Als zzp’er moet je soms je eigen feestje organiseren. Een feest, omdat ik …

• 15 jaar elke dag met heel veel plezier werk
• 15 jaar eigen baas ben en grotendeels vanuit huis kan werken
• 15 jaar als ondernemer projecten mag bedenken, ontwikkelen en afronden
• 15 jaar met geweldige collega-tutors samenwerk en/of intensief heb samengewerkt, zoals Astrid, Hanna, Karin, Dianna, Bertine, Luc en Daphne
• 15 jaar ca. 400 cursisten Engels en NT2 heb lesgegeven, op hbo’s en mbo’s, online en in-company, waaronder de Dutch Health Tec Academy (DHTA) in Utrecht en het Centraal Boekhuis in Culemborg
• 12 jaar NT2-cursisten uit meer dan 50 landen heb lesgegeven, 1-op-1 en in kleine groepen
• 10 jaar lang via officiële toetsen van Bureau ICE, samen met Karin, heb getest op taalniveau, Engels en Nederlands
• 10 jaar nieuwe collega-tutors in het NT2-veld heb leren kennen die inspireren, zoals Marieke, Emily en Els
• 8 jaar lang taalexamens op A1-niveau afneem bij NT2-kandidaten (met name in medische functies)
• 7 jaar geleden cursussen “online lesgeven” heb ontwikkeld en aangeboden aan verschillende taaldocenten, samen met e-learning expert en vriendin Mary
• 5 jaar bezig ben als vrijwillige organisator van het offline Talencafé Culemborg in theater De Fransche School
• 4 jaar geleden het boek Grenzeloos lesgeven heb geschreven, samen met Mary
• 3 jaar gespreksleider van Vertel es, een van de vele gratis online taalcafés voor anderstaligen via Zoom
• hopelijk nog vele jaren verder mag ondernemen met Taaltutor!

Een feest der herkenning

Op zaterdag 25 oktober j.l. vierde ik mijn 15-jarig jubileum in Perron Lanxmeer in Culemborg, samen met 35 collega-tutors en (oud-)cursisten. Sommigen van ons hadden elkaar nog nooit eerder live ontmoet, dus dit was een absolute kans om elkaar in het echt te zien en spreken. We ontmoetten Huda, Fati en Akane live, maar ook Astrid en Luc zagen elkaar voor het eerst, terwijl ze al lang online samenwerken. Ook waren tot mijn grote vreugde mijn oudste online cursisten aanwezig. Helemaal uit België: Annemie, die vele gezellige en nuttige conversatielessen Engels bij mij heeft gehad en de Amerikaanse Theresa uit Leeuwarden. Zij heeft zich bij mij voorbereid op het staatsexamen B2 voor NT2, is destijds met vlag en wimpel geslaagd en heeft toen direct de Nederlandse nationaliteit aangenomen.

Wijk Lanxmeer in Culemborg en ChatGPT

Naast heerlijk eten en drinken, het uitwisselen van taalverhalen van vroeger en nu, ervaringen en tips uit taallessen, wandelden we ook door de ecologische wijk, waar vanuit ik mijn online lessen geef. Iedereen mocht voor deze keer ook even op mijn zolderkamer kijken, om te zien wat mijn uitzicht was tijdens de lessen (zie foto hieronder). Daarnaast was het ook tijd voor een sessie in groepjes om te horen wat hun taaldocent ooit had gezegd en welke tips oneliners nog waren blijven hangen. Als afsluiting somden we met z’n allen grappige en noemenswaardige woorden/foutjes op van cursisten én docenten en checkten bij ChatGPT wat HET ervan vond. Een paar resultaten:

• Mijn taaldocent / tutor / cursist zei altijd … maak fouten! Kom op tijd!
• De beste tip die ik van mijn taaldocent / tutor kreeg, was ….zoek een Nederlandse partner / …netter schrijven (cursist tegen docent).
• Heb je wel eens een grappige fout gehoord of gemaakt? Hij had zichzelf gekookt / Ik was naar de Vluchteling -> Efteling

Verder praten over AI

Aanvankelijk had ik ook op het feest willen discussiëren over de stelling “Een taaltutor is niet meer nodig. We hebben nu ChatGPT” maar bij nader inzien heb ik het luchtiger gehouden. Want het moest een feest blijven! Toch ben ik nog steeds erg nieuwsgierig naar de discussie over AI, beproefde en nieuwe leertechnieken, wat de meerwaarde van ChatGPT is en of het ons als docent én cursist flink gaat beïnvloeden. Doe je mee met een volgende (online) discussie? Lees hier meer of stuur mij een mailtje.

Het bericht 15 jaar online en offline Taaltutor! verscheen eerst op Taaltutor.

AI

Hoe zal dat zijn in het onderwijs over 15 jaar? Heb jij als cursist dan nog een echte taaltutor of is deze dan allang vervangen door een robot? Online worden dingen steeds echter nu AI ons steeds vaker kan helpen. Sommigen van ons gebruiken ChatGPT al dagelijks. Blijkbaar heeft deze Artificiële tool veel intelligentie en veel potentie. Maar wat is het echte leereffect? Hoe weet je als cursist of alles wat de Language Learning Models (LLM’s) zeggen correct is? En wanneer en in welke situaties heb je nog een echte tutor nodig? En is die tutor dan echt wel echt?

