Về góc độ văn bản học, thiết nghĩ không cần phải nói nhiều nữa, có rất nhiều nguồn tư liệu có thể tra cứu, tìm hiểu và tham khảo, so sánh qua tài liệu lịch sử lưu trữ trong các thư viện hoặc các sách trích dẫn xuất bản nhiều năm trở lại đây hoặc thậm trí là nguồn trên mạng Internet.

(Cục bộ) Bình Ngô đại cáo - Nguyễn Văn Bách

Trong bài này, ở góc độ Thư pháp, chỉ xin giới thiệu bản viết tay, thủ bút của cụ Nguyễn Văn Bách – Long Thành lão nhân Lỗ Công tiên sinh.

Có bản sao tác phẩm này của cụ từ rất lâu rồi, khi còn chưa hiểu nhiều về Thư pháp và cụ Bách là người thế nào, viết chữ ra sao, chỉ thấy viết được nhiều, đều tay, nhuần nhụy và đẹp như in, thế là thích lắm rồi và giữ lại cho đến tận bây giờ. Đến nay, vô tình giở lại đống tài liệu cũ, thấy lại nét chữ bàng bạc, phong lưu thư thái ấy chợt thấy dâng lên chút cảm xúc kính phục về một con người tận tâm với nghề, tiêu dao với chữ nghĩa như công việc thường nhật mà không cầu danh lợi, một người đã lưu dấu bút tích khắp đất Long Thành, từ đôi câu đối cổng Hoàng Thành, đến những câu đối trong Quốc Tử Giám, đến Thiên Đô Chiếu dịp kỉ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội và không biết bao nhiêu ấn phẩm khác nữa.

Toàn bản Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Văn Bách

Chưa đủ trình độ mà phẩm chữ của bậc cao niên, nhưng cá nhân thì thực lòng tôi không thích lối chữ của cụ cho lắm, cảm giác thiếu một chút biến hoá, một chút hào sảng, một chút khí phách dù cụ viết rất thuần, rất nhuần và viết rất nhiều. Có lẽ chữ cụ hơi nhẹ nhàng và đơn điệu (quá) một chút chăng? Nhưng vẫn yêu nhiều và trân trọng một đời viết của cụ.

Xin chia sẻ cùng anh em, độc giả, thư hữu gần xa tác phẩm này của cụ. Ai có bản gốc xin chụp lại và cho mọi người thưởng thức cùng.

Hà Nội, Feb 17, 2012
Xuân Như

Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già,
Bày mực tàu giấy đỏ,
Bên phố đông người qua…

(trích “Ông Đồ” – Vũ Đình Liên)

Mỗi năm Tết đến, đọc lại mấy câu thơ trên của thầy Liên, chắc hẳn nhiều người cảm thấy ngậm ngùi tiếng nuối cho “một thời vang bóng” của Hán học và của cái thú xin chữ. Tôi chỉ xin mượn mấy câu thơ trên để mở đầu bài viết, chứ tuyệt nhiên không muốn bình luận thêm về giá trị nghệ thuật của bài thơ ấy nữa – đó là một bài thơ hay nổi tiếng mà đã được rất nhiều bạn yêu thơ bình luận. Tôi muốn nhàn đàm đôi câu về cái hình tượng ông đồ xưa nay, đúng sai mặc lòng, nhân Tết sắp đến thời “mua vui cũng được một vài trống canh”.

Ông đồ xưa

Người cho chữ đầu xuân, phải nói luôn, không trùng với khái niệm “ông đồ”. “Đồ” là “sinh đồ”, là học trò, là anh khóa, là người thi đỗ cấp thấp. “Ông đồ” nói cách khác là anh khóa đã về già, thường thì đi dạy chữ trong làng. Đó là định nghĩa có phần không được khoa học lắm, tôi cứ tạm nêu ra vậy cho bạn đọc dễ hình dung, chứ chưa có điều kiện khảo cứu chi tiết.

Còn người cho chữ đầu xuân, thì đầu tiên là người biết chữ, biết viết. Biết chữ, biết viết, tôi cứ tạm gọi là các nhà nho, các nhà nho cũng chia làm 2 loại: một loại gọi là “túc nho”, tức là những người hiểu biết uyên bác về Hán học, văn hóa, thậm chí thư pháp (tôi nói “thậm chí” vì nhà thư pháp cũng khác với túc nho); còn loại nữa là “hủ nho” tức là những kẻ chỉ tầm chương trích cú. Nặng nề hơn thì ta xếp thêm một loại gọi là “khuyển nho” (sau này “khuyển nho” có nghĩa là một trường phái triết học phương Tây – cái này không bàn), là những kẻ tới tài tầm chương trích cú cũng không có, chỉ biết dăm ba chữ đủ viết cái sớ.

Giờ ta bàn thử đến chuyện xin chữ ngày xưa. Người xin chữ cũng có dăm bảy loại, đại để chia ra thành phần trí thức và thành phần khác. Đầu năm người ta muốn có chữ treo trong nhà, âu cũng là chuyện thường. Người biết thì đến thỉnh chữ của một bậc trí giả túc nho nào đó, như chúng ta cũng nghe nhiều chuyện người ta đến xin chữ của Nguyễn Khuyến hay Tú Xương, hoặc Cao Bá Quát. Những bậc trí giả ấy, không bao giờ làm cái chuyện “bày mực tàu giấy đỏ bên phố đông người qua” cả, họ cho rằng như vậy là thấp kém và coi thường chữ thánh hiền. Tất nhiên không phải ai đến thỉnh chữ mà họ cũng cho, và mỗi khi cho chữ thường họ phải suy nghĩ về nội dung một cách kĩ lưỡng. Người đi xin cũng thường không hay nói luôn là “nhà con xin chữ này chữ này”, mà tùy “thầy” thấy chữ nào hợp, câu nào hợp sẽ cho. Các bậc túc nho nếu có giao tình thì cũng hay tặng chữ cho nhau.

Cũng có những lúc các cụ Nguyễn Khuyến, Tú Xương cho chữ những người lao động bình thường, ấy là khi các cụ cảm mến cái tính cách tâm hồn của họ mà không từ chối, tuy nhiên viết cái gì, viết Nôm hay chữ cũng phải hợp lí.

... và đồ nay

Còn những người suy vi hơn, Tết đến nhà nghèo khổ, không có tiền, cũng lại không phải có tài năng xuất chúng chi lắm để người ta mộ tiếng mà tìm đến, thì mới phải trải chiếu bày giấy ở đường, trước cổng đình chùa để bán chữ – lúc này thực sự là mua bán chứ không còn là tặng chữ, thỉnh chữ nữa, mặc dù người mua cũng rất trân trọng. Thành phần những người mua chữ cũng rất tạp, có bà con nông dân, có thương nhân, lính tráng… duy không có những bậc túc nho mà thôi! Mà ít khi những “ông đồ” bán chữ có thể từ chối người đến xin, vì lí do đồng tiền bát gạo; nếu thực sự từ chối, họ đã không đi bán chữ. Nói tóm lại, việc “bày mực tàu giấy đỏ” ngày xưa không phải là việc làm của bậc túc nho, danh sĩ, mà là việc của những thầy khóa thất thế, cho dù họ biết việc làm đó không còn giữ được chút thanh cao của người đọc sách, nhưng vì miếng cơm manh áo mà đành phải làm.

Cuối cùng, phải nói thêm một điều nữa, đó là bài này hoàn toàn không nói gì đến chuyện “thư pháp”, vì cho chữ không đồng nghĩa với thư pháp, người cho chữ cũng không hẳn đã là nhà thư pháp. Chuyện thư pháp, tôi xin đành không dám bàn tiếng nào ở bài này.

