Als ik me opnieuw meld met het verzoek om een paar dingen te testen, onderstreept ze ongevraagd “ik heb niks tegen alternatieve geneeskunde”, waarna ze uitweidt over een internist die covid-patiënten behandelt met vitaminepreparaten. Wat ze wil zeggen: ze weet niet veel van long covid, maar ze werkt al negentien jaar evidence based en er drukt verantwoordelijkheid op haar schouders. Er zijn mensen overleden toen er tijdens de pandemie medicatie op experimentele basis werd voorgeschreven. Ze kan voor de tuchtraad worden gebracht. Haar ogen staan angstig.

Het wordt een lang gesprek zo. Mij heeft ze niet over alternatieve geneeskunde gehoord, noch over behandelingen met gevaarlijke of onbekende bijwerkingen. Ik ben niet gek, ik ben er al slecht genoeg aan toe. Dat neemt niet weg dat ik de vrijwel lege Nederlandse huisartsenrichtlijn hierover, uit februari 2022, niet beschouw als een reflectie van de actuele medische kennis. Wetenschappers publiceren sindsdien een gestage stroom onderzoeken, waarin keer op keer wordt aangetoond dat het deel van de covid-patiënten dat langdurige klachten houdt, ook meetbare afwijkingen heeft in onder meer immuunsysteem, bloed en spieren. Dat er buiten het huisartsen-protocol meer aanknopingspunten voor diagnose en behandeling bestaan, lijkt mij duidelijk, zelfs al begrijpt niemand het nog helemaal.

Verbind de punten

***

Toen we nog veel minder leken te begrijpen — althans, met de kennis van nu, waarschijnlijk zagen we dat zelf niet zo in de dagen dat de wereldzeeën vol zaten met nog onontdekte stellerzeekoeien, de dodo nog scharrelde en het duingentiaanblauwtje fladderde, terwijl wijzelf bestonden uit gal, bloed en slijm — in die dagen tuurde Copernicus naar de Melkweg. De banen die de sterren en planeten afleggen, zal hij later als bewijs zien dat niet de aarde, maar de zon het centrum van ons universum moet zijn. Nu is hij nog een jonge student geneeskunde in Padua. En de hemellichamen vragen minstens zoveel aandacht van een arts in opleiding als de menselijke lichamen. De horoscoop van de patiënt doet ertoe, evenals de stand van de maan en de wind ten tijde van een behandeling.

Met reden. Het aardse leven mag chaotisch schijnen, de hemelen zijn per definitie geordend en voorspelbaar. Alles staat daar geschreven, al is het lezen niet eenvoudig. Een middeleeuws geneeskundige wist echter: timing is alles. Werkt het niet, dan stonden de sterren kennelijk toch verkeerd.

Alles staat in de sterren geschreven

***

’s Nachts word ik onbedaarlijk huilend wakker. Uitgeput, in de meest letterlijke zin. Niet de bodem te bereiken, maar de bodem te zijn van een zee, die binnen een etmaal opdroogde en behalve zout en dode vissen vooral vreemd ongepolijste kiezelstenen achterliet.

Kinderen en katten vermoeden dat ze onzichtbaar worden door hun ogen te sluiten. Ze hebben een punt. Je ziet mij één uur. Daarvoor en daarna ga ik liggen en verdwijn. Voor anderen minder zichtbaar, maar niet minder ziek. Mijn gedachten opgelost in een laatste zwarte poel van eindeloos, uitzichtloos, eenzaam heden.

Terwijl ik mijn dagen lamlendig in de stilte van mijn achtertuin slijt, met diepvriesmaaltijden achter de hand en steeds minder vertrouwen in een vanzelfsprekend goede afloop, bekruipt me het gekmakende gevoel dat mijn ervaring sympathie oproept, maar dat aan het onvermijdelijke ervan wordt getwijfeld. Wanneer mijn bloedwaarden niets afwijkends laten zien, wijst de huisarts erop dat ook een paniekaanval gepaard gaat met benauwdheid. Een vriendin raadt me een podcast aan over een vrouw die besloot haar voorzichtigheid te laten varen en warempel genezen bleek. De IT-helpdesk gaat me niet verder helpen, want ik kan inloggen, dus de vereiste wijzigingen in het systeem kan ik zelf maken.

En heb ik al yoga geprobeerd?

