nin 38 ve 58 numaralı resitallerinde çocuklara yönelik aydınlatma metinlerinde olması gereken durum ve çocuklara yönelik hususi tedbirlerin alınması gerektiği vurgulanmıştır.

Tüzükte çocuklara özgü hükümlerin bulunması genel anlamda olumlu bulunsa da bu hükümlerin hayat pratikleri karşısında etkisiz kalacağı belirtilmektedir. Ayrıca üye devletlere asgari yaşın belirlenmesinde takdir hakkı verilmesi de eleştirilmektedir[19].

4. Diğer Kaynaklar

Özel hayat ve mahremiyet hakkı ile yakın ilişkisinin bulunması nedeniyle çocukların kişisel verilerinin korunması hukukuna katkı sağlayan ve genel nitelikte hükümler içeren birtakım kaynaklar bulunmaktadır. Bu düzenlemelerde yer alan hükümler çocuklara, kişisel verilerin korunmasına veya çocukların kişisel verilerinin korunmasına mahsus değildir. Bundan ziyade özel hayat ve mahremiyet hakkına yer verirler. Yine de bu hükümlerin, çocukların kişisel verilerinin korunması alanında dikkate alınması gerekmektedir.

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinin (İHEB) 12. maddesi : “ Hiç kimsenin özel hayatına, ailesine, evine veya haberleşmesine keyfi bir müdahalede bulunulamaz. Hiç kimse onuruna ve itibarına saldırılara maruz bırakılamaz.[20]” hükmünü içermektedir. Benzer olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin (AİHS) Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı başlıklı 8. maddesi : “Herkes özel ve aile hayatına, konutuna ve haberleşmesine saygı gösterilmesi hakkına sahiptir. Bu hakkın kullanılmasına bir kamu makamının müdahalesi, ancak müdahalenin kanunla öngörülmüş ve demokratik bir toplumda milli güvenlik, kamu güvenliği, ülkenin iktisadi refahı, kamu düzeninin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması için gerekli bir tedbir olması durumunda söz konusu olabilir.[21]” hükümlerine sahiptir. Yine benzer olarak Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmenin (MSHS) 17. maddesinde : “ Kimsenin özel ve aile hayatına, konutuna veya haberleşmesine hukuka aykırı veya keyfi müdahale edilemez; onuru veya saygınlığı hukuka aykırı saldırılara maruz bırakılamaz. Herkes bu tür saldırılara veya müdahalelere karşı hukuken korunma hakkına sahiptir.[22]” ifadesi yer almaktadır.

Gerek İHEB’de gerekse AİHS ve MSHS’de yer alan özel hayat hakkına ilişkin bu hükümler çocukların kişisel verilerinin korunması kapsamında genel ve koruyucu hükümler mahiyetindedir.

B. Ulusal Kaynaklar

1. Anayasa

1982 Anayasası çocukların korunmasına ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin hükümler içermektedir. Anayasanın 41. maddesi : “…Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır, teşkilatı kurar. Her çocuk, korunma ve bakımdan yararlanma, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça, ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir. Devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır.[23]” hükmü Devlete, çocukların kişisel verilerinin hukuka aykırı işlenmesi neticesinde kişilik haklarının ihlalini önlemeye yönelik her tür tedbiri alma ödevi yüklemektedir.

Anayasanın 20. maddesinde kişisel verilerin korunmasına, Özel hayatın gizliliği başlığı altında yer verilmiştir. Buna göre : “Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, bu verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme ve amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişisel veriler, ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunla düzenlenir.[24]” Çocuklar da kişisel verilerinin korunmasını isteme hakkına sahiptirler.

2. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), 2016 yılında yürürlüğe girmiştir. Kişisel verilerin korunması alanında Türkiye’de çıkarılan ilk en kapsamlı düzenleme olma niteliği taşımaktadır.

KVKK’ya kaynak teşkil eden düzenleme, 95/46 sayılı Direktiftir. Bu Direktif’te çocukların kişisel verilerine ilişkin özel bir hüküm bulunmamaktadır. Dolayısıyla KVKK'da da çocuklara mahsus bir düzenleme görülmemektedir. GVKT örnekliğindeki gibi KVKK’ya eklenecek maddelerle bu eksiklik giderilebilir.

KVKK’nın ilgili maddelerinde öngörülen hukuka uygunluk, doğruluk, güncellik gibi işleme ilkeleri ve açık rızanın mevcudiyeti gibi işleme koşulları çocuklar için de geçerli olacaktır. Yalnız açık rızanın alınması gereken hallerde çocuğun rızasının geçerli olup olmayacağına yönelik kanunda herhangi bir hükme yer verilmemiştir. Bu durumda rıza konusunda TMK hükümlerine göre hareket etmek gerekecektir.

ÇOCUĞUN KİŞİSEL VERİLERİNİN İŞLENMESİ

A. Genel Olarak

Kişisel verilerin korunması hukukunda temel kural, kişisel verilerin işlenmemesidir. İşleme istisnai bir durumdur. Ancak kişisel verilerin hiç işlenmemesi hayatın olağan akışına aykırıdır. Bu bağlamda çocuklara ait kişisel veriler de hayatın akışı içerisinde işlenecektir.

İşleme faaliyeti birtakım ilkeler doğrultusunda gerçekleştirilmelidir. Buna göre kişisel veriler, hukuka uygun bir şekilde işlenmelidir. İşlenen veriler mümkün olduğunca güncel olmalı ve kişi hakkında hakikati yansıtmalıdır. Ayrıca işleme faaliyeti başından sonuna kadar şeffaf olmalıdır. Bu nedenle çocukların verilerinin işlendiği faaliyetlerde sunulan her türlü bilgi veya iletişim çocuğun anlayabileceği kadar sade ve açık olmalıdır[25].

İşleme amacı sınırlı olmalıdır. Bunun anlamı işleme faaliyetinin belirli bir amaca özgülenmiş olması ve bu amacın da açık ve meşru olmasıdır. Sınırlı bir amaç doğrultusunda ölçülü bir işleme faaliyetinde bulunulmalı ve asgari seviyede veri saklanmalıdır. Asgari düzeyde saklanan veriler, veri işleme amacının ortadan kalkmasıyla birlikte silinmeli, yok edilmeli veya anonim hale getirilmelidir.

Saklanan verilerin güvenliğinin sağlanması gerekmektedir. Bunun anlamı yetkisiz üçüncü kişilerce verilerin işlenmesine veya herhangi bir kaza ve kayıp ihtimaline karşı gerekli tedbirlerin alınmasıdır. Veri sorumlusu zikredilen tüm bu ilkelerin uygulanmasından sorumlu olan kişidir. Veri sorumlusu, veri sahibine karşı hesap vermekle yükümlüdür.

B. Çocuğun Kişisel Verilerinin İşlenmesinde Hukuka Uygunluk Nedenleri

1. Genel Olarak

Kişisel verilerin yukarıda yer verilen ilkeler doğrultusunda işlenebilmesi için veri sorumlusunun hukuka uygunluk nedenlerinden[26] biri veya birkaçına dayanması gerekmektedir. Aksi takdirde işleme faaliyeti hukuka aykırı sayılacaktır. Hukuka uygunluk nedenlerinden bazıları, çocuklara özgü hükümler içermektedir. Örneğin GVKT’nin 6-f maddesinde, çocuğa ait verilerin işlenmesinin gerekli olması halinde, veri sorumlusunun çocuğa ait verilerin işlenmesine dair menfaatinin daha ağır basması gerekeceği öngörülmüştür[27].

2. Rıza

Rıza, kişisel verilerin işlenmesinde hukuka uygunluk nedenlerinden biridir. Rıza; veri sahibinin beyanıyla veya açık bir onayıyla kişisel verilerinin işlenmesine izin verdiğini gösteren özgür bir biçimde verilen spesifik, bilinçli ve açık bir işaret olarak tanımlanmıştır[28].

GVKT’de çocuğa doğrudan bilgi toplumu hizmeti[29] sunulması durumuna ilişkin olarak, çocuğun 16 yaşından büyük olması durumunda çocuk tarafından kişisel verilerinin işlenmesine yönelik verilen rıza geçerli sayılmaktadır. 16 yaşından küçük olan çocukların kişisel verilerinin işlenmesi konusunda ise çocuk üzerinde velayet hakkı bulunan kimsenin izni veya onayının bulunması gerekmektedir[30]. Ayrıca işleme faaliyeti, velinin izni veya onayı ölçüsünde yapılacaktır.

Tüzükte alt sınır olarak belirlenen 16 yaş sınırını, üye devletlerin 13 yaşa kadar düşürebileceğine yer verilmiştir. Üye devletlere yaş hakkı konusunda takdir hakkı tanınması eleştirilmektedir. Buna göre çocukların hangi yaşın üstünde iken kişisel verilerine ilişkin kararlarının sonuçlarını tam olarak anlayıp anlamadıkları bilimsel olarak kanıtlanmış değildir. Üye devletlere kuraldan sapma imkanı getirilmiştir[31].

Tüzükte düzenlenen rıza kavramına atfedilen hukuki koruma varsayımı pratik hayatın gerçekliği karşısında etkisiz kalmaktadır. Özellikle internette kişilere sunulan aydınlatma metinlerinin uzun ve karmaşık olduğu, işleme metinlerine karşı herhangi bir itirazın sunulan hizmetlerden yararlanamama neticesini doğurduğu göz önüne alındığında rıza kavramının hür iradeye dayanmadığını, dolayısıyla aslında ortada geçerli herhangi bir rızanın bulunmadığı söylenebilir[32]. Yetişkinler için rıza konusu pratikte bu derece sorunlu iken Tüzükte belirtilen alt sınırın üzerindeki çocukların verecekleri rızanın ne derece geçerli olacağı şüphelidir.

Tüzükte belirlenen asgari yaş sınırının altında kalan çocukların, bilhassa ergenlik dönemindeki çocukların, kişisel verilerinin işlenmesine onay verecek makam olan velilerinin aşırı baskısına maruz kalabilme ihtimali bulunmaktadır. Bu sefer çocukların özel hayat hakkı bizzat ebeveynlerince ihlal edilecektir. Bu durum çocukların bazı çevrimiçi platformlardan uzaklaşmaya veya yalan beyanda bulunmaya itebilecektir[33].

Tüzükte çocukların kişisel verilerinin korunmasına yönelik araçlardan tasarımdan itibaren koruma ve başlangıçtan itibaren koruma ile veri koruma etki değerlendirmesinin öngörülmemiş olmasının bir eksiklik olduğu kimi yazarlarca dile getirilmiştir.[34].