Ngày nay, Tết đến người ta lại đi xin chữ, hay nói thẳng ra là mua bán chữ, nhan nhản ngoài vỉa hè Văn Miếu. Việc xin chữ cho chữ đầu xuân là phong tục lâu đời, xin chữ cho chữ thế nào là thanh, thế nào là tục, cứ ngẫm là thấy.

Mặc Sinh – Lê Huy Hoàng

Đối với thư pháp Hán – Nôm (TPHN), cái cảm giác bế tắc hình như xuất phát từ cảm nhận “lực bất tòng tâm” vì khá nhiều người than thở “viết mãi cũng không bằng cổ nhân”. Việc phát triển TPHN ở nước ta gặp những khó khăn rất lớn, đó là số người biết chữ Hán -  Nôm rất ít. Ngay cả những người  biết chữ Hán cũng không thể bằng người Trung Hoa về cả số lượng lẫn trình độ hiểu biết. Mặt khác, đại đa số dân ta, do không biết chữ Hán – Nôm nên mức độ cảm nhận các tác phẩm thư pháp rất hạn chế. Người ta dễ hài lòng với các sản phẩm thư pháp, thậm chí ngay cả đối với “hàng chợ”. Điều đó dẫn đến tâm lý chủ quan, dễ dãi của người cầm bút. Nếu người Trung quốc luyện thư pháp khó một thì người Viêt nam khó đến trăm lần. Với những người thiếu kiên trì và không có năng khiếu, cảm giác bế tắc là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, thuận lợi cơ bản của thư pháp Hán – Nôm là nó đã có một nền tảng vững chắc về lý luận, về bề dày kinh nghiệm mà chúng ta có thể khai thác. Những người đang theo đuổi TPHN có thể yên tâm học và rèn luyện để có thể vươn tới những tầm cao mới.

Đối với TPV, tình hình không hoàn toàn giống như vậy. Sự bế tắc của TPV thể hiện trên nhiều mặt, từ lý luận, phê bình đến hình thức thể hiện và kỹ pháp.

Về mặt lý luận, cái vướng mắc nhất hiện nay là chưa xây dựng được những tiêu chí đánh giá chất lượng của các sản phẩm thư pháp. Trong hầu hết những cuộc triễn lãm TPV, người ta không thể lập được hội đồng nghệ thuật như các cuộc triển lãm mỹ thuật, sản phẩm công nghiệp…Vì vậy không thể bình chọn các giải hoặc huy chương vàng, bạc, đồng…Thực tế này xuất phát từ việc mọi người chưa thống nhất với nhau về các tiêu chí đánh giá chất lượng.  Mặt khác đang tồn tại một tình trạng “không ai chịu ai”. Các nhà thư pháp cho rằng chẳng ai có đủ trình độ đánh giá tác phẩm của họ. Họ tự biên, tự diễn và tự “gật gù” với sản phẩm của mình. Trên các diễn đàn, thay vì phê bình, góp ý một cách khoa học, người ta lại “chỉ trích”, “chửi” nhau như “hàng tôm, hàng cá” một cách tùy tiện, chẳng dựa trên cơ sở khoa học nào cả. Khi có ai đó vạch rõ những khiếm khuyết của mình, nếu không đủ lập luận để phản bác lại, họ thường dùng cách “chửi” lại cho bõ tức. Thêm nữa, có một số người theo đuổi TPV hoặc tự cho mình là nhà thư pháp, khi bàn luận về thư pháp Việt lại dùng “văn phong” và ngôn ngữ “đặc” Tàu, cứ như ngôn ngữ Việt không đủ khả năng diễn tả những điều “thâm thúy” của họ. Cái “bát nháo” như trên nói lên rất rõ tình trạng “bí, quẫn” về mặt lý luận.

Hình ảnh một người viết Thư pháp Việt - sưu tầm trên mạng - tác giả Tom

Về hình thức thể hiện, nhiều nhà thư pháp (NTP) đã mắc sai lầm. Một trong những sai lầm nghiêm trọng là họ thường “đóng” những tác phẩm có kích thước lớn thành tập, hay viết trong những  lô vải, giấy… dài hàng chục, thậm chí hàng trăm mét, nặng hàng tạ. Chỉ vì mục đích khoa trương, các NTP đó không biết rằng họ đang tự chôn vùi tác phẩm của mình hoặc tự biến sản phẩm của mình thành “đống rác” (kể cả khi chúng thực sự có giá trị). Cách thể hiện như vậy không thể nói là các tác giả “muốn đem các giá trị có thật đến với công chúng”, mà thực sự họ đã cản trở công chúng đến với giá trị có thật (nếu có). Rất may, sai lầm này chỉ một số chứ không phải tất cả các NTP mắc phải. Tuy nhiên, những sai lầm đó phần nào thể hiện sự “bế tắc” trên con đường khẳng định năng lực của mình. Khi cảm thấy “đuối sức”, họ tìm một cách dễ dãi nhất là “lấy lượng bù chất”. Mặc dù vấn đề đó đã được nói nhiều, nhưng gần đây vẫn thấy xuất hiện, thậm chí còn tuyên truyền rùm beng trên báo chí, truyền hình…Nếu cứ tiếp tục hình thức thể hiện như thế này, nó có thể trở thành một “tai họa” thực sự

Về phương tiện thực hiện, hầu hết các nhà thư pháp Việt (NTPV) chọn bút lông, mực tàu để thể hiện chữ Việt. Về một mặt nào đó, có thể coi đó như một sự “phá cách”. Như ta biết, để viết chữ Việt, người ta thường dùng bút cứng như bút chì, phấn… hoặc dùng bút đàn hồi như bút sắt, bút lông ngỗng… Ngòi bút đàn hồi là loại ngòi bút khi viết nó chỉ bị biến dạng đạng đàn hồi chứ không bị biến dạng dư. Khi bị biến dạng dư, ta có thể coi ngòi bút đó đã hỏng. Đặc điểm này khiến người sử dụng khá thuận lợi trong khi viết và thích hợp với loại chữ đòi hỏi sự nhịp nhàng, đều đặn. Bút lông thì khác, khi viết, nó không chỉ bị biến dạng đàn hồi mà còn bị biến dạng dư. Khả năng diễn đạt của bút lông là hết sức phong phú, không đơn điệu như bút sắt (trong chữ La tinh). Tuy nhiên, sử dụng bút lông không dễ dàng chút nào. Nếu như tính đàn hồi của bút sắt hỗ trợ cho người viết chữ la tinh thì tính biến dạng dư của bút lông lại gây khó khăn cho người sử dụng, đòi hỏi họ phải có kỹ năng nhất định để điều khiển biến dạng dư theo ý muốn. Khi dùng bút lông thay cho bút truyền thống, các NTPV có thể đã thấy được khả năng tuyệt vời của nó, tuy nhiên, họ đã “tuyên chiến” với chính năng lực của mình. Dùng bút lông thực sự là một nghệ thuật đòi hỏi quá trình rèn luyện công phu. Để trở thành nhà thư pháp với đúng nghĩa của nó, quá trình rèn luyện công phu đó phải có bài bản (được đào tạo bài bản) dựa trên năng khiếu của người cầm bút. Không thể cứ biết viết chữ bằng bút lông, mực tàu là đương nhiên trở thành nhà thư pháp, thậm chí dù có khổ luyện cả đời mà không có năng khiếu thì may mắn lắm mới thành “thợ” viết mà thôi. Hầu hết các NTP đều là dân nghiệp dư. Họ bị bế tắc là vì ảo tưởng về năng lực của mình, họ “lâm trận” một cách tự phát và không được đào tạo một cách bài bản. Họ quan niệm về nghệ thuật thư pháp một cách quá đơn giản (và có phần “ngây thơ”). Nhìn vào các “tác phẩm” mà họ trình làng, ta có thể thấy rõ sự bế tắc trên mọi phương diện. Người ta cảm thấy sự tùy tiện đến mức cẩu thả trong bố cục, đường nét trong các “tác phẩm”. Hình như không phải họ điều khiển bút lông mà họ đã bị bút lông điều khiển. “Bế tắc” đó do chính họ tạo ra chứ không phải do bản thân chữ Việt.