Vlees en bloed

Ik heb goed nieuws: voorlopig wel! Als taaldocent ben ik niet zomaar weg te vagen door een stelletje nulletjes en eentjes. En bovendien weten we anno 2025 nog steeds of een tutor echt is of niet. Maar hoe zit dat over 15 jaar? Hoe weten we in 2040 echt zeker dat onze taaldocent van vlees en bloed is? Die vraag houdt mij al een tijdje bezig. Zeker nu mijn cursisten steeds vaker zeggen: ik praat graag met ChatGPT. Alsof het een mens is, zo praten ze erover. Ik word er bijna jaloers van! En om die jaloezie te temperen zet ik alles op alles om te weten: wat betekent deze technologische ontwikkeling voor ons als taaldocent én voor onze cursisten?

Skype en scepsis

Voordat ik dat kan beantwoorden, ga ik nog even terug naar 2013. Mensen om mij heen keken mij meewarig aan als ik ze vertelde dat ik taalles gaf via de computer. Hoe deed ik dat dan? Enkelen wisten dat je vanuit de hele wereld via Skype kon praten, zelfs gratis, maar een taal leren? Serieus? Met name taaldocenten toonden de nodige scepsis. Hoe kon ik een volwaardige baan hebben op afstand, vanaf mijn zolderkamer? Dat was toch niet professioneel? Ik snapte deze twijfel wel, want het was inderdaad een totaal andere manier van lesgeven. Ik zag buitenlandse cursisten via een scherm, bracht ze iets bij (taal en zelfvertrouwen), vertrouwde ze en ontving daar bovendien ook nog geld voor.

Alle scepsis op een stokje: via Skype privéles geven werkte. Toch duurde het nog tot de pandemie voordat iedereen inzag wat ik al die jaren had gedaan. De meeste taallessen werden en worden nog steeds in een fysiek leslokaal gegeven. Maar al snel na de eerste strubbelingen met online lesgeven in 2020 keerden veel taaldocenten terug naar het gewone leslokaal. Zeker wanneer ze urenlang voor groepen stonden. En dat begreep ik volkomen. Voor mij waren groepslessen in de Covid-tijd ook echt wennen, want ik zag mijn cursisten meestal 1-op-1 waarbij zowel video als audio uiteraard aan stonden. Deze vorm van privéles geven was voor mij als docent echt een privilege; het was zeker niet voor iedereen weggelegd, omdat het kostbaar was, maar als je er eenmaal gewend aan was, werkte het als een tierelier!

Offline ontmoetingen

En zo werkte ik door, 15 jaar lang. Zo’n 90% van alle lessen waren online, maar daar kwam in 2019 verandering in. Ik kreeg steeds meer behoefte om achter mijn computerscherm uit te kruipen en zocht daarom steeds meer Culemborgse bedrijven en cursisten op. Die offline lessen boden een fijne compensatie, want wat was het fijn om elkaar live een hand te kunnen geven, een kopje thee of koffie te drinken in dezelfde ruimte en nog wat na te praten terwijl onze hond enthousiast tegen de cursist begroette. Zo zou het moeten gaan. Ook in 2040. Die balans tussen digitaal en analoog, en vooral dat het ECHTE blijft en van nep kunnen blijven onderscheiden. Maar zal het ook zo gaan?

Het bericht Hoe echt is jouw online taaldocent in 2040? verscheen eerst op Taaltutor.

Of je nu een of zes tegenkandidaten hebt, dat maakt nogal een verschil!

Het is echter wél te horen. Luister maar:

Zin A

Zin B

Of je nu één of zes tegenkandidaten hebt, dat maakt nogal een verschil!

Heb je het verschil gehoord? Welke vind je duidelijker? A of B?

Telwoord

Bij zin A hoor je in het eerste deel van de zin ‘een’, uitgesproken met de stille /e/. Vreemd, omdat het hier om een getal gaat. Het is daarom ook niet goed uitgesproken. Bij zin B gaat dat wel goed.

Het woordje ‘een’ in het tweede deel van de zin is het woordje een lidwoord van ‘verschil’ en is het niet per sé een telwoord. Je zegt daarom [un], ook wel de stomme /e/ of sjwa genoemd. Hier hoef je geen accenten te plaatsen.

Accent aigu

Deze accenten op het woordje ‘één’ komen uit het Frans en heten accent aigu. Ze geven volledige duidelijkheid voor de uitspraak: lange e, maar ze worden zeer inconsequent gebruikt in de dagelijkse geschreven taal. Voor NT2-leerders is het dus extra lastig, omdat ze al veel voorkennis nodig hebben van uitdrukkingen en idioom om het vervolgens goed uit te kunnen spreken. In gesprek met een moedertaalspreker is er niets aan de hand, maar zodra je een tekst voor jezelf leest, dus niet hardop, moet je precies aanvoelen dat het om een getal gaat of niet. Maar niet alleen anderstaligen worden op het verkeerde been gezet qua uitspraak, ook ik als taaldocent vind het vervelend. Na eerste lezing dringt het tot me door dat het om een getal of aantal gaat en lees ik de tekst nog een keer om alles goed te begrijpen.

Consequent

Ooit was het duidelijker, maar deze vorm van onderscheid maken tussen de woordjes ‘een’ en ‘één’ wordt al een tijdje niet meer consequent toegepast. De ene keer staan er accenten op de e, de andere keer niet. Overigens hoef je bij dit woordje ‘ene’ geen accent te plaatsen, omdat we nooit [unu] zeggen, maar altijd [énu].