Günümüzde teknoloji çok hızlı değişmektedir. Değişen teknolojinin içerisine doğan çocuklar yeni teknolojilere ve bu değişime büyüklerine nazaran daha kolay adapte olabilmektedir. Ebeveynlerin dijital teknoloji alanında bilgilerinin yetersiz olması da ayrı bir sorundur. Ebeveynler çoğu zaman teknolojik konularda çocuklarının yardımına başvurmaktadırlar. Bu durum, çevrimiçi platformlarda çocuklarının kişisel verilerinin işlenmesine onay verecek ebeveynler için büyük bir zorluk teşkil etmektedir[35].

Bir diğer zorluk geçerli bir rızanın bulunup bulunmadığı noktasındadır. Çocuğun beyan ettiği yaşın veya velisinin rızasının doğruluğu nasıl kanıtlanabilecektir ? GVKT m. 8’de veri sorumlusunun, rızanın geçerliliğini makul bir çabayla araştırması gerektiği belirtilmiştir. Günümüz teknolojik şartlarını göz önüne alırsak veri sorumlusu açısından yerine getirilmesi oldukça zor bir yükümlülük söz konusudur[36].

3. Türk Hukukunda Çocuğun Kişisel Verileri

KVKK’da, GVKT’de olduğu gibi çocukların kişisel verilerinin korunmasına özgü hükümler bulunmamaktadır. Dolayısıyla çocuklara özgü hükümler için KVKK’da hüküm bulunmayan hallerde (rıza gibi) TMK’ya başvurulacaktır[37].

Rıza konusunda çocukların ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına göre bir ayrıma gidilecektir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan çocuğun kişisel verilerinin işlenmesine dair gösterdiği rıza geçersizdir. Rızanın, yasal temsilcisi tarafından verilmesi gereklidir. Ayırt etme gücüne sahip çocuk bakımından ise TMK m. 16/II hükmü gereğince kişisel verisinin işlenmesine gösterdiği rıza geçerlidir. Ancak burada da çocuğun yüksek yararı ilkesinden hareketle çocuğun verdiği rıza, onun kişilik haklarını ağır biçimde ihlal edebilecek nitelikteyse burada da yasal temsilcinin onayı aranabilecektir[38].

Ebeveynlerince kişisel verileri ihlal edilen çocuğun yararı tehlikeye düşerse TMK m. 346 vd.[39] hükümleri uyarınca hakim çocuğun korunması için uygun tedbirleri alacaktır. Uygun tedbirlerin alınmasında ebeveynlerin kusuru aranmadığı gibi bu bir müeyyide de değildir. Burada asıl olan çocuğun yüksek yararının gözetilmesidir.

Kişisel verileri gerek ebeveyni tarafından gerekse üçüncü kişiler tarafından ihlal edilen çocuk, TMK 24 vd. hükümlerinde öngörülen davalar ile korunabilir. Ebeveyni tarafından kişisel verileri ihlal edilen çocuk, onlara karşı TMK m. 25’te sayılan saldırıya son verilmesi davası, saldırı tehlikesinin önlenmesi davası, tespit davası ile maddi ve manevi tazminat davalarını ebeveynlerine karşı açılabilir. Mümeyyiz küçük hukuki taleplerini hukuken tek başına ileri sürebilir iken temyiz kudreti bulunmayan küçükler bu talepleri kendi başlarına ileri süremeyeceklerdir. Ancak burada hukuk düzeni çaresiz değildir. TMK m. 426/b.2 uyarınca küçüğe bir temsil kayyımı atanır ve küçük taleplerini temsil kayyımı vasıtası ile ileri sürebilir[40].

SONUÇ

Çocuklar, dijital dünyada gerçek dünyada olduklarından daha savunmasız ve korunmaya muhtaçtır. Zira dijital dünya kimlikler çok rahat gizlenebilmektedir, denetim ve yaptırımlar yetersizdir. Anne ve babalar dahi sanal dünyanın tehlikelerinden bihaberdir. Bu nedenle son derece tehlikeli olan sanal dünyada, çocuğun kişilik haklarını etkin bir biçimde koruyacak hukuki mekanizmaların hayata geçirilmesi önem arz etmektedir.

Çocuğun kişisel verilerinin korunmasına ilişkin spesifik hükümlere, Türk hukukunda rastlanılmamaktadır. Çocuğun kişisel verilerine ilişkin koruma, çocuğun kişilik haklarının korunmasına yönelik olan genel hükümler ile sağlanmaktadır. Dolayısıyla çocuğun kişisel verilerine ilişkin koruma KVKK ve TMK’nın ilgili maddeleri ile sağlanacaktır.

KVKK’da çocuğun kişisel verilerinin korunmasına yönelik özel bir hüküm bulunmamaktadır. Çocuğa ilişkin düzenlemye özel olarak yer verilmesinin faydalı olacağı kanaatindeyim. Ancak dikkat edilmesi gereken nokta, teoriyle pratik arasındaki dengenin gözetilmesidir. Bugün kişisel verilere dair yasal düzenlemelerin pratik hayatta etkisiz olduğu belirtilmektedir. Daha da kötüsü teoride güçlü olan hükümler sanal dünyanın gerçekleri karşısında tam tersi bir etki yaratabilmektedir.

Günümüzde çocukların mahremiyeti üçüncü kişilerden daha çok ebeveynlerince ihlal edilmektedir. Bu, çocuğun şahsiyetinin korunması açısından oldukça zor bir durum yaratmaktadır. Çözüme ise yalnızca hukuki mekanizmaları güçlendirmekle değil, çocuklara ve özellikle velilerine sanal ortamlar ve kişisel veriler konusunda eğitim vermekle ulaşılabilecektir.

[1] İmamoğlu, S. H. (2005). Çocuğun Kişiliğinin Ana Babaya Karşı Korunması. AÜHFD c.54 S.2 s. 183-218.

[2] Convention of the Rights of the Child. https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/crc.aspx (E.T. :09.04.2020)

[3] Türk Medeni Kanunu https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4721.pdf (E.T. :09.04.2020)

[4] Kılıçoğlu, A. M. (2013). Şeref, Haysiyet ve Özel Yaşama Basın Yoluyla Saldırılardan Hukuksal Sorumluluk (4. Bası), Ankara :Turhan Kitabevi, s. 3.

[5] Dural, M., Öğüz, T. (2016). Türk Özel Hukuku c.II Kişiler Hukuku (17. Bası), İstanbul : Filiz, s. 103

[6] Çelik.Y. (2017). Özel Hayatın Gizliliğinin Yansıması Olarak Kişisel Verilerin Korunması ve Bu Bağlamda Unutulma Hakkı. TAAD. S. 32 s. 391.

[7] Kişisel Verilerin Koruması Kanunu (2016). RG, 29677, 07.04.2016 http://www.resmigazete.gov.tr (E.T. 09.04.2020).

[8] Orak. B. (2020). Kişisel Sağlık Verilerinin Korunması, Ankara : Yetkin. s. 34-37.

[9] Erdoğan. C. (2018). Çocukların Kişisel Verilerinin Korunması (Sosyal Medya Örneği Kapsamında). DEÜHFD. Prof. Dr. Durmuş TEZCAN’a Armağan, C.21, Özel S., 2019, s. 2452.

[10] Duygulu S.(2019). Sosyal Medyada Çocuk Fotoğrafı Paylaşımlarının Mahremiyet İhlali ve Çocuk İstismarı Açısından Değerlendirilmesi, TRT Akademi. c. 4 S. 8. s. 431.

[11] Duygulu s. 439.

[12] https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87ocuk_Haklar%C4%B1_S%C3%B6zle%C5%9Fmesi (E.T. : 11.04.2020)

[13] https://treaties.un.org/doc/Treaties/1990/09/19900902%2003-14%20AM/Ch_IV_11p.pdf (E.T. :11.04.2020)

[14] Nouwt, J. (2002). Kid’s Privacy on the Internet : Collecting Childeren’s Personal Data on the Internet and the Protection of Privacy. Multimedia und Recht : Zeitschrift für Informations-, Telekommunikations und Medienrecht, 5(11), s. 703.

[15] Nouwt, s. 709.

[16] Orak, s. 21.

[17] Brautigam, T./ Miettien, S. (2016). Data Proteciton, Privacy and European Regulation in the Digital Age, Unigrafia, Helsinki. s. 115.

[18] General Data Protection Regulation https://gdpr-info.eu/ (E.T. :11.04.2020)

[19] Simone van der Hof/ Eva Lievens, The importance of privacy by design and data protection impact assessments in strengthening protection of children’s personal data under the GDPR, Presented at the IALS Conference Children and Digital Rights: Regulating Freedoms and Safeguards (17.10.2017, London) to be published in: Communications Law 2018, c.. 23, S. 1.

[20] https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/ (E.T. : 09.04.2020)

[21] https://www.echr.coe.int/Documents/Convention_ENG.pdf (E.T. : 09.04.2020)

[22] https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx (E.T. :09.04.2020)

[23] https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (E.T. : 11.04.2020)

[24] https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (E.T. : 11.04.2020)

[25] GVKT recital 58. https://gdpr-info.eu/recitals/no-58/ (E.T. : 18.04.2020)

[26] GVKT de sayılan hukuka uygunluk nedenleri : İşleme faaliyeti, ancak aşağıdaki hususlardan en az biri geçerli olduğunda ve olduğu ölçüde, hukuka uygundur:

(a) veri sahibinin bir ya da daha fazla sayıda spesifik amaca yönelik olarak kişisel verilerinin işlenmesine onay vermesi;

(b) veri sahibinin taraf olduğu bir sözleşmenin uygulanması veya bir sözleşme yapılmadan önce veri sahibinin talebiyle adımlar atılması için, işleme faaliyetinin gerekli olması;

(d) veri sahibinin veya başka bir gerçek kişinin hayati menfaatlerinin korunması amacı ile işleme faaliyetinin gerekli olması;

(e) kamu yararına gerçekleştirilen bir görevin yerine getirilmesi veya kontrolöre verilen resmi bir yetkinin uygulanması hususunda işleme faaliyetinin gerekli olması;

(f) özellikle veri sahibinin çocuk olması halinde veri sahibinin kişisel verilerin korunmasını gerektiren menfaatleri veya temel hakları ve özgürlüklerinin bir kontrolör veya üçüncü bir kişi tarafından gözetilen meşru menfaatlere ağır basması haricinde, söz konusu menfaatler doğrultusunda işleme faaliyetinin gerekli olması. https://www.kisiselverilerinkorunmasi.org/mevzuat/avrupa-birligi-genel-veri-koruma-tuzugu-gdpr-turkce-ceviri/ (E.T. :18.04.2020)

[27] Erdoğan, s. 2458.