Về nghệ thuật thể hiện, qua những sản phẩm đã được trình làng, ta thấy mọi người đang cố gắng cách điệu các con chữ, phá thế đơn điệu và dàn trải của chữ hệ la tinh để tạo nên bức tranh chữ sinh động. Tuy nhiên, do khả năng bị hạn chế và thiếu bài bản, thay vì cách điệu, họ lại biến dạng một cách tùy tiện nên gây cảm giác khó chịu cho người xem. Hiện nay có ba xu hướng thư pháp. Một là dùng chữ để vẽ. Ví dụ dùng chữ tí để vẽ con chuột, chữ mai để thể hiện cành mai, chữ mẹ tạo hình người mẹ… Hai là biến sự dàn trải theo phương ngang của chữ Việt (một số người gọi là tuyến tính) thành vuông vức (có thể dưới dạng phi tuyến) giống như cách sắp xếp các kí tự chữ Hán – Nôm. Ba là phá thế đều đặn, đơn điệu về kích cỡ đường nét của các chữ trong một từ trong khi vẫn giữ tính dàn trải của các từ. Xu hướng thứ nhất bị hạn chế rất nhiều (nếu không muốn nói là bất lực khi thể hiện những từ không phải là “cái”, “con” hoặc vật gì… Hai xu hướng sau đòi hỏi người viết phải có năng lực nghệ thuật cao, phải được đào tạo và rèn luyện một cách bài bản. Rât tiếc cho đến nay chưa mấy ai đạt được. Một số tác giả vốn là họa sĩ hoặc có năng khiếu hội họa cho ra đời các tác phẩm thư pháp tạm được, nhưng người ta vẫn thấy có nhiều điều chưa ổn. Tuyệt đại đa số tác gỉa lâm vào trường phái “mì tôm” hoặc “gà bới”, thậm chí người ta còn bảo họ đang bôi bẩn chữ Việt. Các sản phẩm thường “na ná” nhau. Rất nhiều tác giả không đủ khả năng tạo hình được con chữ để con chữ trở thành một bức tranh hoàn chỉnh. Vì vậy, muốn cho tác phẩm “bắt mắt” họ thường dùng cách viết chữ lên tranh hoặc vẽ thêm cỏ cây hoa lá, núi non và các họa tiết khác phụ trợ… đến mức tranh và chữ “tranh chấp” nhau làm chủ. Phần lớn các tác giả chỉ dùng một “kiểu viết” để diễn tả mọi chủ đề, mọi đối tượng. Sự nghèo nàn trong cách thể hiện và thiếu bản lĩnh đã dẫn họ đến thất bại. Tất cả những điều đó dẫn đến tầm thường hóa nghệ thuật thư pháp. Xin mọi người cầm bút nhớ kỹ điều này: “Dùng bút lông, mực tàu để viết, tất nhiên là một thư pháp, nhưng không phải tất nhiên là Nghệ thuật thư pháp”.

Trong khi có thể có nhiều người đang rất lạc quan, thậm chí đang thỏa mãn với những gì đang có mà nói rằng TPV đang bế tắc thì … thật bất ngờ! Khi đã bán được nhiều sản phẩm, có nhiều người hâm mộ và đã từng được báo, đài ca ngợi, thậm chí đã được ghi trong sách những kỷ lục Việt nam…, làm sao họ có thể nghĩ mình đang bế tắc?! Tuy nhiên, họ không biết hoặc không muốn biết rằng còn có không ít người nghĩ khác. Khi người ta vạch rõ sự thật đằng sau “ánh hào quang” đó, họ lại nổi nóng, thậm chí chửi bới và phát ngôn một cách rất “trẻ con”, nếu không muốn nói là “hạ đẳng”. Với những phát ngôn như vậy, họ đã bộc lộ rõ sự non kém và tình trạng bế tắc của bản thân mình. Có lẽ họ chưa hiểu hết ngay cả chính mình!  Một lúc nào đó, khi cái đầu “nguội” bớt, trước một tác phẩm mà mình rất tâm đắc, ta hãy tự hỏi mình liệu nó đã hoàn hảo chưa, có thể chỉ ra chỗ nào đạt, chỗ nào chưa đat hay không? Liệu ta chỉ cảm thấy hay có thể giải thích được tại sao nó đạt hoặc chưa đạt? Một khi ta chưa tự trả lời được những câu hỏi như vậy thì có nghĩa ta đang bế tắc đó! Tự hỏi và thành thật với bản thân mình, ta sẽ hiểu mình hơn, do đó có thể tìm cho mình một con đường đi đến thành công.

Thư pháp Việt bế tắc không phải vì chữ Việt không có đủ những yếu tố tạo nên một nghệ thuật thư pháp mà xuất phát từ chính bản thân của người cầm bút. Để khai thông được bế tắc này, cách tốt nhất là người cầm bút phải tỉnh táo nhìn nhận lại mình và đừng tầm thường hóa thư pháp khi mình muốn nâng nó lên tầm nghệ thuật. Đừng nên vừa lòng quá sớm với những gì mình đã đạt được. Cuộc sống chúng ta có thể rất dài nhưng chớ lãng phí vào những trò vô bổ như lập “kỷ lục”, phá kỷ lục, “chửi bới” nhau… Hãy tận dụng thời gian để học, học suốt đời, ngay cả khi mình làm thầy!

Mỗi khi xuân về, dạo qua phố ông đồ, tôi luôn có cảm giác không vui, thậm chí xấu hổ với những gì bày ra trước mắt, mặc dù chìm ngập trong không khí hồ hởi, náo nức, thậm chí tự mãn của các ông (bà)… đồ chữ. Có lẽ, có hai lần tôi không có cảm giác xấu hổ, đó là lần đi xem triển lãm “Nhị thập bát tú” và dịp xuân Tân Mão. “Nhị thập bát tú” đã để lại trong tôi cảm giác vui mừng và hy vọng. Dịp Xuân Tân Mão vừa rồi, nhờ vào bức thư pháp “Thư pháp chém gió lừa đảo” bằng chữ Nôm và chữ Anh của Lê Quốc Việt mà tôi bớt đi cảm giác xấu hổ khi dạo trên “phố ông đồ” (lẽ ra phải gọi là chợ chữ mới đúng). Cảm ơn Lê Quốc Việt đã cho mọi người biết rằng ở Việt nam không chỉ có “hàng chợ” và “đồ dỏm” mà còn có những người am hiểu thư pháp và những nhà thư pháp không tồi. Nếu buộc phải “chửi” thì hãy chửi như Lê Quốc Việt. Đó là cách chửi “có đẳng cấp” của những người thực sự có bản lĩnh, hoàn toàn khác với cách chửi bới “hạ đẳng” như thường thấy trên net. Tôi cũng đã từng chịu khó đi khắp nơi, từ bắc đến nam, gặp gỡ với những người hoạt động trong nghệ thuật thư pháp để tìm lời giải đáp cho những băn khoăn về thực trạng nghệ thuật thư pháp Việt nam. Đôi khi trong tôi lóe lên chút hy vọng, nhưng chút hy vọng đó không làm dịu đi nỗi băn khoăn, lo lắng về tình hình phát triển TPV hiện nay.