Van Dale

Om zeker te weten of één bestaat, pak ik ons grote woordenboek de Van Dale erbij. Deze vorm met de de accent aigu’s staat er echter niet in. Onder ‘een’ staan wel veel voorbeelden hoe je deze kunt gebruiken en tot mijn verbazing zie ik de twee vormen zonder enige logica door elkaar opgesomd worden, alsof we het zelf mogen weten hoe we ‘een’ of ‘één’ schrijven:

• niet één niemand
• beter één dan geen
• geen een
• een van mijn vrienden
• één keer is geen keuze
• twee zien meer dan een
• een voor een
• één van tweeën
• aan elke vinger één (ring)

Waarom is het gebruik van één zo inconsequent? Bij al deze voorbeelden spreken we de ‘enen’ uit met een lange e en niet met een sjwa. Wie weet het antwoord? Waarom gebruiken we niet gewoon altijd twee accents aigu’s in het woord één als het om een telwoord gaat? Wat is er mis met meer duidelijkheid?

Het bericht Hoe spreek je het woordje ‘een’ uit? verscheen eerst op Taaltutor.

Figuurlijk

Zij gebruikte de uitdrukking helemaal goed. Letterlijk, maar ook figuurlijk. Haar collega’s hadden haar niet alleen verteld waar het koffiezetapparaat en kopieerapparaat stonden en waar ze de kantine kon vinden, maar ook hoe ze kon inloggen op het systeem en of ze nog meer vragen had. Dit alles om haar op haar gemak te stellen. Oftewel, Tara gebruikte een uitdrukking om haar prettige introductie op de Nederlandse arbeidsmarkt via beeldspraak te duiden. En dat is precies wat een uitdrukking beoogt te doen; via beelden woorden geven aan een situatie, zodat de luisteraar nog meer kan ‘zien’ hoe iets is verlopen. Iemand de weg wijzen is eigenlijk meer dan alleen maar de weg naar waar alles staat aanwijzen. In Tara’s geval betekende het haar helpen om zich thuis te voelen.

Niet weggaan!

Maar stel je voor dat je de Nederlandse uitdrukking die je hoort niet kent en hem letterlijk vertaalt? Bijvoorbeeld deze: Ga toch weg!  Bij deze uitdrukking moet je vooral NIET weggaan! Vertaald naar het Engels is het: You’re kidding me! Als je ‘Ga toch weg’ in de meeste situaties hoort, bedoelt de gemiddelde Nederlander het als een grapje en zie je ook vaak dat de spreker een wegwerpgebaar maakt met zijn of haar hand. Niet makkelijk dus. Mijn tip is altijd: even navragen wat de ander nou echt bedoelt. Dan kom je er samen wel uit.

Klepel?

Uitdrukkingen zijn ideale metaforen voor bepaalde situaties die je niet makkelijk kunt, wilt of durft te vertellen. Maar ze zijn ook verdomd lastig! De gemiddelde Nederlander gebruikt heel vaak een uitdrukking, dus het is geen overbodige luxe om te proberen ze te begrijpen. Zo kun je misverstanden voorkomen, maar ook gezellig meedoen in een gesprek, je verhaal kracht bijzetten of op een abstracter niveau meepraten. Maar wat je ook moet weten, is dat nogal wat Nederlanders net zoveel moeite hebben met uitdrukkingen. Een van de grappigste voorbeelden vind ik de uitdrukking Men heeft de klok horen luiden, maar weet niet waar de klepel hangt. Dit gezegde betekent dat je niet het fijne (de details) van iets weet. En juist deze uitdrukking gaat dan nogal eens mis. Men zegt dan zoiets als: hij heeft de klepel horen luiden, maar weet waar de klok hangt.

Druk

Tot slot kan ik het niet laten om nog iets bijzonders te vertellen over de twee woorden indruk en uitdrukking. De kern van beide is het woord ‘druk’. In het Engels is het vergelijkbaar met impression (indruk) en expression (uitdrukking). Eenvoudige vertalingen. Maar laatst was ik in Aken, Duitsland, samen met vriendin en taaltutor Astrid en wilde ik zeggen Das est ganz druck in der Stadt war. Hoewel mijn Duits best aardig is, moest Astrid even ingrijpen; er bestaat namelijk geen letterlijke vertaling van het woord ‘druk’ en dus kon je bijvoorbeeld zeggen Heute ist in der Stadt viel los. Ik dacht bij mezelf: zouden de Duitsers echt geen druk kennen? Maar dat kon ik dan wel letterlijk zeggen: Ja, Eindruck und Ausdruck gibt es mal!

Het bericht Maak indruk met Nederlandse uitdrukkingen verscheen eerst op Taaltutor.

Geen urgentie

Vooral naar het antwoord op de laatste vraag ben ik benieuwd. Daar valt volgens mij nog veel winst te behalen. Uit ervaring weet ik dat in-company taalcursussen bij internationale bedrijven met alleen Engelssprekend management en personeel moeizaam kan gaan. De communicatie verloopt in het Engels immers ook prima. Maar daar waar meer Nederlanders werken en er misverstanden of gevaarlijke situaties kunnen ontstaan door gebrekkig Nederlands slaan taalcursussen goed aan. Die urgentie, zo zag ook Van der Kaaden, bepaalt zeker het succes van inburgeringscursussen. 