[28] GVKT m. 4/XI.

[29] Küzeci E. Kişisel Verilerin Korunması s. 247 den naklen EU Directive 2015/35 :” Bilgi toplumu hizmetiyle genellikle bir bedel mukabilinde, belirli bir mesafeden ve elektronik araçlarla sunulan ve almak için bireysel talep gerektiren hizmetler kastedilmektedir.”

[30] Erdoğan, s. 2456.

[31] Hof/Lievens s. 4. Brautigam/Miettien s. 125.

[32] Hof/Lievens s. 4. Brautigam/Miettien s. 115.

[33] Hof/Lievens s. 5.

[34] Hof/Lievens s. 10.

[35] Brautigam/Miettien s. 127.

[36] Brautigam/Miettien s. 129.

[37] Erdoğan s. 2460.

[38] Akdi s. 135.

[39] m. 346- Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır.

m. 347- Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunur veya çocuk manen terk edilmiş hâlde kalırsa hâkim, çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir. Çocuğun aile içinde kalması ailenin huzurunu onlardan katlanmaları beklenemeyecek derecede bozuyorsa ve durumun gereklerine göre başka çare de kalmamışsa, ana ve baba veya çocuğun istemi üzerine hâkim aynı önlemleri alabilir. Ana ve baba ile çocuğun ödeme gücü yoksa bu önlemlerin gerektirdiği giderler Devletçe karşılanır. Nafakaya ilişkin hükümler saklıdır.

m. 348- Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa, hâkim aşağıdaki hâllerde velâyetin kaldırılmasına karar verir: 1. Ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi. 2. Ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması. Velâyet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır. Kararda aksi belirtilmedikçe, velâyetin kaldırılması mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar.

[40] Akdi s. 137. Erdoğan. s. 2464.

HUKUKİ- II

2020-04-12T16:25:00.006+03:00

İŞÇİNİN KİŞİSEL VERİLERİNİN KORUNMASI

Kişisel veri, kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgiyi ifade eder. İşçinin kişisel verisi ise işçiyi belirli veya belirlenebilir her türlü veriyi ifade etse de bu çalışmada kastedilen, işverenin işlediği kişisel verilerdir. Buna örnek olarak, işçinin kimlik bilgileri, doğum tarihi, sağlık bilgisi, banka hesap numarası, iletişim numarası, parmak izi, retina izi bilgileri verilebilir.

İşçinin kişisel verilerinin korunmasına ilişkin normatif temelleri, uluslararası ve ulusal düzenlemelerde bulabilmekteyiz. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve AB Temel Haklar Şartında kişisel veriler, özel hayatın gizliliği hakkı kapsamında koruma bulmaktadır. 108 sayılı AK Sözleşmesi ve AB Genel Veri Koruma Tüzüğü ise kişisel verilerin korunması amacına matuf çıkarılan uluslararası düzenlemelerdir.

Türkiye'de kişisel verilerin korunması hukuku, anayasal dayanağa sahiptir. 2016 yılında yürürlüğe giren Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bir başka dayanaktır. İşçinin kişisel verilerinin korunmasına yönelik hukuki düzenlemelere TMK, TBK ve İK'da da görmekteyiz.

İşveren, çalışanlarının kişisel verilerini işleme de belirli ilkelere riayet etmek mecburiyetindedir. Bu ilkeler; hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olma, doğru ve gerektiğinde güncel olma, belirli, açık ve meşru amaçlar için işlenme, işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma, ilgili mevzuatta öngörülen veya işlendikleri amaç için gerekli olan süre kadar muhafaza olarak ilgili kanunda sayılmıştır.

İşçinin kişisel verilerini işlemede esas olan işçinin rızasının alınmasıdır. Kanunda belirtilen hallerde işçinin rızası alınmaksızın, ona ait kişisel veriler işlenebilecektir. Ancak burada da belirtilen ilkelere uymak gerekecektir.

Bu çalışmada ilk bölümde kişisel veri kavramı, ikinci bölümde kişisel verilerin korunmasının normatif temelleri, üçüncü bölümde ise işverenin hangi durumlarda işleme faaliyetinde bulunabileceği ve işleme faaliyetine dair ilkeler incelenecektir.

KİŞİSEL VERİ KAVRAMI

A. Genel Olarak

KVKK’da kişisel veri; kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi şeklinde tanımlanmıştır.[1] GVKT’de yer alan kişisel veri tanımı da aynıdır. Bununla birlikte GVKT’de kimliği belirlenebilir gerçek kişi ifadesinden ne anlaşılması gerektiğine de yer verilmiştir. Buna göre kimliği belirlenebilir gerçek kişi; özellikle bir isim, kimlik numarası, konum verileri, çevrim içi tanımlayıcı ya da söz konusu gerçek kişinin fiziki, fizyolojik, genetik, psikolojik, ekonomik, kültürel veya sosyal kimliğine mahsus bir ya da daha çok sayıda faktöre atıfta bulunularak doğrudan veya dolaylı olarak tanımlanabilen kişidir.[2]

Kişisel veriden bahsedebilmek için; mevcut bir veri bulunmalı, mevcut veri gerçek bir kişiye ait olmalı ve bu gerçek kişinin kimliği belirli veya belirlenebilir olmalıdır. İlk olarak, ortada işlenebilir veri bulunmalıdır. Veriler, gerçek bir kişiye (natural person) ait olmalıdır. Tüzel kişilere ait veriler, kişisel veri olarak kabul edilmemektedir. Veri sahibi gerçek kişinin kimliği belirli veya belirlenebilir olmalıdır. Eldeki verilerle veri sahibi direkt olarak toplum içerisinde ayırt edilebiliyorsa kimliğin belirliliğinden söz edilebilir. Kimliğin belirlenebilir olması ise mevcut veriler yardımıyla kişinin tespit edilebilme ihtimalini ifade eder. Kişinin adı, ikametgahı, doğum yeri ve tarihi, kimlik numarası, telefon numarası, sosyal güvenlik numarası, dernek ve sendika üyelikleri, parmak ve retina izi, kan grubu gibi veriler kişiyi belirli kılan verilere örnektir.

Kişisel verilerin işlenmesi, kişisel veriler üzerinde gerçekleştirilen her türlü eylemi ifade etmektedir. İlgili düzenlemelerde kişisel veriler üzerinde gerçekleştirilen eylemler örnekleme yolu ile sayılmıştır.[3] 1981 tarihli 108 sayılı Avrupa Konseyi Sözleşmesinde[4] yalnızca otomatik yollarla işlenen kişisel veriler korunurken, daha sonraki düzenlemelerde otomatik olmayan yöntemlerle işlenen kişisel verilerin de korunması öngörülmüştür. KVKK'da da otomatik olmayan yollarla işleme, işlemenin herhangi bir veri kayıt sisteminin parçası olması şartıyla koruma kapsamındadır.

Veri işleme faaliyetinde bulunanlar ise veri sorumlusu ve veri işleyen olarak ikiye ayrılmaktadır. Bunlar gerçek veya tüzel kişi olabilirler. Veri sorumlusu, veri işleme faaliyetinin amaçlarını ve yöntemlerini tespit eden ve veri kayıt sisteminin kurulması ve yürütülmesinden mesul kişidir. Veri işleyen ise veri sorumlusunun kendisine verdiği yetkiye istinaden veri sorumlusu namına işleme faaliyetinde bulunan kimsedir. İşveren, işçilerin verilerinin işlemesi bakımından, veri işleme faaliyetini bizzat yürütmese dahi veri sorumlusu olarak kabul edilir.

B. İş Hukukunda Kişisel Veri Kavramı

İş hukukunda kişisel veri kısaca, işçinin kimliğini belirli veya belirlenebilir kılan her türlü veri şeklinde tanımlanabilir. İş hukuku bağlamında kişisel veriden söz edebilmek için işçiye ait verilerin, iş ilişkisi çerçevesinde işlenmesi gerekmektedir.

İşçinin kişisel verileri, dijital ortamda veya işçilerin özlük dosyalarında saklanan, işçinin özel ve mesleki yaşamını kapsayan, işçiyi doğrudan veya dolaylı ilgilendiren tüm bilgiler, işaretler veya notlardır. İşçinin kimlik bilgileri, adresi, mesleği, medeni durumu, doğum tarihi, uyruğu, mahkumiyet durumu, siyasi ya da sendikal faaliyetleri, sağlık ve hastalık durumu, e-mail yazışmaları, dini, ırkı, etnik kökeni, cinsel eğilimi, cinsel yaşamı vb. bilgiler korunması gereken kişisel veriler kapsamında yer almaktadır.[5]

İŞÇİNİN KİŞİSEL VERİLERİNİN KORUNMASININ HUKUKİ KAYNAKLARI

A. Uluslararası Kaynaklar

1. AİHS

Kişisel verilerin korunmasına ilişkin temel uluslararası hukuki kaynakların başında İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Sözleşme[6](AİHS) gelir. Sözleşmenin “Özel ve Aile Hayatına Saygı” başlıklı 8. maddesi önem ihtiva eder. AİHM vermiş olduğu kararlarda, kişisel verilerin korunması hakkını Sözleşmenin 8. maddesi kapsamında değerlendirmektedir. Sözleşmede yer alan diğer haklar da doğrudan olmasa bile dolaylı olarak kişisel verilerin korunması ile ilişkilidirler.

2. Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı

Metinde kişisel verilerin korunmasına ayrı bir madde olarak yer verilmiştir. 8. maddeye göre : “Herkes kendisi hakkındaki kişisel verilerin korunması hakkına sahiptir.” Ayrıca “Bu tür veriler açıkça belirtilmiş amaçlarla dürüst biçimde ve ilgili olduğu kişinin rızası temelinde ya da yasalarca/hukuk tarafından öngörülen diğer meşru temellerle işlenmelidir. Herkes kendisi hakkında toplanmış verilere ulaşım ve düzeltme hakkına sahiptir.”