Trong bài viết này tôi muốn mọi người cho biết câu trả lời mà tiêu đề đã nêu ra. Tôi rất muốn ai đó (dù là trong số ít) có câu trả lời “không” và chứng tỏ thật xác đáng câu trả lời ấy. Còn nếu câu trả lời là “đúng” thì hãy cho biết lối thoát  có thể  trong tình hình hiện nay.

Trong một phản hồi gần đây, Mặc Sinh có bảo tôi “…cứ một điều “nhà thư pháp”, hai điều “nhà thư pháp”, thử hỏi nước ta đã có nhà thư pháp nào chưa?” Câu hỏi đó đáng để cho chúng ta suy nghĩ! Các nhà thư pháp Việt đừng quá say sưa với những gì mình đã đạt được, hãy tỉnh lại… tỉnh lại! Để thay lời kết tôi muốn một lần nữa nhắc lại nhận định của họa sỹ Trần Tuy “…ý định Việt Nam có thư pháp là rất đáng trân trọng nhưng sau những gì được thấy, thư pháp Việt Nam chưa thật được người yêu chữ hài lòng….Hy vọng một ngày nào đó một hình thức chữ đẹp được nhen nhú nảy mầm!”

Phạm Đức Nhuận
0912 154 235
nhuanpd@yahoo.com.vn

Tranh vẽ Bạch Cư Dị (TQ)

Bạch Cư Dị (白居易) đời Đường (niên hiệu Đại Hòa năm thứ 3) đi nhậm chức ở Đông Đô, quần hiền chủ khách chín người trong đó có bọn Lý Thân, Nguyên Chẩn, Trương Tịch đều ra tống biệt nơi đình Hưng Hóa ở Trường An. Nhân tụ bạ ở đó, lại uống rượu làm thơ đưa tiễn nhau nên lấy hứng ra đề thơ rằng, các câu từ 1 đến 7 chữ, trừ câu đầu 1 chữ, đề vận hợp nhất để thành thi. Họ Bạch lấy luôn chữ Thi (詩) làm đề, các câu còn lại là một cặp tiểu đối, tự số tăng dần, thảy là 55 chữ, ra bài thành hình thơ bảo tháp với số chữ tăng dần trong các cặp ở mỗi câu từ đầu đến cuối. Vậy, về thực chất, ban đầu nó là thơ, sau với vần điệu và tính nhạc trong đó mà được đưa vào “Từ phổ - 詞譜” mà phổ thành một thể Từ (詞), lấy tên “Nhất thất lệnh – 一七令” thuộc cổ thể – 古體. Bài của họ Bạch cũng được coi như điển phạm cho người và các đời kế tiếp. Về sau này có phái sinh thêm một kiểu nữa gọi tân thể – 新體, đó là câu đầu thành một cặp, nhưng mỗi cặp chỉ có 1 chữ, thảy thành 56 chữ toàn bài. Việc này trong “Đường thi kỷ sự – 唐詩紀事” quyển tam cửu và “Từ phổ – 詞譜” quyển thập nhất đều có ghi chép. Thể loại Từ này đặc trưng, hình thức hy kỳ, số lượng các bài Từ làm theo thể này sau cũng không nhiều, ghi chép xưa cũng không thấy mấy.

Nguyên văn bài thơ của họ Bạch khi ấy như sau:

詩
綺美，瓖奇
明月夜，落花時
能助歡笑，亦傷別離
調清金石怨，吟苦鬼神悲
天下只應我愛，世間惟有君知
自從都尉別蘇句，便到司空送白辭

Phiên âm:

Thi
Khỉ mỹ, Tương kỳ
Minh nguyệt dạ, Lạc hoa thì
Năng trợ hoan tiếu, Diệc thương biệt ly
Điệu thanh kim thạch oán, Ngâm khổ quỷ thần bi
Thiên hạ chỉ ưng ngã ái, Thế gian ưng hữu quân tri
Tự tòng đô úy biệt Tô cú, Tiện đáo tư không tống Bạch từ

Ngắn gọn về lai lịch nguồn gốc tạm thời cũng mới chỉ biết thế. Nhân thấy không chỉ ở Trung Quốc mà ở ta giờ cũng có nhiều người hứng thú với kiểu loại cổ thể mà hình thức tân kỳ này, nên nay tạm biên ra đây các cách luật cơ bản của thể từ “Nhất thất lệnh” này đặng thi giới tiện bề tham khảo đối chiếu.

1. Bình vận cách
(Tổng số 55 chữ, cuối câu áp vận có bảy vần bằng)

Bằng
Trung trắc, Trung bằng
Bằng trắc trắc, trắc trung bằng
Bằng trung trung trắc, Trắc trung trung bằng
Trung bằng bằng trắc trắc, Trung trắc trắc bằng bằng
Trung trắc trắc bằng trung trắc, Trung bằng trung trắc bằng bằng
Trung trung trắc trắc bằng trung trắc, trung trung bằng bằng trắc trung bằng

2. Trắc vận cách
(Tổng số 55 chữ, cuối câu áp vận có bảy vần trắc)

Trắc
Trung bằng, Trung trắc
Trắc trung trung, bằng trung trắc
Trắc trắc bằng bằng, bằng bằng trắc trắc
Trung trung trắc trung bằng, Trung trung bằng trung trắc
Trung bằng trắc bằng bằng trắc, Trung trắc bằng bằng trắc trắc
Trung bằng trung trắc trắc bằng bằng, Bằng trắc trắc bằng trung trắc trắc

Chú ý:

• Cổ thể thi từ thường áp bằng trắc theo hai vận như vậy. Đối với tân thể 56 chữ cũng không ngoại lệ, chỉ khác ở câu đầu tiên là hai chữ chia đôi thành một cặp đơn. Đối với Bình vận cách câu đầu sẽ là Bằng – Bằng, với Trắc vận cách sẽ là Bằng – Trắc. Từ câu thứ hai trở đi, cả hai loại cũng diễn tiễn như vậy, đại đồng tiểu dị.
• Nhấn mạnh các cặp trong các câu ở đây đều là các cặp tiểu đối. Với vần Trung thì có thể là Trắc, cũng có thể là Bằng nhưng nhất thiết vẫn phải tuân thủ đúng theo luật đối, không chỉ đối ở thanh điệu mà còn đối cả ở ngữ nghĩa nữa.
• Bằng trắc đã đối ứng, vận luật cũng phải áp chuẩn giữa các câu, giữa câu trên câu dưới. Cước vận không nên xuất hiện cùng một chữ giống nhau, đó cũng là yêu cầu tu từ ngữ pháp đặc trưng trong thể từ.
• Việc phiên dịch, chuyển ngữ là khá khó khi bị lệ thuộc vào hình thức trình bày (hình tháp) của bài Từ. Viẹc bảo lưu nguyên ngữ vẫn khả quan hơn cả nếu người đọc có thể tự hiểu và cảm được.

Sơ khảo như vậy, tường khảo và tổng hợp sẽ viết sau.

Quán Toan, Hải Phòng Oct 19, 2011
Xuân Như

Lần thứ 3 trên diễn đàn lại đề xướng bọn thư pháo viết chơi. Đợt này cũng đông kẻ tham gia, khá nhiều người dòm ngó, xong không khí không được xôm tụ và rôm rả như đôi lần trước. Vả chăng do đề bài đợt này không dính dáng mấy đến những chuyện thị phi.

