Đông - Tây

Con đường muối Việt-Lào

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Thu, 29 Sep 2016 08:20:00 +0000

Biến đổi lễ nghi vòng đời người của các DTTS ở Bắc Trung bộ hiện nay

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Wed, 24 Aug 2016 02:44:00 +0000

Tính cộng đồng trong hoạt động săn bắn của người Katu

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Wed, 13 Jul 2016 03:45:00 +0000

Thông báo: Trang Thecotu.blogspot.com tạm dừng cập nhật vì sự cố

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 28 Jun 2015 08:53:00 +0000

Dừng chân trên đỉnh - Ảnh: Tu Chu

Cảm ơn các bạn đã theo dõi thông tin đăng tải trên Thecotu.blogspot.com trong những thời gian qua. Hiện nay, vì lý do máy tính bị sự cố, mọi dữ liệu thông tin chưa được lưu lên đám mây nên chúng tôi không thể đăng tải lên trang được. Các tình nguyện viên đang cố gắng khắc phục máy tính trong thời gian sớm nhất có thể.
Rất cảm ơn các bạn đã thường xuyên theo dõi trang Thecotu.blogspot.com!
Trân trọng!
-------------
Chu Tu

Nghệ thuật trang điểm Katu

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Thu, 26 Mar 2015 08:02:00 +0000

Teeng Ping của người Katu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Tue, 27 Jan 2015 03:32:00 +0000

Title chuẩn: Teeng ping trong đời sống văn hoá của người Katu

Các tộc người thiểu số và hoạt động giao thương

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Fri, 28 Nov 2014 09:59:00 +0000

Title chuẩn: Các tộc người thiểu số và giao thương xuôi - ngược ở miền Trung

Chợ thị trấn P'rao, Đông Giang. Ảnh: Báo Quảng Nam

Rừng người thượng - Les Jungles Moi

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Tue, 18 Nov 2014 12:30:00 +0000

+++++

"Có thể nói rằng, đây là một trong số ít ỏi những cuốn sách cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về khu vực núi rừng miền Trung và cao nguyên phía Tây trên nhiều phương diện như địa lý tự nhiên, sinh thái, nhân văn… Đây là những ghi chép rất có giá trị của Henri Maitre trong cuộc “du hành” của mình ở khu vực miền núi nam Đông Dương và công bố vào năm 1912 tại Paris dưới tên gọi Les Jungle Moi. Sau khi cuốn sách này được chuyển ngữ sang tiếng Việt, nhiều cuộc toạ đàm giới thiệu sách đã được tổ chức tại Hà Nội bởi E.F.E.O và nhóm cộng tác của họ. Có lẽ không cần phải giới thiệu thêm gì nữa về công trình rất nổi tiếng này của Maitre, bởi nó có thể xem là công cụ cho những ai nghiên cứu về Tây Nguyên (một cách gọi khác của cao nguyên phía Tây)" - By BOI LAC GIA.

+++++

"Rừng người Thượng xuất bản lần đầu tiên bằng tiếng Việt, được viết dựa trên những ghi chép của Maitre ở cao nguyên và nghiên cứu thư viện sau khi ông trở về, trình bày một cách khách quan những gì ông nhìn thấy: về rừng núi, và trên hết là con người sống trong đó. Dù sao trong khi thực hành công việc học thuật ông cũng không thể tránh khỏi những chủ quan nhất định của thời đại của mình, bởi những khoảng trống trong hiểu biết của ông, chế độ chính trị đương thời, và sự khan hiếm những nghiên cứu đi trước: công trình của mỗi học giả, trong một mức độ nào đó, chính là nỗ lực vượt ra khỏi những chủ quan của chính mình. Thế nhưng, xem xét kỹ phương pháp luận của ông (trong đó có nhiều phương pháp mang tính cách tân ở Đông Nam Á đương thời) cho phép chúng ta kết luận rằng đó là một cuộc kiếm tìm chân lý khoa học nghiêm túc và chân thành, với kỹ năng cao. Kết quả – giờ đây cuốn sách này đã gần trăm tuổi – chính là và vẫn là một nghiên cứu tổng quát không chỉ đầu tiên mà còn chất lượng nhất về Tây Nguyên trong số những gì đã xuất bản. Chất lượng công trình của ông đạt đến đỉnh cao để chúng ta có thể nói rằng ông là người đi đầu trong cuộc hành trình cũng như trong khoa học và những người khác cũng chỉ là người đến sau. Đôi chỗ trong hai phần đầu, trong lúc liên hệ đến những khó nhọc của hành trình, ông đã phô trương "niềm kiêu hãnh" là người châu Âu đầu tiên đặt chân lên miền đất này. Thông qua những nỗ lực trí tuệ thể hiện trong tác phẩm được dịch ra ở đây, có phần khiêm tốn hơn, ông gắng đảm bảo sao cho những nhà nghiên cứu cao nguyên trong tương lai sẽ phải đi theo những dấu chân khoa học của mình.

Trước hết và trên hết, Rừng người Thượng dựa trên sự kết hợp giữa hai phương pháp khoa học: nghiên cứu thực địa và khảo cứu tư liệu. Điều này thể hiện rõ ngay từ cấu trúc của tác phẩm, chia làm ba phần: hai phần đầu mang tính chủ quan và dựa trên quan sát, phần thứ ba mang tính khoa học và phân tích. Nhưng ngay ở trong phần III, những tư liệu thu thập được trong cuộc khảo sát của ông cũng được so sánh đối chiếu với những công trình đã xuất bản của những nhà du hành, những chuyên luận lịch sử và những sách sử bản địa đã được dịch sang tiếng Pháp.

Thứ hai là, cuốn sách không chỉ cho chúng ta một cái nhìn lướt qua cao nguyên trong một thời điểm lịch sử cụ thể, như những công trình của những nhà du hành khác. Chương một của phần III là một nghiên cứu địa lý hoàn chỉnh về vùng Tây Nguyên và nam Trường Sơn. Chương hai là một nỗ lực nhằm phân loại người Thượng thành những nhóm ngôn ngữ-dân tộc một cách khoa học. Và chương ba là một công trình độc đáo về hợp thể lịch sử, dẫn tới công trình lịch sử-dân tộc đầu tiên được viết về vùng cao nguyên Việt Nam, Cambodge và Lào. Công trình Những người con của núi (Sons of the Mountains) của Gerald Cannon Hickey, được giới phê bình ở Hoa Kỳ hoan nghênh ngay sau khi xuất bản vào năm 1982, dựa vững chắc trên mô hình, cả về phương pháp lẫn nguồn, của phần III về lịch sử trong phần III: so sánh hai cuốn sách với nhau cho thấy rõ Hickey vay mượn nhiều cấu trúc từ công trình của Maitre.

Như vậy là, dựa trên nguồn tài liệu ít hơn nhiều so với những gì chúng ta có ngày nay, Maitre gắng đạt được một nghiên cứu tổng hợp không chỉ về một dân tộc ở một vùng hoặc một nơi chốn cụ thể, mà về tất cả các dân tộc ở miền cao nguyên và trong mọi thời kỳ lịch sử, đặt trong bối cảnh tự nhiên của họ: núi rừng. Đơn cử một trong những thành tựu chính mà ông đạt được, đó là thiết lập nên hệ phân loại ngôn ngữ-dân tộc cơ bản cho cư dân trong vùng. Sự phân loại này đã được phát triển và cải thiện thông qua nghiên cứu trong thế kỷ 20, và công trình của Maitre chỉ là một điểm khởi đầu. Thế nhưng hậu thế chưa hề phủ nhận phương pháp cũng như tiếp cận của ông đối với chủ đề này.

Với những ý nghĩa trên, đóng góp của phần III cho hiểu biết khoa học của chúng ta về cao nguyên thực là đáng kể. Tất nhiên không tránh khỏi những khiếm khuyết và thiếu sót. Chẳng hạn, Maitre không phân tích một chút nào về niềm tin tôn giáo của người Thượng. Có những lúc vị thế của ông với tư cách một viên chức chính phủ đã lấn vào nghiên cứu, làm lệch lạc đi những quan điểm trong đó. Đánh giá của ông về một số nhân vật quan trọng trong xã hội người Thượng khác với ngày nay. Nhưng bất luận những khiếm khuyết này, công trình khoa học của Maitre vẫn được dẫn dắt chủ yếu bởi phương pháp khoa học." - NXB Tri thức.

+++++

Bấm vào đây để tải về (Size 24M)

Tóm lược: Phát huy giá trị văn hoá dân tộc Cơ Tu ở Quảng Nam

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 02 Nov 2014 21:29:00 +0000

(Tham khảo) Tiểu luận văn hoá tinh thần Cơtu ở Nam Giang

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 02 Nov 2014 21:06:00 +0000

Nguồn: Nam Giang

Tự động bắt link tải về

Cồng chiêng trong đời sống người Katu

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Wed, 15 Oct 2014 08:12:00 +0000

Văn hoá ứng xử của người Cơtu với tài nguyên thiên nhiên (2)

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sat, 04 Oct 2014 02:56:00 +0000

- Title chuẩn: Văn hóa ứng xử của người Cơ-tu với tài nguyên thiên nhiên (Qua khảo sát tại huyện Tây Giang tỉnh Quảng Nam)

- Tác giả: TS. Lâm Nhân - Nguyễn Đức Tự

- Tổng hợp: Chu Tu
<---------------------------------------------------->

(tiếp theo)

4.3. Đối với hoạt động săn bắt và bảo vệ thú rừng:

Trong hoạt động săn bắt, người Cơ-tu có một tích về jêêng ađáh (thần thú rừng), nhưng thường gọi tránh là Cơ Mơơr Bar vì gọi thẳng tên sẽ bị thần ghét và không cho săn thú: “Ngày xưa có cậu bé nhỏ mồ côi cả cha lẫn mẹ, cậu bé xin được một ít nhựa từ vài người trong làng để đi đặt bẫy chim. Một hôm đàn ông trai tráng trong làng và cậu bé đi bẫy chim… Có một ông già (là ma rừng) vào lều mọi người xin ăn thịt chim, mọi người không cho, đến khi tới lều cậu bé ông nói: Cháu ơi cháu có bắt được chim không nướng cho ông ăn với? Lúc đó cậu bé chỉ bắt được một con chim nhỏ nhất, cậu bé vui vẻ nướng chín chim và định đưa cho ông nhưng không thấy ông già đâu cả mà chỉ nghe tiếng nói của ông già từ đâu vọng lại: “Cháu hãy đặt bẫy chim cho thật tốt đừng có bỏ, được que bẫy nào thì đặt hết bẫy đó!”. Sau đó cậu bé thực hiện như lời ông già, cậu bắt được rất nhiều chim và mang về nhà, khi đến làng mọi người hỏi sao cậu bắt được nhiều chim thế? thì cậu bé kể lại sự tình cho dân làng nghe, từ đó dân làng tin có Cơ Mơơr Bar tồn tại. Do đó trước khi ăn thịt của con chim bẫy được phải lấy một ít gan chim bung ra ngoài cửa lều và nói ta cho ăn đó để ta được trúng nhiều chim cho hết que bẫy này (đó là hành động cho ma khác và cho Cơ Mơơr Bar ăn để bẫy được nhiều chim hơn).

Vì là tin có Cơ Mơơr Bar nên trong quá trình đi săn người Cơ-tu có tục nói tránh, phải tránh nói thẳng tên thú rừng và tránh nói là “đi săn thú” khi có ai hỏi. Trước khi làng đi bắt chim thú, lấy mật ong thì phải cúng Cơ Mơơr Bar trước để tránh gặp những điều không may. Lễ cúng thường có: tlêếc (gùi con trai), dong (gùi con gái), áo, váy bằng thổ cẩm truyền thống, dây thắt lưng, một con gà, một chén gạo, bả của rượu cần, chuối, thuốc lá và tất cả dân làng phải có mặt đông đủ. Trước khi đi săn cũng cúng, săn được thú cũng phải cúng.

Với người Cơ-tu, săn bắt chim thú vừa để bảo vệ mùa màng vừa kiếm thêm nguồn thực phẩm để cải thiện bữa ăn hằng ngày. Tuy nhiên, không phải là tiêu diệt đại trà hay săn bắt triệt các loài chim muông. Hoạt động săn bắt của người Cơ-tu chỉ diễn ra vào các tháng 9, 10, 11 tức là khoảng vào đông, đây cũng là thời gian ngừng sinh sản của các loại chim thú. Vào những thời gian này, khi mùa màng đã thu hoạch xong nam thì bắt đầu lên rừng săn thú, nữ thì vừa lo thu hoạch cho xong mùa vụ vừa kiêm nhiệm vụ hái lượm để chuẩn bị nguồn thực phẩm đón tết.

Việc khai thác lâm khoáng sản, săn bắt chim thú thì theo địa phận riêng của người có chủ rừng, chủ đoạn sông suối, của hộ hay của dòng tộc. Người Cơ-tu phân biệt rõ những khu đồi/rừng của làng nào mà có nhím đất (loại nhím quý của người Cơ-tu) thì không cho ai chặt phá rừng, làm rẫy hay đi săn ở những nơi đó, người trong làng phải bảo vệ loại nhím này.

Ngoài việc săn bắn động động vật trên cạn người cơ-tu còn dùng: aruung, aram, cha đóc, câu, vợt, lưới…để bắt các loài động vật dưới nước như cá, tôm, cua, ốc… Để bảo vệ nguồn lợi thủy sản, trừ những trường hợp làng có lễ hội cần cá để đãi khách thì làng mới cho phép dùng độc cây để bắt cá, còn không thì không ai được phép dùng loại độc này để bắt cá. Tuy những hoạt động săn bắt cá, cua, ốc của người dân diễn ra bình thường, họ vẫn chài lưới, câu cá bình thường nhưng họ không đánh bắt tràn lan, tận diệt các loài thủy sản…Ngoài ra, từ lâu họ có nhiều kinh nghiệm trong việc khai thác cá là làm sao vừa bắt được cá ăn vừa bảo vệ được những loài cá con để chúng còn sinh trưởng. Vì thế, cách bắt phổ biến nhất của người Cơ-tu là ngăn đoạn sông, đoạn suối dùng đá đắp một cái đập để nước chảy xuống, xong họ đặt cái aruung (làm bằng tre, nứa đầu trên rỗng đầu dưới có nắp ngăn, có lỗ thưa) ngăn phía dưới để bắt cá to, những con cá nhỏ sẽ lọt qua những lỗ thưa một cách dễ dàng, tiếp tục sinh trưởng.

4. Văn hóa ứng xử của người Cơ-tu trong sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước

4.1. Quan niệm về nguồn nước:

Cũng như một số tộc người khác trên lãnh thổ nước Việt Nam, người Cơ-tu sinh sống tập trung thành từng làng (mà Cơ-tu gọi là cr’noon, bhươl hay vêêl). Làng/ cr’noon của người Cơ-tu thường dựng nơi đất cao ráo, thoáng mát, có tầm nhìn xa, dễ quản lý bảo vệ nhưng đặc biệt phải thật gần nguồn nước để dẫn về làng dùng. Với người Cơ-tu nguồn nước là một trong những tiêu chí quan trọng hàng đầu trong việc lập làng, lập Gươl. Thông thường khi muốn lập làng, trước hết phải xem thử nơi đó có gần nguồn nước thì mới được lập làng. Đối với người Cơ-tu tại xã Anông, già làng là người đi kiểm tra trước địa điểm sẽ lập làng, có nhiều cách thử như sau: cách thứ nhất, là dùng con ốc để chính giữa sau đó chia làm ba hướng: hướng đầu tiên là rừng, hướng thứ hai cũng là rừng, hướng cuối là hướng của con người. Sau đó vẽ một vòng tròn cho con ốc và vẽ 3 đường đến 3 hướng để ốc đi, nếu ốc cho ở thì ốc sẽ di chuyển theo hai hướng vào rừng, còn ốc không cho ở thì ốc sẽ lui lại bên hướng của người, như vậy thì người Cơ-tu sẽ không lập làng nơi đó mà sẽ đi tìm nơi đất mới để thử tiếp như thế cho đến khi nào ốc đi về hướng rừng là được. Cách thứ hai, là dùng trứng gà để thử: cũng chia làm ba hướng: hướng đầu tiên là rừng, hướng thứ hai cũng là rừng, hướng cuối là người, ở cách này không có vẽ đường mà dùng quả trứng bị dùi một lỗ bằng kim. Xong, để hướng bị dùi lỗ hướng lên trên cho thật cân đối không chênh hay nghiêng về hướng nào (có thể dùng than để vẽ 3 hướng tương đương trên quả trứng) phía dưới dùng lửa đốt, phải đốt thật từ từ, nhỏ lửa cho đến khi trứng nóng nước của trứng sẽ từ trong ứa ra, nước chảy về hướng rừng bên nào thì mình lập làng bên đó nếu nước chảy về hướng người thì đồng nghĩa với việc ta phải đi tìm nơi đất mới để lập làng.
Đối với người Cơ-tu ở xã Lăng: trước tiên khi muốn lập cr’noon thường các hội đồng già làng ngồi bàn bạc sau đó mới đến địa điểm đã chọn làm thủ tục cúng đất, cúng giàng (thủ tục cúng thường theo từng vùng, thông thường phải có con gà và chai rượu). Khi cúng xong nếu người cúng thấy thuận thì xin phát một chỏm đất gọi là thủ tục “nhận đất”, sau đó dựng chòi tạm tổ chức ăn uống cho qua ngày. Đêm đến có người trong số những người có uy tín của làng nằm mơ thấy điềm tốt như ánh nắng, dòng suối…thì được dựng làng nơi đó. Ngược lại nếu mơ thấy con rắn, bị đuổi bắt…thì bỏ khu đất đó tìm nơi khác.

4.2. Sử dụng và bảo vệ nguồn nước:

Theo quan niệm của người Cơ-tu nguồn nước được hình thành từ những mạch nước ngầm trên những ngọn núi cao, trong những khu rừng nguyên sinh có nhiều cây to sau đó chúng tập trung lại, lớn dần tạo thành khe, thành suối, thành sông. Từ đó người ta tìm cách dẫn nước về làng để dùng hoặc sử dụng vào các mục đích khác như tưới tiêu cho cây, dùng trong chăn nuôi…. Nguồn nước rất quan trọng với người Cơ-tu, có nước là có tất cả nên trong hầu hết các lễ vật cúng đều phải có một chén nước trong. Nguồn nước trong quan niệm của họ còn tượng trưng cho sự tinh khiết của trời đất, nên từ xa xưa người Cơ-tu rất kỵ khi nguồn nước bị làm bẩn. Nếu tình trạng đó xảy ra, họ sẽ làm một lễ cúng “tạ tội” với giàng, và nếu nguồn nước đó còn tiếp tục sử dụng được thì làng sẽ sử dụng còn không sẽ xin chuyển đến nguồn nước mới.

Ngoài ra, bến nước còn là nơi thể hiện tình yêu trong sáng của các đôi nam thanh nữ tú người Cơ-tu, và cũng là nơi bày tỏ tâm tư của các chàng trai cô gái: “Khi chàng trai có ý với một cô gái nào đó trong làng, anh ta sẽ canh chừng cô gái đi lấy nước, anh ta sẽ lên trước cô gái và lấy đất ngăn nước lại (k’đập đác) không cho nước chảy nữa và anh ta tìm một nơi gần đó ngồi chờ. Thế là khi đến nơi, không lấy được nước cô gái mới nhờ chàng trai này lên xem dùm nguồn nước; chỉ chờ có thế chàng trai nhanh chóng đến nơi và khai thông dòng chảy (ch’hooi). Lấy được nước cô gái rất vui, từ đấy hai người thân thiết với nhau hơn…và thời gian sau hai người trở thành đôi vợ chồng sống hạnh phúc với nhau!” .

Từ xa xưa, để có nguồn nước sạch sử dụng ban đầu người ta chưa biết đến việc đắp các mương dẫn nước (z’roóh đác), đập nước (đha’nập đác) hay làm kênh dẫn nước như bây giờ. Con người ngày xưa dùng nước uống (ôm đác), tắm rửa (hoọm đác) từ các con suối (tâm), con sông (k’ruung) hay họ đào những cái hố (nơi có mạch nước chảy) sâu chừng một mét đến hai mét để lấy nước dùng, khi nguồn nước khan hiếm họ phải dùng những ống tre hay những gì hứng được nước lên tận nguồn hứng nước về mà dùng. Dần dần, qua thực tiễn người ta mới biết sử dụng đến những cái máng dẫn nước (c’lang đác) được làm bằng cây rừng nối lại và dẫn nước từ những khu rừng đầu nguồn về mà sử dụng.

Người Cơ-tu cũng không ngoại lệ, để có nước sử dụng trước hết trong quá trình lập làng thì họ phải tìm nơi thật gần nguồn nước. Sau đó nữa, họ tìm cách dẫn nước từ nguồn về đến làng với cách làm truyền thống như: cách thứ nhất, họ chặt những ống tre hay ống nứa chẻ làm đôi làm sạch những cái mắc bên trong, xong họ chặt cây bắt chéo nhau theo hình chữ “X” rồi dùng dây rừng cột làm những giá đỡ nối dài từ nơi có nguồn nước về đến làng. Sau đó họ nối những ống tre hay ống nứa lại bắt lên những cái giá đỡ đã tạo sẵn, dùng dây rừng cột những đoạn tre này cố định với giá đỡ và kéo dài đến làng; phải chú ý trong quá trình dựng giá đỡ phải tính làm sao để máng từ nơi có nguồn nước phải cao hơn nơi dùng cho nước dễ chảy, như vậy nước mới xuôi dòng được (cách làm trên người Cơ-tu gọi là clang đác: bắt máng nước). Cách thứ hai, là đào đất làm một cái mương (zroóh đác: làm mương) rộng chừng một mét từ nguồn nước dẫn tới ruộng (cha hooi ăy ruộng) hay đến nơi cần dùng, cách này tốn kém hơn cả về nhân công lẫn tiền của của cộng đồng. Ngày nay, với sự phát triển ồ ạt của đồ nhựa thì họ dùng những ống nhựa để dẫn nước chứ không còn dùng những đoạn máng tre nối như xưa nữa, vì cách này khá tốn kém, dễ bị mục nát, phải thay máng thường xuyên hằng năm.

Cũng giống như các tộc người khác, người Cơ-tu cũng có tín ngưỡng vạn vật hữu linh, họ quan niệm mọi thứ đều có linh hồn. Thuở xưa, khi trình độ còn hạn chế, họ chưa lý giải được hết các hiện tượng xảy ra trong tự nhiên nên họ thần thánh hóa các hiện tượng thiên nhiên đó thành các vị thần (dang crêê: thần thiêng) như: thần sông, thần suối, thần núi, thần rừng, thần cây…Họ quan niệm mọi thứ đều có ma, có thần canh giữ. Đều này không chỉ đem lại cho họ một chỗ dựa tinh thần vững chắc, một niềm tin vô hạn vào các vị thần sẽ đem lại sự may mắn, ấm no, hạnh phúc đến cho cộng đồng mà còn để răn đe, giáo dục con cháu họ không làm những việc xấu, không phá hoại môi trường một cách bừa bãi.

Với họ, khi làm bất cứ việc gì cũng phải cúng để hỏi xin ý kiến các thần có đồng ý cho họ làm việc đó hay không. Trong khi chọn một nguồn nước để sử dụng hay chuyển sang một nguồn nước mới cũng thế, họ phải cúng. Theo người Cơ-tu thì thần nước được gọi là Rồng (hay con “thuồng luồng” theo cách gọi của một số người Cơ-tu xã Anông, Avương) con thuồng luồng hay biến dạng nếu ai gặp con vật này thì phải cúng để xin gọi hồn về. Vật cúng có nải chuối, quả trứng gà và thuốc lá.