<< Waar is iedereen? Met dit mooie weer >>

<< Thuis aan het rustig doen >>

<< Kom op, we kunnen het!!! Goede spirit er bij pakken 😀 >>

<< Het is toch geen spirit-probleem hoor. Als ik meer doe word ik zieker. >>

Alles is olie op het vuur van mijn eigen, sluimerende twijfel. Ter discussie staat of ik een echte, of een pseudo-patiënt ben. Ziekte veinzen, je zomaar onttrekken aan de samenleving, ongerechtvaardigde onproductiviteit, het is minstens zo erg als je inlaten met pseudo-wetenschap.

Ik wil niets liever dan bewijzen dat ik ziek ben, want als je ziek bent, word je beter. Op zijn allerminst krijg je wat zorg, een uitkering en persoonsgebonden budget.

***

Maar zolang er geen bewijs is, zou het misschien toch een ‘spirit’ kunnen zijn. Je bedenkt tenslotte je eigen nachtmerries. Als geen arts me kan genezen, wil ik haar kennen, die kwade geest. Haar uitdrijven, ont-verzinnen, bestuderen tot ik weet waar ze zich ophoudt en haar uitrook.

Dus sinds kort heb ik een smartwatch. Op lichamelijk stressvolle dagen spoort die me aan om de komende uren wat meer te ontspannen. Hij nodigt me uit om op te staan zodra ik te lang stilzit. Open ik mijn ogen na een door de ergotherapeut voorgeschreven rustpauze, dan waarschuwt hij me om niet te lang, of te laat, of te vaak te dutten. ’s Avonds en ’s ochtends presenteert hij een reeks getallen, die ik na verloop van tijd kan laten weergeven als een lijngrafiek, of een puntenwolk. Alles in overzichtelijk groen, oranje en rood.

Onder dit sausje van onweerlegbare feitelijkheid, leidt de smartwatch me rechtstreeks naar de plank met ‘medische astrologie’, die sinds Copernicus is uitgebreid met boeken over kracht door kleur, Ayurveda, voetreflexologie en de nervus vagus. Ademhalingsoefeningen (die zijn dus voor de nervus vagus) zitten alvast in de software ingebouwd. Als ik online ronddwaal op patiëntenfora, leer ik bovendien welke uitzinnige combinaties van supplementen en oefeningen, ingezet op het juiste moment en in de juiste volgorde, uiteindelijk, na lange tijd, dat moet gezegd, voor verbetering hebben gezorgd in iemands smartwatch-waarden.

Zo ontspint zich een stille wedstrijd tussen mij en de partijen die dagelijks wat meer van mijn data in handen krijgen: wie vindt er als eerste een betekenisvol patroon? Achter mijn rug onderhoudt de fabrikant van mijn horloge namelijk een lucratief lijntje met verzekeraars en werkgevers. Als ik lees wat hen wordt voorgespiegeld, verwacht ik dat gebruikers wiens data afwijken, al is dat op manieren waar ze zich zelf niet eens bewust van zijn, op een dag nog een naheffing ontvangen voor hun pech.

“Met behulp van onze API- en SDK-verbindingen kunnen we verzekeringspartners helpen verder te gaan dan hun traditionele dekkingsplannen om hun klanten meer dynamische en innovatieve mogelijkheden te bieden door wearables en wearable technologie in hun programma's op te nemen.”[1] 

en

“Onze uitgebreide aanbod [sic] wearables en op maat gemaakte oplossingen kan [sic] binnen een breed scala aan sectoren worden ingezet om de prestaties van elk individu en elke organisatie te optimaliseren.”[2]

Soms meen ik na lang scrollen een aanknopingspunten in een getallenreeks te zien. Dan probeer ik iets te ‘optimaliseren’. Ik betaal bijvoorbeeld een wekelijks maaltijdbezorgdienst (onverzekerd, maar hoewel ik van koken houd, kan ik het beter schrappen in verband met de hoge stress), een compressiebroek (onverzekerd, maar misschien brengt het de uitschieters in mijn hartslag omlaag), een extra voedingssupplement (onverzekerd, maar het schaadt evenmin).

Online lees ik mee met bezorgde mensen die niets mankeert, behalve de richting van hun lijntjes. Niemand lijkt te weten hoe je de punten moet verbinden tot iets anders dan een vraagteken, dus op veel plekken kan je nu al, wanneer de hypochondrie opspeelt, voor een dollar of honderd bij private zorgverleners wat tests laten doen. Gewoon, voor de zekerheid. Ik prijs me gelukkig dat mijn huisarts me daar in elk geval voor behoedt.