Nội dung kỳ này được coi như chính kinh một chút, ít nhất ở góc độ văn bản và nội dung. Tuy nhiên đây cũng là điểm mà không tạo được hứng thú nhiều cho người viết. Mặc Sinh trên Blog cá nhân có than thở rằng “kì thực không thích viết những bài quá quen thuộc thế này, 1 là nhàm, 2 là quen quá rồi khó viết đẹp”. Điều này là hiện tượng có thật và cũng là bệnh chung của tất thảy bọn viết chữ mỳ tôm mà thôi, và đặc biệt là thường thấy ở những kẻ chưa phải là “thợ viết chữ chuyên nghiệp” chứ chưa nói đến nhà gì thư pháp cả. Những bài nộp quyển lần này ít nhiều nhìn vẫn thấy rất rõ những điều đó.

Cánh viết chữ mỳ tôm cổ điển kỳ này không có mấy đặc sắc. Nếu muốn thấy điều gì đó từ nội dung, lai lịch của bài thơ thể hiện bằng cái gọi là Thư pháp và bố cục hay nghệ thuật từ đường nét, thảy quyển nộp đều không đủ toát lên được điều gì ngoài văn tự lộn xộn, lỡ cỡ giữa tập thư, chơi chữ và gừng nghệ.

Về bút cứng, Ngọc Thanh lần này bại hoàn toàn, chưa kể sai chữ; Thùy Trang mới tập tọng; Mặc Sinh viết Hành thư thuần thục song cũng không bằng mọi khi hắn viết chơi chơi, chữ Triện còn nhiều gượng gạo.

Khoản viết bút lông, kỳ này thảm hại không kém. Ngọc Thanh tuy mới cũng là tay viết khá, nhiều khi tiệm cận được cổ phong, lâu nay có nhiều tiến bộ, tiếc là quyển đợt này không toát lên được điều gì, thuần bơi bời vớ vẩn (hoặc chăng tôi chưa đủ trình độ nên không phẩm được gì thêm); Chân Đất, Quán Cọ viết bút lông chưa đặt lên bàn phẩm được; Còn tay Bái Mai, có lẽ hắn cũng chưa đủ hứng thú và thiếu điều gì đó cần thiết, nên ba bức dù chủ định viết ba kiểu khác nhau nhưng pháp độ và mạch chữ không khác nhau là mấy, hồn cốt rời rạc, kể cũng không có gì đặc biệt như những lần trước hoặc thường khi hắn viết. Riêng tôi tự không bình gì, thấy mình còn kém nhiều lắm.

Cánh viết chữ Quốc ngữ, ngoài Huỳnh Mỹ Lý có lối viết riêng đặc trưng, ý vị và khả quan, bọn Minh Hoàng, Chân Đất, Quán Cọ không có gì khác biệt hay vượt trội, cũng thuần chỉ như chơi bời tập tọng; Ni Na Lê và Loa Kèn thì thầy nào trò nấy, trò cũng vẫn còn phải học thầy dài dài. Huỳnh Mỹ Lý, tôi tiếc là quyển nộp kỳ còn viết dưới là Hịch tướng sỹ, riêng điểm này tôi đành bó tay. Minh Hoàng có chút ý thức về bố cục trình bày, Chân Đất viết cách có biến nhưng không đủ đột phá.

Riêng khoản họa, Lục Hà khá có ý tứ với hình chữ S, nhưng thể hiện chưa tốt cả về hình, sắc lẫn thần. Chữ ở đây vẫn chưa bàn được.

Tay Bái Mai khi chat chit với tôi có nói vui rằng, bọn cổ điển độ này chết đâu hết cả, tôi cũng hùa vui mà rằng chết cả rồi, bọn Quốc ngữ thì vẫn chỉ đến thế mà thôi.

Trước sau thôi thì có mấy nhời như thế, có trót mạo phạm, xin chư vị cao nhân bốn phương giơ tay cao mà đánh khe khẽ, rồi thì chỉ bảo cho kẻ biết một còn dám nói xằng này.

Hải Phòng, Oct 17, 2011
Xuân Như

Zen and the Art of Calligraphy: The Essence of Sho

Tập sách này dựa vào tác phẩm Thư pháp thiền của Omori Sogen, và bộ sưu tập Thiền và nghệ thuật của Terayama Katssujo trưng bày ở Cologne, Đức, trong năm 1979. Nội dung trong tập sách này đều đã được rà soát và biên tập lại, cùng nhiều tư liệu mới được bổ sung thêm: Chương thiền và nghệ thuật biểu hiện là của Omori Sogen; Các chương khác là của Terayama Katssujo; và người dịch biên soạn phần Tiểu sử các nghệ sĩ thiền.

Vì tập sách này được viết trong bối cảnh truyền thống thiền Nhật Bản, nên các tên người bằng tiếng Hán đều được ghi qua dạng phát âm theo tiếng Nhật. Độc giả có thể đọc hiểu thư pháp tiếng Nhật theo dạng La tinh, ghi tên người theo phong tục Nhật Bản (họ đứng trước), và cách tính tuổi (vừa sinh ra là tính một tuổi). Các thuật ngữ tiếng Nhật và các ngoại ngữ khác được in nghiêng khi xuất hiện lần đầu, và sau đó đều được in theo dạng thường. Chữ Kanji và ngày tháng tương ứng với thời gian sáng tác được ghi vào phần minh họa.

Cũng nên lưu ý rằng “calligraphy” không phải hoàn toàn giống như biểu hiện qua thuật ngữ Sho (Thư) của Nhật Bản. Như “một bức họa từ tâm” và là hình thái nghệ thuật cao nhất của Viễn Đông, Sho khác hơn nhiều so với “lối viết bay bướm”. Sho là nền tảng của cả thư pháp và hội họa phương Đông, và sự khác biệt giữa hai phong cách không phải dễ nhận ra; đó là lý do có nhiều họa phẩm cũng như nhiều mẫu thư pháp trong tập sách này. Ước nguyện của chúng tôi là mong sao cuối cùng Sho sẽ trở thành một thuật ngữ được nhận biết rộng rãi ở phương Tây như các từ satori (ngộ), ki (khí), do (đạo), và các ý niệm quan trọng khác.

John Stevens

Lời đầu sách

Trọng tâm của thiền là giác ngộ: tỉnh thức và nhận ra mọi việc, y như chúng đang là, ngay bây giờ và ở đây. Trọng tâm của thư pháp là đường nét: để đường nét được tạo ra một cách hoàn chỉnh, tâm phải được an tịnh.

Những mẫu được trình bày trong tập sách này minh họa chiều hướng đặc biệt của sự chứng ngộ thiền và những yếu tố của một đường nét chân thật. Vì bản chất kinh nghiệm thiền không bao giờ có thể được định nghĩa một cách thoả đáng, nên sự giới thiệu vắn tắt từ chuyên luận ngắn gọn này chỉ đưa ra một gợi ý, hơn là “giải thích” những nét đặc trưng về nghệ thuật thiền. Bàn luận dông dài về ý nghĩa và biểu tượng của một tác phẩm thì thật vô ích và phản tác dụng – sự vi diệu nằm trong những điều không thể diễn tả.

Thưởng thức những tác phẩm minh họa, nhưng cũng là để giải trừ sạc h trong tâm thức những định kiến và thâm nhập tác phẩm một cách trọn vẹn. Dần dần, sức sống kỳ diệu và sự trong sáng của nghệ thuật thiền sẽ trở nên rõ ràng. Ý tưởng đó, nếu được phát triển sâu hơn, sẽ đưa đến điều 9 được gọi là quán chiếu bát nhã (kansho hannya: trí tuệ đạt được thông qua sự chiêm nghiệm).