Người Cơ-tu không có lễ cầu mưa như người Chăm hay một số tộc người khác, họ chỉ làm lễ pơơc pơl theo cách gọi của họ. Cách làm lễ này hiện nay còn ít người biết nhưng lễ pơơc pơl mang ý nghĩa chính là chọc giận mẹ sấm và mẹ cạn ghét để rồi đổ mưa xuống.

Với người Cơ-tu, nguồn sông suối chính là mạch sống của cả cộng đồng, nuôi sống biết bao thế hệ con người Cơ-tu. Nên từ xưa luật tục của họ cấm không cho ai đốt phá rừng đầu nguồn, vì họ quan niệm nếu như vậy sẽ gây ra tai họa cho làng như dịch bệnh, chết chóc, bệnh tật…Vì thế, nếu phát hiện ai đó chặt phá rừng ở những nơi này thì sẽ bị làng bắt phạt, nhẹ thì con gà, chai rượu còn nặng thì phạt trâu, bò, dê; tùy theo mức độ nặng nhẹ mà làng xử phạt.

Đặc biệt, để bảo vệ nguồn nước người Cơ-tu xem việc giáo dục cho con cháu ngay từ khi còn nhỏ là việc làm quan trọng. Họ dạy cho con cháu ý thức bảo vệ những khu rừng đầu nguồn, cấm chặt phá cây cối, hay làm nương đốt rẫy nơi rừng đầu nguồn, cấm chăn thả trâu bò, xúc vật trên những khu rừng đó. Bởi như vậy là vì họ sợ sẽ làm ô nhiễm nguồn nước sử dụng của làng, sợ làm cạn nguồn nước đầu nguồn. Nếu trường hợp có ai phát đốt ở những nơi người Cơ-tu chọn làm nguồn nước sử dụng chính thì phải cúng, cúng xin ma (giống thần linh của người Việt) thông cảm khi nguồn nước đó lỡ bị người ta làm rẫy gây ô nhiễm, hay hạ trúng cây độc làm nguồn nước bị nhiễm độc, và cúng xin ma để được sử dụng nguồn nước mới. Lễ vật thường cúng là con gà, nải chuối, sáp ong thay hương, người đại diện cúng là già làng với lời khấn: “xin ma thông cảm cho dân, cho dân tìm nguồn nước khác để sử dụng, dân không cố ý làm bẩn nguồn nước chỉ tại những người chặt phát rẫy gây nên”.

Trước kia, rất hiếm trường hợp chặt phá, phát đốt hay làm rẫy ở những khu rừng đầu nguồn nhất là nơi có nguồn nước đang sử dụng. Người Cơ-tu kiêng kỵ không dám đi vào vùng đầu nguồn suối, nguồn sông. Không phải vì người ta sợ rừng thiêng mà sợ làm ô nhiễm nguồn nước, sợ chặt phải loại cây độc đổ trúng nguồn nước làng đang sử dụng. Vả lại, xưa kia những rừng đầu nguồn thường ở rất xa thôn làng nên rừng ở đó dường như còn nguyên vẹn. Đặc biệt làng cấm tuyệt đối những trường hợp săn bắn chim thú nơi có nguồn nước làng đang sử dụng. Nếu ai vi phạm sẽ bị làng bắt phạt, tùy theo mức độ nặng nhẹ.

5. Tóm lại

Văn hóa ứng xử của người Cơ-tu với môi trường tự nhiện là những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ để tồn tại và phát triển trên một vùng địa lý cư trú. Những kinh nghiệm này bao gồm: tri thức trong hoạt động sản xuất, săn bắn, tri thức trong việc bảo vệ môi trường đất, môi trường rừng và môi trường nước. Trải qua nhiều thế hệ người Cơ-tu, từ thực tiễn cuộc sống, lao động sản xuất, họ đã rút ra được nhiều kinh nghiệm. Những tri thức đó ngày càng được bổ sung, bồi đắp, được con cháu noi theo và bằng con đường truyền miệng truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm quý báu như việc chọn đất, phân loại nương, tri thức trong lựa chọn giống lúa, kỹ thuật canh tác và đặc biệt là tri thức trong việc đoán định thời tiết hình thành nên lịch âm (còn gọi là nông lịch) bằng cách nhìn trăng, quan sát các hiện tượng tự nhiên để biết tháng nào thì đi lấy măng, lấy rau; tháng nào thì tỉa lúa, trồng rau; tháng nào thì lấy mật ong và đi săn bắn...
Bên cạnh khai thác các nguồn lợi tự nhiên để sinh tồn thì người Cơ-tu có rất nhiều kinh nghiệm trong việc bảo vệ các nguồn lợi trong tự nhiên như trong săn bắt người Cơ-tu không săn bắn những con thú con hoặc thú mẹ đang chửa, tránh săn bắt vào mùa chim thú sinh sản mà bắt vào mùa Đông, đây là mùa chim thú ít sinh sản và chậm sinh trưởng; trước khi tổ chức đi săn phải làm lễ cúng Cơ Moor Bar hay khi săn được thú cũng phải làm vậy để chứng tỏ lòng thành và cũng tự hứa với lòng là làm việc này chỉ vì để kiếm nguồn thực phẩm cải thiện bữa ăn, bảo vệ mùa màng. Đặc biệt trong việc bắt cá, người Cơ-tu không đánh bắt tràn lan, đại trà như ngày nay mà chỉ xin Cơ Moor Bar bắt những con cá lớn, ngoại trừ những ngày hội lễ của làng thì mới được dùng độc ngăn đoạn sông để bắt cá phục vụ lễ hội.
Ngoài những tri thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp thì người Cơ-tu còn có những tri thức bản địa trong ứng xử với môi trường tự nhiên như: tri thức trong việc khai thác và bảo vệ tài nguyên rừng, tri thức trong việc sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước. Ở những tri thức này người Cơ-tu coi việc bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên là cấp bách và là nhiệm vụ lâu dài, cần có sự chung sức của cả cộng đồng. Ở đây, để bảo vệ tài nguyên rừng hay các rừng đầu nguồn thì người Cơ-tu xưa đã biện cớ là những khu rừng thiêng, rừng cấm để con cháu họ không phá hoại, săn bắn mà làm hủy hoại hệ sinh thái nơi đây! Tự mỗi người ý thức chung về khu rừng của cộng đồng mà giữ gìn chúng.
Tri thức bản địa góp một phần quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề của địa phương. Như tri thức về sản xuất nông nghiệp như làm nương rẫy, xen canh, đa canh, chăn nuôi hay những tri thức trong việc chữa bệnh, quản lý và tổ chức xã hội, ứng xử với môi trường tự nhiên... Cũng chính từ những tri thức này mà giúp họ sống hòa đồng với môi trường tự nhiên đầy khắc nghiệt, tạo ra nhiều sản phẩm văn hóa nổi tiếng còn lưu giữ đến tận ngày nay trong đó những kiến thức về nhà ở, nhà Gươl, nhà dài với lối kiến trúc, điêu khắc độc đáo. Những loại nhạc cụ nổi tiếng như đàn môi, trống, cồng, chiêng, abel, khèn, areng, tù và... với điệu múa Ya Yá quyến rũ khi đến địa bàn này. Hay những làng nghề truyền thống như nghề đan lát, nghề dệt thổ cẩm truyền thống với hoa văn cườm chì trên thổ cẩm.
Ngày nay, trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc thành lập thủy điện, việc tăng dân số tự nhiên và cơ học... dẫn đến hệ sinh thái ở những cánh rừng đầu nguồn ngày càng biến dạng. Vấn đề ứng dụng tri thức bản địa của người Cơ-tu vào việc bảo vệ môi trường tự nhiên, môi trường sinh sống là cần thiết. Bên cạnh việc kêu gọi sự tự giác của cộng đồng, sự hỗ trợ trên nhiều phương diện của Nhà nước và địa phương sẽ có những ảnh hưởng không nhỏ đối với việc bảo tồn và phát huy tri thức bản địa của tộc người này. Người dân Cơ-tu vừa cần thích nghi với cuộc sống hiện tại về phương diện vật chất, đồng thời họ cũng cần phải biết gìn giữ nền tảng văn hoá của dân tộc mình. Nếu không, môi trường công nghiệp và đô thị sẽ tác động mạnh mẽ vào đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, có thể làm biến đổi và mai một bản sắc văn hoá của dân tộc. Chính vì vậy, việc đưa ra các nhóm giải pháp liên quan đến các chế độ chính sách có tính đặc thù đối với người dân tộc thiểu số, bồi dưỡng và sử dụng hợp lý cán bộ cơ sở là người dân Cơ-tu là vấn đề cần tìm hiểu và ứng dụng sớm vào thực tế. Có như vậy, tri thức bản địa của người Cơ-tu mới được bảo tồn, phát huy, tô điểm thêm cho bức tranh văn hóa nhiều màu sắc của các dân tộc Việt Nam.

=============

Tài liệu tham khảo

1. Báo cáo tổng kết của ủy ban Nhân dân xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam năm 2009.

2. Báo cáo tổng kết của UBND huyện Tây Giang, Tình hình thực hiện kế hoạch kinh tế, xã hội-an ninh, quốc phòng năm 2010 và phương hướng, nhiệm vụ năm 2011.

3. Tạ Đức (2002), “Tìm hiểu văn hóa Katu”, Nxb Thuận Hóa, Huế

4. Lưu Hùng (2005), Săn bắt chim muông và tín ngưỡng liên quan của người Cơ-tu, Tạp chí Dân tộc học, Số 3, Trang 8,14.

5. Lưu Hùng (2006), “Góp phần tìm hiểu văn hóa Cơ-Tu”, Nxb KHXH, Hà Nội, 289 trang.

6. Bh’ríu Liếc (2009), “Văn hóa người C’Tu”, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.

7. Phòng thống kê huyện Tây Giang (2010), Niên giám thống kê 2009 huyện Tây Giang.

8. Nguyễn Hữu Thông (Chủ Biên) (2004), “Katu - Kẻ sống đầu ngọn nước”, Nxb Thuận Hóa, Huế, 445 trang.

9. Tôn Nữ Khánh Trang (2003), Ăn uống của người Cơ tu, Tạp chí Dân tộc học, Số 1(121), Trang 49,54.

10. Tài liệu điền dã của nhóm tác giả tháng 3/2011

Văn hoá ứng xử của người Cơtu với tài nguyên thiên nhiên (1)

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 28 Sep 2014 02:56:00 +0000

- Title chuẩn: Văn hóa ứng xử của người Cơ-tu với tài nguyên thiên nhiên (Qua khảo sát tại huyện Tây Giang tỉnh Quảng Nam)

- Tác giả: TS. Lâm Nhân - Nguyễn Đức Tự

- Tổng hợp: Chu Tu
<---------------------------------------------------->

1. Khái quát tình hình nghiên cứu người Cơ-tu

Văn hóa Cơ-tu luôn là đối tượng được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước chú ý. Cho đến nay, nếu nói đến việc nghiên cứu về người Cơ-tu đầu tiên phải kể đến tác giả Le Pichon (người Pháp), với công trình nghiên cứu Les chasseurs (“những người săn máu”) công bố năm 1938, số 20 của tạp chí “những người bạn Huế xưa” (Bulletin des Amis du vieux Hue). Bài viết của tác giả Le Pichon kể về những hủ tục săn máu người tế thần linh có trong cộng đồng người Cơ-tu xưa.

Kế tiếp, đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về văn hóa của người Cơ-tu Quảng Nam nói chung và người Cơ-tu ở dọc vùng Trường Sơn nói riêng (ở các tỉnh như: Huế, Đà Nẵng,…), các tác giả tập trung khai thác một cách khái quát những nét cơ bản về văn hóa của người Cơ-tu ở từng khía cạnh: văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, vấn đề tổ chức xã hội, đặc biệt là các vấn đề văn hóa làng, hôn nhân, tang ma và gia đình, các làng nghề, điêu khắc-kiến trúc của người Cơ-tu được các nhà nghiên cứu quan tâm. Điển hình trong thời gian này có các tác giả như: Nguyễn Hữu Thấu, Phạm Quang Hoan, Trần Văn Tuấn, Khổng Diễn, Lưu Hùng, Nguyễn Xuân Hồng…

Những nghiên cứu về tộc người Cơ-tu trong những năm gần đây đã mở sang nhiều lĩnh vực khác nhau như: kinh tế, văn hóa, xã hội của người Cơ-tu ở một vùng rộng khắp. Tiêu biểu có các tác giả: Nguyễn Hữu Thông, với tác phẩm “Katu – Kẻ sống đầu ngọn nước”, Tạ Đức với “Tìm hiểu văn hóa Katu”, Nguyễn Xuân Hồng với “Hôn nhân – Gia đình – Ma chay của người Tà ôi, Cơ-tu, Bru-Vân Kiều ở Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế”, Nguyễn Văn Mạnh-Nguyễn Xuân Hồng-Nguyễn Hữu Thông với “Luật tục của người Tà ôi, Cơ-tu, Bru-Vân Kiều ở Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế”,…Các nghiên cứu của những tác giả này tập trung viết về nguồn gốc xuất xứ, luật tục, hôn nhân, tang ma, văn hóa và gia đình của người Cơ-tu trên cơ sở so sánh chung với hai dân tộc Tà ôi và Bru-Vân Kiều và những nghiên cứu chung về ba tộc người nói trên. Riêng, việc nghiên cứu về người Cơ-tu trên địa bàn Quảng Nam, phải kể đến những đóng góp to lớn của những tác giả: Lưu Hùng với “Góp phần tìm hiểu văn hóa Cơ-tu”, Bh’ríu Liếc với “Tiếng thông dụng C’tu – Kinh và văn hóa làng C’tu” và “Văn hóa người C’tu”, Phạm Ngọc Sinh-Bh’ríu Liếc-Lê Anh Dũng (đồng chủ biên) với cuốn “Vóc dáng Tây Giang”… Bên cạnh đó, một số tác giả cso những đóng góp về nghiên cứu văn hóa Cơ-tu: Nguyễn Tri Hùng, Hồ Xuân Tịnh, Minh Tâm, Phạm Ngọc Sinh, Nguyễn Thượng Hỷ, Trần Tấn Vịnh, Lê Phước Trịnh, Lê Quốc Kỳ, Vũ Công Điền, Nguyễn Thị Xuân Bốn, Trần Đức Sáng, Nguyễn Văn Sơn, Nguyễn Văn Mạnh, Lê Anh Tuấn… Những tác phẩm và những công trình nghiên cứu trên nhìn chung tập trung đi sâu khai thác những vấn đề lịch sử nguồn gốc tộc người, tổ chức xã hội truyền thống, về văn hóa làng của tộc người Cơ-tu …

Nhìn chung, tất cả các công trình nghiên cứu trên đã giới thiệu khái quát văn hoá của người Cơ-tu ở một số phương diện: văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể bằng các phương pháp tiếp cận và các mục đích nghiên cứu khác nhau. Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu tìm hiểu “Văn hóa ứng xử của người Cơ-tu với tài nguyên thiên nhiên”. Thực hiện bài viết này, chúng tôi kế thừa kết quả nghiên cứu của các học giả đi trước, nội dung chủ yếu là kết quả khảo sát điền dã trong tháng 2 và tháng 3 năm 2011.

2. Vài nét về người Cơ-tu ở huyện Tây Giang, Quảng Nam

- Địa lý tự nhiên: Tây Giang là huyện miền núi - biên giới, nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Quảng Nam. Nằm ở tọa độ từ 150 45’ đến 160 05’ vĩ độ Bắc, từ 1070 05’ đến 1070 35’ kinh độ Đông. Phía Bắc giáp hai huyện Nam Đông và A Lưới của tỉnh Thừa Thiên – Huế, phía Tây giáp huyện Kà Lừm tỉnh Sê Kông nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào, phía Đông giáp huyện Đông Giang, phía Nam giáp huyện Nam Giang cùng tỉnh, cách thành phố Tam Kỳ khoảng 180 km, cách thành phố Đà Nẵng khoảng 125 km. Huyện Tây Giang có tới 67 km đường biên giới chung với nước bạn Lào và là huyện có tuyến đường Hồ Chí Minh đi qua

- Dân số, phân bố dân cư: Theo số liệu của niên giám thống kê huyện Tây Giang, tính đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2009 thì tổng dân số trên địa bàn toàn huyện là 16.561 người/902.97km2 (trong đó: nam: 8.349 người, nữ: 8.212 người) với mật độ dân số trung bình là 18 người/km2 (70 thôn), Theo số liệu thống kê trên, người Cơ-tu là tộc người bản địa, có dân số đông nhất ở huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam

- Tộc danh: Người Cơ-tu còn gọi là người Ca tu, Cư-tu, C’tu, Katu, Gao, Hạ, Phương, Ca-tang. Địa bàn sinh sống của người Cơ-tu ở Việt Nam tạo thành một vùng phân bố liên tục, nối liền về phía Bắc với người Tà Ôi rồi sau đó tiếp đến vùng người Bru-Vân Kiều – hai dân tộc này cùng với người Cơ-tu hợp thành nhóm ngôn ngữ Katuic trong dòng ngôn ngữ Môn-Khmer thuộc ngữ hệ Nam Á. Xếp ở vị trí thứ 26 trong tổng số 54 dân tộc anh em ở Việt Nam. Theo tổng điều tra dân số năm 2009; với tổng số dân là 61.588 người, cư trú tại 38 trên tổng số 63 tỉnh thành trên khắp cả nước.

Thôn Voòng, xã Tr’hy, huyện Tây Giang Thôn Pr’ning, xã Lăng, huyện Tây Giang

Địa bàn cư trú chính của người Cơ-tu chủ yếu ở các tỉnh, thành: Quảng Nam tại các huyện Đông Giang, Tây Giang và Nam Giang (với 45.715 người, chiếm 74,2% tổng số người Cơ-tu tại Việt Nam), Thừa Thiên-Huế tại các huyện A Lưới, Phú Lộc và Nam Đông (với 14.629 người, chiếm 23,8% tổng số người Cơ-tu tại Việt Nam), Thành phố Đà Nẵng tại huyện Hòa Vang (950 người), Thành phố Hồ Chí Minh (54 người). Ngoài ra, người Cơ-tu còn cư trú dọc thượng nguồn sông Xê Kông, ở các tỉnh Xê Kông, Saravan, Champasak.

3. Văn hóa ứng xử của người Cơ-tu trong khai thác và bảo vệ tài nguyên rừng

4.1. Đối với rừng đầu nguồn:

Đây là loại rừng tích tụ và lưu giữ nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt của con người. Để bảo vệ những khu rừng này người Cơ-tu đã xây dựng nên những truyền thuyết, huyền thoại các khu rừng hay một vài loại cây, loài động vật hoang dã. Bằng hình thức truyền miệng, các câu chuyện đó được lưu truyền từ đời này sang đời khác, và những khu rừng đó trở thành thiêng hóa, thần thánh hóa, không ai dám xâm phạm.

Không chỉ có ở người Cơ-tu mà ở các tộc người khác đều có rừng thiêng, mỗi dân tộc quan niệm rừng thiêng theo những tích khác nhau tùy theo tập quán và cách sống của từng cộng đồng tộc người. Riêng người Cơ-tu Tây Giang quan niệm về rừng thiêng theo những cách nghĩ khác nhau. Thứ nhất, rừng thiêng (còn gọi là rừng cấm) theo họ là khu rừng có chôn người chết tức là “nghĩa địa” (pịng xal); Thứ hai, rừng thiêng là những khu rừng có người bị chết hoang, tự tử hay khi đi săn bị sa bẫy chết, hoặc chết vì bị cây đè...người Cơ-tu gọi là chết xấu (pịng xal mốp) thường chôn ở những khu rừng sâu; Thứ ba, rừng thiêng còn là những khu “rừng tích” tức là có một sự tích rùng rợn nào đó được người xưa kể lại. Liên quan đến rừng thiêng có những câu chuyện được các già làng kể lại như sau:

Theo lời kể của già Cơlâu Nâm, thôn Pơr’ning, xã Lăng: “Có một loại rừng thiêng mà người Cơ-tu hay gọi là “Bật achiing” hay là “clah”, cụ thể là: Một hôm có một ông đi săn dẫn một con chó đi theo, chú chó phát hiện được con hoãng và liền sủa thế rồi ông lấy giáo đâm chết con hoãng đó. Sau đó, ông đó về nhà kêu dân làng lên gùi thịt hoãng. Khi dân làng và ông tới chỗ để con hoãng thì nghe tiếng kêu khóc của một con ma nội dung của tiếng khóc:

“Chơớ căn ha reh ha rơơn cu

Xoong cr’ngoop mr’ngooi doó hơn cu chơớ

Xoong rđhơớ rđhơơn doó hơn cu hay

Chơớ căn ha reh ha rơơn cu”

Đó là tiếng than khóc của ma với con hoãng mới vừa bị ông săn đâm chết, ý nghĩa của tiếng kêu khóc này là thương tiếc con hoãng. Khi nghe tiếng kêu khóc của con ma ông và dân làng bỏ về không dám lấy con hoãng về nữa. Tin đồn lan xa, dần dần không ai dám vào khu rừng đó săn bắn hay chặt phát rừng nơi đó nữa, vì họ cho rằng khu rừng đó ma không cho vào, là rừng thiêng”.

Theo lời kể của già Bríu Phrưnh, thôn Axòo, xã Anông: “Trước kia có hai thiếu nữ chưa có chồng không biết vì chuyện gì mà rủ nhau vào rừng Aréc (thuộc thôn Aréc, xã Bhalêê) tự tử, ông bà kể rằng trước khi tự tử hai cô có nguyền rằng nếu sau này ai vô đây cũng sẽ bị như vậy. Vì thế ở khu rừng này (Cơ Mơơr Bar - không chỉ riêng xã Bhalêê, mà ở các xã khác đều có) không ai dám vô chặt cây hay săn thú gì cả, sợ bị giống hai cô. Vì thế ở khu Cơ Mơơr Bar rừng còn nguyên vẹn”.

Ngoài những câu chuyện về rừng thiêng kể trên thì cũng có những tích về các loại cây ma, cây lá có độc như: cây prong: “biết biến hóa lúc biến ra thành người, lúc biến ra thành ma hay chỉ nghe tiếng, nếu chặt cây đó mà đốt là sẽ làm hại cho dân, tối về nó kêu nó ré, đập phá trên mái nhà nên không ai dám chặt cây này”. Các loại cây có ma: azil, chpơơr, prong, akir, but, trơn (phong lan), đong clưi…hay các loại lá cây độc gây chết: cây chpơơr, cây achul, crâu, lá ngón (mr’nghêê)…

Vì thế ở những khu rừng này tuyệt đối không ai dám săn bắt hay chặt phá cây cối ở những nơi như vậy. Luật tục Cơ-tu không xử phạt khi xâm phạm quá mức đến những khu rừng này mà trong đó mỗi người tự có ý thức bảo vệ những khu rừng cấm, rừng thiêng của cộng đồng làng mình. Vì theo họ, ở những khu rừng cấm, rừng sâu đều có thú dữ và ma canh giữ, nếu bắt thú ở rừng đó thì sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng có thể ảnh hưởng tới tính mạng con người và vật nuôi. Theo lời một số người già thôn Pơr’ning, xã Lăng kể lại: “xưa có một thôn ở xã Lăng bắt đàn vượn màu trắng đen từ rừng sâu về (gọi là rừng “Bật cha vi”). Đàn vượn đó khác hẳn đàn vượn khác, có ma giữ không cho bắt nhưng thôn đó đã dùng súng bắn chết cả đàn vượn, sau đó trong thôn có nhiều người chết. Cũng có một thôn khác cùng xã sau giải phóng bắt được con nai lông nhọn mọc ngược trên mặt, khác với những con nai khác. Khi thôn đó ăn xong con nai thì trong thôn có một nhà có con heo cái đẻ cả đàn con cũng có lông mọc ngược giống như của con nai; thời gian sau trong thôn cũng có nhiều người chết”.