En ik neem nog een sportschoolabonnement (onverzekerd, volgens mij helpt het om mijn kuitspieren te trainen), een taxi (onverzekerd, ik kán gewoon niet meer), een schoonmaker (onverzekerd, idem).

Enkele weken aan waardevolle gezondheids-data in een puntenwolk

Dat van die schoonmaker is trouwens gelogen.

Wel heb ik, na een jaar waarin ik stopte met stofzuigen, een mottenplaag.

De spreiding van motten

Er is trouwens nog wel meer gelogen!

Van alle digitale data (181 zettabytes = 402,74 miljard terabytes nieuw gegenereerd in 2025, volgens Statista), leidt opvallend weinig tot “leverage[d] insights that drive meaningful results and lower spending”[3]. YouTube loopt over van AI-gegenereerde animaties met historische aandelenkoersgrafieken, voorzien van betweterige analyses die ons op de mouw spelden dat we met kennis van deze patronen in de toekomst zeker kunnen weten wat het juiste moment is om onze beleggingen te verkopen. Klimaatmodellen schreeuwen al decennia om actie, terwijl wij nog wat langer op onze handen blijven zitten, voor het geval ze het niet honderd procent bij het rechte eind zullen hebben. Wel menen we verdachte dingen te zien in big data over belastingtoeslagen en studiebeurzen, waarmee we slechts onze racistische aannames bloot blijken te leggen.

***

De krachtige suggestie van controle en vooruitgang op mijn scherm, houdt ook mij in z’n greep. Pas na een half jaar dringt het tot me door dat er weinig vooruitgaat, behalve de tijd. De willekeur van mijn dagen, gespiegeld in de willekeur van de data. Het één niet meer of minder feitelijk dan het ander.

Nu heb ik me gevoegd naar het trage tempo waarin kinderen en bejaarden hun tijd slijten. Uren zit ik in de tuin, staar naar de vijver, lees een boekje, of luister een podcast. Ik antwoord vrolijk en oprecht ‘goed’ als je vraagt hoe het met me gaat. Vandaag is mijn stemming gematigd, mijn lichaam kalm. Ik kom wekelijks minstens eenmaal ergens, of ontmoet iemand. Dan kan ik best een uurtje of twee kletsen. Op fietsafstand rond mijn huis voel ik me mobiel. Dit leven, er is niks verkeerd aan! Het is poco poco en dolce far niente. Het is als een nieuwe outfit die alleen bestaat uit sokken. Een nieuwe fiets met twee lekke banden. Een ijsje zonder bolletjes. En zo nu en dan met je Canta over de vluchtstrook van de snelweg.

Op momenten dat ik werkelijk vrij ben om mijn dagen in te delen en mijn tempo te handhaven, zonder dat de wereld links en rechts aan me voorbijraast, met deadlines en uitnodigingen, voelt voldoende rusten eigenlijk niet eens als uitgerangeerd zijn. Op plekken waar ik me omringd weet door andere wezens die hun gang gaan, geen kwaad doen, gewoon wat in dezelfde omgeving scharrelen, of te horen zijn, wegduiken in het hoge gras, realiseer ik me dat ik nog altijd onderdeel ben van het leven.

Dan is er geen haast. Geen timing of juiste moment. Want ach, ik draag dan wel een horloge; er bestaat geen tijd.

En ik voel heimwee. Of is het rouw? Over het verlies van al het onverwachte en kleurrijke. De stellerzeekoe en het duingentiaanblauwtje en de dodo en de wezens die verdwenen voor we ze konden kennen. En naar daarvóór, ver daarvoor, naar de tijd van het licht van de oudste sterren in de Melkweg, die ik zo zelden nog zie.

Het verlangen ze terug te vinden, is het verlangen het leven zelf terug te vinden. Míjn leven, míjn zelf. Ik kan het niet laten, ik tuur en tuur toch weer naar mijn pols, met de intensiteit waarmee Copernicus ooit het door de dierenriem opgelichte duister in keek. De data zijn mijn planeten, mijn smartwatch mijn telescoop. Dieper en dieper zoom ik in, want in de assenstelsels moet de orde besloten zitten die we niet langer in de sterrenstelsels wanen. Wanneer verschuift een vogel naar voren in de vlucht? Wat zet een zwerm bijen in beweging? Wat betekent de afdruk van een hagelstorm op een zandstrand?

Alles staat geschreven, maar hoe het te lezen, blijft even ondoorgrondelijk als ooit.