Samen ontdekken

Maar er nog iets anders aan de hand. Expats vertellen mij regelmatig dat ze op hun werk geen tijd en ruimte krijgen om de taal te gebruiken. Vaak ben ik als hun privé docent de enige persoon waar ze (online) Nederlands mee spreken. Die opmerking was voor mij de spreekwoordelijke druppel: ik moest een list verzinnen om mijn cursisten meer kansen te bieden. Maar hoe dan? Ze naar gave taalcafés als Vertel es sturen? Zeker zinvol, maar op die werkvloer moest toch ook meer mogelijk zijn? Het was tijd voor een list. En gelukkig vond ik die. Het was niet meteen het ei van Columbus, maar wel een effectief ei: het bleek dat collega’s van de expats graag een paar lessen wilden meedoen. In een rollenspel bijvoorbeeld. Als klant, of gewoon, als collega. Vanaf het moment dat er een geanimeerd gesprek ontstond tussen expat en collega ontdekten beiden hoe goed dit werkte. Collega’s merkten dat het taalleerproces moeilijk verloopt als je als Nederlander veel te snel praat, doorratelt, geen controlevragen stelt en te lange zinnen maakt. Ik hoorde de teammanagers zeggen: “Hé, jij kan toch al een aardig mondje Nederlands, waarom weet ik dat niet? En sorry, ik zal de vraag rustig herhalen.” Voor de expat was het weliswaar even spannend, want ja, het is wel je leidinggevende, maar na deze droogoefeningen durfden ze later met meer gemak hun leidinggevende om verduidelijking te vragen. Winst, winst, winst!

Erbij horen

Al jaren bestaat er een ludieke button met de slogan “Spreek Nederlands met mij”. Geïnspireerd door deze slogan wapenen mijn cursisten zich met variaties hierop: “Spreek langzamer, alsjeblieft. Ik heb tijd nodig om je antwoord te verwerken”. En Liubov, een Oekraïense, maande haar kersverse werkgever tot vergaderingen die geheel in het Nederlands moesten gaan. Een strengere cursist heb ik niet eerder gehad. Haar Nederlandse collega’s vonden het prachtig! Want alleen zo voelt zij dat ze erbij hoort. En daar draait het allemaal om: je onderdeel voelen van een team, een bedrijf, een organisatie.

Je thuis voelen 

Kortom, actieve deelname van collega’s in de taallessen geeft zelfvertrouwen bij de expat en maakt collega’s bewuster over wat ze willen en kunnen. Wat mij betreft blijft het dus niet alleen bij financiering van taal-en cultuurcursussen, maar is een actieve deelname van collega’s zelf de sleutel tot een succesvol ingeburgerde expat. Terwijl ik dit allemaal opschrijf, moet ik vaak denken aan, sorry, de Engelse uitdrukking “It takes a village to raise a child”. Hoe meer collega’s meedoen, hoe kleiner de moeite om een expat zich in ons land, en in het bijzonder in onze hoofdstad, thuis te laten voelen.

Het bericht Expats leren de taal vooral op de werkvloer verscheen eerst op Taaltutor.

Mijn cursist heeft inmiddels zeven lessen van mij gehad en daarom gaf ik vandaag aan dat hij mij wel met je en jij mag aanspreken. We kennen elkaar immers al een beetje. Maar hij was het zo gewend vanuit zijn eigen cultuur, de Indiase, om met respect te blijven communiceren, hij kon niet anders. Toen ik hem dit vol overtuiging hoorde zeggen, dacht ik: wie ben ik om hem nu te dwingen informeel te zijn naar mij? Wat is er mis met zijn respectvolle manier van communiceren? Helemaal niets. Laat het toe, neem het aan. Dus vandaag maakte ik iets mee dat ik als een omgekeerde aanpassing voelde; nu moet ik wennen aan een situatie die in een ander land heel normaal is, maar niet in onze cultuur waar we zo gelijk willen zijn met elkaar.

De Nederlandse werkcultuur is doorgaans behoorlijk plat als het gaat om hoe werknemers en leidinggevenden met elkaar omgaan. We zijn al gauw informeel, soms zelfs maatjes met de ander en zeggen al gauw je en jij. Wat moet mijn cursist een cultuurshock hebben ervaren toen hij hier vijf jaar geleden in Nederland neerstreek. Hij is bij een grote bank gaan werken en zal daar zeker te maken hebben gehad met collega’s in verschillende functies, maar waarbij het Engels (de voertaal daar) de informele omgangsvormen van het Nederlands niet heeft blootgelegd. Hij heeft zijn respectvolle communicatie gewoon kunnen blijven toepassen in het Engels via de grammatica en bepaalde beleefde toevoegingen zoals would you, could you please, much appreciated … etc. Maar nu hij meer het Nederlands gebruikt, ontdekt hij dus dat het anders kan en mag, maar dat ik als Nederlander en Nederlandse docent zelf moet wennen aan de formele aanspreektitel. Echt verrassend!

Om tot slot antwoord te geven op de vraag wanneer zeggen we nu u en uw in het Nederlands, zou ik zeggen:

• als je zelf u en uw wilt blijven zeggen;
• als je het niet weet; vraag dan “wat kan ik zeggen: u of jij?”
• als de ander niet zegt “zeg maar je of jou”;
• als de ander jou niet kent (een voorbijganger op straat, medewerker in de winkel of horeca, aan de telefoon, etc)
• als de ander in een hogere functie werkt waarbij je met het tonen van respect altijd goed doet (bijv. bij een burgemeester of een minister);
• als de ander een stuk ouder is dan jijzelf, maar dit is ook afhankelijk van de oudere persoon. Sommigen vinden het altijd fijner om met je en jij aangesproken te worden, zij zullen je dat ook vertellen.