Từ lâu, thông qua những người già lớp trẻ người Cơ-tu đã biết đến những câu chuyện, những tích về ma rừng, rừng thiêng hay những khu Cơ Mơơr Bar. Tuy hiện nay trong cộng đồng người Cơ-tu Tây Giang không còn quan niệm về những khu rừng cấm, rừng thiêng nữa (trừ rừng nhà nước cấm); nhưng những câu chuyện, những tích đó đã giúp lớp trẻ người Cơ-tu hình thành nên những ý thức về việc bảo vệ rừng rất hiệu quả. Đó cũng là thành quả rất lớn của việc giáo dục lớp trẻ ngay từ khi còn bé về ý thức bảo vệ môi trường sống.

Ngoài ra, người Cơ-tu còn rất kỵ người nào tự ý chặt, đốt cháy cây cổ thụ (ưloong ma’bhuy ơng k’coong g’nrợng) như những loại cây: đa, chò, lim, sến, kiền kiền…Theo quan niệm của họ, đấy là các loại cây lâu năm đã cùng sinh tồn với rừng, với quê hương dân tộc; hơn nữa những cây này có thần linh hay ma người chết trú ngụ, vì thế những cây này rất thiêng. Nếu ai phá cây cổ thụ là coi như phá nhà của thần linh làm cho thần linh không còn nơi trú ngụ nên bắt phạt dân làng, do đó dân làng hay ốm đau, chết chóc; trường hợp vậy sẽ bị phạt rất nặng với các hình thức như sau:

- Người trong làng phá: nếu cây bị cháy sém thì phải nộp cho làng một con dê, một con gà và một ché rượu; trường hợp cây ngã hoặc cháy rụi thì phải nộpcho làng cúng cây bị tổn hại một con heo to, một con dê và một con gà.

- Người làng khác phá: trường hợp này thì hai làng giải quyết nội bộ và phải nộp cho làng bị phá cây ít nhất một con trâu (hoặc bò), một con dê, một con heo, một con gà, một ché rượu và hủ rượu nếp.

Vì vật phạt thường rất nặng nên xưa ít ai dám tự ý chặt phá cây của thụ thuộc phạm vi làng mình hay ngoài làng. Bởi lẽ đó, nên những khu rừng thiêng (trong đó có những khu rừng đầu nguồn) của người Cơ-tu hiện nay còn rất nhiều cây cổ thụ, đại thụ và là nơi cung cấp nguồn nước trong lành cho cuộc sống hàng ngày cộng đồng người Cơ-tu.

4.2. Đối với rừng khai thác:

Với người Cơ-tu, mỗi khu rừng có chủ riêng để quản lý, khai thác, săn bắt. Ai từ nơi khác đến muốn có đất làm rẫy phải mua rừng, mua đoạn sông, đoạn suối bằng vật có giá trị nhất của mình như: con trâu, cái ché xưa, nồi đồng...và nhiều khi phải gả con gái cho nhà có đất, có rừng. Nếu người chưa có con cái thì vỗ bụng mẹ (t’áp luônh) hứa sau này sẽ cho con cái của mình cho người chủ đất, chủ rừng (kể cả con trai). Từ đó ta thấy rừng luôn có chủ, được truyền từ đời này sang đời khác, được quản lý và bảo vệ cẩn thận.
Còn người trong làng, muốn có đất để ở trước hết phải xin phát khu rừng; muốn có cây để làm nhà phải xin chặt từ rừng; muốn có nước để uống phải nhờ những khu rừng đầu nguồn. Nếu trong làng có ai muốn chặt cây làm nhà hay làm bất cứ việc gì cũng phải cúng, cúng để xin hỏi ma có đồng ý cho chặt cây này hay không. Thủ tục cúng rất đơn giản, già làng (hay người lớn tuổi có uy tín trong gia đình) dùng quả trứng gà chọi vào gốc cây đó, nếu trứng gà bể thì được phép chặt và ngược lại trường hợp trứng gà không bể thì đồng nghĩa với việc ma không đồng ý cho chặt cây đấy. Xong, giết gà lấy máu bôi vào gốc cây đó và vẩy một ít nước sạch vào thân cây. Ý nghĩa của việc làm này nói lên sự trong sáng của người muốn chặt cây, họ chỉ muốn có cây đó để làm nhà chứ không có ý phá hoại hay đánh động thần linh, thế rồi họ đọc thần chú cầu mong các đấng thần linh phù hộ mình làm việc này thành công.

Trong quá trình khai thác phải xem thời gian nào thích hợp cho việc chặt cây lấy gỗ, lấy gỗ nhưng không bị mọt đục. Thường là vào mùa thu hay mùa đông, khi tiết trời khô, các loài cây có nhịp độ phát triển chậm, thân ít chứa nước, có độ dẻo cao...Đặc biệt người Cơ-tu rất ít chặt cây vào mùa xuân, hạ vì đây là mùa sinh trưởng của cây, thân cây có nhiều nước dễ có mối mọt, khi hạ sẽ ảnh hưởng đến cây con.

Là tộc người gắn bó lâu đời với rừng núi, hái lượm cũng đóng vai trò khá lớn trong cuộc sống hàng ngày của người Cơ-tu. Như sự phân công của tự nhiên, trong khi nam giới đảm nhiệm việc săn bắn thì hái lượm chính là ưu thế hàng đầu của phụ nữ Cơ-tu. Các sản phẩm hái lượm của họ thường là các loại măng, rau, củ, quả…Theo thống kê sơ bộ sản phẩm hái lượm của người Cơ-tu trên địa bàn huyện thì có tới hơn 15 loại măng, gần 20 loại rau, 9 loại củ, 28 loại quả và gần 20 loại nấm khác nhau:

* Măng (abăng): măng tre (abăng cơr-đêê), măng giang (abăng axir), măng nứa (abăng cơ-đong), măng vầu (abăng ra-zol), măng lồ ô (abăng ahum), măng giang (abăng chi-tang)…

* Rau (r’véh): rau thuần phục (ađợc), rau dền (arum), rau má (c’bá), lá lốt (bha’đang), rau dớn (tu’gọc), rau cần (h’răng), rau tàu bay (lan lúh), tiêu rừng (amót)…

* Củ (k’lung): củ nâu (alooh), củ mài (achương), sắn dây (práh ưđang)…

* Quả (p’lêê): mít dại (ta-đúch), quả vả (ta-rông), trám đen (boong), trám trắng (ca-póh), sấu (hy-zim), quả mâm xôi (chi-pro), quả gắm (cơ-lót), quả ươi (đhi-muônh), quả mây (bhơ-rướt)…

* Nấm (tri): nấm mối (tri mool), nấm rơm (tri ca), nấm mèo (tri târ), linh chi (tri cợng)…

Phụ nữ Cơ-tu có nhiều kinh nghiệm về thời vụ, đặc tính sinh trưởng của các loại cây để biết thời điểm thu hái thích hợp tránh mùa sinh trưởng của cây. Ví dụ như các hoạt động hái lượm của người Cơ-tu thường diễn ra ở các tháng 7, 10 và 11 (mùa thu, đông cây cối chậm sinh trưởng, khai thác được). Hay thu hái ngọn lá thì không hái quá mức, hái trụi để cây còn lá; với cây lấy củ thì khi lấy củ xong phải trồng lại thân; với cây lấy rễ không được lấy hết bộ rễ để cây còn phát triển…

Bên cạnh những loại rau kể trên người Cơ-tu còn lấy nước từ những thân cây tự nhiên để làm rượu như cây tà vạt, cây tr’đin và đọt mây adương. Thông thường muốn lấy rượu từ những loại cây này phải nhờ tới những người có kinh nghiệm, trước hết phải xác định các cây này đã tới thời điểm thu hoạch hay chưa sau đó bắt đầu làm giàn rồi mới tiến hành đục thân, đục buồng lấy rượu. Cách đục cũng không phải dễ, phải dục làm sao mà cây cho ra nước và không bị chết. Khi uống thì phải kết hợp với mật ong để rượu ngon hơn hoặc nếu muốn để lâu thì phải cho vỏ cây chuồn (zuôn) vào. Đây là loại rượu đặc sản có rất nhiều ở vùng miền núi này mà với ai đã thử thì không bao giờ quên.

++++++++

(còn tiếp)

Nhà mồ Cơtu: Truyền thống và hiện đại

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Tue, 23 Sep 2014 10:36:00 +0000

Cồng chiêng trong nghi lễ đâm trâu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Tue, 09 Sep 2014 11:29:00 +0000

*Title chuẩn: Cồng chiêng trong nghi lễ đâm trâu của dân tộc Katu ở Việt Nam

Lễ đâm trâu khánh thành Gươl thôn Aliêng, xã ATing, Đông Giang (Ảnh: TC)

Rượu của người Cơtu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 31 Aug 2014 02:36:00 +0000

Lấy rượu Tà Vạc - Nguồn: Internet

RƯỢU TRONG ĐỜI SỐNG NGƯỜI KATU

Trần Đức Sáng

1. Dẫn luận

1. Rượu trong văn hoá nhân loại hình như đã trở thành mẫu số chung gắn liền với nhiều hoạt động. Từ những cộng đồng nguyên thuỷ sơ khai cho đến những hội đã thấm đẫm tư duy triết học, họ đều gặp nhau ở quan niệm “Vô tửu bất thành lễ”, đó là chưa nói đến vai trò của rượu trong các của đời sống.

2. Do đặc điểm sinh thái tự nhiên, cương vực cư trú cùng những hiểu biết về các loại nguyên liệu có sẵn hay các sản phẩm từ nông nghiệp, cho nên ở mỗi tộc người đã tích lũy cho mình một kỹ thuật chế biến và sử dụng rượu khá riêng biệt, đây chính là một trong những đặc trưng văn hoá tộc người thông qua hình thức ẩm thực. Các tộc người ở Tây Nguyên cho rằng: “Nhím là con vật diệu hiền bởi nó vô tính, nó có nhiều tính năng, dạ dày của nó có tính chất kỳ lạ khiến cho rượu trở nên tuyệt hảo. Cho đến tận ngày nay, mỗi khi bắt được con nhím, họ lấy cái dạ dày nó đem giả với bột gạo làm chất lên men” (Dam Bo, 2003: 144).

3. Loại nước uống đặc biệt hiện diện trong đời sống văn hoá tộc người mang đa chức năng, từ trực tiếp làm giảm những cơn khát vô hình, chuyền tải những ý nguyện của mình đến các thế lực siêu nhiên, đến gián tiếp giải bày những tâm sự cá nhân, cộng đồng trong những tình huống tế nhị, hay quanh co trước một sự việc cụ thể, giúp họ giảm bớt căng thẳng do các hiện tượng thiên tai hay những vấn đề xã hội thường xẩy ra trong cuộc sống, kết nối, mang lại tinh thần đoàn kết tộc người. Sự bất phân ly trong nhiều nghĩa đối với thức uống này trong đời sống tộc người, đã hình thành nên những truyền thuyết gắn với nó một cách đa dạng trong kho tàng văn học truyền miệng của họ.

4. Qua những chuyến điền dã ở tộc người Katu, chúng tôi thấy rằng rượu có vai trò rất quan trọng trong đời sống văn hoá, nhân tố góp phần tạo nên những sắc thái riêng trong lĩnh vực ẩm thực, giao tiếp, hội hè, tôn giáo, tín ngưỡng… Sự phong phú về rượu làm cho chúng ta hiểu thêm về kho tàng tri thức bản địa, và sự đa dạng về nguyên liệu trong địa bàn cư trú người Katu, đã tạo nên một “văn hoá rượu” riêng của người Katu.

Từ những tài liệu đã đọc, sau những cuộc quan sát tham dự và phỏng vấn hồi cố các “chuyên gia về rượu”, chúng tôi thử đưa ra một số hiểu biết về các loại rượu, cách chế biến và vai trò của nó trong cuộc sống người Katu, nhân tố đã tạo nên sự phong phú và đa dạng trong cuộc sống văn hóa ẩm thực của tộc người này.

2. Rượu trong đời sống người Katu.

2.1. Rượu - đời sống thường nhật: nguyên liệu và kỹ thuật chế biến

Thoạt tiên, nếu lần đầu tiếp xúc với cộng đồng người thiểu số, rất nhiều ý kiến đánh giá chen lẫn chút than phiền về tập tục uống rượu một cách quá độ của họ. Nhưng nếu chịu khó tìm hiểu thật kỹ, chúng ta sẽ dần nhìn thấy sự “huyên áo” của họ về rượu: một thứ thức uống nhiều tác dụng trong đời sống thường nhật và cũng là thức uống của thần linh.

Khó có thể lý giải tập tục uống rượu của con người bắt nguồn từ lúc nào[1][1], nhưng nếu nhìn từ căn nguyên, có lẽ, chúng có mối liên hệ mật thiết, biện chứng, mang tính nhân quả với đời sống kinh tế đao canh hỏa chủng - một sự đầu tư công sức của người lao động không nhiều, chủ yếu phụ thuộc vào tri thức bản địa và một hệ thống phong phú thần linh bủa vây trong đời sống cá nhân lẫn cộng đồng.

Ở khu vực Tây Nguyên, rượu cần: thức uống phổ biến trong nghi lễ được người thiểu số nhắc đến đậm sắc màu truyền thuyết và có sự liên quan mật thiết với những tín niệm tôn giáo sơ khai: đặc biệt một số tộc người pha chế rượu cần bắt nguồn từ những truyền thuyết và mục đích tôn giáo “Con nhím vốn có cái “dạ dày cao nhã”, đã dạy kỹ thuật cao cấp này”: “Làm rượu bằng quả mọng và các thứ giả nát thì chẳng ngon. Làm bằng củ thì sẽ thành thuốc độc. Phải làm rượu cần bằng những viên bột gạo sẽ có được một món rượu ngon… Con nhím đã dạy phải làm bao nhiêu viên bột như vậy cho một ché rượu. Nó bày liều lượng cám; cơm nấu chín và thảo mộc (dùng để làm chất mùi và chất lên men) cần phải trộn với những bánh bột nhỏ; nó dạy cách đặt than hồng ở đáy ghè và một lớp cám trên cùng, trước khi bịt thật kín. Rồi nhím tự rút dạ dày ra, giã nhỏ và trộn với bột, vừa nói “Bao giờ cũng phải làm như thế này: rượu cần chỉ thật ngon khi có dạ dày nhím”(Dam Bo, 2003: 143 - 144).

Tương tự như các dân tộc ở Tây Nguyên, người Katu cũng có cách riêng để tạo ra các loại rượu, từ nguyên liệu chủ yếu là các loại cây rừng như rượu Tà Vạc, A Dương hay từ sản phẩm nông nghiệp như Bhua thăn, Aviết, chứa v.v… Những loại rượu này có sự khác nhau về nồng độ, chất lượng, mục đích sử dụng, nhưng chúng vẫn góp mặt thường xuyên trong cuộc sống thường nhật cũng như các hội lớn của làng.

* Rượu Tà Vạc

Có thể khẳng định, Tà Vạc [2][2] là loại rượu đặc sản của đồng bào Katu, được chế biến từ một loại cây thuộc họ dừa (cọ?, đoác?), mọc nhiều ở những khe suối trong rừng. Để có rượu uống người Katu chỉ việc lấy nước từ những buồng quả của nó [3][3], tuy nhiên hàm lượng “tinh tửu” không nhiều như các loại khác sản phẩm chưng cất, nhưng lại tạo cho người sử dụng những cảm giác êm ái. Vào những thập niên 30 của thế kỷ trước, Le Pichon đã có những khảo tả và nhận xét khá thú vị về loại đặc sản này: “Những người Katu ở đồn Sáu làm rượu thoáng có vị cồn, hương vị lý thú mà họ rất thích lấy từ một cây cọ cao đến 5m - 6m, đọt mang những buồng trái dài với những bẹ lá rủ xuống thành một cụm dày đặc. Họ chăm sóc cây này rất cẩn thận, và những con đường mòn tương đối tốt là những con đường dẫn đến chỗ trồng cây “bavak”. Cây cọ này rất đặc biệt ở thung lũng A - Pút. Tôi không nghĩ rằng các bộ tộc Mọi khác ở dãy Trường Sơn đều biết đến cây này. Đó là cây “Đoác” đối với người An Nam ở Thừa Thiên Huế và Quảng Trị, (Arenga sacchariferasp)” (Le Pichon, 1938: 363).

Cho đến tận ngày nay, kỹ thuật khai thác và cách làm rượu Tà Vạc của người Katu vẫn không có gì khác, công việc này thường là do nam giới thực hiện và diễn ra theo mùa. Hàng năm, khi tiếng chim patoong (con chim tu hú) thúc dục người Katu lên rừng trỉa hạt, mặc dù công việc ngày mùa vất vả nhưng họ không bao giờ quên tìm những cây Tà Vạc có nhiều nước và ngon, nhờ vào cách nhận biết về độ tuổi cũng như môi trường sống của cây mà người Katu dễ dàng nhận ra [4][4]. Theo luật tục Katu, nếu cá nhân hay dòng họ nào phát hiện ra nơi có cây Tà Vạc sinh sống, họ thường đánh dấu quyền sở hữu của mình để báo hiệu cho những người đến sau không được khai thác [5][5].

Tuy nhiên, để có được chén Tà Vạc ngon đãi khách, không phải ai cũng có thể làm được. Việc khai thác nước Tà Vạc thường có những quy trình nhất định với nhiều công đoạn để có được mẻ rượu “ngọt”[6][6]. Kinh nghiệm của người đi tìm Tà Vạc chuyên nghiệp cho thấy, độ tuổi của cây và số lần khai thác sẽ cho số lượng nước nhiều hay ít; nếu tìm được cây tốt, một ngày đêm có thể cho gần 20 lít nước.

Trong nguyên liệu chế biến, dược liệu lên men duy nhất là chuônl (vỏ cây chuồn), có tác dụng tạo màu trắng đục, đem lại vị ngọt thanh và hơi chát cho rượu. Hơn nữa, tác dụng của vỏ cây chuồn sẽ hạn chế về các bệnh tiêu hóa cho người sử dụng, đây chính là những kinh nghiệm quý báu giúp người Katu chống lại căn bệnh nguy hiểm này.

* Bhua thăn (rượu sắn)

Bên cạnh loại rượu Tà Vạc, người Katu có một loại rượu không kém phần quan trọng cuộc sống thường nhật, lễ hội… được làm từ những sản phẩm nông nghiệp[7][7] mà người gọi là Bhua thăn[8][8]. Nếu việc làm rượu Tà Vạc chủ yếu do người đàn ông, thì rượu được làm từ cây sắn lại do người phụ nữ đảm nhiệm. Công việc này diễn ra quanh năm, và bận rộn nhất là vào những lúc nông nhàn, kết thúc một vụ mùa bội thu, chuẩn bị thực phẩm cho mùa lễ hội, đâm trâu mừng lúa mới, hoặc trong làng có những sự kiện trọng đại như đám cưới, lễ kết nghĩa, têng ping…

Nguyên liệu chính để làm Bhua thăn là củ sắn, với kỹ thuật chế biến tương đối đơn giản: người ta lấy sắn củ bóc sạch vỏ, luộc chín, để nguội, lấy vỏ trấu trộn với men (piêng) rắc đều lên; rồi đổ vào các loại đồ đựng đan bằng tre được lót lá chuối cẩn thận; ủ kín từ 3 đến 5 ngày, khi sắn lên men, có mùi thơm dịu, ngọt, người ta đổ vào các loại ché (xđúc)[9][9] và đậy kín miệng ché. Sau khoảng thời gian 5 - 7 ngày có thể lấy ra uống[10][10], nhưng để càng lâu thì tinh tửu càng cao uống rất ngon.

Cách tạo men rượu (piêng) của người Katu có một vài nguyên liệu giống người người Gia Rai[11][11], men được làm từ nhiều loại cây khác nhau như củ riềng (pari), rễ cây ớt (ria pơrớ), rễ cây abá atốc, rễ cây chơ rơ đhâng ađhi, rễ cây chè hăng v.v… giã nát, trộn lẫn bột gạo rồi dùng tay tạo thành từng viên nhỏ phơi khô. Thông thường, người Katu chế men vào những ngày trời nắng, rảnh việc nương rẫy. Công việc này không phải một phụ nữ Katu nào cũng có thể làm được một cách hoàn hảo, vì lẽ đó, trong xã hội truyền thống, ché rượu ngon nhất bao giờ cũng được dâng lên abhôyang trong những ngày lễ, và những gia đình làm được loại men rượu ngon luôn được người trong làng kính trọng[12][12].

* AViết (rượu mía) - là loại rượu khá đặc biệt mà chúng ta chỉ bắt gặp khi điền dã trên địa Katu[13][13], được làm từ thân cây mía. Cách làm A Viết cũng tương đối đơn giản: người ta cạo sạch phần vỏ, rồi thái nhỏ thân mía sau, trộn đều với một ít vỏ cây chuồn, đem bỏ vào ché (xđúc) đổ một lượng nước tuỳ theo ý muốn của người sử dụng; sau 3 ngày có thể lấy ra sử dụng, loại này có hương vị hơi ngọt.

Có một điều khá thú vị về loại rượu này liên quan đến sự ra đời nguồn gốc tên họ của Kabhuh A Viết: Ngày xưa, có một gia đình nọ mở hội ăn mừng. Sau khi đã uống quá nhiều rượu A Viết, họ đã dẫn đến cãi cọ, rồi chém giết lẫn nhau. Để ghi nhớ về sự việc đau lòng này, con cháu họ về sau được dân làng gọi là A Viết (Lê Anh Tuấn, 2007).

* A Dương - là loại rượu được làm từ nước cây mây rừng[14][14]. So với Tà Vạc, việc khai thác loại này vất vả hơn nhiều vì gai, và chúng thường mọc ở ven suối, kết với lại với nhau thành những bụi rậm. Trong cách chọn lựa, người Katu chỉ lấy những cây mây to khoẻ, cắt phần ngọn của chúng rồi đặt ống tre vào đó để nước từ vết cắt chảy ra, trước khi uống người ta bỏ vào một ít vỏ cây chuồn.

* Chứa (rượu dứa)

Người Tây Nguyên cho rằng, rượu làm bằng quả mọng và các thứ giả nát thì chẳng ngon, nhưng đối với người Katu thì rượu làm từ quả dứa lại có mùi vị đặc biệt. Điều này đã góp thêm vào sự phong phú và đặc biệt của laọi thức uống có men của người Katu: rượu chứa[15][15]. Người Katu dùng những quả dứa đã chín, bỏ vào một vật dụng đan bằng tre, ép lấy nước, rồi đổ vào xđúc ủ kín cùng với men và vỏ cây chuồn; khi nước lên men cho mùi thơm mới dưa ra sử dụng.

2.2. Rượu trong đời sống văn hoá

Hầu như các tộc người cư trú trên dải Trường Sơn - Tây Nguyên đều có thói quen uống rượu, người Katu cũng không phải là cá biệt. Với họ, có rượu mọi vấn đề sẽ trở nên dễ dàng, kể cả cuộc sống thường ngày cũng như vấn đề tâm linh và ngược lại. Rượu giống như một cơ may, luôn mang lại sự vui vẻ hạnh phúc cho bản làng. Vì vậy, những cuộc rượu mà họ tổ chức đều bắt nguồn từ một nguyên do hay công việc nào đó, bất kỳ lớn hay nhỏ.