Đó là ước nguyện chân thành của chúng tôi, mong rằng ấn phẩm này sẽ cổ vũ mạnh mẽ hơn sự thưởng ngoạn thư pháp và hội họa thiền cùng chia sẻ sự nhận thức sâu hơn về mục t iêu chân xác của nghệ thuật – sự giải thoát và thành tựu trong tâm thức con người.

Ōmori Sō gen
Terayama Katssujō
Tokyo 1982

Chú ý:

• Sách có bán tại Amazon.com, Inc
• Tải về và đọc theo Ebook dạng PDF tôi sưu tầm được trên mạng: Note: There is a file embedded within this post, please visit this post to download the file.

Xuân Như sưu tập và giới thiệu

Sự dung dị, yên bình dễ làm cho lòng người lắng lại, tâm hồn con người dễ hướng thiện, suy nghĩ đơn giản hơn và hướng nhiều đến cái đẹp tự nhiên hoặc cái đẹp xuất phát tự chính tâm hồn mình. Không chỉ với các bậc tu hành, thường nhân cũng thế. Và ở đây, có một không gian Thư pháp của các nhà sư và những phật tử yêu chữ nghĩa, yêu nghệ thuật đường nét đã dựng nên để giúp cho chính họ và khách nhân khi đến thăm thấy lòng mình nhẹ nhàng hơn, hướng thiện hơn.

Nguồn ảnh từ: Hoa Ngọc Lan

Ở châu Âu thế kỷ XVII, cùng với Claude Lorrain tranh phong cảnh mới ra đời với tư cách là thể loại độc lập. Trong khi đó ở Trung Hoa, người ta quan tâm đến thể loại tranh phong cảnh sớm hơn và sáng tạo ra loại tranh sơn thuỷ từ thế kỷ VII. Tranh sơn thuỷ được thâm nhập sâu vào quan niệm thẩm mỹ của mọi tầng lớp trong xã hội Trung Hoa bất kể thời kỳ nào và lòng yêu thiên nhiên phổ cập ở mọi người dân Trung Hoa.

Chùa trên đỉnh núi – Lý Thành (LiCheng)

Khác với tranh phong cảnh của người châu Âu, tranh sơn thuỷ không chỉ là những hình vẽ mang tính sao chép thiên nhiên mà là những sáng tạo. Ở đây các hiện tượng thiên nhiên trở thành những biểu tượng của tinh thần. Chính vì vậy nói đến tranh sơn thuỷ Trung Hoa là nói đến tư tưởng, lối sống, quan điểm nhân sinh, sự suy nghĩ và tinh thần của người nghệ sỹ trước tạo vật. Tranh sơn thuỷ không chỉ dừng lại ở một bức tranh phong cảnh đẹp mà người xem còn thưởng thức cả phần tư tưởng của tranh. Nó bao quát những quan niệm vũ trụ, biểu thị nguyên lý sống của tạo vật.

Người Trung Hoa từ xưa không có tư tưởng cho mình với vũ trụ, thiên nhiên có gì ngăn cách xa lạ nên người nghệ sỹ thường mượn cảnh nói tình, lấy núi sông trời đất để biểu hiện tư tưởng của mình. Vì vậy tranh phong cảnh Trung Hoa mở ra cho chúng ta một thế giới khác – thế giới đầy mơ mộng nhưng được xây dựng bằng trí tuệ, không vay mượn hiện thực mà là những điều được gợi lên từ cái nhìn bên trong của người nghệ sỹ.

Người phương Tây thường chú trọng và đề cao kinh nghiệm, ý chí, khả năng của mình để tiếp cận chân lý. Họ nỗ lực khám phá, thu hoạch, chiếm đoạt cái vũ trụ khách quan, cái tự nhiên và xã hội bờn ngoài. Tuy nhiên, họ lại tỏ ra đối lập lạnh nhạt và ngờ vực cái vũ trụ khách quan đó. Người phương Tây vẽ tranh phong cảnh với một cái nhìn phân tích bằng thị giác và phản ánh nó bằng các yếu tố của nghệ thuật hội hoạ như đường nét, hình khối, màu sắc. Họ tả khoảng cách và tạo không gian xa gần của cảnh vật bằng cách vẽ mọi vật ở càng xa thì càng nhỏ vút về một điểm tụ ở đường chân trời, các sự vật chịu sự chi phối của ánh sáng và vờn nổi khối theo quy luật ánh sáng. Giá trị của nó ở chỗ làm cho người xem như được nhìn thấy cảnh thực và có sự rung động theo cảnh thực.

Người nghệ sỹ Trung Hoa coi tâm hồn của một người là tâm hồn của trời đất. Cái lý của một vật là cái lý chung cho cả vạn vật. Vận chuyển của một hơi thở cũng như vận chuyển của một ngày. Vì thế tranh sơn thuỷ không chỉ là cảnh sắc khách quan mà chính là tâm hồn, lối tư duy của tác giả. Xem tranh là qua hình tượng, cách biểu hiện khí chất khi biểu tả để thấu hiểu chính tác giả. Trong đó, nó chứa đựng cả sự gửi gắm tình cảm, tâm hồn, tư tưởng của người vẽ. Cũng chính vì vậy tranh sơn thuỷ không lấy lối vẽ phân tích theo cái nhìn tinh tế mô tả chi tiết cho giống với thực thu nhận qua thị giác làm trọng mà thiên về tả ý, lưu lại những hình ảnh, giữ lại cái bóng của sự vật. Họ dường như không nhìn thấy cảnh thật để sao chép nó, họ vẽ những cái tồn tại trong tình cảm của mình, do họ cảm nhận được gây cho người xem cảm giác rất xa lạ mà lại như quen thuộc tự bao giờ. Những cảm xúc đó được chuyển vào nét bút sinh động, cái nồng ấm, sống động vào khí vận của đường bút, cái cao siêu, cái lưu chuyển qua sự tương quan của thực hư, của ý tưởng trong biểu hiện. Các nghệ sỹ Trung Hoa vẽ tranh sơn thuỷ nhằm gửi gắm tâm trạng trước cuộc đời của mình vào trong đó. Cảnh chỉ là một đối tượng để tác giả mượn cớ nói về cái tâm hồn của mình một cách tế nhị. Giá trị của nó không chỉ ở cảnh sắc của tranh mà thông qua bức tranh còn thấy cả tâm hồn của tác giả.

Tranh sơn thuỷ tồn tại với bề dày lịch sử, trải qua nhiều triều đại phong kiến, tuy có những giai đoạn thăng trầm nhưng phải nói loại tranh sơn thuỷ đã có một mạch đập xuyên suốt lịch sử tồn tại chưa hề gián đoạn kể từ Hàn – Tuỳ – Đường – Tống – Nguyên – Minh – Thanh vẫn tiếp tục kế thừa và phát huy cao độ, cho nên tranh sơn thuỷ là một loại hình hội hoạ dân tộc nằm trong hệ thống tranh quốc hoa được hun đúc từ truyền thống văn hoá, tư tưởng phương Đông đặc sắc. Đặc điểm nghệ thuật của thể loại tranh này thường được tái tạo qua phương pháp viễn thị chủ quan và sáng tạo nghệ thuật bằng con mắt nội tâm đã trở thành bản sắc dân tộc có ảnh hưởng lớn đến nhiều dân tộc ở phương Đông. Đặc biệt ở nước ta nhất là thể loại tranh thuỷ mắc (đơn sắc) đã có nhiều hoạ sỹ sử dụng mực nho trong tranh rất điêu luyện như Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tiến Chung, Sỹ Ngọc … Các thế hệ hoạ sỹ trẻ cũng chịu ảnh hưởng và tiếp thu lối vẽ trong tranh lụa, giấy dó. Và trong sáng tác có cách nhìn thiên về ý tưởng nội tâm, khai thác những tình cảm trong tâm hồn, từ đó xuất hiện những hình ảnh cụ thể và hình ảnh trừu tượng gắn bó chặt chẽ. Người xem tranh sẽ thấy tác phẩm đã vượt qua tính chân thực của sự vật khách quan mà đạt đến một hàm nghĩa trừu tượng, đồng thời tạo một không gian cho người xem suy tư và liên tưởng. Ngay trong trường học sinh viên cũng được học tập, vẽ mực nho, thuốc nước nhất là trong việc đi thực tập chuyên môn ghi chép tài liệu.