[1] Garmin: https://www.garmin.com/nl-NL/health/solutions/insurance/

[2] Polar: https://www.polar.com/nl/business

[3] Google Health Enterprise (voorheen Fitbit Enterprise): https://healthapp.google/enterprise-solutions/

Ook gepubliceerd in Varia, Self medicated practices zine, augustus 2026

vooruit, vooruit,
in je trui met schuine strepen,
gekocht in de sale

en door de voorruit
nadert altijd maar de finish
die niet anders dan de start is

dit is een aanklacht
en – ik – ben – onschuldig –
ik hoef niks af te lossen
op te lossen
geen beloften

niemand zit me op de hielen
rijdt me in de wielen

en er wordt niet
in mij
geïnvesteerd

(maar is dat niet waar je tegenwoordig echte waarde aan herkent?
alles wat niet winst is, die niet anders dan winst is?
alles waar geen vergunning aan zal worden verleend?)

ze zeggen
dat tijd is als zand
dus doe mij maar het duin
om op te klimmen
met de modder en de muggen
en de mannen die zich toch niet willen binden

nee! aan mijn hand
geen ring
of geen kind
geen historisch lage
rentestand

ik wil iets vinden
dat nog moet beginnen
ik zelf moet gaan verzinnen

alleen los van het asfalt
kan je werkelijk
winnen

Deze week is het de EU weer niet gelukt om het eens te worden over de verdeling van 120.000 vluchtelingen. Op 500 miljoen Europeanen is dat zoiets als geen plek kunnen vinden voor één extra paar sokken in het gehele bagageruim van een Boeing 747.

Aan de buitengrens van Hongarije – tevens de buitengrens van óns Europa – is de afgelopen tijd een stalen hek opgetrokken. Er patrouilleren daar duizenden soldaten. Negen Syriërs en zeven Afghanen wacht tot drie jaar gevangenisstraf, omdat zij onder prikkeldraad door zijn gekropen.

Het Kabinet heeft niet kunnen verhoeden dat ze onze grenzen sluiten, maar waakt ervoor dat hetzelfde met onze ogen gebeurt. Nederland bouwt geen muren, tenzij voor scholen, theaters en ziekenhuizen. Daarom zal Nederland zich het komende jaar internationaal hard maken voor ruimhartige opvang van asielzoekers. Wij zullen de andere lidstaten aanspreken op hun verantwoordelijkheid, door het uitoefenen van diplomatieke druk én door het geven van het goede voorbeeld.

De begroting van ons land is zorgvuldig doorgerekend op de effecten van dit beleid. De minister van Financiën kan u verzekeren: we hebben genoeg.”

Dit stuk is eerder gepubliceerd in nrc.next (19-09-2015).

I am a speechwriter.

When you meet me at a party,
you react as if I am the biggest disappointment
since you discovered the Tooth Fairy doesn’t exist.

I am the personification of modern life,
in which nothing is real anymore.

Beef meat is actually horse.
The waitress’ smile is actually a way to get a tip.
And a passionate speaker is actually a puppet reading words from paper.
Words that he didn’t even bother writing himself.

Well, let me tell you this:
Those words don’t matter.

You may say in return
that rhetoric is an important part of public speaking.
Obama wouldn’t have been as captivating
had he proclaimed ‘verily, we are able!’
Churchill wouldn’t have been as inspiring
had he insisted ‘we will fight them everywhere and win’.

Agreed.
Beautiful words stand the test
of reprints of history books.

But to enter history books,
you need to catch the attention of history first.

And it is here, that words don’t matter.

Because a good speaker
is more than a messenger of prose.
A good speaker
is a person
who believes in an idea
so firmly
that he must make it heard.

I am just a speechwriter.

And there’s only so much I can do.

I can make you say words
you may have never thought of yourself.

I can suggest anecdotes,
metaphors,
whole new arguments even.

It is not a big deal to make your audience understand what you think.
But to change their thinking
and their actions,
you will need to make them feel what you believe in.

I guess you’ll need to believe in something first.

I am just a speechwriter.

I cannot make you believe
in ideas that you don’t genuinely care about.
And as long as you don’t care,
you will never deliver the speech convincingly.

Oh,
the times my colleagues and me have cringed
knowing our carefully crafted texts
had not even convinced the speaker to join his or her own ‘cause’.

Meta-commentary on the text:
“‘The fish in the Rhine are doing better than ever.’
Yes, this is well written.”

Direct conversation with the writer:
“I’m just looking at the speechwriter in the back of the room, because I am not sticking to the text. You did a great job preparing, sorry!”

