.

.

.

.

.

.

Eyfel’in inşa müddeti de o devir için oldukça kısadır. Tatil olan pazar günleri de dahil olmak üzere 794 gündür. Fakat hatırlatmak gerekir ki, kuleye ismini veren Gustave Eiffel bir inşaat firmasının ismidir. Zannedildiği gibi kulenin mimarı değildir. Mimarı,  Stephen Sauvestre’dir. Bir meslektaşı ile beraber ilk tasarımı o dizayn etmişti. Yapıldıktan sonra Eyfel, gördüğü rağbetle daha ilk sene ziyaretçileri sayesinde inşaat masraflarının çoğunu çıkarmıştı bile… Bununla beraber söz konusu eserin birçok sanatkâr tarafından bir “metal yığını” olarak kabul edildiği bir vâkıadır. 1887’de sergi çalışmaları müdürü M. Alphand, Paris basınında da yankı bulan şu cümleleriyle tarihe geçmişti: “Biz sanatkârlar, halkın Bâbil Kulesi(!) olarak görmeye başladığı bu faydasız ve çirkin Eiffel Kulesi’nden rahatsızız. Paris’in göbeğine diktirilen bu yığını, tehdit altına giren sanat ve Fransız tarihi adına var gücümüzle protesto ediyoruz!”

Bu manifestoya ressam, şair ve sanat camiasından 287 kişi imza atacaktır. Bunlar arasında A.Dumas, Coppée, Maupassant gibi isimleri de görmek mümkündür. Onlar açısından istenilen gerçekleşmedi. Yeterli destek bulunamadı. Fakat ilerleyen senelerde farklı fikirler ileri sürüldü. 1913 senesine gelindiğinde, Eyfel’in yıktırılması ciddi manada düşünüldü. Mesele 1923’te yeniden ele alındı. Hatta yıkımdan çıkarılacak madenle fabrika kurmak istenildiyse de, yıkma masrafları elde edilecek mâdenin değerini aşacağından bundan vazgeçildi.

.

.

.

Eyfel’in ziyaretçileri arasında farklı isimler göze çarpıyor. İngiltere taht veliahtı VII Edward, Rus aristokratlar, Afrika kralları ve hatta Hitler. Haziran 1940’ta Fransa’ya gelen faşist lider, 2. Dünya Savaşı’nın meydana getirdiği elektrik aksaklıkları sebebiyle kuleye yürüyerek çıkmak zorunda kalmıştı. Son olarak şunu da söylemek gerekecek: Tarih boyunca Eyfel’i farklı amaçlara âlet etmek isteyenler de oldu. Zira burada, ilk kurulduğu zamandan günümüze kadar çok sayıda intihar vakası yaşanmıştır. Daha sonra bunun önüne geçmek için çıkış noktalarına demir parmaklıklar eklendiyse de, söz konusu intihar teşebbüslerinin sayısı azımsanmayacak bir rakama ulaşmıştı. Bu sayı 400’ün üstüdür.

.

.

.

.

Not: Bu satırlar Ermeni meselesinin yaşandığı devirlerde Van milletvekili olan İbrahim Arvas Bey’in hatıralarından sadeleştirilerek alınmıştır. O devir için söylenmiş sözlerdir, bugünkü Ermenilere mal edilemez.

***

Ermeni siyasi partileri iki tane idi. Birisi Taşnak, diğeri Hınçak idi. En taşkını Taşnak Partisi’ydi. Ermeni tüccarlarından birisinin öldürülmesi icap ederse hemen karar alırlar ve tatbike geçerlerdi. Kur’ayı çeken mahkumun babası ise derhal babasını vurmak zorunda kalırdı. Aksi takdirde kendisini derhal vururlardı. Bunların başı Avram Paşa idi…

 .

 .

..

.

İttihatçıların gözü geç açıldı!

Hınçak, Taşnak’a nispeten daha az zararlıdır. Bunlar da istiklâl (bağımsızlık) peşinde idiler, fakat şiddet göstermek suretiyle değil, büyük devletlerin himayelerini kazanmak suretiyle Büyük Ermenistan’ı kurmak hayâlindeydiler. Taşnak ise vurup-kırıp, muhitte terör yapmak suretiyle Ermenistan’ı kurmak istiyordu. Ermenilerin devlet kurma hayali çok eskidir. İttihatçılar ise maalesef bundan habersizdi! İttihatçılar, merhum Sultan II. Abdülhamid’in açık şekilde düşmanı oldukları için en başta Ermenilerle işbirliği yaptılar. O zaman Ermeniler istiklal fikirlerini gizli tutuyordu. Fakat İttihat ve Terakki’nin gözü çok geç açıldı. Anladılar ki, Ermenilerin kardeşlik teraneleri yalanmış!

Ermeni Vahşeti!

Ermenilerin Tehciri (Göç Ettirilmesi)

İttihatçılar bunu göremediler. Onların yegâne hedefi muârızları bulunan Hürriyet ve İ’tilaf Partisi’ni yok etmek ve kendi icraatına engel olanları her ne suretle olursa olsun ortadan kaldırmaktı. Bunun için birçok cinayeti işlemekte beis görmediler. Bu yüzden de bütün milletin hoşnutsuzluk ve nefretini kazandılar. Zaten İttihatçıların bir iyiliği varsa o da tehcirdir. (Onu da ne kadar iyi yaptıkları tartışılır!*) Bu suretle Anadolu’yu Ermeni şerrinden kurtarmışlardır.

 Daha Nankörü Tasavvur Edilemez!

Ermeni çetelerinin ele geçirilen silahları

1914 ve 1915 senelerinde Van ve havalisi ile diğer vilayetlerde Ermeniler çeşitli zulüm ve hakaretleri Müslüman halkımıza reva gördüler. Başkale kazasına bağlı Der nahiyesinde iki erkeğin boyunlarını, ahırdaki dam bacasına çıkartmış ve çimlerle pekiştirdikten sonra altından kuvvetli ateş yakarak diri diri kül etmişlerdir. Hâmile kadınları öldürmek, çocukları süngülemek vak’aları çok görülmüştür.

Bütün bu zulümlerden sonra söyleyebiliriz ki, hakikaten dünya milletleri içinde, Ermeniden daha nankör hiçbir millet tasavvur edilemez.

.

.

 Camiden Harem Bahçesine

Sultan IV. Murad devri şairlerinden Cevrî, padişahın bu iki şovuna bizzat şahit olmuştur. Yer, bugünkü İstanbul’daki Bayezid Meydanı’dır. Şu an İstanbul Üniversitesi’nin bulunduğu söz konusu meydanda Osmanlı devrinde Eski Saray mevcut idi. Sultan Murad’ın atış yerinden salladığı cirit, Bayezid Câmi minaresini geçmiş ve Eski Saray’ın haremindeki minarenin önüne düşmüştür. –ki aradaki mesafe epey fazladır-  Ve Cevrî’nin kaleminden bu hâdise şöylece dile gelmiştir:

Cümleden Eski Sarayı izzi ile teşrîf idüp

Eyledikde devlet ile ol makâmı müstakar

Aşdı bâlâ-yı dırahtı oldu gitdikçe bülend

Ejder-i perrân gibi açdı havâda bâl ü per

Geçdi Sultan Bâyezid’in câmi-i vâlâsın

Tâ Haremde ana dâmân-ı menâr oldu makar

(müstakar: karar edinmek,  bâlâ-yı dıraht: ağacın üzeri, bülend: yüksek, perrân: uçan, bâl ü per: kol-kanat, dâmân-ı menâr: minârenin eteği)

.

 Kurşun ve Yumurta

Burada şair, padişahın pazu kuvvetine işaret ediyor. IV. Murad Han’ın bu kuvvetine delalet eden çok sayıda tanık, hiç bir vakit hayretlerini gizleyememişlerdir. Saray mensupları, padişahın iki güçlü adamı iki koltuğunun arasına alarak koşabildiğini rivayet ediyor. Zira kendisini temsil eden resimde de heybetli duruşu dikkatden kaçmaz. Fırsat bulursak bir diğer yazıda padişahın keskin nişancılığına değinelim. IV. Murad Han’ın yaklaşık 23 metreden bir madeni parayı ve 30 metreden de bir yumurtayı nasıl vurduğu üzerinde konuşalım.

.

.

Yahya Efendi’nin Torunu

Yahya Efendi'nin Beşiktaş'taki Türbesi

Ayşe Hatun, II. Selim Han ve III. Murad Han devirlerinde yaşadı. Dedesi, İstanbul’un tanınmış âlim ve velilerinden olan Beşiktaşlı Yahya Efendi’dir. Yahya Efendi aynı zamanda Kanuni Sultan Süleyman ile süt kardeş idi. Ayşe Hubbî Hatun, ilmî bir muhitte dünyaya geldiği için bu fırsatı iyi değerlendirmiş ve bunun yanında küçük yaşta şiirle de ilgilenmeye başlamıştır. Şairlerin hayat hikâyelerinin anlatıldığı şuara tezkirelerinde, ender kadın şairlerinin yanında onun ismine de tesadüf ediyoruz. Bilhassa Seyyid Âşık Çelebi, kendisinden bahsederken ve şiirini överken dikkat çekici bir benzetme yaparak “Erkek arslan arslandır da, dişi arslan arslan değil midir?” ifadesini kullanılır. Böylelikle Ayşe Hubbî Hatun’un şiirlerini tahlil ederken bir kadın olduğunu düşünerek ön yargılı davranılmaması gerektiğine vurgu yapar.

.

Cihadın Direği

Diğer bazı tezkire yazarları da, onun birçok erkek şairden daha kabiliyetli olduğunu kabul ederler. Dinine bağlı, faziletli bir hanım olan Ayşe Hatun, aldığı terbiye ve yetiştiği çevre dolayısıyla kıymetli eserler kaleme aldı. Bunlardan biri İmâdü’l-Cihâd (Cihadın Direği) ismiyle yazdığı ve Allah yolunda mücadele etmenin faziletlerine dair olan eseridir. Mensur (düz yazı) ve manzum (şiir) karışık bir eser olup, dokuz kısma ayrılır. Hubbî mahlasıyla şiirler yazan bu şaire hanım, kahramanlık üzerine kaleme aldığı manzumelerinde kendi ismini kullanmasa, bu tarz şiirleri ancak bir erkeğin yazılabileceği zannı uyanır. Öyle tesirli ve samimidir. Bir misal olması bakımından aşağıdaki şiiri yayınlıyoruz.

 .

Gaziler

Hak yolunda bezl ider mâl ü dil ü cân gâziler

Karşu dergâh-ı Hudâya tuttu meydân gâziler

Varlığın bezl eyleyip makbûl-ı hazret oldılar

Baş u can meydân-ı Hakda kıldı kurban gâziler

Erdiler bezm-i bekâya verdiler canâne can

Hakk yolunda aşk ile sekrân u hayran gâziler

Birliği aşkında Hakkın gayret-i tevhîd ile

Aşk ile râh-ı Hüdâda akıtır kan gâziler

Kuhl-ı candır Hubbiyâ hâk-i rehi gâzilerin

Buldular Haktan atâ bî-hadd ü pâyan gâziler

 .

Açıklaması:

Hubbî Hatun'un Eyüp Sultan'daki Türbesi

(Gaziler Allah yolunda mal, gönül ve canlarını feda ederler. Ancak böyle Allah’ın huzuruna çıkarlar. Onlar bütün varlıklarını saçarak Cenâb-ı Hakın makbulü oldular. Başlarını ve canlarını Onun yolunda feda ettiler. Hakk yolunda hayran ve sarhoş olarak sevgili için can vererek bekâ âlemine erdiler. Tevhid gayreti ile Allah’ın birliği uğruna aşk ile kanlarını akıtırlar. Ey Hubbî! Gazilerin bastığı toğrağın tozu, can gözünün sürmesidir. Onlar Allahü teâlânın sonsuz ve sayısız ihsanlarına kavuştular.)