P.s. Het lijkt een lastige regel, maar vergeet nooit dat je het nooit verkeerd doet als je hoog inzet met u en uw. Dat kan leiden tot een mooi gesprek en je komt er meestal samen wel uit. Lees hier een ander blog over u en jij.

Het bericht When do you say ‘u’ in Dutch? verscheen eerst op Taaltutor.

One of those moments, I remember, I looked up the word in one of the bigger translation apps and found the word ‘brussen’. Mmmm, what an ingenious word, but do we use this in real life? I had never heard it before, let alone that I would use it in conversations with others. But I also knew that what I use is not always representative. What needed to happen, I think, was that I had to hear it once in real life before I was convinced that ‘brussen’ is acceptable. And so it happened. A few months ago, a friend of mine used it during a chat about her family. I was pleasantly surprised and I was more confirmed that it was not only a word in a (digital) dictionary, but also quite common. At least my friend, who is a GP and talks with many very different persons every day, used it. So, when the family topic came along last week, I could let my student know that I had good news for her:

Yes, we do have a synonym: brussen!

Heb jij brussen?

I think it is a beautiful finding of the two words ‘broers’ and ‘zussen’. The BR of broers and the USSEN of zussen. It also makes me wonder whether you as the reader of this blog use ‘brussen’ at all? Or did you know about it, but don’t use it (yet)? I am looking forward to your responses.

What to answer if a Dutch person like me, who does not use ‘brussen’, asks you as a learner of Dutch: “Heb jij broers of zussen? You can really impress by saying: “Ja, ik heb brussen!” This will either lead to a smile and a correct answer or to a face that looks at you in complete awe, with perhaps a big question mark above it. That would be really cool!

Het bericht Is there a Dutch word for siblings? verscheen eerst op Taaltutor.

U en jij in teksten

In dit blog gebruik ik je en jij als aanspreekvorm. Dat komt omdat ik een hele brede groep lezers wil aanspreken, van jong tot oud. Bovendien ben ik geen officiële instantie, geen burgemeester of koningin. Als lezer voel je je hopelijk aangesproken met een informele stijl. Dat gezegd hebbende, zie ik steeds vaker in geschreven communicatie dat officiële instanties, zoals banken en pensioenfondsen, een mengvorm van formeel en informeel gebruiken. Zo beginnen e-mails steeds vaker met de informele “Beste” en vervolgen dan hun aanhef met het formele “… mevrouw Wormgoor”. De vroegere “Geachte mevrouw Wormgoor” zie ik bijna niet meer. En de vorm van nog langer geleden “Geachte Weledele Heer Wormgoor”, zoals mijn opa en vader nog aangeschreven werden, is helemaal iets van de vorige eeuw!

Na deze deels informele, deels formele aanhef kiezen organisaties ervoor om de tekst lekker informeel te houden met vormen als ‘je’, ‘jij’ en ‘jouw’. Deze laatste ‘jouw’ vind ik persoonlijk echt veel te informeel. Dat komt omdat het suggereert dat de schrijver de lezer persoonlijk kent. Niet dus! Wat er achter deze bijna joviale tekst zit, weet ik niet, maar het zal vast de jongere lezer aanspreken. De aanspreekvorm ‘u’ creëert afstand en het zou zomaar kunnen dat jonge lezers dan afhaken. Ik snap daarom wel dat omwille van de brede doelgroep voor je, jij en jou(w) wordt gekozen, maar het stoort me dat er niet een consequente keuze gemaakt wordt voor ofwel formeel, ofwel voor informeel.

Ter illustratie hieronder een e-mail aan onze energieleverancier Greenchoice en hun reactie:

Geachte medewerker van Greenchoice,

Afgelopen week ontving ik een brief van uw organisatie over een correctie op de nota van teruglevering. Dat was mooi nieuws, hartelijk dank daarvoor. Nu viel mij bij het lezen op dat u mij op twee manieren aanspreekt: met u en met jij. Als taaldocent heb je zo je allergieën en dit is er zo een. Hopelijk staat u open voor een klein beetje feedback.

De aanhef is namelijk formeel, “Geachte mevrouw Wormgoor”, en dan volgt vanaf de eerste regel de informele aanspreektoon met “je”. Maar op de achterkant van de brief word ik weer met u aangesproken: “Door u te ontvangen.” Als lezer van dit soort brieven ben ik altijd blij met een formele toon, maar dat is natuurlijk aan jullie. Kiezen jullie voor informeel of formeel? Maar om beide tonen te blijven gebruiken, zou ik niet aanraden. 