Total mess-up of your own concepts:
“We need i-novation to make e-novation the core of innovation.”

What a noise!

Whereas a speech,
well-performed,
is much like music:
it has verses, dynamics, a leitmotif.

(“I am just a speechwriter.”)

The true artist is the speaker.

Ladies and gentlemen,

Your ideas will only stand
if you make us feel you stand by your ideas

If you put the music to our song
If you give the rhythm to our blues
If you show the rhyme in our reason

That’s when we may be convinced
That’s when we will sing along with you

Openingsspeech speechkaraoke International Film Festival Rotterdam, 29 januari 2014.

We vergeten voor het gemak dat juist van daklozen  te verwachten valt dat ze weinig binding met de stad of het land hebben en dat de kern van hun probleem er juist in ligt dat ze geen dak boven het hoofd kunnen regelen. Opvang is, paradoxaal genoeg, allen voor ónze dak- en thuislozen!

Behoefte centraal

Recent onderzoek in opdracht van het ministerie van Welzijn wijst uit dat elke euro die wordt besteed aan maatschappelijke opvang tegen de 3,50 euro aan baten levert. Het laten groeien van de opvangcapaciteit kan dus een rationele keuze zijn. Willen we dit niet, dan vereist het terugbrengen van de vraag inderdaad een vorm van selectie. Maar moet deze reflexmatig op basis van afkomst plaatsvinden? Dit lijkt in het geval van dakloosheid een van de minst relevante criteria om te bepalen of iemand een bed nodig heeft –  niet minder willekeurig dan het aantal kinderen of simpelweg ‘wie het eerst komt, het eerst maalt’. Het tegenvoorstel van GroenLinks stelt terecht dat behoefte aan opvang centraal moet staan. Die is voor iedere dakloze in de vrieskou per definitie even groot.

Winteropvang is noodopvang, in zekere zin vergelijkbaar met internationale noodhulp. In tegenstelling tot reguliere hulpstromen, die zorgvuldig worden beheerd en gecontroleerd, bestaat er brede consensus dat het voorzien in menselijke basisbehoeften (voedsel, onderdak, veiligheid) onze morele plicht is. Daarom geven we voedselhulp aan Noord-Korea, sturen we noodhulp naar Pakistan na een aardbeving en verlenen steun aan slachtoffers van het eindeloze conflict in Congo. Dat alles in de bewuste wetenschap dat de betreffende regeringen niet altijd even verantwoordelijk omspringen met de aan hun land verstrekte middelen, ja, dat ze soms zelfs de oorzaak zijn van de tragedie.

We accepteren in dit soort gevallen dat ons geld misschien niet op de meest efficiënte manier ingezet wordt. Dat niet iedereen geholpen kan worden. Dat een deel terechtkomt bij mensen die het minder hard nodig hebben, of die zelfs actief de ellende in stand houden. We accepteren het, omdat het laten verhongeren of doodvriezen van mensen onacceptabel is en bovendien relatief eenvoudig te voorkomen.

Een land met geld en zonder zelfrespect

Het is ook in eigen land tijd om eens af te stappen van de semi-nobele logica die stelt dat helaas niet iedereen eerlijk en sociaal is, dat het systeem daarmee te duur en onrechtvaardig wordt en dat iemand daarom de ondankbare taak op zich moet nemen om hard te zijn. Moeten wij dan opdraaien voor de kosten van opvang, ook als er een handvol Oost-Europeanen tussen zit dat de voorzieningen welbewust gebruiken als goedkoop hotel? Ja! Belangrijker nog: we moeten in dit soort gevallen af van het tellen van ons kleingeld. We moeten stoppen te denken in termen van ‘heeft hij er recht op?’ en ons liever afvragen waar we zelf menselijkerwijze toe verplicht zijn.

Laten we het dus eens omdraaien en er bij wijze van gedachte-experiment niet alles aan doen om te vermijden dat we iemand ten onrechte helpen, maar er alles aan doen om te vermijden dat we iemand ten onrechte níet helpen. Een stelsel waarbij de zwaksten buiten de boot vallen, is pas echt een disproportioneel duur en onrechtvaardig sociaal stelsel.

Hoe erg is het tenslotte als je wel eens iemand ‘ten onrechte’ onderdak verleent en hoe erg is het als je wel eens iemand laat doodvriezen? Hoeveel ‘aanzuigende werking’ heeft een ruimhartige winteropvang nu helemaal? Wat kan het ons ten hoogste kosten? Mijn eergevoel zegt me dat ik liever materieel verlies lijd dan menselijk het onderspit delf – maar mijn land is een land met geld en zonder zelfrespect.