Ayşe Hubbî Hatun 1590 senesinde İstanbul’da iken vefat etti. Tarihimiz açısından böyle önemli bir değeri unutmamak dileğiyle… Ruhu şâd olsun!

.

Otranto ve Apulia’daki Osmanlı hakimiyeti sadece on üç ay sürmüştür. Buna rağmen, hakimiyetten onlarca yıl sonra, XVI. yüzyıl Yunan vakanüvisi, Osmanlıların Adriyatik’in batı kıyısına çıkmasının, Hristiyan Batı Alemi’nde nasıl bir endişeyle karşılandığından bahsederek Fatih Sultan Mehmed ölmeseydi Apulia’ya geçip, İtalya’yı işgal edeceğinden bahsetmektedir.

Otranto ve Apulia seferinin İtalya’da yol açtığı panik havası, Napoli Kralı I. Ferdinand’ın ilk tepkisi ve Sultan Mehmed’in ölümünün bu seferin kaderi üstündeki hayati önemi diğer çağdaş kaynaklarda vurgulanmış ve Batı tarihçiliğince tekrar edilegelmiştir. Arnavut isyanının da şüphesiz hakimiyetin sona ermesinde önemi vardır, ancak bunu kimilerinin iddia ettiği gibi birinci amil olarak göstermek yanlıştır.

Otranto ve Apulia seferlerinin zamanlaması çok iyi ayarlanmıştı. Arnavutluk’ta, İskender Bey’in ölümünden dokuz yıl sonra II. Mehmed’in, Kuzey Arnavutluk’un en güçlü iki kalesinden biri olan Akhisar 1478’de teslim fethetti. Akdeniz’de, Osmanlı deniz gücü eskiye nazaran olağanüstü artmıştı. Venedik, İşkodra ile Sopot ve Himarra kalelerini teslim etmek gibi ağır şartlara razı olarak barış yapmak zorunda kaldı. Bu dönemde İtalyan devletleri ağır ihtilaflar içerisindeydi.

Gedik Ahmed Paşa

Gerçekten de Osmanlıların Otranto ve Apulia seferleri tüm ayrıntılarıyla planlanmış ve dikkatle uygulanmıştı. Öncelikle, 1479 yazında, Gedik Ahmed Paşa Avlonya sancakbeyliğine atandı. Hoca Sadeddin ve Solakzade gibi Osmanlı kaynakları Gedik Ahmed Paşa’nın Avlonya’ya, İtalya’nın işgali için hazırlık yapmak üzere gönderildiğini kaydeder. Avlonya Otranto’ya bir çıkarma için en iyi köprübaşıydı.

Gedik Ahmed Paşa’nın hazırlıkları üç bölüme ayrılmıştı. İlk iş olarak, Epir ve Arnavutluk’ta Osmanlı hakimiyetini sağlamlaştırıldı. İkinci aşamaya geçildi ve Kral I. Ferdinand’ın müttefikinin elindeki iki İyonya adası, Leukas ve Zante ele geçirildi. Son hazırlık aşaması askerlerin nakledilmesi ve ordunun savaş alanına taşınmasından ibaretti.

İtalya’ya karşı yapılacak Osmanlı harekatı hazırlıklarının üç aşaması da büyük operasyonlardı ve masrafların karşılanması, teknolojik sınırlamaların aşılması ve İtalyan sahiline gönderilen ordunun ihtiyaçlarının karşılanması için muazzam bir koordinasyon gayreti gerektirmişti. Venedik, Doğu Akdeniz’deki ticari çıkarlarını daha fazla zedeleyecek herhangi bir çatışmaya girmeme yönündeki kararlılıklarıyla, bu seferi engellemek için bir şey de yapmadı. Napolililer çıkarma yapılacağının farkındaydılar ama onlar da hiçbir şey yapmadılar.

28 Temmuz 1480’de Osmanlı ordusu Apulia sahilini çıkarma yaptı ve Otranto şehrini kuşatıldı. Sefere katılan Osmanlı ordusunun büyüklüğü hakkındaki tahminler tartışmalıdır. 15.000 askere yakın bir büyüklükte olduğu düşünülmektedir. Kuşatma sonrası Otranto ve civardaki bazı kaleler zaptedildi.

Bundan sonra Gedik Ahmed Paşa İtalya’daki Osmanlı fetihlerini büyütmek amacıyla baharda düzenlenecek yeni bir seferin hazırlıkları için Osmanlı ordusunun geri kalanıyla Avlonya’ya döndü.

Günümüzde Pelasgi Tabyasından Otranto

Otranto şehrinin Osmanlılarca cebren ele geçirilmesi sırasında yaşandığı iddia edilen mezalimlerin Hristiyan propagandasının uydurmaları olması pek kuvvetli ihtimaldir.

Napolililerin ilk şaşkınlıklarından sonra etkili bir şekilde karşı koydular. Napoli Kralı I. Ferdinand’ın çağırdığı Alfonso’nun takviye edilmiş ordusu Otranto’dan güvenli bir uzaklıkta konuşlandı ve Osmanlıların daha fazla yayılmalarını önlemeyi amaçladı.

Ayrıca, Kral Ferdinand yardım için Papa’ya ve Avrupa’daki diğer Hristiyan devletlere müracaat etti. Ama destek veren sadece Papa’ydı. Avrupa devletlerini bir Haçlı seferine çağıran bir tamim yayınladı. Ancak bu çağrı herhangi bir sonuca ulaşmadı.

Ancak Kardinaller Heyeti 50,000 dukanın Macar Kralı Matthias Corvinus’a gönderilmesini ve bunun karşılığında Osmanlılara Balkanların kuzeyinden saldırmasını kararlaştırdılar. Bu İtalyan müttefiklerin Osmanlıları topraklarından atmak için kullanacakları en etkili strateji olacaktı.

Bu sırada Arnavut isyanlarının şiddetlenmesi ve Gedik Ahmed Paşa isyanları bastırmak için yolladığı kuvvetin asiler tarafından yenilgiye uğratılması, asileri iyice azdırdı.

Fatih Sultan Mehmed sefer için yola çıktıktan kısa bir süre sonra vefatı ile iki oğlunun, Bayezid ve Cem’in arasında bir iç savaş meydana geldi.

Gedik Ahmed Paşa'nın Afyon'da Yaptırdığı İmaret ve Cami

Gedik Ahmed Paşa Bayezid’in tarafını tuttu Arnavutluk’tan ayrılmak zorunda kaldı. Bu olaylar asilerin şevkini artırdı.

Bayezid’in kuvvetlerinin başındaki Gedik Ahmed Paşa Cem’in ordusunu mağlup ederek Bayezid’in tahta oturmasına giden yolu açtı. Cem’i yakalayamaması Gedik Ahmed Paşa’nın bir süreliğine hapsedilmesine neden oldu. Böylece Gedik Ahmed Paşa’nın Osmanlıların İtalya seferindeki rolü de sona ermiş oldu.

Gedik Ahmed Paşa’nın yerine Rumeli Beylerbeyi Hadım Süleyman Paşa’yı daha Ahmed Paşa gözden düşmeden tayin etmişti. Bu esnada isyan da şiddetlenmişti. Avlonya’ya vardığında Süleyman Paşa’nın önceliği, Otranto’ya geçmeden önce, Avlonya için bile tehlikeli olmaya başlayan isyanları bastırmaktı.

Süleyman Paşa’nın ordusu gücünü isyan çıkan bütün merkezlere dağıtmak zorunda kaldı. Hadım Süleyman Paşa kuvvetleri çatışmalarda bir mağlubiyet yaşadılar. Bu mağlubiyet Otranto ve Apulia’daki Osmanlı hakimiyeti için bir dönüm noktasıydı. Zira bu mağlubiyet sonrası Otranto’ya yardım ulaşma ümidi ortadan kalkmıştır ve Otranto teslim olmuştur. Otranto ve Apulia’daki Osmanlı hakimiyeti sadece on üç ay sürmüştü.

Napoli Kralı I. Ferdinand ve Papa’nın daha sonra, Adriyatik’in öteki yakasına bir Haçlı seferi düzenleme çabaları sonuç vermedi ve Arnavutluk’u kurtarma çabaları akamete uğradı.

Gerçekten, Osmanlıların İtalya çıkartması sözkonusu olunca 1481’de Epir ve Arnavutluk’ta patlak veren isyanları gözardı etmek artık mümkün değildir. Bu isyanların, Osmanlıların Otranto ve Apulia’dan atılmalarında önemli rolleri olmuştur. Ancak bu isyanları Osmanlı’nın Otranto’yu terkindeki esas amil görmek doğru değildir.

.

.

.

Mektup

11. asırda Müslümanlarla Bizanslılar arasında muharebe olmuş, bu savaşa Horasan ve Mâveraünnehr Müslümanları da katılmıştır. Büyük âlim Kaffâl da bunlar arasında bulunuyordu. Bu sırada, Bizanslıların kumandanı bir şiir yazdırıp, İslâm memleketlerine gönderdi. Bu şiirde, Müslümanlar kötülenmeye çalışılıyor  ve içerisinde bir takım tehditler barındırıyordu. Onun için karşılık olarak esaslı bir cevap gerekiyordu. Orduda Horasan, Medâin ve Şamlı edebiyatçı ve şâirler de bulunuyordu. Yazılan cevabî şiirler arasında en beğenileni Kaffâl’inki oldu. Tercüme olarak aldığımız şiirin en mühim kısımlarında düşmana şöyle hitap ediliyordu.

.

Zulüm yapma!

Bana münâzara usüllerinden haberi olmayan birinin sözü ulaştı. Kendisine, lâyık olmadığı vasıfları yükleyerek yalanlar söylermiş. Bir de kendisini “temiz kral” diye nitelendiriyor. Halbuki kalbi Allah’a şirk pisliği ve elbiseleri de görünen kirlere bulaşmış bir kimse, nasıl temizlik iddiasında bulunabilir? Bir de “Ben Mesîhîyim” diyor. Halbuki o dediği gibi değildir. Kalbi kaskatı olmuş, çoluk çocuk demeden herkesi öldüren bir kimse, Hazreti Îsa gibi mübârek ve merhametli bir Peygamberin yoluna nasıl tâbi olur? Eğer hakkı bulmak istiyorsan, yavaş hareket et, zulüm yapma! Aslı olmayan elbiseyi giyen gibi, kendinde olmayan şeyle kibirlenme! Biz, sizin bizden aldığınız yerleri fazlasıyla geri aldık. Seni ve askerlerini geldiği gibi kovduk. Biz, sahip olduğumuz Müslümanlık nimetinden dolayı sizden çok üstünüz. Sen, işgal edeceğinizi söylediğin birçok yerler saydın. Halbuki bunlar ancak rüyâ gören kimsenin söyleyebileceği şeylerdir. Kim ki, putperestliği yaymak için şarkı ve garbı almayı dilerse, o kötü ve habîs bir insandır. Hiçbir vakit muvaffak olamayacaktır!

Aramızda kılıcı hakem yapalım!

1453 - Muhasara

Öyleyse kim Bizanslılara benim nasîhatimi iletir! Onun üzerine genç-ihtiyar bütün Horasanlılar geliyor, gâzier, şehid olmak için koşuyor. Eğer haktan yüz çevirirlerse, hak her zaman açık ve ortadadır. Onu kimse yok edemez. Geliniz ey Romalılar! Aramızda kılıcı hakem yapalım. Çünkü o, eğer savaş olacaksa en âdil bir hakemdir. Allahü teâlâ bize mükâfatlar ve iyilikler versin. O, bizim için kâfi ve koruyucudur. O ne güzel mevlâdır! Lütuf ve ihsanıyla, feth-i Kostantiniyye’yi (İstanbul’un fethini) Müslümanlara nasip etmesini temenni ediyoruz!

tarihvemedeniyet.org

Amerika’ya Karşı Teşebbüsler

Yıldır Saray-ı Hümâyânu

Baş Kitâbet Dâiresi

Aralık ayının ikinci günü Farsan (Kızıldeniz’de ada) sularına gelip demir atan Amerika bandıralı gambotu gözetim altında tutmak için yeterli vasıtalara sahip olmadığına dair Yemen valiliğinden alınan telgrafı takdim eden 27 Aralık 1903 tarihli hususi sadaret tezkereniz padişah tarafından görüldü. Malumunuz olduğu üzere Amerikalılar’ın, kabul ettikleri Monroe doktrini gereğince Avrupa işlerine müdahale etmedikleri halde Osmanlı devletinin işlerine karışarak, böyle Osmanlı sularına gemi göndermek gibi muameleye yeltenmeleri caiz olmadığından ve devletin yürürlükte olan kanunlarına aykırı bulunduğundan hükümetçe bu tür şeylere mahal bırakmamak neticesini temin edecek tarzda gerekli teşebbüslerin yapılması padişah efendimizin emir ve iradeleri gereğidir.