Xa giá Đường Minh Hoàng – Lý Tư Huấn (Li zi xun)

Bước ngoặt quan trọng đã đưa thể loại tranh phong cảnh tách khỏi tranh nhân vật vào đời Hàn tới đời Đường thì hoàn chỉnh cả về bút pháp lẫn ý tưởng sáng tạo. Đổng Kỳ Xương (đời Minh), hoạ sỹ – nhà phê bình nghệ thuật đã vạch ra những nét lớn lịch sử của hội hoạ Trung Hoa, phân định trường phái tranh sơn thuỷ Bắc Tông và Nam Tông. Ông kính trọng và thừa nhận Lý Tư Huấn và Vương Duy là những người khái quát ra thể loại “tranh lục sơn thuỷ” và “thuỷ mặc sơn thuỷ”. Tranh của phái Lý theo xu hướng hiện thực lý tưởng gần gũi với cuộc sống theo thể loại “thanh lục sơn thuỷ”, màu sắc nhiều tầng lớp rực rỡ (phái Bắc Tông). Còn tranh Vương Duy (phỏi Nam Tông (theo hướng thoát ly thực tế, tìm về tự nhiên, nói đến tự nhiên một cách an tịnh. Ông sáng lập ra loại tranh đen trắng (thuỷ mặc) đã trở thành bản sắc của quốc hoạ Trung Hoa.

Sông núi tuyết tan – Vương Duy (Wang Wei)

Bên cạnh đó sự ảnh hưởng và tác động qua lại của các hệ tư tưởng Khổng giáo, Lão giáo, Phật giáo đến tranh sơn thuỷ đã đưa thể loại tranh này có giá trị nghệ thuật và tầm tư tưởng lớn, trở thành cái đẹp thanh cao, bí ẩn mà người đời luôn luôn nghiên cứu tìm tòi và học tập. Tranh sơn thuỷ không chỉ là một bức cảnh đẹp của thế giới vật chất mà chính là cái đẹp ở thái độ tâm lý của tác giả khi tiếp xúc với thế giới sự vật hiện tượng. Dù chỉ là sỏi đá, là những bụi cây cằn cỗi, mộc mạc nhưng với một thái độ đẹp, một tâm lý đẹp người ta đã chuyển hoá nó thành những bức tranh đậm tình người. Chỉ với một tờ giấy, một mảnh lụa mỏng, một chút mực và một cây bút lông người nghệ sỹ Trung Hoa đã khéo dựng một nền nghệ thuật hội hoạ sơn thuỷ rất độc đáo mang tính chất dân tộc riêng của Trung Hoa có những thành tựu đóng góp to lớn dùng cái đẹp tượng trưng qua bức tranh đã làm cảm hoá lòng người. Tất nhiên mọi thứ đều có những biến động nhưng tranh sơn thuỷ cũng có một thời của nó.

Ths. Nguyễn Thị Trang Ngà
Nguồn từ: khanhhoathuynga.wordpress.com

Tác phẩm "Tùng bách cao lập đồ - Triện Thư tứ ngôn liên" của Tề Bạch Thạch (Ảnh: Chinanews)

Theo Hãng tin Trung Quốc: Tại phiên bán đấu giá tranh thư pháp mùa xuân năm 2011 của Công ty bán đấu giá Gia Đức Trung Quốc diễn ra tối 22/5, tác phẩm “Tùng Bách Cao Lập Đồ-Triện Thư Tứ Ngôn Liên” có kích thước lớn nhất của Tề Bạch Thạch đã được bán với giá 425,5 triệu Nhân dân tệ, lập kỷ lục mới về tranh thư pháp cận hiện đại Trung Quốc.

Hiện trường bán đấu giá (Ảnh: Chinanews)

Tác phẩm “Tùng Bách Cao Lập Đồ-Triện Thư Tứ Ngôn Liên” là bức tranh có kích thước lớn nhất trong các tác phẩm hội hoạ và thư pháp của Tề Bạch Thạch đã công bố trong nhiều năm. Bức tranh dài 266cm, rộng 100cm. Tác phẩm lấy cây Tùng và chim Ưng làm chủ đề, “chim Ưng” ngụ ý là ” anh hùng”, rắn rỏi và mạnh mẽ, còn ” tùng bách” ngụ ý là trường thọ. Câu đối chữ Triện viết trên tác phẩm là ” Nhân sinh trường thọ, Thiên hạ thái bình”.

Hiện trường bán đấu giá (Ảnh: Chinanews)

Tác phẩm này được sáng tác vào năm 1946, đây là thời kỳ chín muồi trong sáng tác nghệ thuật của Tề Bạch Thạch.

(Theo China Radio International.CRI)
Tin Chinanews

1.
Bài thơ: Thân Chinh Thái Nguyên Châu

Bài thơ: Thân Chinh Thái Nguyên Châu (Hành thư - Lê Văn Uông)

Bất từ vạn lý chỉnh sư đồ;
Duy dục biên manh xích tử tô.
Thiên địa bất dung gian đảng tại;
Cổ kim thuỳ xá bạn thần tru?
Trung lương tự khả ưng đa phúc;
Bạo bột chung nan bảo nhất khu.
Đới lệ bất di thần tử tiết;
Danh thuỳ vạn thế dữ sơn câu.

2.
Bài thơ: Thân Chinh Phục Lễ Châu Đèo Cát Hãn

Bài thơ: Thân Chinh Phục Lễ Châu Đèo Cát Hãn (Lệ - Khải thư - Lê Văn Uông)

Cuồng tặc cảm bô tru
Biên dân cửu hề tô
Bạn thần tòng cổ hữu
Hiểm địa tự kim vô
Thảo mộc kinh phong lạc[3]
Sơn xuyên nhập bản đồ.
Đề thi khắc vu thạch
Trấn ngã Việt Tây ngu.

3.
Bài thơ: Thân Chinh Hoàn Quá Long Châu(?) Đê

Bài thơ: Thân Chinh Hoàn Quá Long Châu(?) Đê (Thảo thư - Lê Văn Uông)

Kỳ khu hiểm lộ bất từ nan,
Lão ngã do tồn thiết thạch can.
Nghĩa khí tảo không thiên chướng vụ,
Tráng tâm di tận vạn trùng san.
Biên phòng vị hảo trù phương lược,
Xã tắc ưng tu kế cửu an.
Hư đạo nguy than tam bách khúc,
Như kim chỉ tác thuận lưu khan.

Tiếc rằng ảnh chụp qua một cuốn sách in, nên hình ảnh chưa tốt. Tuy nhiên qua đó cũng thấy được phần nào về thư pháp của cụ Lê Văn Uông. Rất mong các huynh đệ có tư liệu nhiều hơn và hiểu biết về cụ Lê Văn Uông nhiều hơn cho thêm những ý kiến đóng góp.