Nếu như sự mở đầu một chu trình nông nghiệp Katu sẽ bằng những lễ nhỏ xin đất (Xo Catiếc), thì kết thúc của vụ mùa sẽ là một lễ lớn đó là lễ cơm mới. Tất cả các nghi lễ trong một chu trình này đều phải có rượu, nhưng số lượng mà người ta phải tiêu tốn nhất trong các nghi lễ này chính là lễ cơm mới, đây được hiểu như một sự đáp ơn của con người đối với thần linh đã ban cho họ một vụ mùa bội thu[16][16].

Trong nghi lễ vòng đời của một con người, rượu luôn có mặt ghi dấu cuộc đời, từ việc giúp một sinh linh bé bỏng đến với cộng đồng trong sự hân hoan, đến lễ đặt tên, cưa răng (gọt canêng), cúng mất hồn (Pachô rivai), cưới hỏi (pooi)[17][17]…; và cả khi kết thúc một kiếp người thì rượu vẫn là bạn đồng hành để tiễn biệt họ về với thế giới tổ tiên trong nghi lễ cuối cùng lễ bỏ mả (têng ping )[18][18].

Có thể, những tàn dư của thời nguyên thuỷ in đậm trong tâm thức của người Katu, cho đến hôm nay, một số sản phẩm có được trong việc khai thác, đánh bắt dù ít hay nhiều người ta đều đem chia cho cộng đồng, và khi một gia đình tổ chức uống rượu tại nhà làng hay bất cứ một địa điểm nào đó… điều này có nghĩa rằng hôm đó họ đã kiếm được một món thịt thú rừng, hay khai thác được rượu Tà Vạc…có lẽ đây là một trong những nét đặc trưng nhất trong văn hoá ẩm thực Katu.

Sự gắn bó của rượu trong đời sống văn hoá của người Katu đã từng được một học giả người Pháp ghi lại: “Vả chăng những cuộc chè chén là đặc điểm chính trong một lễ hội Katu. Một người Katu sẽ nói “Hôm qua tôi say rượu”, để giải thích rằng hôm qua đã có một lễ hội trong làng của anh ta” (Le Pichon, 1938: 363).

Trong xã hội cổ truyền Katu, những mối cừu hận giữa các làng, cá nhân thường xuyên xẩy ra, hình bóng của thần chết luôn rình rập tất cả mọi người, ngay cả trong những chuyện ăn uống. Vì vậy, mỗi khi uống rượu người Katu thường nhúng một ngón tay trỏ vào chén rượu[19][19] của mình, quay mặt ra phía sau, đưa ngón tay đã nhúng rượu lên trước miệng thổi những giọt rượu đó xuống đất (Brau), miệng cầu chúc cho những gì tốt đẹp đến với mọi người… Động tác này sẽ tránh được những ma thuật làm hại của người khác nhắm vào bản thân mình. Hơn nữa, trong quan niệm Katu, những vị thần tốt luôn mang lại cho họ cuộc sống yên bình, cho nên động tác Brau còn mang thêm ý nghĩa: mời các vị thần cùng chung vui với họ[20][20].

Nếu các tộc người ở Tây Nguyên thường dùng cần cắm trực tiếp vào ché để uống rượu hình thành nên “văn hoá rượu cần”, thì điều này hoàn toàn xa lạ với người Katu. Họ lấy rượu trực tiếp từ trong xđúc ra những chiếc cốc tự tạo hay một số chén bát quý để mời khách. Điều này tạo nên nét riêng biệt trong văn hoá rượu của người Katu[21][21]. Hiện nay, do sự giao lưu văn hoá được mở rộng, họ đã sử dụng cần trong một số trường hợp cho thuận lợi và thú vị lòng khách.

3. Thay lời kết.

Trải qua nhiều thế hệ cùng những biến động của lịch sử, rượu luôn là bạn đồng hành đối với mỗi cá nhân và cộng đồng Katu trong cuộc sống. Từ một loại hình văn hoá ẩm thực trong lễ hội, cũng như trong cuộc sống thường ngày, rượu trở thành một thứ kết nối vô hình giữa con người với các thế lực siêu nhiên, giúp họ có niềm tin và thêm sức mạnh để đối diện với sự khắc nghiệt của núi rừng. Bên cạnh đó, rượu chính là sứ giả của giao tiếp, biểu hiện lên tính nhân văn của họ trước những vị khách quý, trong mối quan hệ xui gia, những cuộc kết nghĩa, hoà giải, hay những cuộc viếng thăm của anh em họ hàng ở xa và cả những người lạ mặt đến thăm làng.

Ngày nay, trong sự phát triển chung của đất nước, làng bản Katu thay đổi từng ngày. Cùng với sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng, nương rẫy truyền thống của người Katu bị thu hẹp, chuyển sang trồng một số cây công nghiệp có tiềm năng kinh tế như tràm, cao su v.v… Điều này làm giảm nguồn đất để trồng và khai thác một số cây cho nguyên liệu làm rượu. Bên cạnh đó, sự đa dạng của nền kinh tế hàng hoá vùng đồng bằng, dẫn đến, các mặt hàng công nghiệp đã xâm nhập sâu vào cuộc sống của người dân miền núi, trong đó rượu cồn, rượu nhà máy là một mặt hàng dễ tiêu thụ nhất ở vùng này, bởi sự tiện lợi và đa mùi vị của chúng. Từ những lẽ đó, người dân miền núi nói chung và người Katu nói riêng không còn bận tâm vào công việc làm rượu. Điều này, nhìn trên góc độ văn hoá, thì “văn hoá rượu cồn” dần thay thế văn hoá “rượu thảo mộc”, nghĩa là đang có sự xâm lấn của “văn hoá rượu chai, can” đến “văn hoá rượu ghè, bầu, ống tre”, theo đó, làm mất đi vai trò của những chiếc xđúc cổ quý báu vốn trước đây nó đã chứng kiến những hình ảnh đẹp đẽ trong hội làng, đám cưới hay những cuộc giải hoà, kết nghĩa… của chủ nhân mình.

Lớp trẻ Katu ngày nay không mấy thích thú uống truyền thống, đáng báo động hơn khi, thay vì đi khai thác nước Tà Vạc, Adương mang về chia sẻ cùng mọi người, họ lại khai thác các lâm sản để đổi lấy rượu, bia. Những hình ảnh này đã làm thay đổi một xã hội truyền thống Katu vốn hài hoà và rất nghiêm minh trong vấn đề xử phạt theo luật tục truyền thống[22][22]. Nếu điều quan tâm nhất của cán bộ y tế là rượu cồn rất có hại đối với sức khoẻ con người, thì đối với những người làm công tác bảo tồn văn hoá chính là “gia tài của họ sẽ tan hết thành rượu chỉ trong một đêm” (Dam Bo, 2003: 23).

T.Đ.S

Tài Liệu Tham Khảo

1. Anne De Hautecloque - Howe [Nguyên Ngọc, Phùng Ngọc Châu dịch] (2004), Người Ê Đê một xã hội mẫu quyền, Hà Nội: Nxb. Văn hoá Dân tộc.

2. Bùi Đình (1963), Đường lên xứ Thượng, Tủ sách thanh niên cộng hoà, Bộ công dân vụ xuất bản.

3. Dambo (Jacques Dournes) [Nguyên Ngọc dịch] (2002), Miền đất huyền ảo (Các dân tộc miền núi Nam Đông Dương), Hà Nội: Nxb. Hội Nhà Văn.

4. Đông A Sáng [biên dịch] (2005), Rượu & Văn hoá Trung Hoa, Hà Nội: Nxb. Văn hoá Thông tin.

5. Georges Condominas (2003), Chúng tôi ăn rừng - Thần Gôo, Hà Nội: Nxb. Thế Giới - Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

6. Hoàng Hương Việt (2002), “Rượu Tàvạt”, trong Văn hoá Quảng Nam, số 31, trang 46 - 47.

7. Le Pichon (1938), “Les chasseurs de sang”, trong B.A.V.H, No. 4.

8. Lê Anh Tuấn (2007), ‘‘Tìm hiểu dòng họ Katu qua những câu chuyện về nguồn gốc và tín ngưỡng’’, trong Thông tin Khoa học, Huế: Phân viện nghiên cứu Văn hoá thông tin tại Huế, số tháng 3, trang 80 - 95.

9. Lê Bá Thảo (1977), Thiên nhiên Việt Nam, Hà Nội: Nxb. Khoa học và Kỹ thuật.

10. M.O.Kosven [Lại Cao Nguyên dịch] (2005), Sơ yếu lịch sử văn hoá nguyên thuỷ [tái bản lần thứ nhất], Hà Nội: Nxb. Khoa học xã hội.

11. Nguyễn Hữu Thông (2003), “Men nồng Tà vạt trong hương rừng Cơtu”, trong T/c Văn hoá Quảng Nam, số 38, trang 26, 28.

12. Nguyễn Hữu Thông [Ch.b] (2004), Katu kẻ sống đầu ngọn nước, Huế: Nxb. Thuận Hoá.

13. Nguyễn Hữu Thông [Ch.b] (2005), Văn hoá làng miền núi Trung bộ Việt Nam: Những giá trị truyền thống và những bước chuyển lịch sử, Huế: Nxb. Thuận Hoá.

14. Tạ Đức (2002), Tìm hiểu văn hoá Katu, Huế: Nxb. Thuận Hoá.

15. Tôn Nữ Khánh Trang (2002), “Chuyện ăn uống của người Katu - dẫn liệu từ một ngôi làng”, trong Thông tin Khoa học, Huế: Phân viện nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật tại Huế, số tháng 9.

[1][1] Theo M.O.Kosven thì: Từ lâu người ta đã biết làm đồ kích thích và đồ say, hoặc làm đồ uống hoặc nhấm nháp trong miệng… ở người Pô - li - nê - di - a và một bộ phận của người Anh - điêng dùng rượu mạnh là ka - va chế bằng những cây thuộc loài hồ tiêu, … Người nguyên thuỷ cũng có chè, rượu bia, rượu chua (kvas), rượu sữa ngựa (koumys), mật ong, rượu chà là, tất nhiên có cả rượu nho nữa. (M.O.Kosven, 2005: 161).

[2][2] Truyền thuyết Katu kể rằng: “Ngày xưa ở một triền rẫy nọ có một cây Tà Vạt toả bóng mát, được dân làng dọn sạch cỏ rác, vun gốc, chăm bón như cây trong vườn, dùng làm nơi nghỉ nghơi, trú nắng trong lúc làm rẫy oi bức. Mùa rẫy năm đó, khi cây lúa, cây bắp sắp đến kỳ thu hoạch thì những bầy khỉ kéo đến, chuyển từ các lùm cây xuống phá hoại hoa màu. Để xua đuổi bầy khỉ, bà con đàn phải đốn cây ấy đi. Khi chặt những tàu lá, cọng buồng Tà vạt bị dập họ thấy những giọt nước trong veo chảy ra, có mùi thơm kỳ lạ. hấm thử, nước cọ vị ngọt dễ chịu, bà con lấy nước để uống, cảm thấy mát dịu” (Hoàng Hương Việt, 2002: 46).

[3][3] Rất nhiều tộc người trên dãy Trường Sơn đều dùng nước cây đoác để làm rượu, nhưng cách làm và sử dụng đều khác nhau. Ví dụ: các tộc người ở miền núi Quảng Bình cũng khai thác loại rượu này nhưng không phổ biến, họ gọi là Pà đô cá pác, cách khai thác cũng gần giống với một số tộc người cư trú trên dãy Trường Sơn, nhưng trước đặt ống tre lấy nước, người ta thường cho vào đó một số vật liệu lên men như: cà chăm (tấu), vỏ cây chàng hang, rễ tiêu (ớt), rễ cây cau… sau đó lấy một hòn đá ở lèn cho vào ống để làm cho nước rượu trong…

[4][4] Người ta thường chọn những cây có buồng và quả to, không sâu bệnh.

[5][5] Người Katu có nhiều kiểu làm ám hiệu để biểu hiện quyền sở hữu của mình. Ví dụ: người ta dùng rựa chặt một tàu lá Tà Vạc làm chỉ vào khu vực mình đã chọn, hoặc đánh dấu X vào tất cả các cây mà họ dự định khai thác, hoặc đùng một cành cây rừng cắm xuống một một vị trí nào gần đó, ở phía trên đầu cây người ta đặt một cành nhỏ chỉ về phía cây mình đã chọn…

[6][6] Xem thêm: Hoàng Hương Việt (2002), “Rượu Tàvạt”, trong Văn hoá Quảng Nam, số 31: 46 - 47; Nguyễn Hữu Thông (2003), “Men nồng Tàvạt trong hương rừng Cơtu”, trong Văn hóa Quảng Nam, số 38: 26, 28, Tạ Đức (2002), Tìm hiểu văn hoá Katu, Huế: Nxb. Thuận Hoá.

[7][7] Khác với người Katu, các tộc người thiểu số ở phía Bắc, nguyên liệu làm rượu bao giờ cũng là ngô, nếp, gạo… người ta ít khi dùng sắn làm rượu, người Tây Nguyên cũng vậy, gạo nếp luôn là một trong những nguyên liệu làm rượu ngon nhất.

[8][8] Trong ngôn ngữ Katu từ bhua được hiểu chung là rượu, nhưng hiểu chính xác thì đây là loại rượu được làm từ củ sắn, còn các tên gọi Alắc, xiêu… có nghĩa là rượu trắng của người Kinh chưng cất, hay các thương lái người ở vùng đồng bằng mang lên. Đối với các loại Tàvạt, adương, chứa, Aviết… người ta chỉ gọi tên của chúng mà thôi. Ví dụ: Nếu một người Katu mời ai đó uống Tàvạt, adương, chứa, aviết… nhưng thực chất đó chính là rượu được làm từ các loại cây này.

[9][9] Đồ đựng rượu ở người Katu chủ yếu là các loại ché cổ, phần nhiều có nguồn gốc từ đồng bằng, họ có được các vật dụng này thông qua các con đường trao đổi hàng hoá với các thương lái người Kinh, vì vậy trong quan niệm của truyền thống của người Katu, vật dụng này là tài sản vô giá có thể đổi/sánh ngang với người phụ nữ xinh đẹp.

[10][10] Cũng giống như các loại rượu của người Tây Nguyên, nước rượu đầu tiên bao giờ cũng ngon nhất, khi uống cạn rượu bên trong, người ta lại đổ thêm nước, khi tinh tửu không còn họ mới bỏ đi.

[11][11] Men rượu của người Giarai được làm từ gạo, ớt, riềng củ, cây ram, rễ cây pơ riăngví, nhựa cây mã tiền (phul kran)…giã nát, vắt thành từng viên nhỏ phơi kho hoặc bỏ lên giàn bếp rồi dùng dần.

[12][12] Ở người Tây Nguyên: “Hai người đàn bà đã làm ra ché rượu cần đầu tiên dưới sự chứng giám của Thần nhím, từ đó công việc này luôn là của đàn bà. Khi mở ché rượu cần, chén rượu đầu tiên bao giờ cũng dâng các Thần để tỏ lòng biết ơn họ đã cho người món ăn tuyệt hảo này” (Dam Bo, 2003: 143 - 144).

Khác với người Katu, Jarai, trong quan niệm người Hrê, gia đình nào làm men rượu là mạt nghệ, giã men trong nhà sẽ làm cho gia đình luẩn quẩn, nhà nào sa sút, cô quả, không nơi nương tựa mới chịu làm men để sinh sống (Bùi Đình, 1963: 31).

[13][13] Trong tiếng Katu, cây mía được họ gọi với cái tên rất phổ biến là Atao, nhưng loại này được đem làm rượu thì họ lại gọi là Aviết.

[14][14] Trong các loại mây rừng thì chỉ có loại Adương cho nhiều nước và uống rất ngon, nên người ta gọi chúng theo tên của cây.

[15][15] Trước đây rượu dứa rất quý, bởi lượng nước trong quả rất ít, nếu làm nhiều thì không có đủ nguyên liệu

[16][16] Số lượng rượu trong lễ cơm mới của người Katu sẽ tuỳ thuộc vào sản phẩm của vụ mùa, trước đây, mỗi khi tiến hành nghi lễ các hộ gia đình/các bếp thường đóng góp ít nhất là 1 ché rượu.

[17][17] Luật tục Katu quy định: trong lễ vật hôn nhân mà nhà trai mang sang cho nhà gái không bao giờ có rượu đi kèm. Ngược lại, khi nhà gái nhận lễ cảm ơn dân làng (tắp blo) do nhà trai tổ chức, thì nhà gái sẽ đáp lễ tại nhà trai bằng lễ gùi rượu (Vui bhua).

[18][18] Trong cuộc đời của một con người thì nghi lễ cuối cùng mà người sống dành cho người chết đó là lễ bỏ mả đây được coi là một trong những nghi lễ lớn nhất của người Katu. Một số lể bỏ mả của người Katu ở Thượng Long, Thượng Quảng mà chúng tôi có dịp may để tham dự, trong lễ này họ phải sử dụng gần 500 kg sắn làm rượu, bên cạnh đó các loại rượu do người Kinh chưng cất cũng lên tới 30 - 40 lít… Trong nghi lễ này người Katu dùng rượu, máu của vật hiến sinh cùng một số thức ăn bỏ vào một ống tre, đặt ra ngoài đường để ngăn cản các hồn ma không nơi nương tựa vào khu vực thiêng mà họ đang tổ chức.

Ở vùng Êđê, trong một đám ma bao giờ họ cũng lấy rượu làm nước thiêng, có khi còn trộn với máu của vật hiến sinh, người ta dùng bông hoặc một cành lá nhúng vào rượu cần rồi vẩy lên người chết, quan tài, chủ lễ… (Dam Bo, 2003: 380).

[19][19] Trong xã hội cổ truyền các vật dụng dùng để đựng nước hay uống đối với họ quả là một vấn đề khó khăn, hơn nữa trong quan niệm Katu, lúc uống người ta kiêng làm đổ các thức ăn hay uống xuống sàn nhà, cho nên họ thường dùng những ống lồ ô, hay nứa để làm đồ uống rượu, một ở phần dưới đáy cốc người ta không cắt ngang, để lại một phần và khi đặt chén xuống mặt sàn, phần này có tác dụng giữ ống tre khỏ bị ngã.

[20][20] Trong các chuyến điền dã, chúng tôi có nhiều cơ hội uống rượu với tộc người Tà Ôi, Vân Kiều, Jẻ Triêng … nhưng ở họ, những phép thuật không thấy.

[21][21] Ở người Hrê, các nhà giàu thường làm một cột rượu nằm ngay giữa nhà, chạm trổ rất công phu, khi uống người chủ cầm cần (triêng) mời khách, người ta rất kỵ cắm cần ngược. Để tránh bị đầu độc, người Hrê không bao giờ uống ngay hớp rượu đầu tiên mà phải nhổ ra, dần dần trở thành một tục lệ trong đời sống của họ. Nhưng đối với tộc nguời Kơho, khi uống rượu chủ nhà thường dùng ché cá nhân (dung tích gần 1 lít) lấy rượu từ trong ché ra, uống trước một ngụm nhỏ rồi mời khách uống. Xem thêm: Bùi Đình (1963) Đường lên xứ Thượng, Tủ sách thanh niên cộng hoà, Bộ công dân vụ xuất bản.

Ở người Ê đê, tầm quan trọng của lễ hiến sinh thường được tính bằng rượu, các ché rượu được bài trí giống nhau trong phòng chung, các ché được cột vào những chiếc cọc theo một đường song song. Trước khi uống rượu người ta thường nếm rượu, bằng cách lấy một ít rượu từ các ché vào một chiếc bát đồng. Tiếp theo chủ lễ mời người hưởng phúc đến bên ché rượu và đeo vào cổ tay anh ta một chiếc vòng bằng đồng, rồi đọc một lời khấn ngắn trong khi anh ta uống rượu, tiếp theo là thứ tự của mọi người vào uống (Anne De Hautecloque - Howe, 2004)

[22][22] Trong xã hội cổ truyền Katu, những người say rượu không có lý do sẽ bị phạt nặng, điều này cũng tương tự giống người nguyên thuỷ được M.O.Kosven mô tả “Người nguyên thuỷ không quen uống rượu say be bét, người say rượu luôn bị mọi người chê cười, trong xã hội nguyên thuỷ, đó là điều ngăn cấm có hiệu lực” (M.O.Kosven, 2005: 161).

Nói lý, hát lý trong xã hội Katu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Tue, 19 Aug 2014 10:32:00 +0000

*Title chuẩn: Hình thức Prơ Bhmã và vai trò của A Lý trong xã hội Katu truyền thống

Truyện cổ Cơ Tu ở Thừa Thiên Huế*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Tue, 12 Aug 2014 03:35:00 +0000

*Title chuẩn: Tiếp cận truyện cổ của người Cơtu ở Thừa thiên _ Huế

Trần Nguyễn Khánh Phong , Tạp chí Văn hoá và Du lịch, số 11, tháng 5 năm 2013

Trong kho tàng văn hóa dân gian của người Cơtu, truyện cổ tích được nhắc đến nhiều, và từ trước đến nay cũng đã có nhiều công trình sưu tầm, biên soạn, giới thiệu và nghiên cứu về truyện cổ Cơtu ở Việt Nam nói chung và Thừa Thiên Huế nói riêng. Điều này chứng tỏ được rằng, người Cơtu có một kho tàng phong phú về số lượng văn bản lẫn giá trị nghệ thuật trong từng câu chuyện kể.

FOLKTALES OF THE COTU ETHNIC GROUP IN THUA THIEN HUE

Abstract

In the folklore storage of the Cotu ethnic group, folktales are much mentioned by researchers. Many projects of collecting, selecting, introducing, and studying Cotu folktales over Vietnam in general and in Thua Thien Hue in particular have been carrying out. This fact proves that the Cotu people have a rich storage of folktales that are aesthetically valuable.

***

Ở địa bàn Thừa Thiên Huế, người Cơtu chủ yếu tập trung ở huyện Nam Đông và số ít hơn ở các xã Hương Lâm, Hương Nguyên, Hồng Hạ, Hồng Thượng và thị trấn A Lưới thuộc huyện A Lưới. Cũng giống các dân tộc thiểu số khác trên dãy Trường Sơn, trước 1975, người Cơtu sống với nghề nương rẫy, trồng lúa khô. Ngoài lúa, đồng bào còn xen canh các loại bắp, kê, đậu,... Một số loại cây như dứa, mít, chuối cũng được trồng ở bìa rẫy hoặc gần nhà. Lợn, gà được nuôi theo lối thả rông. Săn bắn, hái lượm và đánh cá là những công việc được bà con làm khi rỗi vụ. Nghề đan lát ở đây khá nổi tiếng: các đồ gia dụng như mâm, rá đựng cơm, giỏ đựng dao rựa, ống đũa, hộp đựng xôi, các loại gùi, các loại nong nia để sàng sẩy gạo,...được làm bằng mây tre rất tinh xảo, và người phụ nữ Cơtu còn biết dệt vải dzèng truyền thống để phát triển kinh tế gia đình.