Saray Başkatibi 28 Aralık 1903

Tahsin

Belge No. BOA. İrade-i Hususi 14,8 L 1321

Musul Petrolleri

Yıldır Saray-ı Hümâyânu

Baş Kitâbet Dâiresi

Musul vilayetinde bulunan neft ve petrol madeninin arama ve işletme imtiyaz ferman-ı ali ile sadece hazine-i hassaya ait olduğu gibi, Bağdat vilayeti dâhilinde de ehemmiyetli petrol madeni bulunmakta olduğundan ve birbirine bitişik olan bu iki vilayet dâhilindeki maden iradeleri birleştirilmedikçe istifade hâsıl olmayacağından, Bağdat vilayeti dahilinde petrol ve neft madeni arama ve işletme imtiyazının dahi hazine-i hassaya verilmesi, söz konusu hazine nezaretinin teklifi üzerine, padişah efendimiz hazretleri tarafından emir ve irade edilmiştir.

Saray Başkâtibi

Tahsin

Belge No. BOA. İrade Hususi, 11,1326 M 6.

İhracat da İthalat da Kararında Olmalı

Yıldız Saray-ı Hümâyûnu

Baş Kitâbet Dâiresi

Zahire fiyatlarının yükselmesi ekmek fiyatının da artmasına sebep olmakta ve bundan fukara ahali zaruret ve müşkülata maruz kalmaktadır. Daha önceleri kaime yüzünden meydana gelen fiyat artışlarının ne kadar kötü tesir yaptığı malumdur. Elimizde mükemmel istatistikler olmadığından, memlekette ne kadar zahireye ihtiyaç olduğunu tahmin etmek mümkün değildir. Bu konuda yapılacak bir yanlışlık her zaman zarar vermeye devam edecektir. Başka bir yöredeki fiyat artışından istifade gayesiyle vilayetlerce gerekli zahirenin ihraç edilmesi sonucu kıtlık meydana geldiğini beyana hacet yoktur. Bu sebepten, memleketin gerçek manada zahire ihtiyacının tespit edilerek, ne fazla zahire ihraç edilmesine ne de birçok zahirenin lüzumsuz şekilde içeride kalmasına mahal bırakmayarak ekmek fiyatının artıp halkın zarara uğramasına meydan verilmemelidir. Bu amaçla Divan-ı Muhasebat Reisi Tevfik Paşa’nın başkanlığında, diğer uzman kişilerin de katılacağı bir komisyon kurularak bu işin araştırılması padişah efendimizin iradeleri icabındadır.

Saray Başkâtibi 20 Eylül 1897

Tahsin

Belge No. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İrade Hususi, 72,1315 R 22.

Bibliyografya:

Vahdettin Engin, Böyle Buyurdu Hakan, Tarih ve Medeniyet Dergisi, sa.55, yıl 1998 sf. 32

Not: Bu yazının konusu tarihte yaşanan bir ölüm vakasıdır.

Felidae olarak adlandırılan kedigiller büyük bir familyadır. Reisleri, aynı zamanda ormanların hâkimi olarak bilinen aslandır. Şark kültüründeki kuvvetli bir rivâyet, bugünkü kedilerin aslanın burnundan çıktığına dâirdir. Ve zamanla dünyanın her tarafına yayılmışlardır. Öyle ki adı geçenlerden bazısı insanlar üzerinde derin tesirler bırakmıştır. Bunlardan biri de 16. asır Osmanlısında yaşayan Meâlî mahlaslı şairimizdir. Hislerine tercüman olabilirsek kendimizi mesut ve bahtiyar addedeceğiz : )

.

.

Şâir Meâlî

Meâlî, Kanunî devri şairlerindendir. Babası eski İstanbul hâkimlerinden Yarhisârî Mustafa Efendidir. Meâlî, kaleme aldığı manzumelerle Muhibbî mahlasıyla şiirler yazan Kanuni Sultan Süleyman’ın iftifatlarına kavuşmuştur. Hoş-sohbet ve latifeci bir hüviyete sahipti. Çok sevdiği kedisini kaybettiği zaman üzüntüsünü bir şiirle dile getirmiş ve bu şaheserin adını Kedi Mersiyesi koymuştur.

.

.

Vah Pisi!

Uzunca bir şiir olan bu mersiyeden buraya bazı kıtalar alarak sayfamızı renklendirmek istedik. Kedisine “Vâh Pisi!” hitâbıyla seslenen nüktedan şairin derin bir teessür içinde olduğu her hâlinden anlaşılmaktadır.

Çıkdın elden nidelüm ansızın eyvâh pisi

Yandun ölüm oduna derd ile nâgâh pisi

Hasretâ şîr-i ecel buldu sana râh pisi

Nidelüm ah pisi neyleyelüm vah pisi

[Beklenmedik bir anda elden çıktın. Ölüm ateşiyle sen de yandın. Ecel arslanı seni aldı götürdü. Nidelim âh kedi, neyleyeyim vâh kedi]

.

Kani ol bedr bakışlu kani ol şîr-i zemân

Kani ol vermeyen aslan ile kaplana emân

Kani ol oldugu yerde komayan mâr ü çiyân

Nidelüm ah pisi neyleyelüm vah pisi

[O ay bakışlı, zamanın kaplanı nerede? Hani o aslana ve kaplana bile eman vermeyen? Hani o tuttuğunda yılan ve çiyana fırsat vermeyen? Nidelim âh kedi, neyleyeyim vah kedi]

.

.

Serçe tutar gibi tutar idi tavukla kazı

Kendi akran gibi şîr ile ederdi bâzı

Nice kâfir sıçan öldürmüş idi ol gâzi

Nidelüm ah pisi neyleyelüm vah pisi

[Tavuk ile kazı serçe tutar gibi yakalardı. Aslanla kendi akranı gibi oynardı. O gazi kedi nice kâfir fareyi tutup öldürmüştü. Nidelim âh kedi, neyleyeyim vâh kedi]

.

.

Gâh tesbîh geçürürdi gehî banlar idi

Âhiret korkusını bilür idi anlar idi

Bû Alî görse zekâsını tanlar idi

Nidelüm âh pisi neyleyelüm vâh pisi

[Gâh tesbih eder, gâh ses verirdi. Ahiret korkusunun farkında olup, anlardı. Eğer İbn-i Sİna onu görse zekâsına şaşıp kalırdı. Nidelim âh kedi, neyleyeyim vâh kedi]

.

.

Şîr-i merd idi bahâdurdı yavuz gürbe idi

Yaşlu sanman anı genç idi katı körpe idi

Bıyığı kıllarının her biri bir harbe idi

Nidelüm âh pisi neyleyelüm vâh pisi

[O, mert bir aslandı, yavuzdu ve yiğitti. Sen onu yaşlı sanma, aksine çok genç ve körpeydi. Zira bıyığının her kılı âdeta kısa bir mızraktı. Nidelim âh kedi, neyleyeyim vâh kedi]
.

.

.

Hûb-âvâz ile ol şâm u seher mavlar idi

Sanarı hic mecâl itmez idi avlar idi

Ana öykünmez idi şîr abes gavlar idi

Nidelüm âh pisi neyleyelüm vâh pisi

[Sabah akşam güzel sesiyle miyavlardı. Sansara hiç mecal vermeyip onu avlardı. Aslan ona benzeyemezdi, boş yere kükrerdi. Nidelim âh kedi, neyleyeyim vâh kedi]

.

.

Her seher kalkar elini yüzünü yur idi ol

Katı pâk idi ve her vech ile ma’mûr idi ol

Kimse bilmezdi ama anun kadrini bir nûr idi ol

Nidelim âh pisi, neyleyeyüm vâh pisi

[Her sabah kalkıp elini yüzünü yıkardı. Çok temizdi her bakımdan mükemmeldi. Fakat onun kıymetini kimse bilmezdi. Nidelim âh kedi, neyleyeyim vâh kedi]

.

.

.

.

Rûhı şâd ola ki incitmez idi kimesneyi

Ne gönindeki biti ne kulağındaki keneyi

Paça ile bası hoş idi severdi teneyi

Nidelim âh pisi, neyleyeyüm vâh pisi

[Ruhu şâd olsun ne derisindeki biti ne de kulağındaki keneyi incitmezdi. Paça ile tahılı gayet çok severdi. Nidelim âh kedi, neyleyeyim vâh kedi]

.

.

Şimden girü sıçan duta bütün dünyâyı

Kemüre heybeyi çuvalı, dele torbayı

İnlede yoksuklu ve yoksul ide bayı

Nidelim âh pisi, neyleyeyüm vâh pisi

[Bu saatten sonra bütün âlemi fareler tuta. Heybeleri kemireler ve torbaları deleler. Yoksulları inleteler ve zengini yoksul yapalar. Nidelim âh kedi, neyleyeyüm vâh kedi]

tarihvemedeniyet.org

.

.

Kadı Olmak…

Hâkim, yani eski tabirle kadı olmak her zaman imtiyâzlı ve maddi bakımdan getirisi çok olan bir meslekti. Fakat bilhassa dini mânâda yanlış bir karar verip, kul hakkına girmek endişesiyle bu işe ehil pek çok kişi söz konusu maslahattan hazer etmiş, kaçınmışlardır. Çünki “Kadı tayin edilen, bıçaksız boğazlanmış gibidir” hadis-i şerifi bu işin ne derece zor, âhirette ise hesabın ne denli ağır olacağına işâret etmektedir. İslam tarihinde bu vebâlin altına girmekten sakınanlar arasında meşhur simalar göze çarpar. Bunlar arasında Hanefi mezhebinin kurucusu İmam-ı Azam Ebû Hanife daha başka olarak Süfyân-ı Sevrî, Kadı Şüreyk ve Mis’ar bin Kedâm gibi isimler sayılabilir. Zaten söz konusu anekdotun baş kahramanları da adı geçen şahıslar olmuştur.

.

.Size bir şey söyleyeyim mi?

Bağdat'taki İmam-ı Azam Külliyesi

Bu zevât İslam fıkhını (hukukunu) muazzam derecede bilen büyük âlimlerdir. Her biri zamanlarında mühim işler yapmış, gerek hizmetleri ve gerekse de yaşayış tarzları ile kendisinden sonra gelenlere örnek birer insan olmuşlardır. Zira bugün dünyadaki Sünni Müslümanların yarısından çoğu İmam-ı Azam’ın kurduğu Hanefî mezhebine göre amel etmektedir. Onun için bu kişilere sahip oldukları ilim sebebiyle çok kez kâdılık yani hâkim olmaları teklif edilmiştir.

Muteber tarih kitaplarında adı geçen hâdise şöyle anlatılır: Abbasi halifesi olan Mansur, Kâdı’l-kudât denen makama bir âlimi getirecektir. Kâdıl-kudât, baş-kadı demek olup, o zamanın hâkimlerinin başkanı olarak tarif edilebilir. Bu iş için kendisine yukarıda ismi verilen dört kişi teklif edilir. O da bunları, sarayına mülâkât için davet eder. “Emir, demiri keser” kelâmı gereğince dördü de yola koyulur. Fakat hiç biri bu işi istememektedir. Kerhen (isteksizce) giderlerken, İmam-ı Azam Ebu Hanife yanındakilere dönerek firasetle, biraz da onlara yol gösterircesine şöyle der: Ben bu gidişimiz hakkında size bir şey söyleyeyim mi..?