3. 108 sayılı AK Sözleşmesi

108 sayılı Kişisel Verilerin Otomatik İşleme Tabi Tutulması Karşısında Bireylerin Korunması Sözleşmesinde sağlık verileri, hassas veriler kategorisinde sayılmış ve iç hukukta yeterli güvenceler alınmadıkça sağlık verilerinin otomatik yollardan işlenmesini yasaklamıştır. Türkiye, Sözleşmeyi 1981 yılında imzalamış olmasına rağmen uzunca bir süre sonra 30.01.2016 tarihinde 6669 sayılı Kanunla onaylamıştır. İlgili Bakanlar Kurulu Kararnamesi ise 17.03.2016 tarih ve 29656 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.[7]

4. GVKT

Teknolojinin gelişmesi, iletişim vasıtalarının değişmesi ve iletişimin hızlanması, veri işleme mekanizmalarının değişmesini de beraberinde getirmiştir. Bu bakımdan 1995 yılından beri yürürlükte olan 95/46 sayılı Direktifte yer alan ilkelerin geliştirilmesi ve gelecekte bireylerin temel haklarını garanti altına almak amacıyla AB Genel Veri Koruma Tüzüğü[8] çıkarılmıştır.[9] Tüzük, 2016 yılında Avrupa Parlamentosunca onaylanmış, iki yıllık bir uyum süreci öngörülmüş ve 2018 yılı itibarı ile yürürlüğe girmiştir. GVKT, kendinden önce yürürlükte bulunan 95/46/EC sayılı Direktifi yürürlükten kaldırmıştır. Tüzük, üye devletlerin iç hukuku açısından herhangi bir uyumlaştırma gerektirmeksizin doğrudan bağlayıcıdır.

GVKT, kişisel verilerin korunması alanında pek çok yeniliği beraberinde getirmiştir. Örnek olarak; veri sorumlusunun yanında veri işleyenin de mesul tutulması, hükümlerin dünya çapında etkiyi haiz olması, kişisel verilerin sınır ötesi aktarımının daha sıkı kurallara bağlanması, veri işlemede opt-out değil opt-in sisteminin benimsenmesi, hassas veriler için veri koruma görevlisi zorunluluğu öngörmesi, veri koruma etki değerlendirmesine yer verilmesi, veri ihlalinde bildirimde bulunma yükümlülüğü sayılabilir.[10]

B. Ulusal Kaynaklar

1. Anayasa

Ülkemizde kişisel verilerin korunması hukuku, anayasal dayanağını 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile kazanmıştır. Kişisel verilerin korunması hakkı Anayasa’da özel hayatın gizliliği başlığı altında düzenlenmiştir. Buna göre m.20/3 : “Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, bu verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme ve amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişisel veriler, ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunla düzenlenir.”[11]

2. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu

Türkiye’de kişisel verilerin korunması kanununa yönelik pek çok teşebbüste bulunulmuş, farklı tarihlerde taslak yasa metinleri hazırlanmış fakat yasalaşma geç denilebilecek 2016 yılında mümkün olmuştur.

Kanun’un amacı, kişisel verilerin işlenmesinde başta özel hayatın gizliliği olmak üzere kişilerin temel hak ve hürriyetlerini korumak ve kişisel verileri işleyen gerçek ve tüzel kişilerin yükümlülükleri ile uyacakları esas ve usulleri düzenlemektir.

Kanun, kişisel verilerin korunmasına özel hükümler içermesi sebebiyle, diğer kanunlarda kişisel verilerin korunmasına ilişkin hükümlere nazaran öncelikle uygulanacaktır.

3. Diğer Kanunlar

Türk Medeni Kanunu (TMK) kişisel verilerin korunmasına yönelik hükümler içermektedir. Bu hükümler doğrudan olması da dolaylı yoldan koruma sağlar. Ancak TMK.m.23-25 de kişiliğin korunmasına yönelik hükümler, kişisel verilerin korunmasını da içerir. TMK.m.25 çerçevesinde, saldırının tespiti amacıyla tespit, saldırının sona erdirilmesi için men, saldırı tehlikesinin önlenmesi maksadıyla önleme ve kişilik haklarının zarar görmesi nedeniyle uğradığı zararın giderilmesi için maddi veya manevi tazminat davalarını açabilir. İşçinin kişisel verilerinin hukuka aykırı olarak kullanılması halinde, kişilik hakları zedelenen işçi de söz konusu genel hükümlerden yararlanarak dava açabilme imkanına sahiptir.[12]

Türk Borçlar Kanunu (TBK)’da iş akdinde işçinin kişisel verilerinin kullanmasını düzenlemiştir. TBK m.419 : " İşveren, işçiye ait kişisel verileri, ancak işçinin işe yatkınlığıyla ilgili veya hizmet sözleşmesinin ifası için zorunlu olduğu ölçüde kullanabilir. Özel kanun hükümleri saklıdır." 6698 sayılı KVKK hükümlerinin iş bu kanuna öncelikli uygulama alanı bulacağı aşikardır.

Türk Ceza Kanunu’nun 135 ve devamı maddelerinde, kişisel verilerin hukuka aykırı olarak elde edilmesi, kaydedilmesi veya ifşa edilmesi fiilleri suç olarak düzenlenmiştir.

İş Kanununda (İK) da , kişisel verilerin korunmasına ilişkin hükümler mevcuttur. İK m. 75 : “İşveren çalıştırdığı her işçi için bir özlük dosyası düzenler. İşveren bu dosyada, işçinin kimlik bilgilerinin yanında, bu Kanun ve diğer kanunlar uyarınca düzenlemek zorunda olduğu her türlü belge ve kayıtları saklamak ve bunları istendiği zaman yetkili memur ve mercilere göstermek zorundadır. İşveren, işçi hakkında edindiği bilgileri dürüstlük kuralları ve hukuka uygun olarak kullanmak ve gizli kalmasında işçinin haklı çıkarı bulunan bilgileri açıklamamakla yükümlüdür.”

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 15. maddesinde işçinin sağlık verilerinin korunmasına ilişkin hüküm mevcuttur. Buna göre işveren; çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlar. Ayrıca çalışanların işe girişlerinde, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri hâlinde ve işin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla çalışanların sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlamak zorundadır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgileri gizli tutulur.

İŞÇİNİN KİŞİSEL VERİLERİNİN İŞLENMESİ

A. Genel İlkeler

İşçinin kişisel verilerinin işlenmesi, işveren açısından yürütülen iş açısından gerekli olabilir. Ancak işveren, çalışanlarının kişisel verilerini herhangi bir kurala, ilkeye bağlı olmaksızın sınırsızca işleyemeyecektir. Zira bu durum işçinin en temel hak ve özgürlüklerinin ihlali anlamına gelir. Kanuni düzenlemelerde, bu iki karşıt durum göz önüne alınmış ve ona göre bir orta yol bulunmaya çalışılmıştır.

Kişisel verilerin işlenmesinde birtakım temel ilkeler belirlenmiştir. Veri işleyen işveren, bu ilkelere riayet ederek işleme eylemini gerçekleştirmesi durumunda hukuka uygun hareket etmiş sayılacaktır.

Kişisel verilerin işlenmesine yönelik temel ilkeler, KVKK m.4’ te belirlenmiştir. Buna göre; “Kişisel veriler, ancak bu Kanunda ve diğer kanunlarda öngörülen usul ve esaslara uygun olarak işlenebilir. Kişisel verilerin işlenmesinde aşağıdaki ilkelere uyulması zorunludur:

a) Hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olma.

b) Doğru ve gerektiğinde güncel olma.

c) Belirli, açık ve meşru amaçlar için işlenme.

ç) İşlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma.

d) İlgili mevzuatta öngörülen veya işlendikleri amaç için gerekli olan süre kadar muhafaza edilme.”

İşveren, çalışanlarının kişisel verilerini işlerken yukarıda yer verilen ilkelere uyma mecburiyetinde olduğu gibi aynı zamanda diğer kanunlarda belirtilen ilkelere de uyma mecburiyetindedir. Örneğin, TBK m.419 uyarınca kişisel veriler, ancak işçinin işe yatkınlığıyla ilgiliyse veya iş akdinin ifası için zorunluysa işlenebilecektir.

Kişisel veri işleme faaliyeti, hukuka uygun olmalıdır. Bununla birlikte, işleme hukuki normlara aykırılık teşkil etmiyor fakat dürüstlük kurallarına aykırı ise yine hukuka aykırı sayılacaktır.

İşlenen kişisel veriler doğru ve mümkün olduğunca güncel olmalıdır. Bu ilke, bireyin katılımı ilkesi ile ilişkilidir. İşçi, verilerinin işverence nasıl ve ne amaçla işlendiğini bilebilecek, bu bilgilerin doğru veya güncel olup olmadığını kontrol edebilecektir. Yanlış ya da güncel olmayan verilere dayalı olarak yapılacak değerlendirmeler de haliyle hakikati yansıtmayacak ve işçinin zararına neticeler doğabilecektir.[13] Buna örnek olarak, herhangi bir hastalığı olmayan işçiye bulaşıcı bir hastalığa sahip olduğuna dair işlenen kayıt, işçinin işinden çıkarılmasına ve toplumsal baskıya maruz kalmasına neden olabilir.

İşçinin kişisel verilerinin işlenmesinde amaç; belirli, açık ve meşru olmalıdır. İşveren, çalışanını, kişisel verilerinin hangi amaçlar doğrultusunda işleneceği yönünde aydınlatma yükümlüdür. Aydınlatma muğlak ifadeler içermemeli, kastedilen gaye işçi tarafından net olarak anlaşılmalıdır. Örneğin ileride lazım olabilir gibi bir ifade kabul edilemeyecektir. Amacın meşru olması ise veri işlemenin iş ilişkisi ile bağlantılı ve gerekli olmasını ifadeler.

Amaç belirli, açık ve meşru olsa veri işleme faaliyetinin yani pratikte gerçekleşen işlemin sınırları çizilmelidir. Bu bakımdan işveren, kişisel veri işleme faaliyetinde belirlenen amaçla bağlantıyı koparmamalı, amacın sınırları içerisinde kalmalı ve ölçülü olmalıdır.

Son olarak, işveren, ilgili mevzuatta verilerin saklanması için öngörülen bir süre varsa buna uymalı ve o müddetten sonra verileri silmeli, yok etmeli veya anonimleştirmelidir. Ancak mevzuatta böyle bir hüküm bulunmaması halinde işçilerin verileri ancak işlendikleri amaç için gerekli olan süre kadar saklanabilecektir. Gelecekte ihtiyaç olabileceği varsayımına dayanarak veri saklama mümkün olmayacaktır.