Làng của người Cơtu có chừng 20 đến 40 nóc nhà, nhà này cách nhà kia độ 5 - 7m, được xếp theo hình tròn, hình bầu dục hay đa giác, với chu vi chừng 1km. Mỗi làng có công trình công cộng như nhà làng (Gươl), máng nước, nghĩa địa và hàng rào làng. Bên cạnh nhà ở, đồng bào còn có nhà kho để chứa lương thực, nhà chòi để bảo vệ nương rẫy. Chúng nằm ở vị trí xa làng độ 200 - 1000m.

Đứng đầu làng có chủ làng (Tacôh bươl, sasai vil), là một già làng có đầy đủ uy tín, am hiểu phong tục, tập quán, có khả năng suy xét để xử đúng trong các vụ kiện tụng, có tài ăn nói để ngoại giao, được dân làng bầu lên. Trong làng có nhiều dòng họ (Cabu), mỗi dòng họ có tập quán kiêng cữ riêng liên quan đến dòng họ mình. Như dòng họ nhận con vật nào làm vật tổ thì không gây hại hay ăn thịt con vật đó: dòng họ Acho (con chó) kiêng ăn thịt chó; dòng họ N’drok (con bò) kiêng ăn thịt bò; dòng họ Avô (con vượn) kiêng ăn thịt vượn;... Trai gái cùng dòng họ cho dù đã qua nhiều đời vẫn không được lấy nhau, trong khi con trai cô được phép lấy con gái cậu.

Người Cơtu trước đây có tục nam nữ đến tuổi trưởng thành đều phải cưa các răng cửa đến sát lợi. Cưa răng xong, xã hội mới công nhận sự trưởng thành, mới có thể tính chuyện hôn nhân, và tham dự các sinh hoạt của cộng đồng với tư cách là một thành viên chính thức.

Người Cơtu có nhiều hình thức hôn nhân: Hôn nhân gọi mở cửa (Pơplóng) thường gặp nhất, khi đôi trai gái đã tìm hiểu nhau về báo cho gia đình mình, nếu nhà gái chấp nhận thì nhà trai tìm người mối (brla), để thoả thuận về đồ sính lễ và các nghi thức liên quan; Hôn nhân xách gùi (Hơdon tileék), khi chàng trai nhà nghèo hay mồ côi không đủ đồ sính lễ, được nhà gái cho ở chung rồi gả con cho; Hôn nhân kí của (Jhơdâp văn), khi người con trai nhà nghèo không đủ đồ sính lễ phải vay mượn của ở nhà giàu hay nhờ họ cưới vợ cho mình, với điều kiện là khi sinh ra con gái phải trao cho họ để họ có thêm lao động và khi lấy chồng thì đòi lại của cải đã bỏ ra; Cướp vợ (Tông kadeail) là hình thức hôn nhân của nhà giàu, con trai nhà giàu tổ chức bắt cóc cô gái mà mình thích làm vợ rồi báo cho nhà gái biết, nếu nhà gái đồng ý, họ sẽ đòi nhà trai nộp sính lễ gấp 3, 4 hôn nhân bình thường.

Trong kho tàng văn hóa dân gian của người Cơtu, truyện cổ tích được nhắc đến nhiều, và từ trước đến nay cũng đã có một số công trình sưu tầm, biên soạn, giới thiệu và nghiên cứu về truyện cổ Cơtu ở Việt Nam nói chung và Thừa Thiên Huế nói riêng. Xin được nêu ra đây một vài công trình tiêu biểu mà chúng tôi có dịp tiếp cận, xếp theo trình tự thời gian:

- Nguyễn Văn Bổn (Chủ biên): Văn nghệ dân gian Quảng Nam - Đà Nẵng. Tập 2. Sở Văn hóa Thông tin Quảng Nam - Đà Nẵng, Đà Nẵng, 1985.

- Nguyễn Tri Hùng: Truyện cổ Cơtu. NXB Đà Nẵng, Đà Nẵng, 1992.

- Nghiêm Đa Văn: Truyện cổ tích Việt Nam. NXB Phụ Nữ, Hà Nội, 2000.

- Nguyễn Hữu Chúc, Ninh Viết Giao, Phùng Sĩ Hòa, Trần Hoàng, Trần Trọng Tân, Mai Văn Tấn: Truyện cổ các dân tộc miền núi Bắc miền Trung. NXB Thuận Hóa, NXB Nghệ An, NXB Thanh Hóa, 2001.

- Trần Nguyễn Khánh Phong: Chàng Phuật Nà (Truyện cổ Tà ôi, Cơtu). NXB Thuận Hóa, Huế, 2006.

- Trần Nguyễn Khánh Phong: Truyện cổ các dân tộc thiểu số A Lưới. Giải Khuyến khích Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, 2011. Bản thảo chưa xuất bản.

- Kê Sửu (Chủ biên), Trần Nguyễn Khánh Phong, Triều Nguyên: Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Thừa Thiên Huế, 2 tập. Bản thảo được Giải Nhì B, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, 2011.

- Trần Nguyễn Khánh Phong: Truyện cổ dân tộc Cơtu. Bản thảo, 2012.

Và ngoài ra, còn có hàng chục truyện cổ khác của người Cơtu được đăng, in rải rác trong các tuyển tập, tạp chí, báo của trung ương và địa phương mà chúng tôi chưa có điều kiện tham khảo. Điều này chứng tỏ được rằng, người Cơtu có một kho tàng phong phú về số lượng văn bản lẫn giá trị nghệ thuật trong từng câu chuyện kể.

So với người Cơtu ở Quảng Nam thì người Cơtu ở Thừa Thiên Huế vẫn có số lượng truyện cổ tích khá nhiều, không trùng lặp, được các nhà sưu tầm, biên soạn và công bố trong thời gian gần đây đã phần nào nói lên được việc phát huy, bảo tồn các giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số ở Thừa Thiên Huế.

Tiếp cận truyện cổ của người Cơtu ở Thừa Thiên Huế chúng tôi thấy nội dung các truyện được chia làm ba loại: Truyện cổ tích thần kì gồm các truyện: Tầm Mò Zòi, Koài Tù Roàih tìm nước cho làng, Tơ Rứt Kalang Batưng, Nàng Kăn Tưi, Nàng Palo và chàng Kăn Tưi, Sut Kăn Mo, Chàng Arăng giết vợ, Tít Mang - Tang Lơ, Partur Tơơm...; truyện cổ tích sinh hoạt: Ông Vỗ Tôn, Chàng Kăn Tưi nhanh trí, Kăn Kayhơâu, Tơ Rứt làm vua, Tơ Rứt tậu trâu, Chàng lười, Kinhiar, Arưi Klúng.... và truyện cổ tích loài vật: Voóq Arien, Thỏ và bà, Sự tích cây đao...

Trong truyện cổ Cơtu nổi lên nhân vật người mồ côi, hay gặp là các chàng mồ côi. Các chàng mồ côi thường nghèo khổ, vì vậy mà khó thuyết phục được bố mẹ của những cô gái khi muốn cưới các nàng. Bù vào đó, người mồ côi thường tốt bụng và có quyết tâm, nỗ lực lớn hơn người khác; chưa nói các chàng thường được thần linh trợ giúp. Đó là chìa khoá thành công của họ. Xin nêu ra đây một vài nhân vật tiêu biểu như Tơ Rứt, Kăn Tưi, Sut Kăn Mo, Tít Mang - Tang Lơ, Partur Tơơm...hoặc các vị thần.

1. Hệ thống truyện cổ thần kỳ đã nhắc đến nhân vật Tầm Mò Zòi trong truyện Tầm Mò Zòi được xem là một vị thần khổng lồ ẩn thân trong một tảng đá lớn. Ông Zòi đã cứu giúp dân làng sống cạnh tảng đá thoát cảnh bị cướp bóc. Ông cũng trừng trị những kẻ ác gây hại đến người khác. Sức tài của ông vượt quá mức của những kẻ trần tục, nên ông chẳng cần phải ra tay với ai, mà chỉ dùng đến “hắt xì hơi” là đã khiến đối phương bị đẩy văng xa: “Tầm Mò Zòi chẳng nói năng gì ông hất chiếc mũi lên trời rồi cúi nhìn trưởng làng ăn cướp, hắt xì hơi một cái, vị trưởng làng ăn cướp bay bổng lên không trung rồi rơi một cái thật mạnh xuống ngay trước sân nhà Gươl của làng mình gãy mất xương sườn”; hay “Tầm Mò Zòi hất chiếc mũi lên trên trời rồi hắt xì hơi một cái, lão chủ đất đã bay tít về một phía làng Krông. Tầm Mò Zòi lại hắt xì hơi thêm một cái nữa thì mọi vật quanh đó bay theo lão, đưa lão về cõi chết”. Có thể nói Tầm Mò Zòi là truyện kể về những người anh hùng đứng ra bảo vệ làng, được làng kính trọng, cúng bái. Truyện này có phần gần với thần thoại, do Tầm Mò Zòi thuộc thế giới các thiên thần phân biệt với nhân thần.

Đối với nhân vật Koài Tù Roáih biết làm ra những công cụ sản xuất bằng đá như cuốc, rìu, biết cách giữ lửa để nấu nướng, biết làm cung tên để tự vệ và bắn thú lấy thịt, biết đan lát các loại dụng cụ như kađư, gùi, cà loòm, cà ria để phơi lúa và cất lúa. Koài Tù Roáih cùng một chàng trai làng Canôn^([1]) đi tìm nước sạch cho làng. Họ gặp thần Rừng, được thần đồng ý cho nước và bảo cho biết một trận lụt lớn sắp đến. Chàng trai mời Koài Tù Roáih cùng về làng Canôn.

Dân làng được tin, lo chuẩn bị đối phó với lụt. Nhờ đó, trận lụt đã không gây thiệt hại đáng kể cho dân làng. Còn nước thì tha hồ. Từ đó, cây cỏ, động vật sinh sôi nảy nở; con người cũng có cái ăn cái mặc. Thấy vậy, Koài Tù Roáih xin ở lại hẳn luôn và được chủ làng đồng ý. Và dưới đây là đoạn kết của Koài Tù Roáih tìm nước cho làng: “Về sau nhờ biết làm ăn, Koài Tù Roáih còn bày cho dân làng làm được nhiều thứ nên chủ đất giàu có trong làng gả con gái cho. Koài Tù Roáih từ đó được vợ đẹp, con ngoan và sống một cuộc sống sung túc”.

Truyện Tơ Rứt Kalang Batưng kể việc Tơ Rứt mồ côi chém Diều hâu cứu được Kalang Batưng đem về nhà, và vượt qua thử thách của ông Pơnhe, bố nàng Kalang Batưng, là “leo qua mười một nấc thang đều gãy, vít gãy cần rượu, bắt được con lợn mà chỉ dùng một tay”, nhưng vẫn không được chấp nhận. Tơ Rứt phải vượt qua thử thách phi lí, đúng hơn là một sự bắt bí khác, là phải làm xong cái nhà dưới vực sâu trong vòng một ngày. Thần Sông đã hiện lên giúp đỡ Tơ Rứt, căn nhà được dựng lên bởi các loài thuỷ giới: cá chình làm cột, cá bơn lợp mái, cá lát xếp tường, ba ba làm bếp,... Ông Pơnhe thấy nhà đẹp và sang thì thích thú lắm, hò hát và nhảy múa ầm ào. Ông sai Kalang Batưng nhóm bếp nướng thịt. Khi lửa bốc lên cao, ba ba bị nóng quá vùng chạy, cá chình, cá lát,...không chịu nổi hơi nóng, phóng quáng quàng. Bọn cá lao vào người ông Pơnhe, khiến ông ta ngã lăn ra chết.

Hàng loạt truyện như Nàng Palo và chàng Kăn Tưi, Nàng Kăn Tưi, Sut Kăn Mo, Partur Tơơm... đều mang yếu tố thần kì, người đội lốt thú, hoặc các bộ phận của con thú như chiếc ngà voi, hoặc con của vị thần nào đó....Ví như; chàng Kăn Tưi mồ côi bị voi thần phá rẫy, đã quyết tâm bắt được voi, khiến voi phải đổi một chiếc ngà để được bình yên. Một cô gái đẹp từ chiếc ngà voi hiện ra và sau đó cùng chàng Kăn Tưi kết làm vợ chồng.

Hoặc truyện kể về một nàng Kăn Tưi mồ côi bị chàng trai là con của Yang Arơbang [2] đến phá rẫy. Nàng bắt được chàng ta và tha cho chàng. Con trai của Yang Arơbang biến thành chàng A Bao nhà nghèo mồ côi để có thể kết hôn với Kăn Tưi. Hai người sống hạnh phúc suốt đời.

Cô gái Sut Kăn Mo xinh đẹp lấy một chàng trai, ban ngày phải trong lốt trăn, làm chồng. Chàng trăn tốt bụng, chẳng may mắc tội, bị phạt trong lốt trăn một thời gian mà thôi. Sut Kăn Mo sống trong rừng sâu với chàng trăn, họ có hai con. Một hôm, mẹ của Sut Kăn Mo tìm đến nhà hai người đưa nàng về làng. Ít năm sau, mẹ mất, Sut Kăn Mo tìm lại chồng con. Bấy giờ, chàng trăn hết nạn trở lại thành người, là chàng Tu Lăn đẹp trai, khoẻ mạnh. Hai người có cuộc sống thật hạnh phúc.

Chàng trai tuấn tú tên Partur Tơơm, yêu nàng Kabíh Katang Tanang Kaheea xinh đẹp. Chàng là con của người trời xuống trần gian sinh sống và phát triển giống nòi, nên không thể đụng đến thân hình chàng (thân chàng đâm không thủng, bắn không vào, chặt không đứt), trừ khi dùng lõi cành thông, vật bảo hộ và là họ tộc của chàng. Điều này được giấu kín vì liên quan đến tính mệnh Partur Tơơm. Nhưng một hôm chàng đã tiết lộ cho Kabíh Katang biết và bị con rệp dưới giường chàng nằm nghe thấy. Con rệp đã báo cho ân nhân của nó là con ma rà, kẻ đang đối địch với chàng. Con ma rà đã dùng lõi cành thông đánh chết Partur Tơơm.

Truyện Tít Mang - Tang Lơ kể về hai anh em Tít Mang và Tang Lơ hết lòng thương yêu nhau. Vì một sơ suất của Tít Mang làm Tang Lơ chết khiến Tít Mang ân hận đến không muốn cưới vợ. Đây là một mẩu truyện thương tâm về tình anh em.

2. Hệ thống truyện cổ tích sinh hoạt thì lại thể hiện những vấn đề trong cuộc sống làng bản, quan hệ họ hàng, cộng đồng, gia tộc....mỗi truyện có một sắc thái riêng nhằm thể hiện những ước muốn, tâm tư tình cảm của con người với nhau. Họ biết lấy thiện để thắng ác, biết ở hiền gặp lành...Truyện Ông Vỗ Tôn kể về người đàn ông cùng tên tốt bụng, được một bà lão tặng cho con gà mái choai. Từ gà ông có lợn, từ lợn có bò, từ bò có trâu, từ trâu có bạc thỏi, bạc nén, mã não…Từ bạc thỏi, bạc nén, mã não, ông có voi…Nhưng quan trọng hơn, ông có được cuộc sống giàu sang hạnh phúc nhờ cần cù công việc chăn nuôi và sống tốt với mọi người. Phải chăng, chăm làm và lương thiện là bài học lớn, bài học vỡ lòng mà việc giáo dục con người không thể không chú ý?

Truyện Chàng Kăn Tưi nhanh trí thì lại kể về một chàng Kăn Tưi mồ côi, sống với bà nội, lớn lên, chàng để ý đến một cô gái giàu có trong làng. Bố cô gái là một người tham lam, độc ác. Để chứng tỏ với mọi người mình là người thông thái và công tâm, ông nhà giàu này ra câu đố cho các trai làng lăm le muốn cưới con gái mình: “Cái đen được gọi là than, cái trắng được gọi là chén, cái dài là mây trời có phải không?”. Không chàng trai nào trả lời đúng, trừ Kăn Tưi (được bà nội bày), ấy là “Cái đen là đêm, cái trắng là mặt trời sáng của ban ngày, cái dài là đường đi ngang dọc, đi đâu cũng có đường để đi”. Ông ta bội ước, không chịu gả con gái cho Kăn Tưi. Nhân việc có con voi chết bị lũ chim moi thịt ăn rỗng ruột, chỉ còn lớp da dày, Kăn Tưi tìm cách bít chỗ hậu môn voi, nơi lũ chim chui vào, rồi đánh bên ngoài khiến lũ chim hốt hoảng bay lên, nâng cả con voi. Kăn Tưi cưỡi voi bay đến nhà lão nhà giàu. Lão ta thích chí bằng lòng gả con gái cho Kăn Tưi, và đổi hết gia tài để lấy con voi bay. Kăn Tưi đồng ý, dặn lúc bay đến suối nước nóng thì tháo cái sọt bít ở dưới đuôi voi ra cho voi xuống uống nước. Lão nhà giàu độc ác cưỡi voi bay, thích chí vô cùng. Đến chỗ suối nước nóng, lão nhà giàu mở cái sọt ở dưới đuôi voi ra như Kăn Tưi dặn. Lũ chim thấy có lối thoát, vội phóng cả ra ngoài. Voi rơi xuống đất, hất lão nhà giàu vào tảng đá to, chết tươi. Kăn Tưi từ đó được hưởng giàu sang và hạnh phúc.

Truyện Kăn Kayhơâu khá độc đáo, kể về người đàn bà có tên là Kăn Kayhơâu; bà ta có tám cô con gái xinh đẹp, khiến các chàng trai khao khát. Nguyên hai làng Anong và Chơrlang có mối thâm thù, nên khi các chàng trai con của ông Koónh Lek và Koónh Ot làng Anong cũng như các chàng trai con của Koónh Tơâm và Koónh Vêr làng Chơrlang đều có ý cưới các cô về làm vợ, họ quyết một trận sống mái để giành vợ. Đây là trận đấu lao, bên nào mạnh hơn, nhanh hơn, đâm trúng đối phương nhiều nhát hơn thì chiến thắng và chiếm được tám cô gái xinh đẹp, bên thua, nếu bị thương không chết thì phải làm thân trâu ngựa phục dịch kẻ chiến thắng suốt đời, suốt kiếp. Nhận ra bản chất phi nhân của cuộc đấu vì các con gái của mình, bà Kăn Kayhơâu đi đến một quyết định. Vào phút cuộc đấu bắt đầu, bà cởi hết váy xống, lao vào giữa sân, hét lớn: “Đừng cãi cọ, đừng chém giết nhau, đâu đâu cũng con cái bà, đâu đâu cũng đều là anh em!”. Tiếng thét của Kăn Kayhơâu đã đánh thức các thần linh, làm lương tri con người thức tỉnh, họ cùng lẳng lặng bỏ về. Không lâu sau, cả hai làng cùng mở lễ rửa tội và thề với các Yang xoá bỏ hết mọi thù hằn bấy lâu của đôi bên.

Cũng là nhân vật Tơ Rứt nhưng khác với nhân vật Tơ Rứt Kalang Batưng ở hệ thống truyện cổ tích thần kỳ, ở truyện Tơ Rứt làm vua kể về chàng mồ côi nghèo Tơ Rứt kết duyên cùng một nàng tiên. Nhà vua thấy nàng tiên xinh đẹp đã bắt về ép làm vợ mình, nàng câm lặng, không cười không nói. Được vợ dặn trước, một hôm, Tơ Rứt gánh theo một gánh củi đến kinh đô, vừa đi vừa rao to: “Ai mua củi cho tôi để tôi còn làm vua!”. Nghe lời rao kì lạ, nàng tiên bỗng cười nói vui vẻ. Vua đòi người bán củi vào cung, để lấy lòng người đẹp, vua cởi bỏ long bào, khoác áo người bán củi và gánh gánh củi rao đúng như Tơ Rứt đã rao. Nàng tiên (đang ở vai hoàng hậu) bảo Tơ Rứt mặc long bào ngồi lên ngai, rồi ra lệnh: “Hãy bắt chém ngay tên ngu ngốc, ngạo mạn kia cho ta!”. Quân lính chém ông vua mê gái đang đóng vai người bán củi phạm thượng. Tơ Rứt và vợ nghiễm nhiên trở thành nhà vua và hoàng hậu. Đọc qua truyện này khiến chúng ta liên tưởng đến truyện “Ai mua hành tôi” của người Kinh, thiết nghĩ cần có một sự nghiên cứu sâu về mối tương đồng của các dân tộc, giữa mối quan hệ giữa miền xuôi với miền ngược.

Truyện Tơ Rứt tậu trâu kể việc Tơ Rứt bị ông chủ đất phạt nhốt trên ngọn cây cao, nhờ chim đại bàng cứu thoát, đưa sang Lào. Ở đây, nhờ mưu mẹo, Tơ Rứt đã kiếm được nhiều trâu đem về làng cày kéo.

Như vậy nhân vật Tơ Rứt cho người đọc hiểu rõ về bản chất của con người hiền lành, đầy mưu trí khôn ngoan và luôn giúp đỡ làng bản trong cơn khốn khó. Dù là nghèo khổ hay khi đã giàu sang thì Tơ Rứt vẫn luôn luôn là người con tài giỏi của cộng đồng và đó là hình ảnh đẹp để giáo dục lối sống cho thế hệ trẻ sau này.

Bên cạnh những nhân vật luôn cứu giúp dân làng, đem đến cho dân làng những tương lai tươi sáng thì truyện cổ Cơtu vẫn còn có những con người đáng phê phán trong cuộc sống đời thường những truyện kể về Chàng Lalơau Jhơơng (Chàng lười), Chàng Kinhiar (Chàng đần), và Arưi Klúng (Chàng ngốc), đây là những con người lười biếng và ngốc nghếch, đần độn, không làm được tích sự gì mà chỉ báo hại gia đình, làm trò cười cho thiên hạ.

3. Hệ thống truyện cổ tích loài vật có mẩu truyện Voóq Ariên kể về sự nhìn nhận của nhiều con vật về con người, qua một con vật thông minh là Voóq Ariên (một loài ốc đá ở khe suối). Có một người bị mắc bẫy, Voóq Ariên cho mời các các con vật đến để nhận diện và giới thiệu với chúng. Lần lượt nhiều con vật trình bày khả năng của mình trong quan hệ với con người: chim, dúi, hổ, báo, cá, rùa, hươu, nai, bò tót, kiến, voi. Cuối cùng, Voóq Ariên nhắc lại với các loài vật rằng: "Tà hừ Tà hà (người) có hàng ngàn cái khôn mà chúng ta chưa biết được, giờ đây họ đang mắc bẫy của Cà Xau (một loài kiến đỏ, thường làm tổ ở cành cây cao), để yên thân, chúng ta nên thả cho họ về". Qua truyện này, người đọc có thể chiêm nghiệm lại mình vì con người có trí khôn siêu việt, người Cơtu đã sớm nhìn nhận về những gì mà tạo hóa đã ban cho con người có khả năng chinh phục tự nhiên và xây dựng xã hội phát triển.

Truyện Thỏ và bà kể về một con thỏ ranh ma. Bà sai thỏ đi nhổ cỏ lúa, nó nhổ sạch lúa. Nó lấy tất cả nồi niêu chén bát trùm lại rồi bám ở dưới gầm giường rên rỉ để bà tưởng nó mà đánh, khiến chúng tan hoang. Nó lừa để bà đốt chết hai đứa cháu của mình. Thỏ bỏ người bà, đi vào rừng, hắn lừa rắn hổ, lừa cả hổ, khiến hổ phải chết.