.

Bıçaksız Boğazlanmak

Onlar da bunu memnuniyetle kabul ederler. Der ki İmam, Ben bir çaresini bulup, kurtulacağım. Süfyân da bir şekilde kaçacak, Mis’ar kendisini deli gösterecek, Şüreyk ise kâdı’l-kudât olacaktır. Biraz sonra hâdise İmam-ı Azam’ın dediği istikâmette cereyan etmeye başlar. Önce aralarından Süfyan-ı Sevrî ayrılır. Dicle sularında bekleyen bir gemiye binerek: “Çabuk beni saklayın, yoksa başımı kesecekler” der. Onun bu sözü yukarıda geçen “Kadı tayin olunan, bıçaksız boğazlanmış gibidir” hadis-i şerifinin teviline (izâhına) dayanıyordu. Böyle bir istek karşısında gemidekiler onu gizlerler.

.

Sen Kadı Olacaksın!

Osmanlı'da Şeyhülislam

Ebu Hanife, Mis’âr bin Kedâm ve Kadı Şüreyk halifenin huzuruna çıkarlar. Halife Mansur önce İmam-ı Azam’a dönerek: “Sen kadı olacaksın!” der. İmam-ı Azam: “Ey Müminlerin Emiri! Benim verdiğim kararları insanlar kabul etmez. Zaten ben bu işe ehil birisi de değilim” diyerek cevap verir. Halife de cevâben, “İnsanların fikri önemli değil. Sen zaten çok büyük bir âlimsin. Merâk etme, herkes kararlarını kabul eder” der. İmam-ı Azam bu kez, “Ama ben bu iş için ehil birisi değilim. Eğer bu sözüm doğru ise, bunu bizzat ben söylüyorum ki doğrudur. Eğer yalan söylüyorsam, yalancı birinin hâkim olması zaten uygun olmaz” der. Sözlerini şu şekilde tamamlar: “Zaten siz de bu hususta yalancı birini kendinize vekil yapıp, Müslümanların mal, can ve namuslarıyla ilgili meselelerin halledilmesi mevzusunu böyle bir kimseye bırakmazsınız, değil mi?” Böylece kadı olmaktan kurtulur.

.

Bu Adam Deli!

Sıra bu kez Mis’ar bin Kedâm’a gelmiştir. Daha Halife birşey söylemeden doğruca onun elinden tutar ve hiç olmadık bir sepeple Halifeye “Nasılsın? Çoluk-çocuk ne yapıyor? Hayvanlar otluyor mu?” diye sorular yöneltir.  Halife hiç beklenmedik bir zamanda bu sözleri duymanın garâbeti bir tarafa, kendi gözlerinin içine tuhaf tuhaf bakan bu kişiden korkar. “Bu adam deli! Atın bunu çabuk dışarı!” diyerek Mis’ar bin Kedâm’ı dışarı çıkartırlar. Böylelikle yaptığı bu numara ile Mis’ar da kurtulmuştur.

Kadı Şüreyk

Son olarak Kadı Şüreyk kalmıştır. Halife Mansur, ona “Artık sen kadı olacaksın” der. Şüreyk de “Ben sevdâvî denen bir hastalığa mübtelâyım. Hem unutkanlığım, hem de anlama yetersizliğim var” diyerek kurtulmaya bakar. Fakat bu kez Halife “Olsun,senin için tabiblere ilaç hazırlatırım. Hiç birşeyin kalmaz” diyerek karşılık verir ve mazaretini kabul etmez. Böylelikle kâdı’l-kudât (baş kadı) Şüreyk olur. Zaten tarih kitaplarına da Kadı Şüreyk olarak geçer.

.

Fakat onun bu koltuğa oturduktan sonra değiştiğini zannetmeyin. Zamanında mühim bir vazife yapan devlet ricâlinden suçlu birinin aleyhinde hiç çekinmeden öyle bir karar verir ki, bununla da yetinmez, cezanın infazını bizzat kendi takip eder.

.

Baba ve Oğul

Sultan Selim'in Tuğrası

Yavuz Sultan Selim’in seferde ve hazerde (barışta) yanından ayırmadığı bir sohbet arkadaşı vardır. Hasan Can ismiyle bilinen bu zât, âlim ve hikmet ehli birisidir. Onun oğlu Hoca Sadeddin Efendi ise hem Sultan III. Murad’ın hem de III. Mehmed Han’ın hocalığını yapacaktır. Sonraki yıllarda şeyhülislamlık makâmına kadar yükselecektir. Hoca Sadeddin Efendi’nin Osmanlı tarihini anlattığı Tâcüt-Tevârih isimli eseri meşhurdur. Burada babası Hasan Can ile Yavuz Sultan Selim arasında geçen bir rüya tabiri meselesini bizzat babasından duyarak nakletmektedir.

Şeyh Bedhaşi

Yavuz Sultan Selim’ 1517’de Mısır’ı civarındaki birçok bölgeyle beraber Osmanlı topraklarına katar. Şam da bu yerler arasındadır. Padişah bir ara Şam’da iken buranın büyük âlimlerinden Muhammed Şeyh Bedahşi ile tanışır. İki kez bizzat ziyaretine gider ve duasını almaya bakar. İlk sohbette hiç konuşmazlar. İkinci sohbette ise Muhammed Bedahşi, padişaha nasihatlerde bulunur. Saltanatla beraber üzerine çok büyük bir yükün bindiğini hatırlatır. O celalli padişah gâyet edebli bir şekilde söylenenleri dinler ve ayrılırken bu zâtın duasını talep eder. Bundan sonra yaşananları Yavuz Sultan Selim’in musâhibi (sohbet arkadaşı) Hasan Can’dan dinleyelim…

.

Vefat Haberi

Yavuz Sultan Selim

“Mısır feth olunduğu günlerdi. Bir sabah Yavuz Sultan Selim Han bana şöyle buyurdu: “Bu gece rüyada Muhammed Bedahşî’yi gördüm. Yolculuk hazırlığında olup bir beyaz kepenek giymiş, üstüne de bir ip kuşak bağlamıştı. Bu hâlde gelip yolculuğa çıkacağını söyleyip bizimle vedalaştı.” Ben ise gençlik atılganlığı ile hemen rüyayı tabire giriştim ve; “Velilerin görünüşte çıkacakları yolculuk, âhiret seferi olmak gerektir. Eğer vefat etmemiş ise yakında vefat edeceklerine işarettir.” dedim. Padişah hiçbir karşılık vermedi. Ben de rüyayı böyle tabir ettiğim için pişmanlık duydum. Çok geçmeden, Muhammed Bedahşî’nin ölüm döşeğinde olduğu haberi geldi. Yanındakilere; “Harameyn-i Muhteremeyne (Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere’ye) hizmetleri ile başlara taç olan Sultan’a benden dua, selâm ve muhabbetlerimi iletirken dünyadan da sefer ettiğimi bildirin.” diye vasiyette bulunmuştu.

Bu Rüya Tabirinin Cezası Nedir?

Şam vâlisi, durumu Sultan’ın kapısına iletmişti. Bu sırada Yavuz Sultan Selim’in hocası Halîmî Çelebi, padişahın yanına geldi. Konuşurlarken Yavuz Sultan Selim Han; “Şöyle bir rüya görmüştüm. Hasan Can da böyle yorumlamıştı. Çoğunlukla rüyanın gerçekleşmesi, tabirin şekline bağlıdır. Şimdi o veli zât, vefat etmiştir. Böyle olması tabirden ileri gelmiştir. Yani Hasan Can ölüme yorduğu için onun vefatında bu tabirin tesiri vardır. Siz hakem olun. Hasan Can bu yönden cezalandırılmaya lâyık değil mi? Bu şekilde tâbirin cezası da şiddetle bir tazir (azarlama) değil mi?” dedi. Halimî Efendi ise bana bakıp; “Senden böyle acemi davranış beklemezdim. Atılganlık etmişsin.” dedi. Ben ise utancımdan başımı eğip dedim ki: “Sultanım, vefat günü ile rüyanın görüldüğü tarih tespit edilsin. Eğer rüya daha önce ise ferman devletlü Padişahımındır. Eğer iş aksi ise gerçek budur ki, gerisi hazretinize kalmış” Halimî Efendi, bu sözlerimi doğru bulup dedi ki: “Hasan Can kulunuzun görüşü akla uygundur. Gerçekte de değerli katınızda hoş karşılanmalıdır.”

Başlara taç olan Padişah, Şam’dan gelen mektubu gösterdi. Gördüğü rüyanın, Muhammed Bedahşî’nin vefatından sonrasına rastladığı meydana çıkınca Sultanımız bana kıymetli bir hil’at (elbise) ile tam ayar iki yüz dinar altın ihsan buyurdu. Ben de “Bunca lütuf Muhammed Bedahşî’nin kerameti eseridir” diyerek, aziz ruhuna dualar eyledim.”

1.Kısım

2.Kısım

Filmin Adı: YEHOVA’NIN ŞAHİTLERİ

Filmin Türü: Belgesel

Yapım Tarihi: 2011

Süresi: 27’

Elektronik Posta Adresi: didemcast@windowslive.com

www. didemyilmaz.blog.com

JENERİK BİLGİLERİ
Hazırlayan ve yöneten: Didem YILMAZ

Müzik – Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. Brooklyn, New York, ABD

Seslendiren– Nadim Güç

Kurgu – Onur Karıncalı

Konusu: Dünya çapındaki misyoner, Yehova’nın Şahitleri hakkında hazırlanan bir belgeseldir. Yehova’nın Şahitlerinin tarihçesi, inançları, ibadetleri, ayinleri, teşkilatlanması, maddi kaynakları, çalışmaları, karşıt görüşleri, uluslararası ibadetleri, Kapı kapı ziyaretleri, günümüzdeki sayıları ve bekledikleri son…

.

.

Bakırköy Baruthanesi

Bu tarih kitabının yazarı Selanikli Mustafa Efendi’dir. Kaleme aldığı eserden dolayı, söz konusu kronik (olayları tarihî sıraya göre anlatan kitap) Selânikî Tarihi olarak bilinir. 17. yüzyılın başlarında yazılmıştır. Dili o devir için değil, fakat zamanımız için söyleyecek olursak pek sâde sayılmaz. Buna binâen içerisinde anlattığı hâdiseler bakımından mühim bir kaynaktır. Bilhassa gündelik hayatta vuku bulan önemli olaylara da yer verir. İşte bunlardan biri, 1590’lı yılların sonlarında Rumeli’ndeki Vardar Kalası demekle bilinen baruthaneye düşen yıldırım ve ardında bıraktığı yıkımdır.

.

Baruthâneden bir kesit

Bulutlar gittikçe siyahlaşmış ve nihayet ardından muazzam bir yağmur başlamıştır. Bu yağmur esnasında dehşet veren bir sesle yeryüzüne isabet eden yıldırım kaleyi hedef alır. Akabinde kulakları sağır edercesine bir patlama… İçeride barut, fişek -ki bunların 1300 kantar ağırlığında olduğu belirtilir- ve silah nev’inden her ne varsa bir anda infilâk eder.  Baruthane’nin su kenarında bulunması aslında bir bakıma avantajdır. Çünkü çıkan yangın, yağmurun da tesiriyle kontrol altına alınabilecektir. Fakat cepehâneden eser kalmamıştır. Bazı toplar denize düşmüş, kale burçlarıyla beraber paramparça olmuştur. Olayı müteâkip derhal İstanbul’a haber yollanır ve baruthanenin yeniden inşası için yardım talep edilir. Tâbii olarak imparatorluğun payitahtı olan İstanbul’dan en kısa zamanda yardım eli uzanacaktır.

.

Takvimler hicrî olarak 1005 senesinin Receb ayını göstermektedir. O da Mart 1597’ye tekâbül eder.