Dit stuk is eerder gepubliceerd in NRC Handelsblad en nrc.next (27-12-2011).

Mijn vrienden- en kennissenkring kwam en masse virtueel bijeen om publiekelijk diep geraakt te zijn. Zelfs degenen die normaal nooit digitaal van zich laten horen stuurden rouwberichten rond. De overweldigende stroom hartenkreten was des te opvallender, omdat de man die esthetiek, een bedrijfsmodel en gebruiksgemak introduceerde in wat welbeschouwd luxe technologieën zijn (30% van de EU burgers heeft thuis geen toegang tot internet) niet de enige is die deze week overleed. De dood van Wangari Maathai (Nobellaureaat voor de vrede) en Wilson Greatbach (uitvinder van de pacemaker) gingen geruisloos aan het digitale universum en haar jonge, goed opgeleide bewoners voorbij.

Hoewel de dood van publieke figuren confronterend kan zijn, dient de online rouwbetuiging – zoals alles online – er vooral toe jouw eigen imago aan te scherpen. In minder dan 140 tekens associeer je jezelf toch even met deze Belangrijke Persoon. Er op tijd bij zijn om op het nieuws te reageren laat bovendien zien dat jij begrijpt welk nieuwsvisje uit de grote nieuwsvijver werkelijk van belang is. En zo’n subtiel ‘iSad’ maakt onomstotelijk duidelijk dat je Jobs’ bijdrage aan de wereld op waarde weet te schatten.

Jobs ist tot. Alsof we zonder zijn innovatieve brein acuut stuurloos zijn in de moderne wereld. Alsof de iPods, -Pads en -Phones zonder hun schepper zacht piepend voor altijd inslapen in hun dure hoesjes. Waarom lamenteren we niet (ook) om het luidst bij het verlies van degenen die, zoals Maathai of Greatbach, universele waarden als gezondheid, vrijheid en waardigheid van de mens rechtstreeks hebben bevorderd door hun sterkte van karakter en scherpte van geest? Als Facebook dan toch ingezet wordt om onze imago’s te bouwen, is ons imago wat onszelf betreft dan werkelijk meer gediend bij goede smaak dan bij de openlijke waardering van medemenselijkheid?

Kennelijk wel. En eigenlijk is dat geen verrassing: als er een boodschap was die Jobs niet naliet te verspreiden, was het dat jouw persoon uniek is, dat je niet te veel naar anderen moet luisteren en moet worden wie je bent. Dus hebben we onze handen vol aan onszelf: in de ene hand houden we onze iPhone, met de andere aaien we ons ego. En voor de belangen van de rest van de wereld is, de term ‘sociale’ media ten spijt, wat minder plek. Onze liefde voor gadgets als smartphones en tablets zorgt ervoor dat we meer, in plaats van steeds minder, energie gaan gebruiken, ten koste van toekomstige generaties. We leggen ons werk per direct neer om het lot van Amy Winehouse te bespreken, maar weten pas weken later van het ongeluk van de moeder van een vriend dat niet in onze timeline verscheen. We pluggen schaamteloos ons eigen werk op zoek naar applaus, in plaats van de goede werken van anderen te versterken.

Het overlijden van Jobs is tragisch, maar zou het niet een nieuw tijdperk in kunnen luiden? Een era van een volgende onvoorstelbare innovatie, waar vorm en functie op magische wijze samenvallen om iets in het universum te bewegen: het verdwijnen van het voorvoegsel ‘i-‘.

Gepubliceerd in NRC Handelsblad, 7 oktober 2011

hebben twee kinderen een buitensporige interesse opgevat voor het luid klapperende mechaniek van het deksel van de vuilnisbak en voor het klaptafeltje aan de rugleuning van mijn stoel.  Ondertussen gaan ze de onderlinge verhoudingen na.

“Jij bent zesendertig jaar jonger dan mama, Amber.”

“Hoe weet je dat?”

“Dat heb ik uitgerekend. Jij bent zesendertig jaar jonger en ik ben drieëndertig jaar jonger dan mama.”

Mama is onder de indruk: “Goed zo, Tom.”

“Ik wil een spelletje doen.”

“Amber, wil je een spelletje spelen met Tom?”

“Nee.”

“Waarom wil je geen spelletje met Tom spelen, Amber?”