Truyện Sự tích cây đao nhằm giải thích vì sao cây này “quả lại nằm trong thân” (muốn ăn, người ta phải bổ thân cây đao ra, khoét lấy lõi đem băm vụn, giã nhuyễn rồi lọc lấy bột và nấu như nấu cơm). Truyện này lại nhắn nhủ con người phải thường xuyên lao động, tự kiếm cái ăn chứ phụ thuộc vào người khác sẽ cho kết quả tồi tệ.

Qua quá trình tìm hiểu nội dung và ý nghĩa của truyện cổ Cơtu ở Thừa Thiên Huế, chúng tôi thấy có mối quan hệ khăng khít giữa truyện cổ tích người Tà ôi với truyện cổ tích người Cơtu. Mối quan hệ này được nhận ra qua một số mẩu truyện có cốt truyện tương tự nhau, và việc cùng sử dụng một số mô típ như nhau. Đó là các mô típ “người lấy vật”, “người đàn ông có vợ bị một thứ quỷ cái quyến rũ, đặt điều, khiến đuổi hay giết vợ”, “cô gái đẹp ẩn trong cái vỏ của một con vật”, “gà ăn dòi bọ từ cơ thể người chết, để người chết có thể sống lại”,... Điều này được thể hiện dưới đây:

- Mô típ “người lấy vật”: trong Sut Kăn Mo (vật là trăn).

- Mô típ “người đàn ông có vợ bị một thứ quỷ cái quyến rũ, đặt điều, khiến đuổi hay giết vợ”: trong Chàng Arăng giết vợ (con quỷ cái là Katrâu).

- Mô típ “cô gái đẹp ẩn trong cái vỏ của một con vật hay bộ phận của con vật”: trong Nàng Palo và chàng Kăn Tưi (bộ phận của con vật là ngà voi).

- Mô típ “gà ăn dòi bọ từ cơ thể người chết, để người chết có thể sống lại”: trong Chàng Arăng giết vợ.

Bên cạnh đó, cũng có thể tìm thấy một vài mẩu truyện của dân tộc Cơtu có nét gần gũi với truyện cổ tích người Kinh. Chẳng hạn, Tơ Rứt làm vua của người Cơtu tương tự truyện Ai mua hành tôi của người Kinh; truyện Chàng Kinhiar và Arưi Klúng, của người Cơtu, tương tự nhóm truyện về anh chồng khờ và cô vợ khôn ngoan của người Kinh,…Có điều, mức độ quan hệ, giao lưu giữa cổ tích của người Cơtu với cổ tích người Kinh không mật thiết bằng giữa cổ tích của người Tà ôi và Cơtu với nhau vì do sự cận cư, mối tương đồng văn hoá giữa các dân tộc.

Kể chuyện cổ là sinh hoạt phổ biến của những ngày mưa, những đêm dài, các thế hệ quây quần bên nhau, ngồi nghe các già làng kể lại những mẩu truyện dũng cảm, bất khuất trong việc dựng làng giữ bản, truyện về những con người hiền lành được thần thánh phù hộ để chống lại kẻ ác, truyện về những chàng hay nàng mồ côi nghèo khổ nhưng khôn khéo, thông minh,… Những mẩu truyện như thế được nhiều thế hệ con người thuộc nằm lòng. Chúng tác dụng sâu sắc trong việc giáo dục về cội nguồn, về sự hướng thiện, về sự kiên cường và lòng nhẫn nại. Hy vọng rằng, với số lượng truyện cổ tích mà chúng tôi điểm qua ở trên sẽ một phần nào giúp người đọc thấy được những điều bổ ích chính từ truyện cổ Cơtu đem lại.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Văn Bổn (Chủ biên) (1985), Văn nghệ dân gian Quảng Nam - Đà Nẵng, Tập 2. Sở Văn hóa Thông tin Quảng Nam - Đà Nẵng.

2. Nguyễn Tri Hùng (1992), Truyện cổ Cơtu, NXB Đà Nẵng.

3. Nghiêm Đa Văn (2000), Truyện cổ tích Việt Nam, NXB Phụ Nữ.

4. Nguyễn Hữu Chúc, Ninh Viết Giao, Phùng Sĩ Hòa, Trần Hoàng, Trần Trọng Tân, Mai Văn Tấn (2001), Truyện cổ các dân tộc miền núi Bắc miền Trung, NXB Thuận Hóa, NXB Nghệ An, NXB Thanh Hóa.

5. Trần Nguyễn Khánh Phong (2006), Chàng Phuật Nà (Truyện cổ Tà ôi, Cơtu), NXB Thuận Hóa.

6. Trần Nguyễn Khánh Phong (2011), Truyện cổ các dân tộc thiểu số A Lưới, Giải Khuyến khích Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Bản thảo chưa xuất bản.

7. Kê Sửu (Chủ biên) (2011), Trần Nguyễn Khánh Phong, Triều Nguyên: Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Thừa Thiên Huế, 2 tập, Bản thảo được Giải Nhì B, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam.

8. Trần Nguyễn Khánh Phong (2012), Truyện cổ dân tộc Cơtu, Bản thảo.

9. Nguyễn Quốc Lộc (Chủ biên) (1986), Các dân tộc ít người ở Bình Trị Thiên, NXB Thuận Hóa.

[1] Ở xã Hương Lâm huyện A Lưới ngày nay có tên làng Canôn 1 và Canôn 2

[2] Yang Arơbang: Thần Trời

Sự biến đổi văn hoá của cộng đồng người Cơ Tu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 10 Aug 2014 01:36:00 +0000

* Title chuẩn: Sự biến đổi văn hoá của cộng đồng người C'tu ở huyện Hoà Vang,

thành phố Đà Nẵng hiện nay.

Luật tục Cơtu trong việc điều hoà các mối quan hệ gia đình*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 03 Aug 2014 12:10:00 +0000

* Lê Anh Tuấn
** Thông tin khoa học số 9/2002
++++++++++++++++++++++++

Tục cưa răng - Từ quan niệm đến lễ thức

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Fri, 01 Aug 2014 14:00:00 +0000

Tục cưa răng: Từ quan niệm đến lễ thức

Trần Đức Sáng

1. Dẫn luận

1.1. Mỗi tộc người trên thế giới đều gắn liền với nhân sinh/thẩm mỹ quan cụ thể, hay đơn giản hơn là kiểu thức làm đẹp cho cá nhân và cộng đồng theo cách của mình.

Những kiểu thức này được nâng lên thành nguyên tắc bất di bất dịch, một khi cá nhân vẫn đã và đang là thành viên của cộng đồng. Chúng ta có thể bắt gặp rất nhiều hình ảnh, đa dạng phong phú trong biểu hiện làm đẹp của con người như chiếc vòng chiếc vòng quấn quanh cổ cho ngày một dài ra, dái tai căng rộng thành những lỗ tròn đeo đồ trang sức, khuôn mặt vẽ vằn vện theo những motif hoa văn, chiếc dùi nhọn bằng ngà xuyên qua mũi v.v... Và gần gũi, ấn tượng nhất có lễ là “những chiếc răng mài mòn đến tận lợi” của các tộc người cư trú ở khắp dải đất miền trung Việt Nam.

1.2. Tục lệ cưa răng đã trở thành nét văn hoá đặc trưng, góp phần định danh nhiều tộc người thiểu số ở Việt Nam. Từ những tư liệu đầu thế kỷ, chúng ta thấy rằng cụm từ “mọi cà răng, căng tai”, tuy rằng mang tính chất miệt thị, nhưng lại thường dùng để chỉ cộng đồng Katu, Bana, Tà Ôi, Xơ đăng...; hay “mọi Cà lơ” để chỉ người Vân Kiều với phong tục kết nghĩa, đậm tính nhân văn của họ. Cà răng tuy là điểm chung của nhiều cộng đồng thiểu số, nhưng từ quan điểm thẩm mỹ, tín ngưỡng cộng đồng khiến mỗi tộc người có những biểu hiện, cách thức và tín niêm khác nhau.

1.3. Bằng những phỏng vấn hồi cố, cùng một số tư liệu liên quan, chúng tôi thử tìm hiểu tục lệ cưa răng của người Katu trong xã hội cổ truyền. Qua đó, có thể làm sáng tỏ quan niệm thẩm mỹ/nhân sinh quan, cũng như luật tục v.v... của cộng đồng tộc người; đồng thời cũng là ý thức của cá nhân đối với gia đình, dòng họ, và cả cộng đồng của người Katu.

2. Tục lệ cưa răng

2.1. Những giả thiết liên quan đến nguồn gốc

Với nhiều cộng đồng tộc người, có thể, tục cưa răng ban đầu là một dạng tín ngưỡng liên quan đến nông nghiệp, mang tính chất cầu mùa v.v... Bởi, người thiểu số thường dùng trâu làm vật hiến sinh dâng tặng thần linh (Yang). Từ đó, việc cưa răng để giống răng trâu hình thành như một dạng thức tôn thờ linh vật. Từ thời xa xưa, trâu được xem là vật thiêng, được người Ba Na tôn thờ làm vật tổ (Nguyễn Quang Lê, 2004: 28). Trong quan niệm của tộc người này, những đối tượng không cưa răng, sau khi chết linh hồn không thể về với thế giới tổ tiên. Một số tộc người khu vực Trung Á cho rằng bộ răng phải lấp lánh vàng mới là bộ răng đẹp và quyền quý, chính vì thế, nam nữ thanh niên trong cộng đồng đều ghè bớt răng để nạm vàng. Trai, gái người Ngật Lão (ở Tứ Xuyên, Trung Quốc) đến tuổi trưởng thành đều phải nhổ 2 răng ở hai bên của hàm trên để làm đẹp (Trịnh Sinh, Nguyễn Văn Huyên, 2001: 18). Hay người Naga ở Mianmar có tục lệ vừa cà răng và nhuộm răng. Hình thức này cũng rất phổ biến ở tộc người Samrê (Campuchia). Ở người Kh’mer, lễ cà răng chính là một trong những nghi thức cổ xưa từng tồn tại (Ngô Văn Doanh, Vũ Quang Thiện, 1996:136). Hoặc như người Kinh cũng có tục lệ nhuộm răng đen, để khi cười không để lộ rõ hàm răng “trắng nhỡn như răng chó”, và quan niệm: “cái răng, cái tóc là góc con người”.

2.2. Và những biểu hiện ở tộc người Katu

Ðối với người Katu, tục lệ cưa răng có từ lâu đời, đó là hình thức bắt buộc đối với mỗi một thành viên trong làng (vêêl). Cưa răng, ngoài chức năng làm đẹp, còn là nghi lễ đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp từ tuổi thiếu niên sang tuổi trưởng thành: lễ thành đinh. Sau nghi lễ này, cá nhân thực sự trở thành thành viên chính thức, cùng chia sẻ những quyền lợi cũng như nghĩa vụ đối với gia đình, dòng họ, bản làng, và tất nhiên, sẽ được cộng đồng kính trọng khi về già. Luật tục Katu quy định: điều kiện tiên quyết để trở thành thành viên, được cộng đồng thừa nhận, được quyền thiết lập quan hệ hôn nhân v.v... là cá nhân đó phải trải qua nghi lễ cà răng. Những chiếc răng mài mòn đến tận lợi là dấu hiệu rất quan trọng trong cuộc đời mỗi cá nhân về mặt tuổi tác cũng như tư chất, nếu không trải qua nghi thức này, dù tuổi lớn đến bao nhiêu đi chăng nữa, thì vẫn bị xem là người chưa trưởng thành - nghĩa là chưa đủ điều kiện để xây dựng gia đình, và quan trọng nhất, họ chưa đủ tư cách để tham gia vào các hoạt động lớn của vêêl - chưa phải là thành viên của cộng đồng. Với một ý nghĩa rất quan trọng, tục cà răng không những liên quan đến quan niệm thẩm mỹ của người Katu, còn là sự kiện đánh dấu việc xác lập vai trò và quyền lợi của cá nhân trong xã hội. Mặt khác, đây cũng là hình thức thử thách lòng dũng cảm, sức chịu đựng của cá nhân như một dạng hành xác, huấn luyện sức chịu đựng tinh thần v.v..., đặc biệt là đối với nam thanh niên - những trụ cột chính trong gia đình cũng như ngoài xã hội.

Qua khỏi “ngưỡng cửa” này, cá nhân đủ điều kiện trở thành thành viên chính thức trong gia đình, dòng họ (cabu) và trong vêêl, “những chiếc răng bị cưa” cũng rất có giá trị đối với những cộng đồng khác làng và khác tộc. Riêng với cộng đồng làng cư trú, nếu là con trai, tối đến anh ta sẽ được ngủ ở nhà làng (Gươl), nghe già làng truyền đạt các kinh nghiệm trong đời sống thường nhật, cũng như trong sản xuất; có quyền tham gia vào những “cuộc săn máu” (trong quá khứ - nếu cần thiết cho làng vêêl); đi sim - hẹn hò với bạn tình trên rẫy, hát với bất cứ cô gái mình thích ở trong hoặc ngoài vêêl và khi có lễ hội. Nếu là con gái, cô ta cũng được tự do làm những việc tương tự: hẹn hò cùng người con trai của lòng mình, hay cất lên những giai điệu Baboách 1 mời gọi bạn tình. Ngược lại, những đối tượng không cưa răng sẽ bị xem là hèn nhát, không có lòng dũng cảm, không làm tròn nhiệm vụ của một thành viên đối với luật tục làng vêêl, người con trai sẽ không được ngủ ở Gươl mỗi khi đêm về, thậm chí không được phép lấy vợ 2, và điều quan trọng nhất, anh ta sẽ không có được sự bảo vệ của cộng đồng trước những biến cố mang tính cá nhân.

Trước đây, tục cưa răng của người Katu thường diễn ra vào “thời gian nông nhàn”. Lúc này, lúa trên nương đã vào kho và công việc săn bắt, hái lượm v.v... chuẩn bị cho lễ hội được tiến hành. Ðịa điểm cưa răng thường là những nơi có thác nước đổ mạnh. Ở đó, tiếng ầm ào của dòng nước, không gian thoáng đãng của thiên nhiên sẽ là liệu pháp tâm lý giúp đối tượng quên đi đau đớn, sẽ làm dịu bớt sự căng thẳng trong lòng mọi người. Bên cạnh đó, tiếng gầm thét của thác nước cũng là âm thanh dùng để lấn át tiếng kêu la, cách thức để ma xấu (Abhui mốôp) không nghe thấy, nhằm né tránh và hạn chế tối đa sự quấy rối, làm hại của các ác thần đối với đối tượng cưa răng.

Trước khi tiến hành cưa răng, để phòng tránh những rủi ro bất thường, đồng thời an ủi tất cả linh hồn (rơ vai) sống trong vêêl, người Katu thường tổ chức các nghi lễ cúng tế (bhuôi) cho các vị thần hộ mệnh. Chủ làng (Tacovêêl) sẽ làm một con gà, lấy máu (A hăm/A hơm) chấm lên trên trán những đối tượng bị cưa răng, với ngụ ý chúc phúc, cầu xin sự giúp sức của thần linh, giúp họ không chảy nhiều máu v.v..., và quan trọng nhất là không gây chết người.

Tục cưa răng của người Katu ngày xưa dành cho cả nam và nữ, là thành viên của vêêl có độ tuổi từ 15 - 17 3, những đối tượng này được bàn bè và người thân giúp đỡ trong khi tiến hành cưa răng. Trước khi diễn ra lễ cưa răng, Tacovêêl chọn ba người đàn ông uy tín, đến địa điểm cưa răng của vêêl 4. Hai trong số ba người đàn ông này sẽ dùng một “lưỡi cưa” 5 (cái rựa đã được làm hình lưỡi cưa) để cưa răng. Ðối tượng cưa răng sẽ nằm bên thác nước, một người ngồi trên bụng, hai đầu gối khép chặt vào thân, những người khác trong vêêl giữ lấy tay, chân và đầu của người bị cưa, rồi họ thay nhau cưa. Các tộc người ở Tây Nguyên thường cưa 6 răng ở hàm trên, nhưng đối với người Katu, để tạo sự cân đối giữa hàm trên và dưới, nên số lượng răng cưa bao giờ cũng là 12 cái (hàm trên 6 cái, hàm dưới 6 cái). Khi 12 chiếc răng được cưa đã mòn hết. Công việc tiếp theo của người đàn ông thứ ba là dùng những viên đá lấy ở dưới suối, mài những chiếc răng mòn đến sát lợi.

Theo kinh nghiệm của người Katu, để bảo vệ vết thương và chống nhiễm trùng, họ thường dùng nhựa một loại cây có tên là Axớp/Axáp bôi vào chỗ vết răng vừa bị cưa, lá và vỏ của nó được nấu lên để uống. Trong giai đoạn cưa răng, khi máu chảy nhiều, các đối tượng này dùng nước muối để súc miệng, nhổ máu vào ống tre (cơ ram). Xong việc, ba người tiến hành việc cưa răng dùng lá đót (a teeng) 6 nhét đầy vào ống tre đó, đặt lên một tảng đá gần địa điểm cưa rất cẩn thận. Nếu những ống tre đó bị ngã trong khi đặt, người Katu cho rằng người bị cưa răng sẽ gặp điều chẳng lành, đó là dấu hiệu cho biết các thế lực hung ác đang đe dọa họ, khi ấy, một cuộc cúng tế sẽ được tiến hành 7 nhằm làm nguôi lòng thần linh.

Khi các đối tượng được đưa về Gươl thì công việc cưa răng xem như đã kết thúc, lúc này, người bị cưa răng phải ở lại đó 3 đêm mới được về nhà. Trước khi vết thương lành hẳn, những cá nhân này được người thân cùng các thành viên trong vêêl chăm sóc cẩn thận, họ ăn loại cơm được nấu bằng ống tre có lót lá chuối bên trong (Avixrlung) và buộc phải thực hiện một số kiêng cữ (điêng) mà luật tục của vêêl đã quy định..

Ðể chứng tỏ sự trưởng thành của mình, sau thời gian ba đêm, các đối tượng bị cưa răng phải ra suối, dùng tay bắt một loại cá có tên là Ha liêng 8 dành riêng cho họ. Ngoài ra, một số thức ăn sẽ bị cấm sử dụng trong vòng một năm như: gạo nếp, thịt trâu, bò cùng một số động vật săn bắn khác; không được tắm rửa, uống rượu trong vòng một tháng; uống nước phải dùng một ống tre bỏ hai phần đầu mắt và dùng tay bịt kín phần đáy lại, sao cho nước không chảy ra. Họ chỉ uống khoảng 1/2 số lượng nước trong ống tre rồi đổ đi, khi ăn phải dùng tay v.v... Nhờ vào những kiêng cữ trong cách ăn uống và sinh họat, khoảng ba tháng sau, vết thương bình phục. Các đối tượng bắt đầu tham gia vào công việc dành cho người lớn cùng với các thành viên khác trong bản làng.

3. Thay lời kết

3.1. Cưa răng ở người Katu là một phong tục mang đậm nét văn hoá đặc trưng, phản ánh nhân sinh, thẩm mỹ quan tộc người. Ðây chính là mốc son chuyển tiếp cuộc đời của một cá nhân, làm tăng thêm nguồn nhân lực cho bản làng, làm đẹp thêm xã hội Katu truyền thống.

3.2. Có thể nói rằng, ý nghĩa và cách thức tiến hành nghi lễ cưa răng của người Katu là một diễn trình hoà quyện những luật tục, tôn giáo tín ngưỡng của bản làng cùng quan niệm thẩm mỹ/nhân sinh quan của cộng đồng tộc người, đồng thời cũng là bước ngoặc thể hiện lòng dũng cảm mỗi cá nhân Katu - nhân tố tạo nên bộ mặt và cũng là sức mạnh của cộng đồng. Nghi lễ này biểu hiện rất rõ ý thức của mỗi cá nhân đối với gia đình, dòng họ và làng (vêêl), bởi với người Katu, làng là tổ ấm, là đại gia đình, nơi kết tinh các giá trị nhân văn của cả cộng đồng, nơi họ cùng gánh chịu những thịnh suy, niềm vui cũng như nỗi buồn từ lúc sinh ra cho đến khi “về với thế giới tổ tiên”.

3.3. Trong quá khứ, người Katu từng là chủ nhân của một khu vực núi rừng rộng lớn, từng nổi tiếng với cổ tục “săn máu - trả đầu”. Từ những hồi ức về nghi lễ cưa răng, chúng tôi bâng khuâng tự hỏi, ngoài những ý nghĩa như đã từng đề cập, phải chăng tực lệ này chính là phương sách nhằm đào luyện cho cộng đồng làng những cá nhân đầy lòng dũng cảm, đủ sức mạnh để đương đầu với mọi thử thách đến từ tự nhiên và cả những bản làng lân cận. Sau khi trải qua nghi lễ này, phải chăng mỗi thanh niên Katu đã có được sức mạnh vô hình, họ trở thành những “dũng sĩ săn máu” tài tình mà Le Pichon đã từng miêu tả.

3.4. Hoà chung nhịp đập của dân tộc sau khi đất nước thống nhất, phong tục cưa răng của người Katu đã dần được bãi bỏ sau những thập niên 50. Ðây là sự kiện được rất nhiều người tán thành khi chúng tôi tiến hành hồi cố. Bởi đã hơn 60 năm trôi qua, già làng A lăng Tụa (thôn A réc, xã A Vương, Tây Giang, Quảng Nam), cùng những già làng Katu khác đã từng trải qua nghi lễ này đều không khỏi rùng mình khi nhớ lại sự đau đớn đến chết của mình lúc tiến hành cưa răng. Và có một điều mà chúng tôi không thể ngờ rằng, trong vô vàn những đối tượng bị cưa răng ngày xưa, ở tận vùng biên giới Việt - Lào hiện nay đã đi bộ gần trăm cây số xuống thành phố để làm lại 12 chiếc răng, mà hơn 60 mươi năm trước đây ông ta đã cưa theo luật tục của làng (vêêl).

Tài liệu tham khảo

2. Anne De Hautecloque - Howe (2004), Người Êđê một xã hội mẫu quyền, Hà Nội: Nxb. Văn hoá Dân tộc.

3. BS. Gaide (2004), “Thuật nhuộm răng và các thứ thuốc nhuộm của người An Nam”, trong Những người bạn cố đô Huế, tập XV, năm 1928. Huế: Nxb. Thuận Hoá.

4. Le Pichon (1938), “Les chasseurs de sang”, in B.A.V.H, No. 4.

5. Ngô Văn Doanh, Vũ Quang Thiện (1996), Những phong tục lạ ở Ðông Nam Á, Hà Nội: Nxb. Văn hoá Thông tin.

6. Nguyễn Hữu Thông (cb), Nguyễn Phước Bảo Ðàn, Lê Anh Tuấn, Trần Ðức Sáng (2004), Katu - kẻ sống đầu ngọn nước, Huế: Nxb. Thuận Hoá.

7. Nguyễn Minh Hoàng (1995), “Tục cà răng căng tai - Nguồn gốc - lễ thức - tồn tại”, trong Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật, số 3: 15 - 16.

8. Nguyễn Quang Lê (2004), “Bàn về phong tục và nghi lễ gắn với đời người của đồng bào Bana ở Kon Dỡng, Mang Yang, Gia Lai”, trong Tạp chí Văn hoá Dân gian, số 3(39): 25 - 36.

9. Trịnh Sinh, Nguyễn Văn Huyên (2001), Trang sức của người Việt cổ, Hà Nội: Nxb. Văn hoá dân tộc.

1 Baboách là một điệu hát tỏ tình của nam nữ Katu.

2 Rất nhiều người đàn ông ở thôn Tà ry (xã Lăng, huyện Tây Giang) hiện nay đã hơn 60 tuổi nhưng vẫn không có vợ, vì trước đây họ không cưa răng.