Tarihi bir vesika olması bakımından söz konusu hadisenin aslî şeklini de paylaşalım:

Ve bu esnâda evâhir-i şehr-i Receb’de Selânik’de âyin-i saltanat üzre fütûhât-ı celîle ahbârı ile şehr donanması tedârüki mahallinde bir gice nâgehânî kazâu’llâh ile alâmet-i bârân ve berk-i ra’d ve sâi’ka olup, Vardar Kal’ası dimekle meşhûr âfâk rûy-ı zemînde bî-misl ü mânend olan hazâin-i baruta nâzil olup, bin üç yüz kantar top otu kıyâmet-mehîb sadâ ile kal’ayı burc u bârûsıyla ayyûka çıkarup, zerrâta karışdırup ve içinde olan dizdâr ve merdân-ı kal’adan az kimse serâsime-i hayât ile halâs olup leb-i deryâda olmağla toplarun ekseri deryâya düşüp azîm velvele olduğı haberi gelüp, “Kal’anun müceddeden binâ olması lâzım olmışdur” diyü arz olundı.

Fi selh-i Receb, sene hamse ve elf.

Bin Kantar Barut Göze Sürmeye Yetişmez

Saadetli padişahım sefer-i hümayunun rükn-i azamı baruttur, barut olmayınca asla bir vech ile sefer olmaya mecal olmadığı malum-ı hümayunlarıdır ve bu husus defaat ile rikab-ı hümayuna arz olunmuşdur.

Bu sene gelecek barutun tedariki geçen sene görülmek ve gelecek seneye lazım olacak barutun tedariki bu sene görülmek gerektir. Bu kulları geçen sene Âsitane’de iken bir kimesneye her yıl 700 kantar barut göndermek şartı ile Oltu sancağın tevcih edip ve Karaman’dan dahi 2700 kantar barut şartıyla bir kimesneye nezaret verilmişti. Şimdi ol mahallerden barut gelmek ümit olunurken Celali üzerine serdar olan Hasan Paşa mani olup ol sancağı ve nezâreti ahar kimesnelere verilmekle ol caniblerden bir vukıyye barut gelmemiş; barut hususunda böyle tedarik görülecek sır olmak ne vechile mümkün olur.

Bu canibde ise asla barut kalmayıp serhad kalelerinde dahi barut olmamakla her gün ‘meded barut’ deyu kalelerden feryadlar gelir; yanımızda ise barut yoktur ki verevüz. kalelerde ise barut olmayıp lazım olduğu denli barut verilmeyince hemen kafir gelsin alsın demektir, barut sair nesne gibi değildir vakti ile zamanı ile tedarik görülüp işletmeyince muzayaka mahallinde 100.000 altın verilse faidesi olmaz. barut olmayınca dünya dolusu altın akçe olsa barutun yerini tutmaz, kale saklamak ve cenk eylemek barut ile olur, küffar her hangi mahalle gelse niçe bin kantar barutla ve tedarikle safi ateş olur gelir, bu tarafta barut olmayınca mukabele olmak ne vechile mümkündür; ve barut olmayınca bu kadar zahmet ve meşakkat çekip asker cem olup ve bu kadar hazineler sarf olup sefere geldiklerinin faydası nedir? Hiç barut olmayınca sefer olur mu? Bu kulunuz bu kadar feryatlar edip mübarek başınıza suda’ verip vâki-i hâli ilam ederim amma faydası olmaz.

Geçen sene Mısır’dan ancak bin kantar barut gelmiştir, bin kantar barut göze sürmeye yetişmez; bu kulunuz bir ehl-i vakf kapıcıbaşıyı barut için Mısır’a gönderdim. Mısır beylerbeyi barut vermek değil mezburu Mısır’a bile koymamış… Amma emir tutulmaz ve söz eslenmez oldu. Bu kulunuz veziriazam olduğumun faydası nedir ki? Mısır beylerbeyisi sözümüzü tutmaz. Celâli üzerine serdar olan Hasan Paşa bizim tedarikimizi bozup hilafına hareket eder. Veziriazamlık böyle mi olur?

Devletli padişahım, Mısır beylerbeyisi Malkoç Ali Paşa dahi tazedir, hareminizden gözü bağlı çıkarıp bir uğurdan vezaret ihsan buyurup be kadar iltifat buyurdunuz. saadetli padişahımın bu mertebe iltifatına tahammül eylemek müşkildir. Mısır gibi vilayete hâkim olup bu kadar iltifata mazhar oldu, veziriazamın sözüne itibar mı eder? Amma devletli padişahım, nizam ve intizam-ı alem bununla bozulmuştur. herkes kendinden büyücek olanın sözünü tutmayıp bildiğin eylediği için alem bu şekle girdi. Bu kulunuzun veziriazamlığının faydası nedir? Sözümüzü kim tutar?…

C. Orhonlu, Osmanlı Tarihine Aid Belgeler: Telhisler(1597-1607), İstanbul 1970, s.19-21.

Türkler yüzyıllar boyu Araplardan değil Farslardan öğrendikleri  alfabe ile kendi dillerini okumuş, yazmış eserler vermiş, bu gün bir kısmını rafa kaldırmış olsak bile halen varlığını ve  canlılığını sürdüren  milyonlarca kelimeyi birbirlerinin dillerine katmıştır. Türkiye’den sonra aynı dili farklı alfabeyle yazıp konuşması ve mezhebi farklı olsa da  meşrebi aynı diyebileceğimiz en büyük Türk kitlesine 25 milyondan fazla bir nüfus ile  İran Coğrafyası (Güney Azerbaycan) ev sahipliği yapmaktadır.  Yine  bu coğrafyanın bir Türk hanedanının tesiri ile  mezhebini tebdil ettiği de unutulmamalıdır.

Anlaşılması Azerbaycan Azericesinden daha basitçe olduğu fark edilen İran Azeri Türkçesiyle yapılmış ve sayısı on binleri bulan internet sitesini Eski Türkçe ile yazıldığı için okuyamasak da videolarını, şarklılarını dinlediğimizde bir Anadolu kasabasından yükselen seda’dan hiçte farklı olmadığı görülüyor.

Nihayet,  “Pâymâl eyleyelim kişverini sürhserin” naraları ile birbirinin anlında derin çizgiler bırakan, kah savaşan, kah vuruşan ama daima ortak kültürel membadan beslenen  bu iki milletin eninde sonunda birbirinin tarihine kapı aralamasının kaçınılamaz olduğu ise yadsınamaz bir gerçek.

Bilgisayara indirmek için tıklayınız:

İran Tarih Atlası (605)

.

Âlimin oğlu yarım âlimdir

Bahsettiğimiz kişi Sinan Paşa’dır. Peki kimdir bu Sinan Paşa… Kendisi 1453 senesinde İstanbul alınınca bu şehre ilk hâkim olarak tayin edilen Hızır Bey’in oğludur. Asıl ismi Yusuf’tur. Fakat lakâbı  Sinaneddin şekliyle bilinmiş, ardından yalnızca Sinan ismiyle şöhret bulmuştur. Öyleyse ondan bahsederken Yusuf Sinan ismini kullanmak yanlış olmayacaktır. “Âlimin oğlu da yarım âlimdir” sözü gereğince kendisinde okumaya dair muazzam bir kâbiliyet vardı. Küçük yaşta önce babasından, sonra bir çok hocadan zamanının din ve fen ilimlerini tahsil etti. Annesi, Fatih Sultan Mehmed’in bir diğer hocası olan Molla Yegan’ın kızıdır. Fâtih’in başta Akşemseddin olmak üzere Molla Hüsrev, Molla Yegan, ayrıca yabancı dil ve Avrupa tarihlerini öğrendiği Anconal Giriaco ve Giovanni Angioello gibi mürebbileri vardı.  Fatih Sultan Mehmed ilme ve ilim adamına çok kıymet verdiği için ismini duyduğu âlimi nerede olsa İstanbul’a davet ederdi. Sinan Paşa ise bu halkaya daha sonraları dahil olacaktır.

.

.Sahn-ı Semân’da…

Fatih'in İstanbul'un fethinin ardından yaptırdığı Sahn-ı Semân Medreseleri. Bu medrese zamanın en önde gelen fakülterini içerisinde barındırmaktaydı.

Babasının çevresi sebebiyle mükemmel bir tahsil gören Yusuf Sinaneddin çok küçük yaşta kendini okumaya verir. Yirmili yaşlara ulaştığında medresede talebe okutacak seviyeye ulaşır ve bugünkü mânâda profesörlük derecesini alır. Fatih, bu gençten haberdar olmuştur. Önce onu Edirne’ye tayin eder, bir müddet geçtikten sonra  İstanbul’a çağırır. Devrin en yüksek ilim akademisi olan Sahn-ı Seman’da kendisine kürsü verir. Yusuf Sinan 25 yaşına geldiğinde artık hususiyetlerini ispatlamıştır. Üstün zekâsı, çözülemeyen meseleleri ele alışı ve sürat-ı intikali ile dikkatleri üzerinde toplar. Nihayet Fatih, kendisinden yaşca küçük olan bu genci hocaları arasına dahil etmeye karar verir ve sohbetinden istifade etmek ister. Artık padişahın yakınları cümlesindendir. Ayrıca bu gence Fatih tarafından vezirlik de verilecektir.

.

Hâce-i Sultânî

Yusuf Sinan Efendi artık vezirdir. Buna binâen paşa ünvanı da ihsan edilmiş ve artık o Sinan Paşa olmuştur. Fakat onu bu pâyeden (rütbeden) daha çok memnun eden şey varsa, o da Hâce-i Sultânî, yani padişahın hocası ünvanını almasıdır. Bundan dolayı Sinan Paşa, hem hoca, hem de vezir olması sebebiyle daha sonraki devirlerde “Hoca Paşa” sıfatıyla da anılır. Fatih Sultan Mehmed Han’ın tedvin ettiği meşhur kanunnâmesinde, Hâce-i Sultanî ünvanına sahip olanların birçok vezirden rütbe olarak üstün olduğu ve bayram tebriklerinde padişahın, hocaları için bizzat ayağa kalkmalarının şart olduğu belirtilmektedir. Bu açıdan düşündüğümüzde yirmili yaşlarda olan böyle bir zâtın kendisinden yaşca büyük ve İstanbul’u fethederek dünyanın dikkatlerini üzerine çekmiş olan haşmetli  hükümdar tarafından ne derece hürmet gördüğü anlaşılabilir. Zaten Osmanlı Devleti’ni altı asır boyunca ayakta tutan en mühim faktörlerden biri bilgiye verilen değer ve sahip olunan tevazu değil miydi?

.

Sinan Paşa’nın Sahn-ı Semân’da vazife yaparken ders aralarında kaleme aldığı Tazarrunâme adında çok hoş bir eseri vardır. Türkçeyi mükemmel bir şekilde kullanarak düz yazıda şiir üslubunu yakalamıştır. Eğer fırsat bulursak bir başka zaman söz konusu eserden güzel pasajlar alıntılayarak köşemizi kıymetlendiririz…

.

Tarihimizde tozlu sayfalar arasında kalmış ve bugün için belki de garip addedebileceğimz satırlar bulunmaktadır. Bu sayfalar karıştırıldığı takdirde karşımıza çıkan bazı anekdotlar kimi zaman heyecan verici olabilmektedir. Bizim kültürümüzde herkesçe beğenilen bir gelenek vardır ki,  uzak bir yolculuktan yahut seyahatten dönüldüğü zaman geride kendisini bekleyenlere hediyeler getirmek ayrı bir letâfet ve nezâket örneğidir. İşte şimdi  beş asır önce yaşanmış bu tarz bir hâdiseye şahit olacağız. Bu hikayenin kahramanları ise astronomi ve matematikte devrin iki büyük âlimi  olan  Ali Kuşçu ile Uluğ Beğ olacaklardır.

.

.