“…”

“Tom, wil je dan een spelletje met mama spelen? Ik heb hier mens-erger-je-niet.”

“Nee.”

“Kom maar even bij mij zitten, dan speel ik een spelletje met je.”

“Nee.”

“Waarom wil je niet hier komen zitten, Tom?”

“…”

“Amber, wil jíj dan aan deze kant komen zitten? Dan kan ik daar even een spelletje met Tom gaan spelen.”

“Nee.”

“Tom, kom maar hier.”

“Nee.”

In de trein

gaat mama graag de beargumenteerde dialoog aan en probeert haar kinderen te begrijpen. Ondertussen verslechteren de onderlinge verhoudingen: “Waarom wil je nu eigenlijk niet hier komen zitten?”

“…”

“Amber, wil jij alsjeblieft met mama ruilen, dan kan ik mens-erger-je-niet met Tom doen.”

“Nee, ik wil een snoepje.”

“Je hebt al twee snoepjes gehad, dus je mag nu geen snoepje meer eten. Wil je misschien iets anders? Vind je het goed om even van plaats te ruilen?”

“Nee.”

In de trein

biedt mama vele alternatieven, maar de voorkeur gaat nog altijd uit naar het beuken met vuilnisbakken en tafeltjes: “Waarom wil je dan niets anders, Amber?”

“Wanneer zijn we er?”

Ik hoop snel en ik zou willen dat ze de klaptafel en vuilnisbak met rust lieten.

“Nog anderhalf uur, Tom. Tom, houd je daar mee op? Wil je daar alsjeblieft mee ophouden? Wat je nu doet is niet leuk voor Amber, Tom. Tom? Wil je daarmee stoppen?”

***

“Auhuauuauuw dat doet pijhijhijn!”

Mama kan tegen zoveel kinderlijke onredelijkheid niet op: “Maar Tom, ik had toch gezégd dat het niet goed was wat je deed? Kom maar hier, Tom, kom maar. Ach.”

“Auhauhauuuuuw…”

“Rustig Tom, niet zoveel lawaai maken, dat is niet fijn voor de mensen

in de trein.”

En met wat toevallige kunstenaars zijn we nog niet bij de Belgische volksaard. We weten: Duitsers zijn precies, Nederlanders zijn zuinig, Fransen zijn dol op stokbrood en Engelsen zijn droogkomisch. Belgen, daarentegen, zijn voor de ongeoefende oberveerder niet makkelijk te duiden. Gelukkig kan ik na enkele weken zorgvuldige studie het volgende mededelen: alles wat de Nederlander volgens de boeken is, dat is de Belg in de praktijk.

Neem spaarzaamheid. Zelden betrap ik in Nederland mensen op het verwoed sparen van zegeltjes. Integendeel: regelmatig slaat iemand met nauwelijks verholen ergernis een aanbod voor spaarpunten van een goedbedoelende caissière af.

De reden dat in Brussel de rijen voor de kassa gemiddeld tot aan het eerste gangpad van de supermarkt reiken is, zo weet ik inmiddels uit de praktijk, dat iedere klant vlak voor betaling een stapel verfrommelde bonnetjes uit de binnenzak haalt. Deze bonnetjes komen uit zorgvuldig uitgeplozen huis-aan-huisfolders, uit houdertjes gemonteerd aan schappen met producten die deze week extra aandacht verdienen, en het schijnt zelfs zo te zijn dat werkgevers hun werknemers in bonnen uitbetalen (dit land verkeert werkelijk volgens alle gangbare criteria in staat van oorlog).

De juffrouw van de kassa – die daar toch betrekkelijk weinig opleiding voor heeft genoten – dient dat allemaal te verwerken. Als je weet dat het contante geld hier ook nog eens fier bovenaan lijkt te staan in de rangorde van handige betaalmiddelen, dan begrijp je hoe het komt dat de service aan die ene bebonde klant ten koste gaat van de service aan de meestal zevenendertig wachtenden achter hem.

Terwijl de kassajuffrouw met de ene hand een bon tegen het licht houdt en controleert op mogelijke tekenen van falsificatie, zet zij met de andere hand een paraafje op een lijst met een tabel met lange nummers en scant ze met de derde een coupon met streepjescode én de bon van het statiegeld. Vervolgens maakt ze met haar tanden een nieuwe rol muntjes van lustig circulerende één en twee centen open en telt nauwkeurig het verschuldigde wisselgeld uit. Uiteraard waakt ze ervoor voldoende plakzegels uit de rol te trekken, omdat zij weet dat de klant die zometeen nauwlettend zal natellen en thuis direct het oude beschuitblik open zal trekken om ze in het juiste spaarzegelboekje te plakken en over drie jaar in te wisselen voor een set pannenlappen.