B. İşçinin Kişisel Verilerinin İşlenmesinin Koşulları

Kişisel verilerin korunmasının amacı bireyin hak ve hürriyetlerini korumaktır. Birey, şahsi bilgilerinin kimler tarafından, hangi amaçlarla, hangi yöntemlerle ve ne kadar süreyle tutulduğunu bilmeli, dahası bu bilgilerin işlenmesine müdahalede bulunabilmelidir. Bu sayede maddi ve manevi şahsiyetini, onurunu muhafaza ederek geliştirebilir. Kuşkusuz ki işçi açısından da durum böyledir. Hatta, işveren ile işçi arasındaki münasebetlerin eşit seviyede olmaması nedeniyle durum daha hassastır. İşçi, işverenin kendisi hakkında tuttuğu bilgilere vakıf olmalı ve bu sürece olabildiğince katılabilmelidir.

Kural olarak, işçinin kişisel verileri işçinin açık rızası olmaksızın işlenemez (KVKK m.6/I). Açık rızanın mevcudiyeti konusu, işçi- işverenin eşit pozisyonlarda olmaması nedeniyle hassastır. İlk olarak, işçi rızasını tamamen hür iradesi ile vermelidir. İşçinin çaresizliği gibi iradeyi sakatlayan haller rızanın geçerliliği konusunda nazara alınacaktır. Rıza, aydınlatılmış olmalıdır. Bunun anlamı, işçinin KVKK m.10 anlamında bilgilendirilmesidir.[14] İlaveten genel anlamda verilen rıza geçerli sayılmayacaktır. Rızanın belirli bir konuya hasredilmesi gereklidir.

İşçinin rızasının aranması kuralını mutlak anlamda uygulamak, olağan yaşamı ve iş hayatını sürdürülemez hale getirecektir. Bu nedenle KVKK'da kaidenin istisnalarına yani kişisel verilerin hangi şartlarda işlenebileceğine yer verilmiştir. Buna göre; kanunlarda açıkça öngörülmesi, fiili imkânsızlık nedeniyle rızasını açıklayamayacak durumda bulunan veya rızasına hukuki geçerlilik tanınmayan kişinin kendisinin ya da bir başkasının hayatı veya beden bütünlüğünün korunması için zorunlu olması, bir sözleşmenin kurulması veya ifasıyla doğrudan doğruya ilgili olması kaydıyla, sözleşmenin taraflarına ait kişisel verilerin işlenmesinin gerekli olması, veri sorumlusunun hukuki yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için zorunlu olması, ilgili kişinin kendisi tarafından alenileştirilmiş olması, bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunması için veri işlemenin zorunlu olması, ilgili kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek kaydıyla, veri sorumlusunun meşru menfaatleri için veri işlenmesinin zorunlu olması[15] hallerinden biri veya bir kaçı mevcutsa işveren, çalışanının rızasını aramaksızın onun kişisel verilerini işleyebilecektir. Burada TBK m. 419 hükmüne de yer vermek gerekir. Hüküm uyarınca işveren, işçinin işe yatkınlığıyla ve işin ifası ile ilgisi olmayan kişisel verileri işlemesi durumunda hukuka aykırı hareket etmiş olacaktır.

İşverene, işçi özlük tutması yükümlülüğü öngören İK m.75 hükmü, kanunlarda açıkça öngörülmesi durumuna bir örnektir. İşçinin kimlik bilgileri, banka hesap numarası gibi iş sözleşmesinin kurulması ve ifasıyla doğrudan ilgili olan veriler de rıza aranmaksızın işlenebilir. Burada işçinin haricinde başka bir kimsenin verilerinin işlenmesinin mümkün olmadığını belirtmek gerekir.

İşveren, iş ilişkisinden doğan hukuki yükümlülüklerini yerine getirebilmek amacıyla işçilerin kişisel verilerini işleyebilecektir. Örneğin işçinin sosyal güvenlik numarası, banka hesap numarası gibi veriler işverenin ücret ödeme yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için işlenmesi zorunlu olan verilerdir.

Bir hukuki talebin tesisi, kullanılması ya da korunması için gerekli bütün işlemler bakımından işçinin kişisel verilerinin işlenebilmesi mümkündür. Örnek olarak, işten çıkarılan ya da ayrılan işçiye ait gerekli bilgilerin dava ve talep zamanaşımı boyunca saklanması, bir hakkın korunması için gerekli olması açısından hukuka uygundur.[16]

İşverenin meşru yani hukuka ve ahlaka aykırı olmayan menfaatleri için veri işlemesini zorunlu kılan bir durum mevcutsa yine çalışanlarının kişisel verilerini işlemesinde herhangi bir hukuka aykırılık bulunamayacaktır.

Belirtmek gerekir ki, kişisel veri işlemede herhangi bir hukuka uygunluk sebebi bulunsa dahi kişisel veri işleme ilkelerine uygun hareket edilmelidir. Aksi takdirde gerçekleştirilen eylemler hukuka aykırı sayılacaktır.

SONUÇ

İş hayatı, işçinin hayatında önemli bir yer tutar. İş hayatında insan onurunun korunması işçinin en temel haklarındandır. Sürekli gözetim altında olan, her hareketi ve her türlü verisi işverenince işlenen çalışanın, en temel haklarından olan özel hayatın gizliliği hakkı ihlal edilmiş olacaktır. Bu hakkın etkin bir şekilde korunabilmesi için özellikle gelişen teknolojiler göz önüne alındığında kişisel verilerin korunmasının önemi ortaya çıkmaktadır.

İşçiyi belirli veya belirlenebilir kılan her türlü veri, işçinin kişisel verisidir. İşveren, iş hayatının devamı ve etkinliği açısından işçiye ait birtakım verileri işlemek mecburiyetindedir. Ancak işleme faaliyetinin herhangi bir kurala bağlı olmaması ciddi problemler yaratacaktır. Bu nedenle işverenin, anılan hukuki düzenlemelerde belirtilen ilkelere ve kurallara uyması hem en temel insan hakları hem de çalışanların özgürce ve insan onuruna yaraşır biçimde iş hayatlarına devam etmeleri bakımından elzemdir.

[1] Kişisel Verilerin Koruması Kanunu ( 07.04.2016) RG (S.29677) http://www.resmigazete.gov.tr (E.T. 19.11.2018)

[2] www.eur-lex.europa.eu (E.T. 19.11.2018)

[3] KVKK’da işleme; kişisel verilerin tamamen veya kısmen otomatik olan ya da herhangi bir veri kayıt sisteminin parçası olmak kaydıyla otomatik olmayan yollarla elde edilmesi, kaydedilmesi, depolanması, muhafaza edilmesi, değiştirilmesi, yeniden düzenlenmesi, açıklanması, aktarılması, devralınması, elde edilebilir hâle getirilmesi, sınıflandırılması ya da kullanılmasının engellenmesi gibi veriler üzerinde gerçekleştirilen her türlü işlemi …ifade eder. GDPR’de ise işleme; “otomatik olsun veya olmasın, kişisel veri veya kişisel veri setleri üzerinde gerçekleştirilen toplama, kaydetme, düzenleme, yapılandırma, saklama, uyarlama veya değiştirme, elde etme, danışma, kullanma, iletim yoluyla açıklama, yayma veya kullanıma sunma, uyumlaştırma ya da birleştirme, kısıtlama, silme veya yok etme gibi her türlü işlem veya işlem dizisi” şeklinde tanımlanmıştır.

[4] Avrupa Konseyi (AK) 28.01.1981 T. 108 numaralı Kişisel Verilerin Otomatik İşleme Tabi Tutulması Karşısında Bireylerin Korunması Sözleşmesi www.tbmm.gov.tr/sirasayi/donem24/yil01/ss700.pdf (E.T. 20.11.2018)

[5] Hamdi Mollamahmutoğlu/Muhittin Astarlı/Ulaş Baysal, İş Hukuku, 718

[6] https://www.echr.coe.int/Documents/Convention_TUR.pdf (E.T. :10.12.2018)

[7] http://www.resmigazete.gov.tr (E.T. 11.12.2018)

[8] www.eur-lex.europa.eu (E.T. 20.11.2018)

[9] Akıncı, Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğünün Getirdiği Yenilikler ve Türk Hukuku Bakımından Değerlendirilmesi, 5

[10] Akıncı, Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğünün Getirdiği Yenilikler ve Türk Hukuku Bakımından Değerlendirilmesi, 14-19

[11] http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (E.T. : 13.12.2018)

[12] Manav, İş İlişkisinde İşçinin Kişisel Verilerinin Korunması, 100

[13] Küzeci, Kişisel Verilerin Korunması, s.341

[14] Veri sorumlusunun aydınlatma yükümlülüğü

MADDE 10- (1) Kişisel verilerin elde edilmesi sırasında veri sorumlusu veya

yetkilendirdiği kişi, ilgili kişilere;

a) Veri sorumlusunun ve varsa temsilcisinin kimliği,

b) Kişisel verilerin hangi amaçla işleneceği,

c) İşlenen kişisel verilerin kimlere ve hangi amaçla aktarılabileceği,

ç) Kişisel veri toplamanın yöntemi ve hukuki sebebi,

d) 11 inci maddede sayılan diğer hakları, konusunda bilgi vermekle yükümlüdür.

[15] KVKK m.5/II

[16] Yücedağ, Medeni Hukuk Açısından Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun Uygulama Alanı ve Genel Hukuka Uygunluk Sebepleri, 782

HUKUKİ - I

2020-02-23T18:09:00.003+03:00

TÜRK MİRAS HUKUKUNDA MİRAS İNTİKAL SİSTEMİ

Mirasın intikali cihetinden dünyada üç tür sistem vardır. İlki Cermen hukuku kaynaklı yasal mirasçılık sistemidir. Bu sistem aileyi korumaya matuftur, mirasın aileye kalması prensibini savunur. Mirasın kimlere intikal edeceği mirasbırakanın iradesine bırakılmaz. Miras kanun yoluyla direkt olarak kanunen tayin edilmiş muayyen hısımlara intikal eder. Sistemlerden diğeri ise iradi (atanmış) mirasçılıktır. Ferdiyetçi esastan hareket eder. Miras, mirasbırakanın iradesi ile tayin ettiği şahıslara intikal eder. Bu sistem Roma hukuku kökenlidir. Çünkü Roma Hukukunda, bir kimsenin ölümünden sonrası için, malvarlığının akıbetini dilediği gibi düzenleyebilmesi, ölenin yakınlarının korunması gerekmediği görüşü kabul edilmişti. Her iki görüşte de zamanla yumuşamalar olmuştur. Mesela, kanuni mirasçılığa dayanan Cermen Hukukunda, zaman içinde yasal intikalin yanında, murisin iradesine dayanan intikale de yer verilmiştir. Aynı şekilde, başlangıçta, ölüme bağlı tasarruflar cihetinden tam bir serbestiyi kabul eden Roma Hukukunda, zamanla, hısımlara asgari bir şey bırakmayan ölüme bağlı tasarruflar ahlaka ve adaba aykırı görülmeye başlanmıştır.. Üçüncüsü ise Marksist sistem olup mirasın devlete intikalini savunur.