3 Trong xã hội người Ê đê, “việc cà răng do những người chuyên môn trong làng thể hiện đối với những cậu thiếu niên từ 14 đến 16 tuổi, con gái được xem là dậy thì khi vú đã nở. Răng được dũa đến tận lợi bằng một lưỡi liềm nhỏ có răng cưa, sau đó súc miệng bằng nước nóng và người ta nén chịu đau mà không hề than vãn. Rồi người ta nghiền một mẫu củi cháy dở của cây sơn Kraih trên một lưỡi xới hay lưỡi rìu, trộn với một ít nước thành một thứ bột nhão màu đen, đem bôi lên răng hay chỗ răng còn lại” (Anne De Hautecloque - Howe, 2004: 291).

4 Nằm ở đầu nguồn con suối Ma Coong, nơi có thác “Ke” đổ xuống, nơi đây có một vị trí bằng phẳng, ngày trước người Katu ở thôn A réc (xã A Vương,Tây Giang, Quảng Nam) thường ra đây cưa răng. Vị trí đó hiện nay vẫn còn, và có tên gọi là “Klong Ke”.

5 Rất nhiều tộc người dùng lưỡi cưa để thực hiện, nhưng tộc người này lại tự tạo lưỡi cưa bằng cái rựa.

6 Cây A teeng được người Katu sử dụng vào nhiều trường hợp. Ví dụ như: trước khi đưa lúa vào kho họ dùng lá A teeng để trước cửa nhà kho để báo hiệu cho thần lúa và các thế lực thần linh khác, được làm bánh Quốt trong các dịp hội hè của làng, ruột của nó được sử dụng vào các nghi lễ thử đất làm nhà mồ, giắt vào các công cụ đựng và tuốt lúa, làm dấu hiệu cấm người lạ vào rẫy lúa trong những ngày thu hoạch, sử dụng vào một số trường hợp ma thuật như: nghi ngờ các đối tượng làm hại đến mình...

7 Xuất phát từ những quan điểm chét môp (chết xấu), nên trong quá trình điền dã, chúng tôi không thấy người Katu nhắc tới những trường hợp bị ngã ống tre, có lẽ họ quá cẩn thận trong công việc này. Vì đây là sự sống của một con người cũng như sự tồn tại một của vêêl.

8 Ha liêng là một loại cá có thân hình gần giống cá trôi, thân dài khoảng 10 - 20 cm, sống ở suối, chúng thường bơi ngược dòng nước. Người Katu cho rằng chúng là loại cá mạnh mẽ và ăn những thứ trong sạch, nên những đối tượng cưa răng ăn chúng sẽ nhanh chóng bình phục vết thương.

<Nguồn: www.vanchuongviet.org>

Đôi bờ - Truyện ngắn

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 20 Jul 2014 02:48:00 +0000

Tác giả: Bhơriu Quân
Đăng trên: Văn nghệ trẻ
+++++++++++++++++

ĐÔI BỜ

(Cho M.H)

Nó ngồi bệt xuống bậc thang gươl làng thả mắt nhìn xuống sân đang có những đám trẻ làng tranh nhau đá bóng. Thỉnh thoảng nó lại ngước nhìn lên những mái nhà moong được dựng quanh sân để đón khách du lịch, lòng nó lại bồi hồi miên mang về một điều gì đó, chỉ có nó mới biết mình đang nghĩ gì. Tiếng hò reo cổ vũ đội bóng làm nó giật mình. Lẳng lặng cười một mình như tìm được một niềm vui mới lạ từ trên mái nhà moong. Nó bước xuống bậc thang đi quanh sân làng, đôi mắt ngó ngàng từng ngóc ngách nhà moong, nơi nó và một người khách lạ đã từng đến đây, tìm hiểu về văn hóa Cơtu, mà nó là người trực tiếp làm hướng dẫn.

Ngày ấy, cũng vào những ngày hè oi bức, ở đồng bằng nắng nóng như đổ lửa, mỗi ngày có hàng trăm khách từ dưới xuôi lên ghé qua làng nó để tham quan, tìm hiểu văn hóa bản địa, có nhiều khách ở lại giao lưu với những thanh niên của làng, mà nó là người thường xuyên có mặt để hướng dẫn khách. Nhiều chuyến ghé thăm làng của khách chưa đoàn nào làm nó nhớ như chuyến đi của một cô gái người miền xuôi. Cô gái cũng là một hướng dẫn viên đầy kinh nghiệm, còn nó chỉ là một hướng dẫn của làng về văn hóa Cơtu, nói tiếng Kinh lúc được lúc mất. Trong một lần đón đoàn của cô gái ấy, nó lên nhà moong sắp xếp khách ngủ qua đêm để tối giao lưu với bản làng. Nó ít nói, nhưng sự im lặng đó đã làm cô gái kia chủ động nói chuyện, thăm dò chương trình giao lưu tối nay. Nó ngại khi phải đối diện với một cô gái trẻ, da dẻ hồng hào, trắng nõn; còn nó thì da ngăm đen, trang phục như của núi rừng thực thụ, đầy bụi và những lá cây dính vào. Nét mặt nó đầy vẻ e ngại, thẹn thùng. Tim nó như chạy nhanh hơn bước chạy của con hổ rừng mà nó đã từng thấy khi còn nhỏ theo cha lên rẫy. Mỗi lần chạm mặt như thế, nó lại lãng tránh lên ngồi trên sàn gươl, nhưng mắt nó vẫn luôn nhìn theo hình bóng của cô gái ấy. Đang hướng dẫn cho khách về các vật dụng sinh hoạt của đồng bào Cơtu, nó giật mình khi có một bàn tay mát rượi, mềm mại cầm nhẹ bàn tay nó. Vẫn là cô gái ấy. Nó đứng lặng im, không nói được nên lời. Cô gái đã nhanh tiếp lời nó và nói:

- Anh là người bản địa ở đây, em cần anh giúp có được không ?

Câu hỏi của cô gái như mở lòng e thẹn của nó khi đứng trước một cô gái từ dưới xuôi xinh đẹp. Nó lại nhìn lên mái gươl, như cầu mong Giàng giúp thoát khỏi sự run rẫy, hồi hộp trong lúc này.

- Mình giúp cái gì ? Nó lại hỏi cô gái mà mắt vẫn nhìn sang nơi khác.

- Đêm nay, em cần anh kể cho em nghe về văn hóa của các anh, để sau này em sẽ kể lại cho mọi người đều biết văn hóa của dân tộc anh đậm đà thế nào.

Một lần nữa nó lại giật mình, lần này nó nhìn thẳng vào mặt cô gái. Hai con mắt chạm nhau trong khoảng cách không xa đã làm cho hai con người xuôi - ngược hiểu nhau hơn, gần nhau hơn và hai trai tim kia dường như đã có cùng một nhịp đập.

Nó lại quay mặt đi, không một câu trả lời cho cô gái. Nó hiểu rằng, già làng cũng từng nhắc đêm tối mà nam nữ nói chuyện riêng với nhau, già làng sẽ phạt bằng con heo nái, cho ra ngoài rừng ở, đây là điều cấm kỵ của làng xưa nay không ai dám vi phạm. Nó không nói cho cô gái hiểu mà chạy thẳng về nhà mình ngồi nghĩ ngợi đủ điều, lòng nó thì muốn được gặp cô gái ấy, nói chuyện cùng cô gái, dù chỉ một lần. Nếu tối nay gặp nói chuyện với cô gái trong đêm khuya, có người bắt gặp thì nó sẽ không chuộc nổi tội này bằng một con heo nái to nhất, hoàn cảnh của nhà nó sẽ không cho nó làm như vậy, dù nó rất muốn.

Đêm về. Sân làng rộn ràng tiếng trống chiêng đua nhịp theo điệu tân tung da dá, ở giữa là đóng lửa to đã được chất đầy đang rừng rực bùng cháy, soi rực rỡ từng khuôn mặt thích thú. Khách từ các nhà moong ùa ra sân để chiêm ngưỡng những điệu múa dân vũ lạ lùng, sôi nổi, hào hứng của các chàng trai cô gái Cơtu. Bên góc bậc thang lên gươl, cô gái người Kinh vẫn một mình đưa mắt xuống nhìn mọi người đang hân hoan nhảy múa theo nhịp trống. Vẫn không thấy nó, cô gái như thiếu đi một cái cảm giác ấm cúng của núi rừng bản địa, lòng cô như đang u sầu, trái ngược với tiếng trống chiêng kia rộn rã. Thỉnh thoảng cô gái lại rút cái điện thoại xinh xắn, mở một vài tấm hình quen thuộc để xem, gặp hình nó mới được chụp khi chiều, cô gái dừng lại ngắm không chợp mắt. Nhìn nét mặt nó, cô càng mến nó đến khó ngờ. Con mắt ấy đã làm cô gái có chút rung động từ lúc đầu gặp nhau, con mắt ấy đã biết nói lên tất cả với cô về một cuộc gặp bất ngờ chiều nay, tràn đầy hi vọng. Và, nó cũng như thế, đâu chỉ riêng cô gái.

Mãi mê với những hình ảnh về nó, cô gái giật mình khi thấy nó đã đứng bên cạnh từ lúc nào.

- Mình xấu lắm, đừng xem nữa ! Nó mạnh dạn nói và ngồi xuống cùng cô gái trong sự hồi hộp, tim đập liên hồi và sự lo lắng ai đó bắt gặp nếu tiếp tục ngồi bên cô gái. Nó không dám nhìn vào hình ảnh mình đang có trong tay cô gái, mà nhìn xuống sân làng nén bớt sự run rẫy này. Cô gái cũng nhìn theo nó, như thấy ấm cúng hơn khi có nó bên cạnh.

- Văn hóa của các anh cũng sôi động, uyển chuyển nhỉ ? Cô gái hỏi nó.

- Có như vậy mới thu hút được khách đến đây chứ, nhưng không phải vì có khách mới đem ra múa điệu này. Điệu múa này đã có từ lâu, tồn tại cùng với nhịp sống hàng ngày của đồng bào mình trong các lễ hội đâm trâu, lễ cưới hỏi, mừng hội làng...

Nó nói một mạch để kìm nén sự e thẹn với cô gái, tạo sự gần gũi hơn với cô gái đang chăm chú nghe nó nói về văn hóa Cơtu.

- Em biết không, đàn ông có điệu tân tung, đó là điệu múa mạnh mẽ, cường tráng, mỗi lần nhảy tay cầm khiêng chân đạp mạnh xuống đất như là sức mạnh của núi rừng, khẳng định vị thế, vai trò của người đàn ông trong việc giữ đất, giữ làng, bảo vệ đồng bào.

Thế còn điệu múa của các cô gái kia thì sao ? – Cô gái lại hỏi nó.

- Đó là điệu múa da dá nhịp nhàng, uyển chuyển, hai tay dâng lên trời, chân nhún nhảy như là vai trò của phụ nữ trong đời sống hàng ngày rất quan trọng, khát khao làm chủ đất trời, sẵn sàng hi sinh vì chồng con.

Nó lại tiếp tục đưa cô gái đắm say văn hóa của dân tộc mình. Tiếng trống chiêng vẫn đều nhịp thình thịch, xoa tan mọi sự ngăn cách, hồi hộp giữa nó và cô gái. Bầu trời sáng trong, những vì sao lấp lánh hiện rõ mồn một, những làn khói đang cháy dỡ vẫn nhìn rõ ngút ngàn trên đỉnh mái gươl. Cô gái có chút bẽn lẽn vừa say mê với điệu múa cồng chiêng vừa lãng mạn với những vì sao trên trời. Bỏ quên nhịp trống chiêng rộn rã. Với cô gái, đó là những thời khắc đẹp nhất của cuộc đời cô nơi núi rừng sâu thẳm này, nơi có một người chàng trai Cơtu biết san sẻ cùng nó về những cái mà cô vẫn còn ngờ ngợ chưa hiểu hết. Còn nó thì mải mê đưa mắt về cánh đàn ông đang say nhịp chiêng, về những cô gái uyển chuyển điệu da dá. Nó đứng dạy, kéo tay cô gái vào trong gươl. Ánh lửa bập bùng hắt rọi qua khoảng trống của gươl soi sáng những vật dụng được trang bày quanh gươl. Nó lần lượt giới thiệu từng vật dụng sinh hoạt của đồng bào Cơtu cho cô gái nghe. Những gì nó nói đều được cô gái ghi lại cẩn thận trong một quyển sổ nhỏ. Hết chuyện dệt thổ cẩm do bàn tay khéo của phụ nữ Cơtu thực hiện đến chuyện đan lát của người đàn ông, rồi tục hôn nhân, đi sim của đôi trai gái. Cứ thế, nó làm cho cô gái càng thích thú với lối nói năng cứng cáp, đi thẳng ý nghĩa của từng vật dụng, cũng như suy nghĩ của người thực hiện nó để có một sản phẩm ưng ý như thế này. Vào nhà moong, nó lại dẫn dắt cô gái về một nơi mà người Cơtu nào cũng cần phải có để ở và sinh hoạt gia đình. Đó cũng là ngôi nhà của đôi vợ chồng trẻ mới lập gia đình sẽ hình thành nhà riêng của mình bằng việc làm nhà moong nhỏ nhắn thế này, nhưng chứa đậm tình thương yêu nhau trong những ngày ra ở riêng.

Đêm đã về khuya. Ánh lửa lúc đầu vẫn bập bùng, giờ cũng tắt dần, chỉ còn những than hồng đỏ đang hừng hực sáng. Nhịp chiêng cũng dịu dần. Những bước chân cũng vắng lặng. Một vài khách vẫn thích thú ngắm những than hồng đang bắn những tia lửa đến thót tim. Bầu trời vẫn trong xanh, đầy những vì sao nhấp nháy, trăng cũng hiện rõ, soi bóng của hai người in sâu trên nền đất. Cả hai lại bước về bậc thang gươl. Gươl vẫn mở, như mở lòng đón khách vậy, đêm nào gươl cũng thế.

Nó thấy mình có một điều gì đó khác lạ. Những khi có khách đến thăm làng, kể cả không có nó vẫn thức không quá chín giờ tối là về nhà ngủ say. Đêm nay nó lại thấy mình vui, lòng nó xốn xang đến lạ lùng, cơn buồn ngủ đã không đến với nó.

- Anh kể cho em nghe làng anh hình thành khu du lịch cộng đồng này từ khi nào vậy ? – Cô gái bất chợt hỏi nó. Nó thích thú đáp liền:

- Làng anh sau giải phóng mới hình thành, sân này trước đây là những ngôi nhà chung của làng. Sau một cơn hỏa hoạn, nhà cháy rụi, nhiều người bỏ đất đi nơi khác ở. Bọn anh hồi đó rất mê đá bóng, sân bóng thì không có, chỉ duy nhất là sân này, thế là anh mua bóng đá huy động anh em trong làng phát dọn, cuốc đất mở rộng sân. Những người lớn tuổi họ kiêng kỵ không cho bọn anh làm vậy, có bạn bị cha mẹ đưa lên rừng ở không cho tham gia cùng với anh, vì theo phong tục nếu nhà bị cháy mà bỏ đi thì không thể quay về ở lại được nữa. Một số người như anh đi học xa biết được nó không như các cụ nghĩ, nên cứ làm liều, họ trách móc rất nhiều những vì ham chơi bóng cứ thế mà làm liều.

- Nhưng vì sao lại thu hút đợc du lịch đến với làng như vậy ? – Cô gái lại hỏi nó tiếp.

- Ở làng, văn hóa bản địa rất đạm đà và nhiều sắc màu. Có một cụ là cán bộ huyện đã nghĩ hưu về làng sinh sống đã đề xuất xây dựng làng du lịch. Bọn anh những người hiểu chút ít về công việc này đã hưởng ứng mạnh mẽ. Thế là làng du lịch cộng đồng đã hình thành.

- Có như vậy em mới đến được đây và ngồi với anh như thế này, đúng không ? – Câu nói của cô gái đã làm cho nó có chút bối rối, ngại ngùng. nhưng nó vẫn vui khi có một người hiểu được nó và muốn luôn được gần nó. Nó cũng vậy.

Trăng như vẻ chênh chếch góc đỉnh mái gươl. Những làn sương mỏng manh vờn qua trước mặt. Không gian lạnh căm. Sau những gì sôi nổi, náo nhiệt khắp sân làng, giờ trả lại cho hai người một sự im lìm, tĩnh lặng khác thường. Tiếng dế đêm thâu vẫn cần mẫn thức cùng hai người, để xoa tan sự lạnh lẽo trong đêm tối nơi gươl làng. Tiếng gà gáy gọi nhau từ mọi nhà, cũng là lúc hai người rời bậc thang gươl làng. Để lại sau lưng cô gái tự tìm về nhà moong ngủ, nó chạy thẳng về nhà rón rén bước vào lên giường nằm ngửa mà đôi mắt không nhắm được. Mình đang yêu chăng, nó tự suy nghĩ vậy và chợp mắt thiếp đi từ lúc nào chẳng hay...

Tiếng còi xe inh ỏi gọi khách về, những bước chân nhanh nhạy của đồng bào Cơtu ra tiễn khách. Cô gái ngơ ngác tìm hình bóng nó để nói lời chia tay mà không thấy, nét mặt cô có chút đượm buồn, lăn dài những giọt nước mắt đầu tiên vì nó. Bên kia đường, nó đứng lặng một mình không cho ai thấy sự sầu muộn trong lòng. Nó không dám đến gần cô gái, tối qua nó mạnh dạn nhờ bóng tối mới ngồi được với cô. Nó tự trách mình bỗng dưng lại ngại ngùng đến thế, ngay cả tên tuổi cô gái nó cũng chưa hỏi kịp.

Xe lăn bánh, đầu cô gái vẫn ngoảnh lại phía sau đưa mắt dõi theo mọi nơi để tìm nó. Nó chạy theo chỉ kịp dơ tay vẫy chào cô gái. Cô gái cố thốt lên nói điều gì đó mà nó vẫn không nghe rõ, nhưng lòng nó biết rằng nó cũng hết cơ hội được gặp lại cô gái khi ngày mai cô gái ấy sẽ lên tàu về thành phố sầm uất, cách xa bản làng của nó cả nghìn kilomet...

Tiếng hô...vào... của các thanh niên làng đang đá bóng làm nó giật mình. Rồi nó lại mỉm cười như thấy mình thơ dại. Vẫn chờ đợi người con gái ấy trở lại. Vẫn nhớ nhung sầu muộn với những mái gươl, nhà moong quanh làng. Niềm vui với nó khi có khách về thăm làng, những lại nổi buồn khi khách đi. Một sự trống vắng trong lòng nó, nó lại nhớ rừng, nhớ sông suối...

Đứa cháu chạy qua đưa nó một lá thiếp ghi họ tên nó rõ ràng, nét chữ đẹp, nơi gửi từ một thành phố xa lắc mà nó chưa được đến lần nào. Mở lá thiếp, nó nhìn sâu dòng chữ trân trọng báo tin lễ thành hôn Hạnh Thi. Nó trở lại bậc thang gươl, đọc lại lần nữa. Ôi, cô gái ấy ngày nào tên là Hạnh Thi, giờ nó mới biết. Nó đã chờ đợi cô gái ấy quay trở lại làng, cần nhất là với nó đã hơn năm năm nay. Nhưng sự trở lại bằng hình hài cô gái đó không thấy mà chỉ có tấm thiệp hồng báo tin vui này. Nó lại mỉm cười. Nụ cười đầy niềm vui rạng rỡ, nhưng lòng nó là cả một sự chờ đợi, trống vắng đến lúc này.

Vẫn là chỗ Hạnh Thi và nó đã từng ngồi. Nó im lặng, sự lặng im lúc này không ai trong đám bạn dám đến hỏi chuyện. Đầu đường bên kia cầu, nơi nó chưa kịp gặp mặt tiễn đưa Hạnh Thi lần cuối vẫn còn in dấu cái ngoảnh mặt, cái vẫy tay chào nhau, ngay cả cái thốt lên từ chuyến xe cuối cùng đó vẫn hiện hữu trong suy nghĩ của nó. Dòng sông quanh làng vẫn chảy nhịp nhàng, nhưng đôi bờ sông kia cũng sẽ không bao giờ chạm nhau được. Và, nó hiểu điều đó cũng sẽ không bao giờ xảy ra được nữa

+++++++++++++

- Gươl: Nhà rông.

- Nhà moong: Nhà nhỏ được dựng quanh gươl, nhà bếp Cơtu.

Thế giới quan của người Cơ Tu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sun, 20 Jul 2014 02:03:00 +0000

* Tiêu đề được rút gọn lại - Chu Tu

Tìm hiểu về dòng họ Cơ Tu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Sat, 19 Jul 2014 10:16:00 +0000

* Tiêu đề được rút gọn lại.
** Các văn bản, tài liệu nghiên cứu nói chung đều sử dụng viết là Katu (sử dụng phiên âm và cách viết theo nhóm Katuic, chi Môn - Khmer, ngữ hệ Nam Á). Ở đây sử dụng cách viết Cơ Tu theo nghĩa phổ thông, hành chính nhà nước.

Gươl - Biểu tượng văn hoá của người Cơ Tu*

noreply@blogger.com (Hạ Long) — Fri, 11 Jul 2014 10:10:00 +0000

* Kiến trúc nhà Gươl với văn hóa tín ngưỡng của người Cơtu
(Số liệu sử dụng trong bài này số liệu cũ, mang tính chất tham khảo - Chu Tu)

++++++++

Cùng với nhà sàn Thái Tây Bắc, nhà rông của Ba Na, Gia Rai, nhà cổ Bắc Bộ, Nam Bộ... nhà Gươl là một công trình kiến trúc nhà truyền thống tiêu biểu của một số dân tộc ở Tây Nguyên và miền Trung Việt Nam, như người Cơtu. Nhà Gươl đã và đang được đánh thức trong di sản văn hóa của một vùng đất tiềm năng này.

(Khánh thành Guowl thôn A Liêng xã Ating 2.2014 – Chu Tu)

Nhà Gươl – Di sản văn hoá của người Cơtu

Người Cơ tu hiện có gần 5 vạn người cư trú trên dãy Trường Sơn từ tỉnh Bình Trị Thiên (cũ) đến tỉnh Quảng Nam và được chia làm 3 vùng: người Cơtu vùng cao (Cơtu Nal), người Cơtu vùng trung (Cơtu Phương) và người Cơtu vùng thấp (Cơtu Đ’riu). Trải qua bao biến động của thiên nhiên, lịch sử, chiến tranh… người Cơtu vẫn giữ được nhiều phong tục tập quán, lễ hội, trang phục truyền thống, nghệ thuật tạo hình, điêu khắc, âm nhạc… đã làm nên sự độc đáo và phong phú của văn hoá vật thể – phi vật thể trong đời sống cộng đồng, trong đó có nhà Gươl.

Gươl của người Cơtu không phải là nhà ở mà mang chức năng công cộng như đình làng của người Kinh, nhà Gươl là “Linh hồn làng”, là loại hình văn hoá vật thể có giá trị đặc sắc được bảo tồn và gìn giữ. Với chức năng không gian hoạt động của đàn ông rất lớn. Chẳng hạn, họ có quyền lấy nhiều vợ, con theo họ cha. Bởi vậy, tập cộng đồng như đình làng của người Kinh, Gươl là nơi để Hội đồng già làng (Tacooh pươl) họp bàn và quyết định những vấn đề hệ trọng mang tính sống còn của cộng đồng… nơi tổ chức nhiều lễ hội truyền thống như: Lễ ăn mừng lúa mới (Chaha Roo Tơmêê), Lễ ăn thề kết nghĩa anh em giữa hai làng người Cơtu (Pơ-Ngoót), Lễ ăn mừng được mùa (Bhuối AVí)…

Xã hội của người Cơtu theo phụ hệ, ở đấy - vai trò người tục đa thê của người Cơ tu không chỉ hiện hữu trong đời sống hôn nhân mà còn được biểu hiện qua việc gọi tên các thành phần kiến trúc của ngôi nhà Gươl như: một cột bố (zơrmâng) và nhiều cột mẹ (tanar). Khi nghiên cứu văn hóa tộc người Cơtu, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tộc người này có mối liên hệ với người Việt Đông Sơn và xa hơn nữa là văn hóa thổ dân da đỏ châu Mỹ.