Immigrant als ik ben pin ik mijn eigen boodschappen zonder korting en ga spaarzaam stoempend de winkel uit.

Je moet het even weten.

Hoe anders is wat je binnen aantreft. Hier is een jaar of dertig geleden een zaal gevuld met exact 1,20 meter hoge loketjes. Daarachter stempels en stapels formulieren met carbonpapier. En voor het geval je niet weet wat te doen hangen op de muur in hoofdletters gezette instructies voor het aanvragen van paspoort of rijbewijs, aangevuld met nieuwe leges, gewijzigde regelgevingen en reguleringen over dagen die gereserveerd zijn voor gehandicapten.

Het houten gymzaalbankje waar de wachtenden de uren voorbij laten kruipen hoef ik gelukkig niet te gebruiken. Ik kom me slechts even melden bij de Servische vreemdelingenpolitie. Voor dit doel heb ik mijzelf en mijn paspoort bij me.

–          “Dat kan niet.”

–          “Wat kan niet?”

–          “Onmogelijk. Zo kan ik u niet registreren.”

Maar ik ben er toch? Ik heb toch het reisdocument waar de registratie in moet komen? Het enige wat ik niet bij me heb is het identiteitsdocument van mijn oma en het bewijs dat zij een huis heeft, waarin ik momenteel verblijf.

Dat is natuurlijk precies het probleem. Steegje uit, paadje op, trappetje op en de volgende dag terug met de identiteitspapieren van mijn oma en het bewijs dat zij een huis heeft, waarin ik momenteel verblijf.

Tram in, tram uit, trap af, pad op, straat over, steeg in, deur open, loket.

–          “Ik zou me graag registreren.”

–          “Bij wie verblijft u?”

–          “Bij mijn oma.”

–          “Waar is uw oma?”

–          “Thuis.”

–          “Zonder uw oma kunnen we u niet registreren.”

Maar ik ben er toch? Ik heb toch het reisdocument waar de registratie in moet komen, het identiteitsdocument van mijn oma en het bewijs dat zij een huis heeft, waarin ik momenteel verblijf? Het enige wat ik niet bij me heb is de trouwakte van mijn ouders, mijn middelbare schooldiploma, mijn laatste loonstrookje, mijn beste vriend, mijn medisch dossier, de telefoonrekening, mijn dagboek uit 1993 en mijn oma.

–          “Maar mijn oma is oud en ziek, ze kan niet komen.”

–          “Dan heeft u een verklaring nodig van de rechtbank.”

Goed, maak daarvan: ‘…mijn dagboek uit 1993, mijn oma en een verklaring van de rechtbank.’

Ik neem plaats op het gymzaalbankje en wacht op wat het systeem beschikt.

Het systeem piept, kraakt en sputtert. Het schudt verontwaardigd het hoofd. Dan neemt het een trappetje, maakt een paadje en zet een stempel. En zegt streng: “Volgende keer absoluut een verklaring meenemen van de rechtbank!”

In de rij hongerige mensen die hun avondmaaltijd net bij elkaar hebben gesprokkeld, sta ik achter een heer met een kaal hoofd. Zijn overhemd laat hij bij de stomerij strijken en in zijn kast heeft hij vier dezelfde broeken liggen (omdat ze zo goed passen). De vijfde heeft hij aan.

Hij is attent als een ouderwetse heer. Als de kassa het scannen van de telefoonkaart van de man voor hem weigert, geeft hij behulpzaam een andere aan, zonder dat iemand daar om hoeft te vragen.

Wanneer hij zelf aan de beurt is stalt hij, naast twee flessen rode wijn, een gigantische bak kant en klare bami uit, aangevuld met een doosje diepvriessaté. Later vanavond eet hij zo te zien in plakjes voorgesneden worst.

In zijn hand houdt de heer een dossiertas, waaruit hij een portemonnee opdiept met drie creditcards.

De kassa zegt bliep-bliep. Bliep-bliep. “Heeft u een bonuskaart?” Bliep. (Enzovoort.)

En terwijl de kassa-ambtenaar de kilo bami wegschuift richting de overige boodschappen die duiden op een hardwerkende vrijgezel: “Wilt u Disney-figuurtjes?”

Kaarsrecht staat hij. “Nee, dank u”. En hij knikt minzaam.