Türk Miras Hukuku karma mahiyettedir. Ne yasal mirasçılık ne de iradi mirasçılık sistemini tam olarak uygulamamakta bunun yerine ikisine de belli ölçüde yer vererek orta yolu tutmuş gözükmektedir. Fakat yasal mirasçılık daha ön planda gibidir. Hukukumuzda, önce ailenin korunması ve mirasçılığı fikri hakimdir. Mahfuz hisse ahkamı bu gayeyi hedeflemektedir. Ölüme bağlı tasarrufların bulunmadığı hallerde yasal mirasçılık söz konusu olduğu gibi ayrıca yasal mirasçılardan mühim bir kısmının saklı payları bulunmaktadır ve bu saklı paylar üzerinde mirasbırakan tasarruf edemez. Bu sebeple saklı paylı mirasçıların durumları hukuken daha kuvvetlidir*.

Türk Miras Hukukunda yasal mirasçılığın galebe çaldığının göstergesi saklı paylı mirasçılardır. Saklı paylı mirasçı yoksa ferdiyetçi sistemde olduğu üzere mirasbırakan malvarlığının istikbalini herhangi bir kısıtlama olmadan serbest ve hür iradesi ile belirleyebilir. Doktrinde bunun aksini iddia eden yazarlarımızdan Dural/Öz’e göre saklı payların indirilmesi ve TMK’ nın ilgili madde gerekçesinde yer alan “…saklı payları düzenleyen 506. maddesinde mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünün genişletilmesi yönündeki eğilimler göz önünde tutularak saklı pay oranları yeniden belirlenmiştir.” ifadesi Miras hukukumuzda asıl olanın atanmış (iradi) mirasçılık olduğunu ortaya koymaktadır. Yazara göre bu görüş MK m 514/II’ ye de yansıyarak, kanuni temelini bulmuştur. MK m.514/II’ ye göre, ‘’Mirasbırakanın üzerinde tasarruf etmediği kısım yasal mirasçılara kalır.’’ Bu da göstermektedir ki, mirasçılar ancak mirasbırakan tarafından tasarrufta bulunulmadığı hallerde ve kadarıyla mirastan pay alabileceklerdir. Bunun anlamı, saklı paylı olmayan mirasçılar, mirasbırakanın, terekesinin tamamı üzerinde tasarrufta bulunması halinde, mirastan hiç pay alamayacaklardır. Saklı paylı mirasçıların varlığı, bu görüşte bir değişiklik yapmaz. Çünkü önce, saklı paylı mirasçıların kapsamı çok dardır ki, bu bile asıl olanın atanmış mirasçılık olduğunu göstermeye yeterlidir. Bunun yanında, saklı paylı mirasçıların varlığı bile, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü kaldırmamakta, sadece sınırlamaktadır. Kaldı ki, mirasbırakanın, saklı paya tecavüz eden tasarrufları kesin hükümsüz olmamakta, sadece saklı paylı mirasçı isterse tenkis edilmektedir. ( MK m.560 vd ). Bu da asıl olanın atanmış (iradi) mirasçılık olduğunu gösterir. Gençcan ise asıl olanın atanmış mirasçılık olduğunu belirten bu görüşü şu şekilde eleştirmektedir : "Saklı payların indirilmiş olmasının netice olarak saklı paylı mirasçıların önceliğine hiçbir etkisi yoktur. Mirasbırakanın aksi tasarrufları saklı paylı mirasçıların tenkis davası ile hizaya getirilerek atanmış mirasçılarda yerlerini bilmiş olurlar. Kanun koyucu ısrarla : “Dokunmayın benim saklı paylı mirasçılarıma.!” demektedir "**.

Netice olarak diyebiliriz ki, Miras Hukukumuz, liberal sistem içinde, yasal mirasçılık sistemi içinde irade muhtariyetine imkan tanıyan, tipe bağlı ve şekilci bir özelliğe sahiptir***.

*İmre/Erman Miras Hukuku s.11

**Gençcan Miras Hukuku s.124

***Antalya Miras Hukuku s.9

Üniversite yıllarımda çıkarılmasına öncülük ettiğim Hukukça Bakış adlı öğrenci dergisinde yayınlanmış olan bit yazım. Sene 2013..

MİLLİ KAVRAMLAR ÜZERİNE

2020-02-14T16:57:00.003+03:00

MİLLET VE MİLLİYETÇİLİK

Millet kelimesi ile eş anlamlı kullandığımız bir çok sözcüğümüz mevcut. Ulus, kavim, nation (nasyon) gibi…Bu kelimelerin karşılıklarının zihinlerde farklı olarak yer edinmesiyle başlayan anlam karışıklığı bu kelimelerden türeyen mefhumlar ile kavram kargaşasına dönüşüyor ve doğal olarak farklı düşünen kişilerin özünde aynı manayı ihtiva eden kelimelerle birbirlerini eleştirmeleri ve etiketlemeleri neticesini doğuruyor. Bu yaftalamanın neticesinde ise maalesef mana kargaşası daha da artıyor ve toplumda kutuplaşma tetikleniyor.

Milliyet, aralarında maddi-manevi birlik ve beraberlik rabıtaları bulunan topluluktaki vasfı ifade ediyor. Milliyetçilik ise temelinde bu bağlardan ve beraber yaşama ülküsünden dolayı kendi milliyetini sevmektir. Herhalde bunun içindir ki ülkemizde kendilerini doğrudan milliyetçi olarak nitelendirmeyenlerin dahi aslında farklı isimlendirmeler altında bu fikriyatı taşımakta oldukları görülmektedir. Misal ulusalcılık, yurtseverlik gibi. Yahut milliyetçilik kelimesine ekler ilave ederek milliyetçiliğin farklı bir formunu benimsediklerini söylemektedirler. Kültürel milliyetçilik (makro nasyonalizm),etnik milliyetçilik(mikro nasyonalizm) ,Atatürk milliyetçiliği milliyetçiliğe farklı bir pencereden bakma neticesinde teşekkül eden fikriyat formlarının bazılarıdır. İlaveten otuz küsür senedir yapılan anayasa değişiklikleri ile yamalı bohçaya dönen ve bir türlü üzerinde mutabakata varılıp yenisi yapılamayan, kendisinden bir türlü vazgeçemediğimiz darbe anayasamız devletimizin de milliyetçi olduğunu beyan etmektedir. Başlangıç kısmına ve ikinci maddeye göre de bu milliyetçilik Atatürk milliyetçiliğidir.

Dünyada sağ kesimlerin milliyetçiliği normal karşılanır hatta faşizm suçlamaları hep bu kesime yöneliktir. Dünyadan farklı olarak ülkemizde sağ kesimden ayrıca sol kesim de kendisini milliyetçi(farklı adlandırmalarla da olsa) olarak görür. Nitekim bu mevzu da bir yazarımız : “Türkiye'de milliyetçilik örneğin Almanya'dan farklı bir şekilde solu da etkisine alan genel olarak müspet bir öğe olarak algılana gelmiştir. Bu durum Türk milliyetçiliğinin ulusal kurtuluş savaşı koşullarında şekillenmesinin yanı sıra geleneğe karşı çağdaşlaşma ve teokrasiye karşı laikleşme yöneliminin prestijini taşımasından kaynaklanmaktadır.” demektedir.*

Milliyetçilik ile alakalı farklı anlayış biçimleri neticesinde yapılan tezat açıklamalar günden güne artıyor. Ne yazık ki seçilmişlerimiz ve göz önündekilerin yaptıkları konuşmalar ile mevcut olan algı karmaşıklığı daha da derinleşiyor. Buna örnek olarak bir milletvekilinin meclis görüşmelerinde yaptığı konuşmasının bir yerinde “Türk ulusuyla Kürt milliyeti eşit değildir” sözü ülke sathında büyük yankı uyandırmış ve tartışma konusu olmuştu. Kimileri bu sözleri ırkçılık olarak algılamış ve tel’in etmiş kimileri de bunları müspet milliyetçiliğin gereklerinin ilamı olarak kabul etmişti. Daha sonra aynı milletvekili kendini müdafaa kabilinden söylediği sözlerde “Etimolojik olarak ulus ile millet, doğru, biri öz Türkçe ikincisi Arapça sözcüklerdir. Ama kavram olarak aynı manaya gelmeyebilirler. Ulus yeni zamanların kavramıdır ve aralarında biyolojik ve dini bağları olmayan çeşitli milliyetlerle etnik toplulukların ortak bir dil çerçevesinde iktisadi yaşam birliği temelinde kurdukları siyasi birliktir. Milliyetler ise soy ve din bağına dayalıdır, kendi dilleri vardır, kendi içinde iktisadi yaşam birliği yoktur, üyeleri ülkenin herhangi bir yerinde veya dışında yaşayabilir, toplumsal ve kültürel bir yapıdır. Ulus, büyük bir çadırdır. Milliyetler ise ulus çadırının içindeki unsurlardır. Ayrıca ulus siyasal, ırk ise biyolojik bir kavramdır” diye uzayıp giden izahatı ile mana karmaşasından dert yanmıştı. Başka bir örnek olarak Başbakan bir konuşmasında ırkçılığı kastederek “Her türlü milliyetçilik ayaklarımızın altındadır” demiş ve gene farklı anlaşılmalardan dolayı fevkalade bir yaygara kopmuş polemik üstüne polemik doğmuştu. lginçtir yine Başbakan başka bir konuşmasında kendi partisini kastederek bu ülkede asıl hakiki milliyetçi bizleriz demişti. Tüm bunlar bu kavramların ve bu kavramlar kullanılarak yapılan konuşmaların algı karmaşasına kurban gittiğinin bariz emsalleridir. Ülkemiz insanı yanlış anlaşılma ve değerlendirmeler ile polemik bombardımanına tutulmakta ve pek kıymetli vakitleri heba olmaktadır, ne yazık ki..