Asrının Batlemyus’u

Ali Kuşçu İstanbul’un Fatih’i olan II. Mehmed Han zamanının önde gelen bilginlerindendir. Yüzyıllar boyunca Batı dünyası onu Asrının Batlemyus’u (Ptolemy) olarak vasıflandırdı. Asıl ismi Alâeddin Ali’dir. Fakat kendisi Ali Kuşçu ismiyle şöhret bulmuştur. Bunun sebebi, babasının Maveraünnehir bölgesi hükümdarı olan Uluğ Beğ’in av kuşlarını yetiştiricisi olmasıdır. Yani Ali Kuşçu’nun babası, Uluğ Beğ’in Doğanbaşısı olduğu için oğlu Ali, babasının bu işine nispeten Kuşçu sıfatıyla anılmıştır. Küçük yaşta ilim hayatına başlayan Ali Kuşçu, bu bölgede Uluğ Beğ’in meydana getirdiği ilim çevresinde büyüdü. Akli ve naklî ilimleri bir arada tahsil etti. Zamanın derin âlimlerinden Kadızâde-i Rûmî, Gıyâseddin Cemşîd ve Muîniddin Kâşi’den matematik, fizik ve astronomi ilimlerinin inceleliklerini öğrendi.

.Âlim ilme doymaz

Semerkand'da bulunan bu rasadhanede Ali Kuşçu, Kadızâde-i Rumi ve Uluğ Beğ gibi büyük astronomlar vakitlerini geçirmişlerdir.

Fakat bir noktadan sonra darb-ı mesel, yani atasözü hâlini almış bir tâbir âdeta Ali Kuşçu’nun üzerinde tezâhür ediyordu. “Âlim ilme doymaz” demişlerdir. Ali Kuşçu belli bir yaşa geldikten sonra Semerkand’dan çıkıp Kirman’a gitmek ister. Çünkü bu bölge de Semerkand gibi mühim ilim adamlarının bulunduğu bir merkezdir. Fakat söz konusu isteğini bir türlü hocalarına açamaz. Çünkü onlardan bu seyahate dâir izin çıkmayacağından endişeleniyordur. Hocası Kâdızâde ve yaşadığı bölgenin hükümdarı Uluğ Beğ ona değer veriyor ve yetişmesinde ihtimam gösteriyorlardı. Fakat Ali Kuşçu daha fazla dayanamadı ve Kirman’a doğru harekete geçti. Burada kaldığı müddetçe hem öğrendi, hem de öğretti. İlmini arttırdı. Bu süre zarfında Şerhü’t-Tecrîd’i kaleme aldı ki, söz konusu eser kendisinden sonra tam iki asır boyunca yüksek medreselerin ve öğrencilerinin mürâcaat kitabı oldu.

Bize Ne Hediye Getirdiniz?

Kirman’da iken işlerini tamamlayan Ali Kuşçu için artık memleketine dönme vakti gelmişti. Fakat epey zamandır ortalarda gözükmüyordu. Döndüğü vakit hocasının ve hükümdarının karşısına tekrar nasıl çıkacağını düşünüyordu. Nihâyet bütün cesaretini toplayarak Uluğ Beğ’in huzuruna vardı. Koltuğunun altına bir şey sıkıştırmıştı. Uluğ Beğ onu uzun bir aradan sonra yeniden görünce çok sevindi, fakat bunu belli etmek istemedi. Çünkü kendisini çok özletmişti. Biraz sitemkâr bir biçimde muhatabına “Ali Kuşçu! Bunca zamandır nerelerdeydiniz?” dedi. Ali Kuşçu mahcup bir şekilde durumu izah etmeye çalıştı. Bir müddet sonra sitemini tebessüme dönüştüren Uluğ Beğ bu kez latifeyle karışık sordu: “Peki…” dedi. “Bilirsiniz seyahatın akabinde hediyelerle dönmek büyüklerimizin güzel âdetlerindendir. Siz bize ne hediye getirdiniz?” diye sordu.

Hallü Eşkâli’l-Kamer…

Ali Kuşçu, Fatih Sultan Mehmed'in huzurunda

Ali Kuşçu bu kez koltuğunun altında sakladığı şeyi çıkardı ve “Efendim, eğer kabul buyurursanız bu kitabı getirdim” diyerek cevap verdi. Söz konusu kitap yüzyıllardan beri net bir şekilde çözülemeyen Ay’ın hareketlerine dâirdi. İsmi, Hallü Eşkâli’l-Kamer (Ay’ın safhalarının açıklanması)  olan bu eser  hatasız olarak Ay’ın hareketlerini ve bir ay içersinde aldığı şekilleri hesap ile gösteriyordu. Devrinde ve sonrasında uzun yıllar otorite olacak olan bu kitabı Uluğ Beğ eline aldı ve dikkatlice inceledi. Okudukça ayrı haz aldı. Nihayet etraflı bir tedkikten sonra ayağa kalktı ve “En güzel hediyeyi getirmişsin!” diyerek Ali Kuşçu’ya sarıldı ardından onu tebrik etti.

Ali Kuşçu gerçekten bilim tarihimiz açısından mühim bir şahsiyettir. Daha zamanında onun büyüklüğünü duyan Fatih, kendisini İstanbul’a davet etmiş ve sefer esnasında bu büyük âlimin konakladığı her menzil için 1000 akçe tahsisâtta bulunmuştur. Böylelikle daha İstanbul’a girmeden kendisinin sevgisini kazanmak istemiştir. Nihayet İstanbul’a gelen Ali Kuşçu bu şehirde yüzlerce talebe yetiştirmiş ve yazdığı kitaplar yıllarca medreselerde okutulmuştur. Kabri, İstanbul’un Eyüp Sultan semtindedir.

İstanbul’un Türklerin eline geçişini dünya tarihinin en mühim hâdiseleri arasında  saymak gerekir. Zîra bu fetihle beraber yalnızca şehir düşmemiş, bunun akabinde bir daha belini doğrultamayacak olan  Doğu Roma İmparatorluğu tarih sahnesinden silinmiştir  Hiç şüphe yok ki tarihte büyük zaferlerin habercisi, her zaman öncesinde yapılan büyük hazırlıklar olmuştur. Bu noktada İstanbul için de aynı şeyi söylemek gerekecektir. Bu kez kutlu fethin hazırlıklarını, bu savaşa katılmış birinin ağzından dinleyelim…

Tûr-i Sina – Tursun Beğ

Fatih'in kara kalem tasviri

Fatih devrinin önemli simâlarından biri de Tursun Beğ’dir. Asıl adı Tûr-i Sinâ olmasına rağmen, bu isim zamanla galat (hata) olarak Tursun şekline dönüşmüştür. Bu hususu bizzat kendisi söylemektedir. Tursun Beğ tarihî kaynaklar arasında mühim bir mevkiiyi hâizdir. Nitekim kaleme  olduğu Târih-i Ebu’l-Feth isimli eseri Fatih Sultan Mehmed’in yaptığı savaşları konu almaktadır. Ebu’l-Feth, kelime anlamı olarak “Fethin Babası” anlamına gelip, burada Fatih’e bir gönderme vardır. Nitekim bu sıfat, Fatih Sultan Mehmed’in lakâpları arasında yer almaktadır. Otuz küsür yıllık saltanatında otuza yakın sefere çıkması, ona bu ünvânı sonuna kadar hak ettirmektedir. Bu itibarla kendisi Osmanlı sultanları arasında en çok Sefer-i Hümâyun düzenleyen, yani bizzat sefere katılan padişahtır. Tarih-i Ebu’l-Feth’i mühim yapan bir diğer taraf, yazarın yaşadığı devri birinci kaynak olarak aktarması ve onun İstanbul’un fethine şâhitlik etmesidir. Yazar, bu eserinde İstanbul’un fethinden önceki hazırlıkları o dönemin üslubuyla şu şekilde anlatmaktadır. Sâdeleştirerek buraya alıyoruz:

Şanlı Fethe Hazırlık…

Fetihten önce Sultan, Boğazkesen’i (Rumeli Hisarı’nı) inşâ ettirdi. Plan üzerine akan deryânın kenârında düz bir hat şeklinde hisâr yaptılar ki, ucu yerküresinin merkezidir. Burçlarından ayı ve yıldızları seyretmek mümkündür. Denize açılan yirmi kapı konuldu ve her bir kapıdan içeri ateş saçan ejderha gibi toplar kuruldu ki, bunlar atıldıkça sür’atinden ve sesinden yer gök inler

Beyt:

Deniz üstünde top taşından

Köprü yapıldı sanır anı gören

Böylelikle Akdeniz’den Karadeniz’e kuç uçurtmayacak şekilde boğazı kestiler. Çeşitli silah, vâsıtalar ve zâhireyle kale dolduruldu. Saadetli Sultan, saltanat merkezi olan Edirne tarafına göç buyurdu. Göç esnasında Kapu halkından birkaç yiğit İstanbul çobanlarından koyun istediler. Arada kasap savaşı vâki oldu. Göçen sultanın askerlerini seyre çıkan İstanbul halkından ve bazı sarhoş kâfirlerden araya girenlerin tesiriyle, kılıçlar çekildi ve davarlar kovuldu. Vuku bulan bu cengi savaş zuhuru zanneden kale ehli, yağlılık çanlarını çaldırıp, kapılarını kapattılar. Bu esnâda ağırlıklarını önceden orduya gönderen ve İstanbul seyri için kale içinde bulunan askerler esîr oldular. Rûm kayzeri bu hâdiseden gâyet müteessir oldu. Kapanıp kalanları, “Belki sulh (barış) olur” diye tesellî etti.

Vaktine hâzır olsun!

Fatih'in eseri Rumeli Hisarı (Boğazkesen)

Muzaffer pâdişah kalede kalanları hiçe saydı ve onlara iltifat etmedi. Kâfir, kaleden kalan halkı derhal gönderip, pişman oldu. Fakat Pâdişah hazretleri özrü kabul etmeyip, “Bu yapılan düşmanlıktır. Ya kaleyi versin ya da vaktine hâzır olup, başının çâresine baksın” diye cevap gönderdi. Elçi üzgün olarak oradan ayrıldı. Sultan ise saadetle tahtına avdet etti (geri döndü). Artık İstanbul’un fethi için gerekn tedbirin hazır olmasını emretti. O kış, fethin aşkı ve hazzı ile yaşadı.

1453 baharında Sultan Mehmed Han askerine yeni elbiseler, zırhlar giydirdi ki, bakıp seyretmeye doyum olmaz. Topları ejderha misâli ateş-saçan toplardı. Elburuz Dağı’na dokunsa, birazını havaya, birazını deryâya yollardı.

Kûh-ı Elburuz’a dokunsa bir taşı

Kâg gibi toprağını verir yele

Sultan bu şekil topları yaylara çektirdi. Gümüş madenden yüz tane taş ustası getirtti. Fermanı gereğince gemiler Gelibolu’da hâzır oldu. Padişah bu gemileri deniz levendleri ve çeşitli silahla donatıp, kendisi karadan, gemiler denizden menzil menzil yürüdü. İstanbul üzerine konacağı gün, dünyaya hâkim olan bir hükümdar tavrı ile askerlerini saf, tertip ve alay hâline soktu. Ardından İstanbul’a müteveccih oldu…

Dünya imparatorlukları içindeki hükümdarlar eğer bir tasnife tâbi tutulacak olurlarsa, şurası bir gerçek ki, hiçbir devletin hükümdarları Osmanlı padişahları kadar edebiyata ve şiire ilgi göstermemişlerdir. Zira Osmanlı sultanlarının hemen hepsi edebiyat ve bilhassa şiirle yakından ilgilenmişler ve bu sebeple Klasik Edebiyatta bir çok usta şairle boy ölçüşebilecek derecede manzumeler kaleme almışlardır. İstanbul’un Fâtih’i (Avnî), oğlu II. Bâyezid (Adlî), Yavuz Sultan Selim (Selîmî), Kanuni Sultan Süleyman (Muhibbî), III. Murad Han (Muradî) ve III. Selim (İlhâmî) mahlaslarıyla bu meydanda kalem oynatmışlardır. Bu “Şiirin Sultanları” arasında ayrı bir yere sahip olan I. Ahmed ise Bahtî ismiyle şiirlerini söylecektir…

Bilindiği üzere Klasik Edebiyatta “mahlas” tâbiri, şairlerin şiirlerindeki kullandıkları isimleri temsil eder. Hemen her şairin isminden başka, bir mahlası vardı. Hatta birçok şairin sadece mahlası bilinmiş, gerçek isimleri âdetâ unutulmuştur. Örneğin Fuzulî’nin asıl ismi Mehmed’tir. 17. asrın önde gelen isimlerinden Nef’î’nin gerçek ismi Ömer’dir. Fakat şairler, bu gerçek isimlerinden ziyâde, mahlaslarıyla ön plana çıkmışlardır. Yazıda kendisinden bahsedilen Osmanlı padişahı I. Ahmed Han ise Bahtî mahlasını şiirlerinde kullanmıştır.