Hoewel ik tot nu toe geen papieren brief meer heb ontvangen, was ik allang blij dat deze medewerker mijn feedback serieus nam en de moeite heeft genomen een reactie te sturen. Toch blijf ik het mooier vinden als de schrijver in een samenhangende tekst één aanspreekvorm kiest en niet een mengvorm van formeel en informeel gebruikt laat ik hieronder zien aan de hand van een e-mail waarin wél twee vormen voorkomen:

U en jij in gesprekken

De aanspreekvorm in gesprekken is, niet verrassend, eveneens een combinatie van formeel en informeel, waarbij het informele ‘je’ steeds vaker te horen is. Ook op plekken waar vroeger toch echt u werd gebruikt. Denk aan leerlingen die hun docent met je en jij mogen aanspreken, de conducteur in een trein, de jongere die een oudere persoon op straat iets vraagt, etcetera. In een gesprek kun je ook snel reageren op een aanspreekvorm; vind je dat de ander jou niet met je en jij mag aanspreken, dan vraag je dit: wilt u mij vousvoyeren? Dit is echter vrij zeldzaam aan het worden.

Maarten van Rossem en de burgemeester

Ik herinner me dat mijn docent op de UU, Maarten van Rossem, tijdens mijn studie Amerikanistiek alle studenten altijd vousvoyeerde. Je peinsde er niet over om hem te tutoyeren. Van Rossem hield op deze manier afstand tot zijn studenten en het prettige van deze vorm was dat er altijd sprake was van een gesprek dat beleefd en respectvol verliep. Bovendien wist iedereen ook waar ze aan toe waren. Je hoefde niet na te denken over de aanspreekvorm.

Omgekeerd, iemand tutoyeren, gebeurt ook vaak, maar is wel lastiger om mee te starten. Want dan kan het zijn dat je te onbeleefd bent. Je kunt immers aan iemands neus niet zien of hij of zij formeel aangesproken wil worden. Zodra iemand dat wel wil, geeft hij of zij expliciet aan dat de gesprekspartner mag tutoyeren: “Je mag je zeggen”. Terwijl je dus je en jij mag zeggen, zie je ook regelmatig dat dit niet meteen in een gesprek gebeurt. Je ziet het nogal eens bij een interview op tv bij talkshows waarbij de geïnterviewde zegt dat de host je en jij mag zeggen. Het duurt dan even voordat de host omschakelt. Deze aarzeling komt meerdere factoren die bepalen hoe je iemand aanspreekt. Dit wordt mooi beschreven door Marten van der Meulen, beleidsadviseur van de Taalunie, in zijn blog “Jij of u: wanneer gebruik je wat?” . Voordat je met iemand in gesprek gaat, spelen de volgende factoren ook een rol:

Nog recentelijk had ik te maken met de tweede factor Status. Onze burgemeester is zo’n 10 jaar jonger dan ik, waardoor ik in theorie niet direct formeel zou zijn naar hem toe. Maar omdat hij onze eerste burger is, bepaalt zijn status dat ik toch formeel bleef in de gesprekken met hem. Ik kwam hem bijvoorbeeld tegen in mijn Talencafé in Culemborg en bij de Kring Culemborgse Bedrijven. Omdat we elkaar vaker zagen, zei hij op een goed moment: zeg maar je, hoor. En dat was precies hoe het moet gaan: je mag allebei bepalen wat je graag hoort, maar laat het wel weten aan de ander!

Het bericht U of jij? Wat kunt u / kun jij het beste gebruiken? verscheen eerst op Taaltutor.

Hoe leer je Franse woorden?

Stap 1 om deze woorden te beheersen is luisteren naar de Franse uitspraak. Neem het woord familie in onze taal. De klemtoon ligt op de middelste lettergreep, fa mi lie, net als in de Franse uitspraak: fa mi lle (hoewel de Fransen het accent op de laatste twee lettergrepen fa mille leggen). Anderstaligen zijn vaak de Engelse uitspraak gewend en zeggen fa mi lie. Een ander voorbeeld is het woord station. Vaak hoor je anderstaligen stee sjun zeggen, maar ook bij dit woord is de Franse uitspraak dominant: stat ion. Stap 2 is het hardop herhalen van de uitspraak, zodat de taalleerder het verschil hoort. En stap 3 is deze woorden op te schrijven om de minimale verschillen in de spelling te herkennen en de lettergreep met het accent te onderstrepen.

Om een idee te geven van het aantal leenwoorden dat uit het Frans komt, verbasterd naar het Nederlands of nog vaag doet denken aan het Frans vanwege de uitspraak, heb ik hieronder een stukje tekst geschreven met daarin een x-aantal Franse woorden. Lees mee, beluister tegelijkertijd de audio eronder en tel het aantal Franse woorden.

Hoeveel Franse woorden tel je?

En? Hoeveel Franse woorden zie en hoor je?

“Op het perron staat een dame met een oranje paraplu en een hele chique portemonnee. Ze ziet eruit als een française, mooi gecoiffeerd, alsof ze rechtstreeks uit een kapsalon is weggelopen. De dame is aan het wachten op de trein die over vijf minuten arriveert. Tegelijkertijd moet ze ook heel nodig naar het toilet. Je ziet haar heen en weer benen en als ze niet uitkijkt, gaat ze nog last krijgen van etalagebenen. Etalagebenen? Echt, ze bestaan! Enfin, na een poosje loopt ze naar beneden op zoek naar het toilet. Bij aankomst leest ze de details op de deur en je ziet haar denken: mmm… wat staat hier? Dit begrijp ik niet, te ingewikkeld… En voilà, ze houdt haar plas op om vervolgens later in de trein alsnog haar behoefte te doen. Natuurlijk wel op het toilet, dat spreekt voor zich. Maar ik zie je denken: dat is niet de meest hygiënische plek. Klopt, ook voor deze dame is dat zeker niet aangenaam. Dus allez, doe het ermee!”