Var olan algı ve anlam karmaşasına karşı bilim insanlarının, sosyologların, siyaset bilimcilerin ve bilhassa dil bilimcilerin bu konuya eğilmesi, üzerinde kafa yorması ve mümkün mertebe bu karışıklığı izale etmeye ve zihinleri berraklaştırmaya çalışmaları gerekmektedir. Bu algı kaosundan faydalananların en tehlikelileri milliyetçilik kisvesi altında ırkçılık yapanlardır. Aşırı milliyetçilik veya etnik milliyetçilik de denilen bu ırkçılık belasına müptela insanlar milliyeti mabud kabul etmekte ve vasat ve makul çizgiyi aşarak kendi kavimlerini aşırı derecede koruma gayesine kapılmaktadırlar. Bunların birinci derecede engellenmesi gerekir çünkü tüm dünyanın da kabul ettiği üzere ırkçılık bir insanlık suçudur.

Kaynak:

*Erdoğan Aydın, Milliyetçilik: Türkiyenin Çıkmazı

2013 yılında Üniversite öğrencilik yıllarında çıkarılmasına öncülük ettiğim Hukukça Bakış dergisine gönderdiğim bir makalem.

DİZİLER VE BİR DİZİ ÇIKARIM

2019-11-20T14:46:00.003+03:00

CHAOS IS A LADDER !

Taht Oyunları (Game of Thrones) dizisinde izlediğim bir sahne bu yazının yazılmasına vesile oldu. Zihnimde bir şimşek çaktı. Şimşeğin tesiriyle etrafa saçılanları bu yazıda bulacaksınız.

Sahneyi şöyle bırakıyorum : ⏯ Chaos is ladder

Kraliyetin muhbiri (evrimsel basamakların başlangıcındaki istihbarat servisi !) Lord Varys ile hazine sorumlusu Petyr Baelish nam-ı diğer Serçeparmak (Littlefinger) arasındaki bir diyalog.

Bu diyalog, bana göre, dünyayı anlama, anlamlandırma ve nihayetinde ona hükmetme isteğinin arka planını yansıtan muhteşem bir sahnenin ürünüdür.

Diyalog’un önemli kısmı şöyle başlıyor :

Varys : Ben ne yaptıysam Krallık’ın iyiliği için yaptım. ( Burada “realm” kelimesi kullanılıyor. Oxford İngilizce Sözlüğünde “realm” kelimesi bir hükümdarca yönetilen ülke şeklinde ifade edilmiştir. Bazıları bu kelimeyi “diyar, memleket” olarak tercüme ediyor. Ancak burada kastedilenin Krallık daha doğrusu Devlet olduğunu düşünüyorum.)

Baelish : Krallık. Krallık nedir, biliyor musun ? O, Aegon’un düşmanlarının bin kılıcıdır. (Buradaki cümlenin anlamı şudur. Sahnenin başlangıcında Varys, demir tahta bakan Serçeparmak’a tahtın, Aegon’un mağlup düşmanlarından alınan bin kılıçtan yapıldığını söylüyor. Serçeparmak ise tahtta değil bin, iki yüz tane bile kılıcın olmadığını söylüyor. Yani bin kılıçtan imal hikayesi bir yalan. Bu, tahttaki kılıçları sayınca yalan olduğu anlaşılabilecek bir hikaye.) Yalan olduğunu unutana kadar durmadan birbirimize anlatmayı kabul ettiğimiz bir hikayedir.

Varys : İyi de bu yalandan vazgeçersek elimizde ne kalır ? Kaos ! Hepimizi yutmayı bekleyen kocaman bir çukur.

Baelish : Kaos, bir çukur değildir. Kaos, bir merdivendir. Ona tutunmaya çalışanların birçoğu başaramamıştır ve bir daha asla deneyememişlerdir. Düşüş, onları mahvetmiştir. Bazılarına ise merdivene tırmanmaları için bir şans verilir ancak reddederler. Onlar devlete, Tanrılara ya da aşka tutunurlar. Yanılsamalara… Sadece merdiven gerçektir. Tırmanmak ise tek çaredir.

Aegon'un bin kılıçlı tahtı

Varys’in hikayenin gerçekliğinden ziyade işlevine odaklanması; din veya din yerine ikame edilen öğelerin, yalnızca işlevlerinden dolayı dikkate alınmasına bir örnektir. Din ya da onun yerini alan şeyler, bir fenomen olarak değerlendirilmektedir. İşlevlerini kaybettikleri ölçüde ehemmiyetlerini de yitireceklerdir.

Buna benzer bir sahne Vikings dizisinde işlenmiştir. Sahnede, esir Viking kralı Ragnar Lothbrok ile Kral Ecbert arasında geçen diyaloğa şahit oluyoruz.

Sahneyi şöyle bırakıyorum : ⏯ What if your God does not exist ?

Ragnar : Ya senin Tanrın yoksa ?

Ecbert : Sevgili dostum, neden bahsediyorsun ?

Ragnar : Senin Tanrın. Benim Tanrılarım. Ya onlar yoksa ?

Ecbert : Fakat Tanrı ya da Tanrıların yoksa hiçbir şey anlam ifade etmez.

Ragnar : Herşeyin bir anlamı vardır. Neden Tanrına ihtiyacın var ?

Ecbert : Eğer Tanrılar yoksa herkes herşeyi yapabilir. Hiçbir şey gerçek olmaz. Hiçbir şeyin anlamı veya kıymeti olmaz. Tanrılar yoksa bile yine de onların mevcudiyetine ihtiyacımız var.

Bu sahnede de dinin, düzen sağlayıcı işlevi ön plana çıkarılıyor. Mühim olanın hayatta kalmak ( daha geniş anlamıyla doğal şartlara en iyi şekilde adapte olabilmek, hatta doğanın şartlarını dayadığı canlı değil doğaya şartlarını dayatan canlı aşamasına ulaşmak anlamında kullanıyorum. –Hayvanı ve insanı aşarak Tanrıcık olmak. Aslında Tanrıcık olmak yani yaratıcılık insan kavramının içerisinde yer almaktadır bana göre.) olduğu ön plana alınıyor ve şayet bir inanç bunu sağlıyorsa kabul görüyor. (Roma ve Hitit İmparatorluklarının, işgal ettikleri topraklarda kalıcı olmak ve hükümranlıklarının devamını sağlamak amacıyla o toprakların Tanrılarını kabul etmeleri, bu anlayışın temellerinin kadim olduğu fikrini uyandırıyor bende.)

Esasen bu konu hayli karmaşık. Dinin kamusal ve bireysel yönleri olması nedeniyle. Dinin kamusal düzeni tesis etmesi sebebiyle kabul görmesi aslında dinin özüne tezat teşkil ediyor. İnanç, bireyseldir. Bireyin vicdanında makes bulur. Dolayısıyla fonksiyonu ön planda tutulan bir din anlayışı bunun farkında olan bireye rahatsızlık verecektir. Zira onun için işlevi değil özü yani hakikat önemlidir. Fonksiyonunu yerine getirmese dahi dine tutunulmalıdır.

Tam bu noktada, karşıt görüş kabilinden, Serçeparmak’ın ifade ettiği anlayışa değinmek istiyorum. Gerçeklik olarak tutunulan şeylerin hepsinin bir yanılsama olduğunu, mühim olanın işlev olduğunu vurguluyor Baelish. Bir nev’i işlevin gerçekliğine inanıyor denilebilir. Yanılsamalara tutanarak kısa vadede bir başarı sağlansa da sonunda kaybedilecektir. Zira hayat bir mücadele arenasıdır. Arenaya hakim olan kural, kaostur. Başarının sırrı, kaosun gerçekliğinin kavranmasıdır. Bu düşünce, Darwinizmde dayananak bulur. Hayat; yalnızca çevresine en iyi uyum sağlayan, en güçlü canlıların tutunabildiği bir ağaçtır. Ağacı besleyen kaostur, tesadüfler zinciridir. Hayatta kalabilmek, kaosun her daim var olduğunun farkında olarak adaptasyonun maksimize edilmesiyle mümkündür. Uyumu sağlayan etmenlerden birisi de dindir. Harari de bu duruma eserlerinde değinir. Ona göre, insanı ilkel bir canlıdan bügünkü konumuna getiren, insanların kendi arasında yarattığı kurgusal gerçekliktir. Kurgusal gerçeklik, insanların var olduğunu farz ettikleri, dış dünyada fiziken olmayan şeylere topyekün inanmaktır. Para, devlet, din, şirketler gibi. Esasen doğada tüm bu kavramların herhangi bir gerçekliği ve geçerliliği yoktur fakat insanlar bu gerçekliklere inanmak ve bu inanç sayesinde etkin bir kollektif hareket kabiliyetine sahip olmak suretiyle kaos merdivenini tırmanmayı ve çukur duvarlarının üzerine çıkmayı başarabilmişlerdir.

Kısacası : Hayatta kalabilmek ve evrimsel başarıyı sürdürmek için kurgusal gerçekliğe inanarak gereklerini yerine getirmeliyiz ancak bunun bir kurgu olduğunu unutmadan.

ŞİİR, DENEME BİR Kİ ..

2019-11-04T16:23:00.001+03:00

Bir gün batımı ölmek

Sararmış ekinler, uzun sarı düzlükler üzerinde.

Hava güzel,

Üşütmeyen ikindi rüzgarları eserken,

Dudaklarında mutmain bir tebessüm,

Son bir nefes almak sonra vermek...

Usulca,

Yüreğinde huzur,

Kafanda dinginlikle.

Hoş olmaz mı, söylesene !

KİTAP ANALİZİ : GEN

2019-09-24T12:11:00.001+03:00

GEN

Genetik biliminin ve evrimin kısacası biyolojinin bugünkü noktaya gelmesinde önemli isimlerden Charles Darwin ve Gregor Mendel'in her ikisi de büyük üniversitelerde görevli değiller. Dahası akademisyen de değiller. İkisi de din görevlisi. Fakat bizim din görevlilerimiz gibi değiller. Neyse bu başka mevzu. Çeşitli bilim dallarında eğitim alıyorlar. Süreç bir şekilde onları büyük keşiflerine götürüyor.