Uranlar kılıcı heybet ile…

Sultan I. Ahmed, 1590 senesinde Manisa’da doğdu. Babası III. Mehmed Han’dır. Sultan Ahmed on dört yaşında tahta geçti ve on dört sene padişahlık yaptı. Yani 28 gibi çok genç denebilecek bir yaşta vefat etti. İyi eğitim almış, sanata ve edebiyata düşkün bir padişahtı. Şiirin yanında hatt sanatına da yakın bir ilgi göstermiştir. Şiirlerinde kullandığı dil, dönemine göre sâde ve anlaşılırdır. Devrinde Şeyhülislam Yahya, Nef’i ve Nergisî gibi büyük edebî isimler yetişti.

Çok güzel şiirler söylemiş, çok zaman hislerine tercüman olan manzûmeler  terennüm etmiştir. Örneğin tahta geçtiği ilk senelerde katılamadığı bir savaş sebebiyle, askeri için yazdığı şu mısralar çok ona âittir:

I. Ahmed Han'ın Tuğrası

Ey uranlar kılıcı heybet ile küffâra

Cân u dilden sizi ısmarlamışam Settâra

Hazret-i Hak’dan umaram ki kral-ı bed-hâl

Vire hep şehr ü hisârını gelip yalvara

Ahmedâ hayr duâ ile guzâta her dem

Diler isen ki mu’în ola Hüdâ anlara

[Kılıcı heybet ile düşman çalan askerlerim! Sizi cân u gönülden Allah’a ısmarladım. Umarım ki o kötü yaradılışlı kral, bu savaştan sonra şehirlerini, kalelerini elinden çıkarıp, gelip yalvarsın. Ey Ahmed! Hüdâ’nın o askerlere yardımcı olmasını dilersen, her dâim onlar için hayr dua etmeye devam et!]

Yabancıların "Blue Mosque" dedikleri Sultan Ahmed Camii bugün yerli ve yabancı bütün turistlerin uğrak noktasıdır.

Çok hizmet etti…

Padişahın devletine ve milletine çok hizmetleri dokunmuştur. Bugün hâlâ bütün ihtişâmıyla ayakta duran İstanbul’daki Sultan Ahmed Câmii onun eseridir. Temel kazımında kazmayı ilk vuranlar devrin Şeyhülislam’ı Mehmed Efendi, Aziz Mahmud Hüdayi, Kuyucu Murad Paşa ve Sultan Ahmed Han olmuşlardır. Padişah bizzat kaftanının eteği ile toprak taşımış ve terleyinceye kadar kazma vurmuştur. Bu kazmanın sapı, kadifeden olup, bugün Topkapı Sarayı’nda hâlâ mevcuttur. Gerek Anadolu’da ve gerekse de İstanbul’da pek çok yâdigâr bırakmıştır. Kutsal topraklara ayrı bir hürmet gösterirdi. Zaman içinde yıpranan Kâbe duvarlarını İstanbul’dan ustalar göndererek tamir ettirmiş, Kâbe-i Muazzamanın kapısı üzerinde kitâbe ile altın oluğu yeniletmiştir.

Sultan Ahmed, cirit oyununa meraklı olup, bizzat kendisi de oynardı. Davud Paşa Sarayı’nın önüne uzanan sahrada okçuluk talimi yaptığı, adının yazılı olduğu 1606 tarihli menzil taşından anlaşılmaktadır.

İlim ehline çok hürmet gösterir, onların iltifatlarına kavuşmak için gayret sarf ederdi. Bunlar arasında en tanınanı hiç şüphesiz Aziz Mahmud Hüdâyi’dir. Nitekim hocası için yazdığı bir şiirde şöyle diyecektir:

Vârımı ben Hakk’a verdim gayri vârım kalmadı
Cümlesinden el çekip pes dü cihânım kalmadı
Çünkü hubbullah erişti çekti beni kendine
Açtı gönlüm gözünü gayri gümânım kalmadı

[Varlığım Hakk’a verdim, başka bir şeyim kalmadı. Hepsinden el çekip, âdeta dünyayı da âhireti de unuttum. Çünkü Allah sevgisi beni kendisine çekerek gözlerimi açtı. Öyle ki bu görme sebebiyle hiçbir şüphem kalmadı.]

Mahlası ol sebepten aldım

Yukarıda da belirtildiği üzere padişah, şiirlerinde Bahtî mahlasını kullanırdı. Bu kelime bahtı, tâlihi açık anlamına gelmektedir. Ayrıca bu ismin harflerinin ebced hesabıyla toplamı, padişahın tahta geçiş senesine karşılık gelmektedir. Onun hizmetinde bulunan yakınlarından Hasoldalı Yusuf Ağa şöyle bir anekdot anlatır:

Padişah abdest alırken, suyu ben dökerdim. Sultan, en soğuk kış günlerinde bile soğuk su ile abdest almak isterdi. Bir gün suyu dökeceğim sırada padişah, “Ayaklarım hamal ayağı gibi çok büyük değil mi?” diyerek latife yaptı. Ben de bunun üzerine: “Padişâhım! Meşhur meseldir, ayağı büyük olanın bahtı açık olurmuş…” deyince padişah: “Belî, bilirüm. Bahtî mahlasını ol sebepten aldum” diyerek gülerek karşılık verdi.

Bugün İstanbul’un meskûnları ve turistler için en ilgi çekici mekânlarından olan Sultan Ahmet Meydanı’na ismini veren bu büyük padişahı unutmamak temennisiyle…

Bölüm 1: Elizabeth’den 3. Murat’a Mektup
İlk İngiliz büyükelçisi İstanbul’a gizlice, hangi kılıkta girdi? Osmanlı’yla ilişki kurulmasına Londra’da muhalefet: Şeytanın iki bacağı birbirine dolanır mı? Avrupa ve İngiltere’de “Türk” imajının şekillenmesi. “To turn Turk” ne demek? İngiltere’deki ilk Osmanlılar.

BBC Türkçe Servisi Hazırlayan ve sunan Ebru Doğan

Tarihte çok garip hadiselerle karşılaşmak mümkündür. Bu yaşanan olaylar kimi zaman kendisinden sonraki nesillere ibret-âmiz mesajlar bırakabilir. Bunun için tarih, yaşanan vakalar olarak tekerrür etse de, bu noktada mühim olan, söz konusu anekdotlardan dersler çıkarabilmektir. Nitekim bunlardan biri, 15.yüzyıl ilim adamları arasında sayabileceğimiz ve Kadızâde-i Rûmî ismiyle şöhret bulan âlimin, bir devlet başkanı ve aynı zamanda astronomi-metematik bilgini Uluğ Beğ arasında yaşanan olay ve aralarında geçen diyalogtur…

Vefâkâr Abla

Kadızâde-i Rûmî, büyük bir İslam ve fen âlimiydi. Dedesi, Murad-ı Hüdâvendigâr devri ulemâsından Kâdı Mahmud Efendi’dir. Dedesinin sahip olduğu Kâdı sıfatından dolayı söz konusu olan bu zât, Kadızâde olarak tanınmıştır. Kadızâde-i Rûmî ilme çok heves eder ve her fırsatta bilgisini arttırmak için gayret gösterirdi. Nitekim Bursa’da tahsilini tamamladıktan sonra yirmili yaşlarda Semerkand’a gitmek istemişti. Ailesi onun bu fikrine karşı çıksa da, Kadızâde-i Rûmî’nin ablası, kardeşinin ilim öğrenmeye karşı duyduğu bu hevesi biliyordu. Nitekim sahip olduğu altın-gümüş türünden bütün ziynet eşyalarını kardeşine vererek onun Semerkand’a gitmesini sağlamıştır.

Kadızâde-i Rûmî

Semerkand’ta Seyyid Şerif Cürcânî gibi büyük âlimlerden din ve fen ilimlerini öğrenen Kadızâde, daha sonra Timur Han’ın oğlu Şahruh ile tanışmış ve Şahruh, Kadızâde’nin sahip olduğu ilme ve bilhassa matematiğe karşı olan derin bilgisine hayran kalarak, onu kendi oğlunun hocası yapmıştır. İşte onun bu oğlu Uluğ Beğ idi.

Uluğ Beğ büyüyüp babasının tahtına geçtiğinde artık hem bir hükümdar hem de mühim bir astronomi-matematik âlimiydi.  Çünkü Kadızâde-i Rûmî’nin engin ilminde yıllarca istifâde etmişti. Bundan böyle Uluğ Beğ hem Maverâünnehir-Semerkând bölgesinin hâkimi, hem de ilmin ve âlimin hâmisi (koruyucusu) olmuştur. Çok geçmeden Semerkand’da  din ve fen ilimlerinin okutulduğu büyük bir medrese yaptırdı ve buraya hocası Kadızâde-i Rûmî Efendi’yi başmüderris tayin etti. Başmüderris olan Kadızâde Rûmî, medresenin ortasındaki kare şeklindeki sahada hocaları toplar, onlara dersler verirdi. Onlar da bu dinlediklerini kendilerine ayrılan dershanelerinde talebelerine îzâh ederlerdi. Bu müderrislerle beraber, Uluğ Beğ de Kadızâde’nin derslerini dinlerdi. Söz konusu medresede; yüksek din bilgileri, matematik, fizik ve astronomi ilminin incelikleri öğretilirdi.

Ortaçağ’a Damgasını Vurdu

Ali Kuşçu, eserini Fatih Sultan Mehmed'e sunarken

Uluğ Beğ, medrese yanında yaptırdığı rasadhânenin müdürlüğüne de meşhur astronomi âlimi Gıyâseddîn Cemşîd’i getirdi. Kadızâde-i Rûmî’ye, orada da vazîfe verdi. Semerkand’da, Uluğ Beğ’den başka daha birçok talebe yetiştiren Kadızâde-i Rûmi, meşhur matematikçi Fethullah Şirvânî ve Fâtih devri âlimlerinden Ali Kuşcu’ya hocalık etti. Nitekim Ali Kuşçu, Fatih Sultan Mehmed’in daveti üzerine İstanbul’a gelecek ve yıllarca burada talebeler yetiştiricektir.

Kadızâde ve talebeleri, gök cisimlerinin kendi mihverleri etrafındaki hareketlerini incelerken, zamanında bilinen yüksek matematiğin en son geliştirilen kâidelerini daha da ilerleterek uyguladılar. Astronomi ile ilgili fizik kurallarını da astronomiye ilk olarak tatbik ettiler. Hazırlamış oldukları “Zîc-i Uluğ Beğ” tertîb ve mükemmeliyet yönünden Ortaçağ’ın en üstün astronomi cetveli idi. Uzun seneler, astronomi ile uğraşan ilim adamlarının ilk müracaat kitabı oldu. Bu kıymetli eser ancak 1650’de Londra’da yayınlanan bir makale ile Avrupalılar tarafından tanınabilmiştir. Bu makale 1840’den sonra da Fransızca’ya da tercüme edildi.