18 woorden

Achttien woorden klinken als Frans of zijn nog steeds volop Frans in de tekst hierboven. Je ziet dat enkele woorden een herkenbare Franse spelling hebben, zoals paraplu -> parapluie, gecoiffeerd -> coiffé, portemonnee -> porte monnaie en train -> trein, met een redelijk Franse uitspraak. Een andere categorie woorden is helemaal anders geschreven, maar heeft van oorsprong wel een Franse uitspraak, zoals het woord ‘poosje’. Het komt van het Franse ‘pause’, en wordt als ‘poos’ uitgesproken. Tot slot hebben we ook nog steeds woorden in onze taal die zowel dezelfde spelling als uitspraak hebben: toilet, enfin, allez!

Dit was het weer voor vandaag! Salut!

Het bericht Het Nederlands stikt van de Franse woorden verscheen eerst op Taaltutor.

In Nederland gebruiken we veel woorden met een -tje, -pje of -kje. Vinden wij alles dan klein? Nee, hoor. Maar het verkleinen van woorden doen we vaak met een reden. We maken iets zachter en minder formeel, minder streng of serieus. Maar wanneer kun je nou zonder problemen een woord verkleinen? Oftewel, wanneer wordt een woord een woordje?

Afspraakje

Een ander voorbeeld is het woord ‘afspraak’ versus ‘afspraakje’. Ik heb cursisten regelmatig moeten waarschuwen om niet een ‘afspraakje’ met een collega te maken als het ging om een zakelijke afspraak. Zo’n afspraak staat gelijk aan ‘an appointment’. Een werkoverleg bijvoorbeeld. Wanneer je wel een ‘afspraakje’ mag zeggen is als je een drankje wilt drinken met een collega die je goed kent maar waar je misschien ook wel oogje hebt. Dan kun je het zeggen. Een goed verstaander snapt dan ook dat je misschien meer wilt met die collega! En je kunt het ook gebruiken bij een goede vriend of vriendin of een groep vrienden. Het staat dan synoniem voor ‘a date’. Zie je overigens dat ik in de voorbeeldzin al drie verkleinwoorden heb gebruikt?

• afspraakje
• drankje
• oogje

Zodra we iets in een informele setting zeggen en het gaat om een serieuze situatie die je iets minder zwaar wilt laten overkomen, dan kun je een diminutief (verkleinwoord) gebruiken. Het klinkt dan beter. Vergelijk zin 1 maar eens met zin 2:

1. Ik wil graag een afspraakje maken om een drankje met je te drinken (want ik heb een oogje op je!).
2. Ik wil graag een afspraak met je maken om een drank te drinken (want ik heb een oog op je).

Die tweede zin klinkt echt raar. Zo zouden we het nooit zeggen. Een drank is zelfs grammaticaal niet goed. Drank zonder lidwoord wel, maar ja, dat staat voor drank in het algemeen. Een oog op iemand hebben kan evenmin, het oogje is een onderdeel van een gezegde. Kortom, een spannende situatie van zo’n afspraakje maken we zachter en informeler door verkleinwoorden te gebruiken.

Biertje?

Toen mijn Franse cursist over zijn huisje sprak, moest ik aan een oude reclame denken van het Hollands biermerk Heineken. Het was in het pre-internettijdperk en iedereen kende het destijds. het was zo ‘over the top’, maar daardoor heel grappig! Een jongeman in de bergen die droomt dat hij als een stoere skileraar iedereen trakteert op een biertje door te roepen: Biertje? Ongeacht of het drankje groot is of niet, hier gaat het om de traktatie. Kijk zelf maar!

Lijstje

Tijdens mijn lessen heb ik een lijstje gemaakt met voorbeelden van verkleinwoorden die je overal in de Nederlandse taal kunt tegenkomen. Overigens noem ik het niet een lijst maar een lijstje, om aan te geven dat het om een kleine lijst gaat die absoluut niet volledig is. Ik maak het woord wat minder serieus, wat speelser, wat informeler. Achter elk woordje (!) heb ik heb de echte betekenis uitgelegd.

Verkleinwoorden van DINGEN

• Biertje? [zie hierboven, wil je een drankje?]
• Bakkie doen? [wil je een kopje koffie?]
• Het is prachtig weer, zullen we een terrasje pikken? [Zullen we even op het terras gaan zitten?]
• Pindaatje erbij? [wil je er een bakje pinda’s bij?]
• Zullen we een hapje eten samen? Heb ik wel heel veel zin in! [Zullen we samen lunchen of avondeten, vaak buiten de deur]
• Ik moet even een boodschapje doen. [even naar de supermarkt]
• Tasje erbij? [vraag van de cassière of je een papieren (vroeger plastic) tas bij je aankoop of boodschap wil]
• Heb je een vuurtje voor me? [iemand vraagt of je een aansteker hebt]
• Ik heb een bloemetje gekocht voor onze buurman, hij is vandaag jarig. [je koopt niet 1 bloem die klein is, maar een bos bloemen; een bloemetje!]