Và với vai trò chủ nhân của một nền văn hóa đó, người Cơtu đã sáng tạo nên một tác phẩm nghệ thuật tạo hình đặc sắc, và là di sản văn hoá của người Cơtu, đó là ngôi nhà GƯƠL.

Gươl, tiếng Cơ tu có nghĩa là công cộng - cộng đồng. Chính cách gọi này đã phần nào nói lên một cách cụ thể chức năng của công trình kiến trúc này. Nhà gươl có 3 chức năng chính: Chức năng hành chính; Chức năng sinh hoạt văn hóa cộng đồng và Chức năng bảo tồn văn hóa. Tuy nhiên, 3 chức năng này không tách biệt mà gắn kết, tác động, tương hỗ lẫn nhau. Chẳng hạn, trong lễ hội đâm trâu, biểu hiện của văn hóa cộng đòng qua chức năng của ngôi nhà gươl hòa quyện với nhau tạo nên một sắc thái văn hóa riêng biệt, chính nó làm nên bản sắc riêng của văn hóa Cơtu.

Nhà gươl là công trình đẹp nhất, lớn nhất và quan trọng nhất mà người Cơtu đã đóng góp và xây dựng nên. Về chức năng hành chính. Gươl là nơi tiến hành hội họp, bàn bạc các công việc chung như: phòng chống thú dữ, thiên tai, ban bố các quy định chung thông qua luật tục, xử phạt...Thường ngày, nơi đây là nơi vui chơi cho thanh thiếu niên, trẻ em, thâm trí cả dệt vải, phơi lúa, ngô và làm các công việc khác. Tuy nhiên, tính hành chính của nhà Gươl được thể hiện rõ nét nhất mà trung tâm là takovel (già làng). Tiếp theo là thành viên nam lớn tuổi - họ như "tiểu nghị viện" để giúp già làng các công việc chung liên quan đến cộng đồng. Họ củng cố vai trò lập pháp.

Thứ đến là trai tráng trong vel, họ là những người thực thi mệnh lệnh của già làng và thực hiện các công việc quan trọng của cộng đồng, họ là lực lượng nòng cốt để bảo vệ cộng đồng.

Ngoài chức năng hành chính, nhà gươl như một nhà văn hóa, vì hầu như các sinh hoạt văn hóa của cộng đồng đều diễn ra ở nhà gươl và không gian xung quanh nhà gươl này, như: lễ hội đâm trâu, nghi lễ liên quan đến chu kỳ sản xuất: đi săn, đi đặt bẫy, đi cúng rẫy mới... Ngoài ra còn là nơi biểu diễn các loại hình nghệ thuật, các trò chơi dân gian của cộng đồng.

Bên cạnh đó, nhà Gươl còn như một bảo tàng sống đầu tiên của một tộc người - tộc người Cơtu.

Về chức năng bảo tồn văn hóa: Khi bước chân đến đây, ấn tượng đầu tiên ta nhìn rất rõ, đó là thành tố văn hóa đặc sắc của người Cơtu. Giữa sân nhà gươl là cây cột lễ với đường nét chạm trổ công phu và những hoa văn trang trí, thoạt trông ta nhận ra những hoa văn trên chính trang phục của người Cơtu.

Trong nhà Gươl, lưu giữ chiêng, trống, chum, choé, gùi, nỏ, bầu nước... của vel mà không hề ai lấy trộm. Có chăng, chỉ là người nơi khác đến lấy đi... Nó mặc nhiên tồn tại và bảo lưu từ đời này qua đời khác, trở thành những cổ vật quý giá, là nơi sáng tạo, nuôi dưỡng các sản phẩm văn hóa phi vật thể của vel. Tại đây, các loại hình văn hóa phi vật thể như: âm nhạc, múa, hát thông qua các lễ hội, trò diễn... được diễn ra quanh năm và truyền qua nhiều thế hệ.

Hồn người Cơtu trong ngôi nhà Gươl truyền thống

Với đồng bào Cơtu, Gươl là loại hình kiến trúc truyền thống lâu đời. Gươl là nơi để Hội đồng già làng (Tacooh pươl) họp bàn và phán quyết những vấn đề hệ trọng mang tính sống còn của cộng đồng... nơi để tổ chức nhiều lễ hội truyền thống của buôn làng như: Lễ ăn mừng lúa mới (Cha ha roo tơmêê), Lễ ăn thề kết nghĩa anh em giữa hai làng người Cà Tu (Pơ-ngoót); Lễ ăn mừng được mùa (Bhuối aví)... Vì thế, dù giàu hay nghèo, muốn giữ được truyền thống thì trong bản phải có Gươl. Nhà Gươl được coi là nơi tôn kính, chốn linh thiêng thờ các vị thần linh dân gian, ông bà tổ tiên và nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Cơtu.

Người Cơtu lập làng, dựng nhà đều chọn đất. Làng (Vêêl, Kar non, Bươl) thường được lập theo hình vòng tròn hoặc hình bầu dục, từng ngôi nhà cận kề nhau, mái nhà có hình mu rùa (Pỏ-acoop), ở giữa có một ngôi nhà Gươl. Người Cơtu gọi Gươl là ngôi nhà chung “nhà Gươl”, được lập nên bằng công sức của mọi người trong làng. Đây là nơi để những thanh niên Cơtu chưa vợ, những người già hằng đêm đến ngủ. Bởi theo quan niệm của người Cơtu, nhà Gươl là chốn linh thiêng nơi cư ngụ của thần linh, ông bà, tổ tiên họ. Phụ nữ, con gái chưa chồng không được đến Gươl. Trong Gươl mọi người không được đánh cãi nhau… mà luôn đoàn kết đùm bọc thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau trong mọi hoàn cảnh vì sự tồn tại và phát triển giống nòi của cộng đồng người Cơtu.

Bên trong nhà Gươl là nơi thờ các vị thần linh theo tín ngưỡng dân gian Cà Tu, sát vách họ dành riêng một khoảng để treo sọ những con vật sau mỗi lần săn bắn được hoặc các sọ đầu trâu sau mỗi lần làng đã tổ chức lễ hội và các nhạc cụ truyền thống.

Theo phong tục xưa, khi lập làng mới, người Cơtu đều làm nhà Gươl. Quy định này đến nay vẫn được thực hiện. Trước khi dựng nhà Gươl, người Cơtu phải tiến hành lễ chọn đất. Việc chọn đất lập làng và chọn đất dựng nhà Gươl là một trong những tín ngưỡng được người Cơtu bao đời đúc kết, quan tâm. Mảnh đất được chọn để lập làng, làm nhà Gươl là công việc của người già làng, lớn tuổi, am hiểu phong tục - tập quán và có kinh nghiệm. Họ khấn xin thần núi, thần nước, thần đất… để xin được dựng nhà Gươl tại nơi đó. Ở người Cơtu có nhiều cách chọn đất để làm nhà Gươl như: Chọn đất bằng trứng gà, theo quy ước một bên của người, một bên của ma, họ đốt trứng và nếu như trứng trào lên sang phần của ma là đất được chọn. Nếu trứng trào lên tràn sang phần của người thì mảnh đất đó không được chọn. Chọn đất bằng cây đót, chọn đất bằng hai con ốc… theo phương pháp đề cập ở trên.

Sau khi đã chọn được đất làm nền thì người Cơtu tổ chức lễ dựng nhà Gươl. Lễ này được tổ chức vào sáng sớm khi Mặt trời vừa mọc ở hướng Đông. Đầu tiên là dựng cây cột cái, khi cột này được dựng ngay ngắn, già làng lấy một ít nước đổ vào cây cột cái đó như cầu mong thần linh phù hộ cho dân làng khoẻ mạnh, sống hoà thuận, đoàn kết, hạnh phúc, thương yêu nhau…

Khi làm nhà Gươl xong, người Cơtu tổ chức ăn mừng nhà Gươl mới (Lang-Tơri) được tổ chức từ 2 đến 3 ngày đêm. Lễ này thực sự là ngày vui của cả dân làng. Vì vậy mọi người trong làng đều góp nào rượu ngon, cá, thịt khô, gà…, các con cháu họ dù đi xa, lấy vợ, có chồng ở làng khác, bà con, họ hàng,… đều được mời về dự lễ này để cùng chung vui với làng. Tuỳ điều kiện mỗi làng mà trong ngày ăn mừng nhà Gươl mới, họ có thể giết trâu và làm cây nêu tổ chức đâm trâu. Họ tổ chức đánh cồng, chiêng, trống, múa hát, uống rượu và hát lý chúc nhau, hỏi thăm sức khoẻ.

Sau lễ này, người Cơtu cả 3 vùng: cao, trung và thấp không còn một lễ thức nào liên quan đến việc xây cất nhà Gươl nữa mà nhà Gươl sẽ là nơi để người Cơtu tổ chức nhiều nghi lễ liên quan đến đời sống tinh thần, lễ ăn mừng lúa mới, lễ ăn mừng kết nghĩa anh em giữa hai làng người Cơtu với nhau, lễ cưới hỏi…

Sự linh thiêng của nhà gươl đối với người Cơ tu cũng giống như nhà dài của người Ê Đê, nhà rông của người Ba Na, Xê Đăng, với nét độc đáo trong kiến trúc là cây cột cái ở giữa nhà luôn có hình khắc giống với hình trên cột đâm trâu được xem như biểu tượng trung tâm của làng (độ to, nhỏ của cột cái này cho biết uy quyền và sức mạnh của làng). Và vì là linh hồn của làng, nên nhà Gươl của làng này phải do đích thân người dân của làng ấy dựng nên.

Ngày nay người Cơtu vẫn còn lưu giữ những phong tục của dân tộc mình, điều này cần gìn giữ, bảo tồn và phát huy…

Đặc điểm kiến trúc nhà Gươl Cơtu

Nhà Gươl của người Cơ tu gần giống nhà sàn của người Cơtu nhưng được chạm khắc công phu hơn. Phía trên hai đầu nhà Gươl thường được chạm, khắc hình gà trống hoặc hai đầu trâu nhô sừng lên đối diện. Bên trong được chạm các hình ảnh rất độc đáo, mang những nét văn hóa riêng của người Cơtu, như: hình ảnh các chàng trai, thiếu nữ Cơtu múa cồng chiêng, săn bắt thú rừng... Dù có nhiều loại Gươl, nét độc đáo của các loại này là cây cột cái ở giữa có hình khắc giống với hình trên cột đâm trâu (xờnuh) biểu tượng của cái trục của làng. Nhìn vào cây cột cái của nhà Gươl (cây cột to hoặc nhỏ) chúng ta có thể biết được uy quyền và sức mạnh của làng đó. Xung quanh cũng như những tấm ván làm vách... đều được điêu khắc, chạm trổ hình ảnh của các con vật gắn bó với người Cà Tu trông giống như thật: trâu, tắc kè, trăng, kỳ đà, thằn lằn... và một số cảnh sinh hoạt đời thường của cộng đồng cũng được thể hiện như: người đàn ông đánh trống, phụ nữ bồng con...

Cũng bởi điêu khắc nhà Gươl của người Cơ tu gắn với linh hồn của mỗi thôn, làng, nên người Cơ tu tin rằng chính linh hồn của làng đã tạo nên linh hồn cho các tác phẩm điêu khắc.

Thường được xây dựng ở khu vực trung tâm của cộng đồng dân cư. Nét đặc trưng nổi bật là bộ mái cao, cuốn tròn hai đầu hồi. Nét đặc trưng khác biệt của nhà Gươl với đa số loại nhà của các tộc người khác là con số chẵn: số gian chẵn, số cột chẵn... thậm trí đòn nóc cũng chẵn. Chứng tỏ quan niệm về con số ở mỗi tộc người có nét đặc trưng riêng.

Nhà Gươl của đồng bào Cơtu xây dựng theo một phong cách riêng biệt, thể hiện rõ nét văn hoá đặc trưng của dân tộc này và được chính bàn tay, khối óc của cả làng làm nên. Gươl có một cái trụ to ở chính giữa, xung quanh nhiều trụ nhỏ kết nối với nhau thành hệ thống vững chắc. Cây cột này khẳng định uy quyền, sự lớn mạnh của bản này với bản khác. Xung quanh, những tấm ván thưng, những thanh xà chạm trổ các hình con vật gắn bó mật thiết với đời sống người dân như rồng, hổ, trâu, cảnh sinh hoạt đời thường của cộng đồng, và treo sọ các thú vật săn bắn được hoặc sọ trâu sau các lễ, treo các nhạc cụ truyền thống… Gươl là nơi thờ các vị thần linh dân gian, ông bà tổ tiên của người Cơtu. Đây cũng là chốn linh thiêng, mọi người phải tôn kính.

Tỉ lệ chiều cao giữa mái, sàn và tổng thể là 2/1/3 - một tỉ lệ hết sức hợp lý trong bố cục tạo hình - cho dù nghệ nhân Cơ tu không hề biết đến "tỉ lệ vàng" trong kiến trúc. Điều đó cho thấy sự cảm nhận về nghệ thuật của những nghệ nhân làm nhà gươl rất tinh tế, điều này thể hiện rõ nét hơn trong kết cấu kiến trúc và nghệ thuật trang trí nhà gươl.

Khác hẳn với lối kiến trúc chịu lực dàn đều bằng hệ thống cột - xà thường thấy ở nhà rông hay đình làng, hệ thống chịu lực trong kết cấu kiến trúc nhà gươl tập trung vào một cây cột "bố" được chôn rất sâu chính giữa lòng nhà kéo dài lên đỉnh nóc liên kết toàn bộ hệ thống dầm, xà và đòn nóc. Như một cái ô vậy.

Đối xứng qua cột trung tâm là những "cột mẹ", số cột gấp đôi số gian của một nhà gươl. Các cột này liên kết với nhau thông qua hệ thống dầm, xà tạo nên một bộ khung hết sức vững chãi. Ở hai đầu hồi, các vách ngăn được làm bằng ván dày hoặc vỏ cây vừa bền, vừa chắc, vừa có tác dụng như một lớp cách nhiệt, đây là tấm lá chắn cho các chiến binh Cơ tu phòng chống thú dữ và kẻ thù nơi khác đến.

Với độ dốc lớn nhưng hệ thống đòn mái chỉ có 1 điểm tì duy nhất lên bộ khung và liên kết từng đôi một tại đỉnh nóc, nhưng không vì thế mà mái nhà gươl lại kém chịu lực, bởi toàn bộ đòn mái đã được 2 cây đòn nóc ép chặt. Loại kết cấu 2 đòn nóc này chưa hề thấy ở các kiến trúc gỗ khác trên đất nước ta. Vì thế, nhà gươl rất thoáng, sâu. Đó là một công trình hoàn hảo, khi ta đi vào các chi tiết, bởi nó được tính toán rất kỹ lưỡng như một hệ thống các cứ liệu khoa học của kiến trúc.

Yếu tố nổi bật là các thành phần trang trí hoa văn hình kỉ hà, hết sức tinh tế. Gồm các loại hình tam giác, hình tròn, hình ô trám, đường gấp khúc.... được sắp xếp rất logic, tạo nên các dải trang trí nối tiếp theo những motip thống nhất từ trong ra ngoài.

Một điểm khác nữa là hình tượng con người được đưa vào khá nhiều tác phẩm trang trí nhà gươl như cảnh sinh hoạt đời thường: giã gạo, nhảy múa, uống rượu... được chạm nổi hoặc vé rất khéo léo trên các xà tạo dải trang trí và tô điểm nội thất ngôi nhà, vừa phá đi cảm giác trống trải của không gian rộng lớn của nó, vừa thể hiện rõ nét các thành phần trang trí trong không gian kiến trúc nhà Gươl.

Với tính chất đặc biệt quan trọng của một công trình trọng tâm trong buôn làng Cơtu, nên việc chọn đất làm nhà Gươl có ý nghĩa sống còn đối với sự tồn vong của buôn làng theo quan niệm của họ. Vì vậy, trong các nghi lễ liên quan đến việc xây dựng nhà gươl, thì nghi lễ chọn đất làm nhà gươl là có ý nghĩa quan trọng nhất.

Trước hết, già làng chọn vị trí tương đối phù hợp với công năng sử dụng của nhà gươl, đó là mảnh đất nằm ở vị trí trung tâm của vel. Theo quan niệm của họ, thế giới vô hình luôn được chia thành 2 phần: phần của ma và phần của con người. Do đó, trên mảnh đất dự định làm nhà Gươl, người ta chia đất ra làm 2 phần theo hình sống lá chuối, với quy ước một bên của ma, một bên của con người.

Ở mỗi bên sống, họ đặt một con ốc (có người gọi là ếch) được bắt ở hai nơi khác xa nhau, nếu con "ốc ma" bò sang phần đất của người trước thì chỗ đất này không được chọn, nếu con "ốc người" bò sang phần đất ma trước thì mảnh đất này được chọn. Nếu trong trường hợp, cả 2 con "ốc" cùng không xâm phạm tới "đường biên" thì mảnh đất ấy cũng được chọn.

Một cách khác, người ta thay số lá chuối và những con ốc bằng một quả trứng được chia làm 2 nửa: một của ma, một của người. Quả trứng được đập bỏ ở phần đầu tạo nên một "chiếc nồi" nho nhỏ. Đặt chiếc nồi này lên 3 hòn sỏi rồi đốt lửa ở dưới, nếu trứng sôi trào ra phần đất của ma thì chỗ đất đó được chọn, nếu trứng sôi trào ra phần đất của người thì chỗ đất ấy không được chọn. Họ cho rằng, trường hợp trứng trào sang đất ma, điều đó có nghĩa là người đuổi ma nên đất được chọn. Ngược lại, nếu trứng trào sang đất của người thì cũng có nghĩa là ma đuổi người nên không được chọn.

Có một cách khác khá thông dụng là lấy 6 hạt gạo nguyên mới tróc vỏ cho vào một cái ống lồ ô trẻ đôi, sau đó buộc kín lại để một vài canh giờ, nếu còn nguyên là đất tốt. Nếu các hạt gạo bị vỡ hoặc mủn ra thì mảnh đất này không thể làm nhà gươl được. Trong quá trình diễn ra nghi thức trên, nếu gặp phải những điềm gở như cây đổ, sét đánh, khỉ kêu, thú chặn đường... thì phải hoãn ngay mọi việc. Thậm trí khi mảnh đất mới được chọn xong cũng phải bỏ.

Việc chọn đất này không chỉ áp dụng đối với nhà gươl, mà còn được áp dụng trong việc chọn đất làm nhà ở.

Và Gươl truyền thống của người Cơtu rất đẹp đó là “Choong Gươl” dạng hình chiếc nón lá, làm nhà Gươl này rất tốn kém, đòi hỏi nhiều công sức… Kích thước khoảng 8m được chống đỡ bởi cây cột cái (Xa nuôr) ở giữa, cùng với 8 cây cột con ở xung quanh chia đều lực bằng hai hệ thống chính xoè trên và dưới và dạng hình chữ X đối xứng qua cột mẹ (Tânr) được đâm kín từ cây cột cái ra các cột con mái nhà được lợp bằng lá nón hoặc lá mây.

Những nỗ lực phục hồi không gian văn hóa làng của người Cơtu

Nhà Gươl được coi là nơi tôn kính, chốn linh thiêng thờ các vị thần linh dân gian, ông bà tổ tiên và nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Cơtu. Thế nhưng, trước “cơn lốc” của cuộc sống hiện đại đầy đủ tiện nghi, sự phong phú về đời sống tinh thần “ăn liền” qua các phương tiện nghe nhìn và cũng vì điều kiện kinh tế, nhiều người Cơtu không mấy mặn mà trong việc dựng ngôi nhà cộng đồng này. Trước sự mai một truyền thống, sự mất dần bản sắc văn hoá, cái hồn thôn bản nhạt nhoà dần ngay trên chính mảnh đất sinh ra nó, tỉnh Quảng Nam có chủ trương khôi phục Gươl.

Hiện nhà Gươl của đồng bào dân tộc Cơtu từng bước được phục hồi. Riêng tại tỉnh Quảng Nam, đến cuối năm 2004 trong 197 buôn, làng thuộc các huyện: Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang nơi có số đông đồng bào dân tộc Cơ tu sinh sống, thì tại huyện Tây Giang có hơn 40/78 buôn, làng đã có nhà Gươl. Tại hai huyện Nam Giang và Đông Giang có 70/119 buôn, làng đã có nhà Gươl. Các xã vùng sâu, vùng xa như xã Zuôih, Ch’Om, Tr’Hy, Axan, Atiêng, xã Lăng… nhà Gươl từng bước được phục hồi.

“Việc khôi phục lại nhà Gươl đối với đồng bào nơi đây đồng nghĩa với việc về với cội nguồn, với bản sắc văn hoá truyền thống độc đáo của họ. Dựng hay sửa chữa Gươl luôn là việc làm hệ trọng được hội đồng già làng quyết định và đông đảo thành viên trong làng hưởng ứng tích cực”, ông Văn Quý Thành, trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Đông Giang, nói.

Việc khôi phục lại nhà Gươl truyền thống luôn đồng nghĩa với việc khôi phục lại những giá trị văn hoá truyền thống, để khơi dậy trong hồn của tộc người Cà Tu. Ngoài yếu tố tâm linh, văn hoá, nhà Gươl Cơtu còn góp phần tích cực vào việc phát triển kinh tế, xã hội, tuyên truyền đường lối, chủ trương chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước.

Việc khôi phục lại nhà Gươl truyền thống tức là góp phần vào việc khôi phục những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc Cơtu để lưu lại cho các thế hệ con em dân tộc mai sau hiểu biết, kế thừa những giá trị văn hoá vật chất tinh thần của dân tộc mình, để tồn tại không chỉ với những kiến trúc độc đáo mà còn phản ánh về vai trò và chức năng vốn có của nhà Gươl, tạo cho nhà Gươl luôn là một hình ảnh thân quen, gần gũi, ấm áp trong cuộc sống mà người Cơtu đã từng gắn bó.

Có thể nói, sự tồn tại của nhà Gươl trong đời sống văn hóa người Cơtu là một minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của nét văn hóa cộng đồng trong không gian văn hóa Đông Nam Á. Nó khẳng định vai trò và vị trí của ngôi nhà Gươl trong vai trò là mắt xích của quá trình hình thành và phát triển ngôi nhà cộng đồng ở khu vực này. Nhà Gươl như chiếc cầu nối văn hóa xưa với nay. Nhà Gươl là bảo tàng sống về văn hóa, giúp ta hiểu thêm về văn hóa người Cơtu, một tộc người vùng Nam Trung Bộ của đất nước.

(Cinet tổng hợp)

++++++++

* Tài liệu tham khảo :

- Kiến trúc nhà Gươl với văn hóa tín ngưỡng của người Cơtu (baotang.kientrucvietnam.org.vn)

- Các dân tộc ít người ở Việt Nam (Viện Dân tộc học, nxb Khoa học Xã hội)

- http://dantocviet.vn/Content.aspx?sitepageid=205