Azledilmeyen Makam…

Kâdızâde, Uluğ Beğ ve Ali Kuşçu'nun vakitlerini geçirdikleri külliye

Söz konusu medresede devamlı sûretde muazzam bir bilgi alşıverişi olurken günün birinde Uluğ Beğ, hocası Kadızâde’den habersiz bir müderrisi görevinden aldı. Bunun üzerine Kadızâde-i Rûmî evine çekilerek ders vermeyi bıraktı. Uluğ Beğ, “Herhalde hocam rahatsızlandı. Evinde istirâhat ediyor, kendisini ziyâret edeyim” diyerek yola koyuldu. Hocasının iyi olduğunu görüp, medereseye niçin gelemediklerini sual etti. Bunun üzerine Kadızâde-i Rûmî, Uluğ Beğ’e şu şekilde cevap verdi: “Bizler ilim ve hikmet erbâbının hizmetlerinde bulunduk. O zâtlar bana dünyevî makamlar içinde, sadece sâhibinin azledilmediği bir makâmı, yani ilim makâmını kabul etmemi tavsiye etmişlerdi. Bu güne kadar müderrisliği böyle bir makâm sanıyordum. Artık Bu derecenin sahiplerinin de azledildiğini görünce, ben de o makâmı terk etmeyi uygun gördüm.”

Emir Uluğ Beğ, hemen yaptığı işin farkına vardı ve hocasından özürler diledi. Bir daha hiçbir ilim adamını görevinden almayacağına söz vererek Kadızâde-i Rûmî’yi tekrar eski görevine binbir tazarru ve niyâz ile davet etti. Kadızâde de  eski vazifesine geri döndü. Böylelikle o, bu hareketiyle ilmin ne derece kıymetli bir değer olduğunu kendisinden sonrakilere de çok güzel bir şekilde göstermiş oluyordu.

“XVIII. Yüzyılda Kalyon Teknolojisi ve Osmanlı Kalyonları” adlı teziyle İstanbul Üniversitesi Akdeniz Dünyası Araştırmaları Yüksek Lisans Programı mezunu Sinan Dereli tarafından Osmanlı gemi inşa teknolojisine dair bir sunum yapıldı.

Denizcilik Müsteşarlığı İstanbul Bölge Müdürlüğünce düzenlenen ve “Bir Osmanlı Kalyonunun Yapım Teknolojisi: Şehbaz-ı Bahrî Örneği” başlığını taşıyan sunum, Prof. Dr. İdris Bostan’ın açılış konuşmasıyla 15.03.2011 tarihinde saat: 15.00’te Deniz Ticaret Odası Meclis Toplantı Salonunda gerçekleşti.

Programa,  Denizcilik Müsteşarlığı Deniz Ticareti Genel Müdürü Mehdi Gönülalçak, Denizcilik Müsteşarlığı İstanbul Bölge Müdürü Cemalettin Şevli, İstanbul Teknik Üniversitesi Denizcilik Fakültesi’nden öğrenciler katıldı.

Sunumdan Özetler…

Bir Osmanlı Kalyonunun Yapım Teknolojisi: Şehbaz-ı Bahrî Örneği.

XVIII. yüzyıl yelkenli gemilerin, özellikle de kalyonların en parlak dönemlerinden biridir.

Kalyonların donanmanın bel kemiğini oluşturmasına karar verilmesiyle başlayan yeni dönemde bahriyenin bu yeniliğe göre tanzim edilmesi gerekmişti. İlk ciddi düzenleme 1701 tarihli Bahriye Kanunnâmesi ile hayata geçirilmiş oldu.

Binlerce kerestenin ve yüzlerce topun bir arada uyumlu olacak şekilde tasarlanıp denizlerde seyreden Osmanlı kalyonlarının gövde yapılarının nasıl olduğu konusu bugün hala gizemini korumaktadır. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde konuyla ilgili dönemde her hangi bir teknik çizime rastlanmamıştır. Fakat Arşivde kalyonlara ait mevcut kereste listeleri ve boyutlarla ilgili kayıtlar kalyonların gizemine büyük ölçüde ışık tutmaktadır.

Şehbaz-ı Bahrî kalyonunun gövdesinin gerçekte nasıl olduğunu aydınlatacak herhangi bir plan bulunamadığı için gövdenin şekli ve kalyonun özellikleri ancak 1737’de Keyfiyet-i Rusya adlı eserde minyatür şeklinde olan görüntüsünden ve mevcut kereste listelerinden yapılan çıkarımlarla ifade edilebilir. Şehbaz-ı Bahrî kalyonu 1758’de fesh edildiği bilinmektedir. Ortalama kalyon ömrünün yirmi ila yirmi beş sene arası olduğunu kabul edildiğinde geminin yapımına 1733 ya da 1734 tarihinde başlanmış olabileceği düşünülebilir.

Kalyonların gövdelerini tasarlayanlar ve planlayanlar Tersâne-i Âmire mimarları adı altında örgütlenen mimarlardı.

İlk etapta kurulan parça omurgaydı. Omurgada ve gemi yapımında kullanılan en sert kerestelerden biri meşe ağacıydı. Bu ağacı omurga yapımı için elverişli olan karaağaç izlerdi. Baş bodoslama, kıç bodoslama ve omurga bileşimi geminin omurgasını formüle ederdi. Omurganın üzerine binen kaburgalar ıskarmoz olarak adlandırılırdı. Kalyonlarda kullanılan borda keresteleri ortalama 5 ila 7 m arasında değişmekteydi. Kaburgalar bu kerestelerle birbiriyle örtüşecek şekilde montelenirdi.

Tüm kalyonlarda olduğu gibi Şehbaz-ı Bahrî kalyonu da direkleri sağlama almak için sabit donanıma, yelken ve serenlere kumanda edebilmek için hareketli donanıma sahipti.

Sabit donanım sisteminin direklerin gerilimini emen bir fonksiyonu vardı. Bunlar genel olarak çarmıklar, istralyalar ve patrisalardı. Bu halatlar her zaman gergin ve sabit bir pozisyondaydı. Şehbaz-ı Bahrî’nin toplam 16 çarmığı vardı. Patrisalar tam olarak kestirilmese de 10 tane ana istralyası bulunmaktaydı.

Hareketli donanım sisteminin fonksiyonu ise seren direkleri ve yelkenler arası kumandayı sağlamaktı. Mevcut liste ve belgelerde bu halat sistemleri hakkında bilgi olmadığı için Şehbaz-ı Bahrî’nin minyatüründen çıkarım yapmak gerekmektedir. Minyatürde iskota yakaları, gradinler ve camadan halatları son derece doğru çizildiği görülmektedir. Bu halatlar 9 yelkene kumanda etmekte olup bu geminin en az 9 yelken açabileceğini göstermektedir.

Sonuç olarak Şehbaz-ı Bahrî 44 toplu karavele kalyon sınıfına dahil bir kalyondu. Döneminin en güçlü gemilerinden olmasa da gemi donanmadaki diğer ana harp gemilerinden çok daha hızlı ve kıvraktı. Şehbaz-ı Bahrî’nin yirmi senelik ömrünü 1758 tarihinde tamamlandığı görülmektedir.

M.Sinan DERELİ

Kaynak: www.aktueldeniz.com

Teketek Özel Konuk: Mustafa Küçükaşçı (158)

Dizisideki  bir yemek sahnesinde Kanuni Sultan Süleyman’ın “sultan sofrası” az buçukta olsa konuya aşına olanları hayretler içinde bırakırken diziye danışmanlık yaptığı idda edilen tarihçileri zan altında bıraktı.

Habertürk gazetesinde yer alan habera göre Divan üyeleriyle birlikte yiyen Kanuni’nin sofrasını inceleyen uzmanlar somun ekmek, yeşil elma, peçete, servis tabakları hatta metal kaşıktan servis tabağına kadar 15 hata buldu.

Göçerlik Devrinin Türk Mutfağı
Orta Asya göçebelik devrinde Türk mutfağı ve damak tadı şimdiki kadar geniş bir skalaya yayılmış değildi. Bu gün “kebap” dediğimiz et çevirmeleri, haşlama ve söğüşler, sakatat çeşitleri, kurutulmuş veya konserve edilmiş et ve süt ürünleri başlıca menüleri oluşturuyordu. Bunun dışında ekşi ve sert sütlü içecekler, peynir çeşitleri ve mutlaka ekşi yoğurt geliyordu.

Pek çok coğrafya’ya seyahatte bulunan ve bu arada Türk topluluklarını da gözlemleme fırsatı bulan İbni Fadlan yazdığı seyahatnamesinde, Türklerin yemekleri ekseriyetle ekşi yoğurt ile katık ederek yediğini, dahası Türkler arasında tatlı bir şey yemenin “utanaç” addedildiğini ve kesinlikle tatlı yiyecekler tüketilmediğini nakleder. Genellikle kesik sütten mâmül sert sosların konserve edilmiş veya kurutulmuş yiyecekleri yumuşatmakta servis edildiği belirtir.

Anadolu’nun Sofrası
Tamamıyla göçebe hayat tarzının tesirindeki bu yemek kültürü Türkler Anadolu’ya geldikten sonra civarındaki kültürlerin etkisiyle ve yavaş yavaş yerleşik düzene geçilmesiyle değişmeye başladı. Bu değişim Osmanlı döneminde en olgun seviyeye ulaştı ve ihtişam çağını yaşadı.

İmparatorluk Dönemi Türk mutfağına, sebzeli et yemekleri, bastı ve yahniler Arap mutfağından, meyveli et yemekleri, (üzümlü, fıstıklı, ayvalı) İran ve Ermeni mutfağından, neredeyse her çeşidinin adı İtalyanca olan balık yemekleri İtalyan mutfağından (uskumru, çinakop, sardalye) mutfağımıza dâhil oldular. Bunların yanında Osmanlıların haşarat-ı bahriye dedikleri ve pek itibar etmedikleri (karides, kerevit, pavurya, ıstakoz) Yunan ve İtalyan mutfağından devşirildi.

Bol zeytinyağlı sebze yemekleri, soğuk mezeler, üzümlü şıra ve şerbetler ise Yunan mutfağından hamur işleri, kızartmalar ise Rumeli ve Baklan kökenli olarak mutfağımızdaki yerini aldı. Otsu yemekler, haşlama ve lapalar ise Kafkas coğrafyasından aktarıldılar.

İmparatorluk Mutfağının Laboratuarları
Bütün bu yemeklerin en iyisi ve en lezzetlisi geldikleri coğrafyada değil daima Saray’da yani İstanbul’da pişerdi. Saray’dan sonra onun uzantısı olan devlet ricali ve üst düzey yöneticilerin konaklarında, yani kelli felli ekâbirin, küberâ ve zürefâ taifesinin haneleri gelirdi. Merkez ve şehzade saraylarının, konak ve malikânelerin maharetli matbah (mutfak) ve kiler eminleri ekibiyle bu yemekleri en nefis kıvamda yapmayı iftihar addederdi.

Akar, kokar malzemenin özenle tasnif edildiği, etin en taze ve kalitelisinin geldiği ve en seçkin usullerin tecrübe edildiği saray ve konak matbahları imparatorluk mutfağının adeta birer laboratuarı gibiydi. İşte bu kanallar vasıtasıyla 72 kültürün harmanladığı imparatorluk mutfağındaki tarifler taşraya ve halka taşınırdı.

Osmanlı Mutfağının Olmazsa Olmazı
Osmanlı döneminde, un, yağ, tuz, zerde, pirinç ve et şehirli halkının temel mutfak maddesi olarak kabul edilirdi. Bu listeye temel ihtiyaç olarak odun da dâhildi. Bunlardan birinin eksikliği yahut fahiş pahalılığı memnuniyetsizliğe ve yer yer yönetime karşı homurtulara, tepkilere, hatta isyanlara sebep olmuştur. Dolayısı bu maddelerin eksiksiz teminine ve fiyatlarına yöneticiler daima özen göstermiştir.

Osmanlı Mutfağında Yeşil Domatesi
İlginçtir 19. asra gelinceye kadar Osmanlı mutfağında domates ancak yeşil iken kullanılır, turşusu ve dolması yapılır, doğranarak yemeklere veya salatalara çeşni diye katılırdı. Kızarınca ise bozuldu, tadı uçtu veya faydası zail oldu denilerek atılırdı. Bu teamül ancak 19. asırda değişebildi.