Verkleinwoorden van TIJD

• Momentje! [een moment geduld]
• Ogenblikje! [een moment graag]
• Schiet een beetje op, we zijn al erg laat. [Engels: a bit]
• Kom over een tijdje maar terug. [een korte tijd]
• Laten we een ander keertje afspreken, oké? [een keer maar]
• Heb je een minuutje? [een korte tijd]

Verkleinwoorden in UITDRUKKINGEN

• Houd jij even een oogje in het zeil? Ik vertrouw het niet helemaal. [houd jij je ogen open om te zien wat er gebeurt?]
• Ze heeft hem een lesje geleerd. Ik denk dat hij het nooit meer zal doen… [ze heeft deze man laten zien dat hij iets vervelends niet nog een keer kan doen]
• Een ongeluk zit in een klein hoekje. [een ongeluk is zo gebeurd]
• Dat hebben ze heel goed gedaan. Petje af! [compliment!]
• Zo, die heeft weer praatjes! Ik denk dat ze weer helemaal hersteld is van de griep. [ze praat weer veel, ze is niet meer ziek]

Verkleinwoorden van (werk+persoonlijke) RELATIES

• Ze heeft sinds kort een vriendje. [de leeftijd van deze vriend is niet relevant, het is een aanduiding voor een intieme relatie met een jongen of man]
• Zullen we een afspraakje maken? [zie hierboven, in het Engels: a date]
• Dat vrouwtje om de hoek? Ja, die ken ik wel. [hier wordt niet de lengte van de vrouw bedoeld, maar een aanduiding van een aardige vrouw of een aanduiding dat men denigrerend over deze vrouw denkt, met weinig respect]
• Ik heb daar een mannetje voor, hij repareert ons dak altijd direct. [zie hierboven, de lengte van de man is niet relevant, het duidt vaker een handige man aan]
• Ik heb een heel leuk collegaatje, ze werkt bij de afdeling Financiën! [dit is evenmin een kleine collega, maar altijd duidt dit een vrouwelijke collega aan; zie ook hieronder bij de alinea over vrouwen- en mannennamen]
• Ik wil even een paar puntjes met je bespreken. Heb je even? [de punten die deze persoon wil bespreken zijn of niet zo belangrijk of juist wel, maar deze persoon wil het gesprek wat minder streng aankondigen]
• Heb je mijn appje gelezen? [de boodschap in een groepsapp bestaat uit een paar woorden, is dus kort]
• Doe hem de groetjes van mij! [een informele groet]
• Ik heb een aardigheidje voor je ouders gekocht, want ze zijn altijd zo aardig voor mij. [je hebt iets leuks gekocht dat niet al te groot of serieus is, maar wel lief bedoeld]
• Ik kreeg gisteren een telefoontje van een oude bekende. Zo leuk om haar weer eens te spreken! [de telefoon is tegenwoordig niet groot, maar toen we nog grote vaste telefoons hadden zeiden we dit ook; je kunt niet zeggen: ik heb een telefoon gehad. Dat zou betekenen dat je een nieuwe telefoon hebt ontvangen!]
• Heb jij nog een belletje gepleegd naar die klant van ons? Het is dringend. [ook hier kun je niet zeggen: Heb jij nog een bel gepleegd? Dit is standaard een verkleinwoord: belletje, je hebt iemand gebeld]
• Zullen we een uitje maken naar het strand? [een dagje uit naar het strand, ongeacht hoe lang het duurt]
• Hoe was jullie uitstapje naar Den Haag? Leuk? [dit kan zijn: een ochtend, middag, avondje (!) naar Den Haag]
• Het was maar een grapje, hoor. [dit is om aan te geven dat iets niet serieus was, dat iemand de opmerking kan relativeren]
• Zullen we een wedstrijdje doen? Kijken wie er kan winnen? [ook hier wil je wel een wedstrijd met iemand aangaan, maar niet al te serieus]

De juiste toon

Wil je overigens meer lezen over welke woorden je in zakelijke of juist informele situaties je kunt gebruiken? Het boek De juiste toon van collega-docent Saarein te Brake en Roos Naeff richt zich op communicatie op de werkvloer die je dagelijks hoort maar die veel nuance bevat. Want hoe feliciteer je iemand, welke woorden gebruik je om medeleven, enthousiasme of deelneming in verdriet? Lastige communicatie waarbij soms verkleinwoorden het makkelijker kunnen maken. Een leuk en zinvol boek voor zowel taalleerders met niveau B1 of hoger als taaldocenten NT2.

Vrouwen- versus mannennamen

Is het je opgevallen? Ook in Nederlandse voornamen zit nogal eens een -tje. Marietje Schaake, Floortje Dessing, twee bekende Nederlandse vrouwen, de een politica en internet expert, de ander een tv-maker van verre reizen. Je ziet dat deze namen van Marie en Floor komen. Zien we dit verkleinen van namen ook bij mannennamen? Ik geloof het niet. Hoe zou dat nou komen? We maken vrouwelijke woorden kleiner? Wie het weet, mag het zeggen.

Janneke

Naast de -tje is er een veel voorkomende suffix in vrouwennamen, namelijk -ke. Jan wordt Janneke, Han wordt Hanneke. Zelfs Vrouw wordt Vrouwke, maar welke man heet Vrouw? Toch blijft het opmerkelijk en ongelijk: Man wordt niet Manneke. Althans, ik heb het nog nooit gezien. Wel heb ik eens gehoord van een man die Joke heet. Jo voor een man, van Johan en Johannes, maar Joke voor een man? Een uitzondering op de regel?

Ik hoor graag jullie reactie. Over andere bijzondere (verklein)namen of verkleinwoorden met een verhaal!

Het bericht Is alles klein in Nederland? verscheen eerst op Taaltutor.