Darwin bir gemi yolculuğuna çıkıyor, seyahatteki gözlemlerine dayanarak canlıların kökenine dair teorisini ortaya atarken Mendel bahçesine kapanıyor ve kalıtımın yasalarını açıklayarak hayatımızı derinden etkileyen ve etkilemeye sarsıcı biçimde devam edecek olan deneylerini yapıyor. Gerek evrim teorisinin gerekse kalıtım yasalarının ortaya çıkış serüveni kitapta gayet güzel şekilde anlatılıyor. Benim ise bu hikayelerden çıkardığım bazı dersler var :

Bunlar :

- Sosyal statün, konumun ne olursa olsun büyük işler başarabilirsin. Hatta muazzam bir iş çıkarıyor olup bunun farkında bile olmayabilirsin.

- Her insan tektir, eşsizdir. Darwin, Mendel ve Galton geleneksel eğitimin başarı basamaklarında tökezlemişlerdir. Tüm insanları tek tip bir eğitim sisteminin içine sokmak demek aslında farklı olan zekaların sönümlenmesi demektir. Bu üç bilim adamı bilinçli olmasa da bir biçimde tek tipleştirici eğitim sistemine direnerek ve bu sayede farklı bakış açılarını muhafaza ederek büyük işlere imza atmışlardır. Yapmış olduğunuz katkılardan dolayı ödüllendirilip ödüllendirilmeyeceğiniz ise bence tamamen talihin alanına giriyor. Mendel, ölümünden 40 yıl sonra keşfedilmiştir. Darwin ise keşifleriyle hayatta iken yankı uyandırmış ve meşhur olmuştur.

- Bilime ve insanlığa katkı sunmanın yolu merak etmek, zihninde soruların oluşması, bu sorulara cevaplar aramak ve bulduğun cevapları ön yargısız bir şekilde test edip yine ön yargılarından müstakil biçimde kabul edip insanlıkla paylaşmaktır. Çoğu zaman unvanlar gerçeği görmede perde olur. Kitabın 101. sayfasında; New York'ta bir öğrenci yurdunda takriben 12 saatte İnsan Genom Projesinin temellerinin atılmış olması büyük işler yapabilmenin her koşulda herkesçe gerçekleştirilebileceğini göstermesi bakımından önemlidir. Bununla alakalı olarak James Watson'un bir sözüne yer verilir. Der ki : Bilim insanlarının ciddi bir kısmının dar görüşlü, kalın kafalı ve aptal olduğunun ayrımına varmanız gerekir.

Mendel ve Darwin

Kitapta Rus Çariçesi Aleksandra'nın oğlu Aleksey'in hemofili hastalığından mustarip olduğu, bu hastalığa şifa bulunması için halk tarafından düzenbaz olarak görülen rahip Rasputin'e görev verildiği, halkın Rasputin'i ve hasta prens Aleksey'i sevmediğini ve bu nedenle -diğer pek çok sebebin de etkisiyle- Bolşevik Devriminin gerçekleştiği anlatılıyor. Mutasyona uğrayan gen hastalığa neden oluyor, Devrimin gerçekleşme vesilelerinden biri oluyor. Bu devrim 1 asır tüm insanlığı etkiliyor. Pek çok insanın hayatına yön veriyor, onların yaşam hikayelerini değiştiriyor. Yani ayrıntılar, küçük şeyler aslında önemlidir. Kendi başına bir şey yapamasa bile paralel bir çok faktörle birleşerek çok büyük olaylara ve durumlara sebep olabilirler. Dolayısıyla büyüklük taslayarak küçük şeyleri önemsememek , ciddiye almamak eninde sonunda sizi yıkıma götürür. Resim tablosu, yüzlerce fırça darbesiyle oluşur. Farklılaşan her bir fırça darbesi, nihayetinde, büyük resmi değiştirecektir.

Genlerin yani babadan oğula kalıtımsal bilgi aktarımının metafiziksel olaylar veya ruhani güçlerce gerçekleşmediği, gerçekleşen şeyin kimyasal bir formül olan moleküllerin transferi olduğu , yapı taşlarının bu moleküllerin içinde olduğu anlaşılmıştır. Bu ise bir bakıma Tanrının oyun şeklini göz önüne seriyor gibidir. Yaratıcı bizim tahfif ettiğimiz en basit şeylerle en muazzam işler ortaya koyabiliyor fakat bunun yanında basit şeylerin mahiyetinin kavranarak bu muazzam işlere müdahalenin de mümkün olabildiğini gösteriyor. Bir nevi Tanrıcık olmak. Onun oyun sahasına girebilmek. Buna izin verildiğini anlıyoruz. Onun bundan keyif alıp almadığı ise bambaşka bir konu.

Tüm canlıların kalıtım bilgisi aynı şekilde aktarılıyor. Bakterilerden alglere alglerden fillere fillerden insanlara hep aynı kanun geçerli. Buradan anlıyoruz ki sadece fizikte -yer çekimi kanunu vs.- ve kimyada değil biyolojide de dahası tüm evrende temel yasalar aynı. Değişmiyor. Herhangi bir canlıya kıyak geçilmiyor. Tüm kainat önceden belirlenmiş kanunlar dairesinde hareket ediyor.

İnsan ve solucanda takriben 20 bin genin olması ilginçtir. Önemli olan neye sahip olduğundan ziyade sahip olduğuna ne yaptığındır. İşlevsiz sayısal üstünlük hiçbir şeydir. Üstelik başa beladır. İyi organize olmuş bir tim dev orduları yenebilir. Organizasyon kabiliyeti ve birlikte iş görebilme bizi diğer canlılardan üstün kılmıştır. Türümüz içinde de bu işi en iyi yapanlar diğerlerine üstünlük kuracaklardır ve tabi ki kuruyorlar.

Genomun yalnızca 4 harften mürekkep takribi 1.5 milyon sayfa yazıya denk geldiğini, son derece basit görünmesine rağmen müthiş derecede karmaşıklık içerdiğini, sınırlı enstrümanla sınırsız işler görebildiğini, canlıların evriminin tarihinden izler taşıdığını -buna örneğin kadim virüslerin izleri-, artık işlevi kalmayan binlerce gen barındırdığını ki bu da evrimsel gelişimin kanıtlar-, çevresiyle sürekli olarak etkileşim içerisinde olduğunu, çevresine uyum sağlayabilmek için sürekli merhaleler geçirdiğini, bu aşamaların izlerini ise bir biçimde muhafaza ettiğini anlıyoruz. Burada basit ve önemsiz gibi görünen şeylerle muazzam işler çıkaran bir zekanın varlığı akla geliyor.

Hücredeki mitokondrinin aslında kadim bir bakteri olduğu, tek hücreli canlıyı istila ederek içine yerleştiğini, win win situation kurup evrildiğini, bunun kanıtının ise mitokondrinin 37 genli kendi genomuna sahip olması olduğunu anlıyoruz. Biliyorsunuz mitokondri hücreye enerji sağlar, ATP üretir. Bu genlerin ise anneden yavruya geçtiğini, dolayısıyla mitokondriyel gen takip edilerek soy kütüğünün oluşturulabileceğini anlıyoruz. Yahudi inancına göre soy anneden intikal ediyor. Bu durumdan bir şekilde haberdar olmuş olabilirler mi, zannetmiyorum.😁

Harici etmenler sürekli değiştiğinden, uyum sağlamaya yönelik varyasyonlar sürekli olarak meydana gelmektedir. Bir varyasyon o an ki şartlarda bireyi dezavantajlı konuma düşürse de şartlar sürekli değiştiğinden yarın aynı bireyin avantajlı konuma geçemeyeceğini kimse söyleyemez. Dolayısıyla dezavantajlılık diye birey olsa bile şartları ve değişimi göz önünde bulundurarak her an avantajlı konuma gelebileceğimizi akıldan çıkarmamalı ve ümitsizliğe kapılmamalıyız. Krizleri belki de fırsat olarak görmeli ve istifade etmeliyiz.Biyolojiden çıkarılan bir kişisel gelişim dersi. Ancak yine de belirtelim Matrix'te Morpheus'un söylediği gibi bazı şeyler değişir, bazı şeyler de asla değişmez. Yine de değişmeyen şeyler yok gibidir.😉

Kitapta cinsiyet, cinsel kimlik ve cinsel yönelimin nasıl belirlendiği anlatılmıştır. Buna göre insandaki SRY geni cinsiyeti belirler. Dolayısıyla cinsiyeti belirlemede kalıtım harici insanın hiç bir rolü yoktur. Ancak cinsel kimlik ve cinsel yönelim açısından durum bu şekilde değildir. Burada bu ikisinin tamamen insanın istemiyle belirlenebilecek olmasından söz etmiyorum. Hormonlar, çevresel etkiler, kültürel yapı, maruz kalınan olayların hepsi birleşerek cinsel kimliği belirliyor. Burada ne Tanrı direkt olarak cinsel kimliği belirliyor ne de insan. Kader- irade paradoksunun bir tezahürü sanki. Oyuna bir kimlikle giriyorsun fakat oyunun içindeki faktörler ve birazda oyundaki karakterinin eylemleri neticesinde bambaşka bir netice ortaya çıkabiliyor. Burada karmaşık bir dualite var.

Yaratılışta belli özelliklerin eğilimlerin, yatkınlıkların ve dirençlerin var. Kesin sonuç asla tahmin edilemiyor. Her şey olasılık. Buradaki olasılık payı kaderdeki iradenin payı olabilir mi ? Kitapta denildiği gibi genetik, bireyin şekil, kimlik ve davranışlarının kapısına kadar gelir ama kapıdan içeri son adımı atamaz. Atılan veya atılmayan adım yani seçim irade midir ? Ve insanın tüm sorumluluğu yapılan bu seçimler üzerine midir ? Matrix Revolution'da Neonun tüm hikayesinin, aslında onun yaptığı seçim üzerine olduğunun gösterilmesi gibi.. Belli ki senarist kardeşler bu noktayı yakalamış.

Genler içinde bulundukları çevreye programlanmış yani belli başlı tepkiler verirler bununla birlikte şans dediğimiz bazı etkilerin de etki etmesi için bir pay bırakırlar. Bu etkileşim kaderdir. Kaderin ortaya çıkardıklarına gösterdiğimiz tepkilere veya ortaya çıkan şeye neden olan tepkilere - çünkü her şey nedensellikle zinciriyle birbirine bağlıdır, yaptığın seçimin sonuçları başka sonuçların sebepleri olur - ise iradedir. Konuşabilen iki ayaklı organizma bir plan dahilinde ama aynı zamanda bu planın dışına çıkmak üzere inşa edilmiştir. Kitabin 402. sayfasındaki bu açıklama muhteşemdir.