Đã post trên Diễn đàn Thư Họa
Đông Hải Cù Sinh – Minh Thành – Lê Tiến Đạt

Chữ Tâm

Tác giả Vũ Thụy Đăng Lan viết “…chữ Tâm luôn được tồn tại trong thư pháp, tách rời chữ Tâm  không còn là thư pháp nữa.” “…Viết thư pháp nếu bạn có nét chữ đẹp rồng bay phượng múa bạn sẽ chinh phục được lòng người. Còn việc  “giữ được lòng người hay không chính là cái tâm trong thư pháp.” Tác giả rất có lý nếu như hiểu chữ Tâm ở đây là “ChínhTâm”, nhưng nếu là “Tà Tâm” thì kết quả sẽ hoàn toàn ngược lại.Vì vậy khi đọc tác phẩm đó, tôi luôn hiểu rằng chữ Tâm mà tác giả nói đến luôn là Chính Tâm. Tôi cũng hiểu rằng trong tác phẩm của mình, tác giả chỉ muốn đề cập đến Chữ Tâm trong thư pháp. Chắc tác giả cũng như tôi đều hiểu rằng không chỉ trong thư pháp mới cần có chữ Tâm. Chữ Tâm luôn luôn cần trong bất kỳ hoạt động nào của con người, đúng như lời Phật Thích Ca dạy “Nhất thiết duy Tâm tạo”. Chỉ có điều chữ Tâm mà Đức Phật nói ở đây bao gồm cả Chính Tâm và Tà Tâm.Trong phong trào thư pháp Việt, không thiếu những dẫn chứng đáng buồn xung quanh chữ Tâm. Có không ít người luôn lấy chiêu bài “Chính Tâm” ngụy trang cho cái “Tà Tâm” của mình để hành động, nhằm đầu cơ trục  lợi. Trong thư pháp Việt cũng đã xuất hiện khá nhiều hiện tượng như vậy. Một trong những ví dụ đó là hiện tượng người ta dựng “Thư pháp Truyện Kiều và Tuyên ngôn Độc lập” thành “kỷ lục” thư pháp. Công phẫn trước những hành động tà tâm trong thư pháp, nhà thư pháp – hoạ sỹ Lê Quốc Việt đã viết một bức thư pháp treo giữa phố Ông Đồ xuân Canh Dần với dòng chữ “THƯ PHÁP CHÉM GIÓ LỪA ĐẢO”.

Bất kỳ con người bình thường nào cũng đều có tâm và ý thức được cái tâm đó. Tuy nhiên, cái Tâm không phải là “vô hướng” mà là “có hướng”. Cái Tâm xuất phát từ bản thân mình, nhưng hướng vào đâu mới là điều quan trọng. Một tác phẩm muốn cảm hóa được người thưởng thức chỉ khi được thực hiện bởi nhân tâm trong sáng – chính tâm. Những tác phẩm xuất phát từ tà tâm có thể nhất thời đánh lừa được công chúng, nhưng sớm muộn công chúng nhận ra. Khi các nhà thư pháp sử dụng đến tà tâm cũng là khi họ gặp bế tắc trong sáng tác, tức là họ bắt đầu đi vào ngõ cụt. Hậu quả của hành động đó sẽ dẫn họ đến thất bại. Thực tế đã có những người thất bại rồi đó!

Có một điều cần nhấn mạnh thêm: “chữ Tâm” chỉ là điều kiện CẦN mà chưa ĐỦ quyết định thành công trong sáng tác. Vậy,để thành công trong nghệ thuật, tác giả còn cần gì nữa. Đó là NĂNG LỰC của tác giả. Quá nhấn mạnh vào chữ Tâm có thể làm cho một số người nghĩ chỉ cần có tâm sẽ thành công và sinh ra ảo tưởng về khả năng của mình. Có “Tâm” rồi, để có thể thể hiện cái “Tâm” đó tác giả phải có năng lực. Có thể có những những người không được đào tạo một cách bài bản nhưng do có năng khiếu bẩm sinh nên vẫn thành công. Năng khiếu cũng chỉ là thuận lợi ban đầu, nếu không học tập và rèn luyện sẽ không thể đáp ứng được trình độ thưởng thức nghệ thuật ngày càng cao của công chúng, thậm chí một chút tài năng non nớt có thể dần dần bị thui chột. Như vậy, chữ Tâm không chỉ cần thiết khi trình hiện, sáng tác, mà nó luôn luôn cần thiết trong mọi hoạt đông học tập rèn luyện, ứng xử…Không coi trọng điều đó, người ta dễ bị lạc lối, phạm sai lầm và dẫn đến thất bại. Đúng như T. Man nói “Thiên tài có thể đặt nền móng, nhưng hoàn tất công việc phải  là lao động kiên nhẫn”, hay như Edison khẳng định “Thiên tài chỉ có một phần linh cảm, còn chính mươi chín phần trăm là mồ hôi và nước mắt”. Daniel Goleman cho rằng: “Người không phải là thánh, chẳng ai hoàn mỹ. Nhưng phải là người có căn bản. Cái gốc đó nằm ở tính cách, ở lương tri, và nếu có tài năng thì phải là tài năng có lương tri, là trí tuệ có tâm hồn”. Có lương tri, có tâm hồn sẽ làm con người sống và hành động có trách nhiêm hơn với cộng đồng.

Người có Chính Tâm phải là người có trách nhiệm

Ý thức trách nhiệm trong hoạt động thư pháp  thể hiện muôn màu muôn vẻ. Để cho xã hội ngày càng tốt đẹp, con người luôn phải có ý thức trách nhiệm trong mọi hành vi của mình. Cái Tâm trong sáng luôn luôn gắn liền với ý thức trách nhiệm. Không có ý thức trách nhiệm thì đừng bao giờ nói mình có cái Tâm trong sáng được.

Nhà thư pháp có thiện tâm chắc chắn không bao giờ cố tình đưa ra xã hội  những sản phẩm tùy tiện, cẩu thả và phản cảm.( Tôi nhấn mạnh chữ cố tình bởi vì có thể có những người trình làng những sản phẩm “giả cầy”, phản cảm…không phải do họ có tà tâm mà do “lực bất tòng tâm”). Đọc đến đây, có thể có người cho rằng “biết rồi ! khổ lắm! nói mãi!” và có thể “mắng” vào mặt tôi vì làm rác tai thiên hạ. Nhưng nếu người ta nhìn lại những gì mà một số nhà thư pháp đã trình hiện một cách phản cảm thì sẽ lượng thứ cho tôi. Hai trong trong số những “vết nhơ” điển hình của thư pháp Việt, đó là “kỷ lục”thư pháp “Truyện Kiều” và “Tuyên ngôn Độc lập”. Đó là những vết nhơ về “Lương tâm và Trách nhiệm” của người cầm bút. (xin xem bài viết “Kỷ lục Thư pháp và những sai lầm đáng buồn” đã đăng trên Chuyên San này trong mục Bàn tròn để hiểu rõ hơn). Đó cũng chính là sai lầmtrong việc công nhận kỷ lục ở Việt nam, sai lầm trong cách xử lý thông tin của một số cơ quan tuyên truyền như báo chí, đài truyền hình, …và…thật đau lòng khi những “vết nhơ” đó lại được phơi bày trong các bảo tàng, sách kỷ lục Việt nam. Lúc này, cũng như khi viết bài “Kỷ lục Thư pháp và những sai lầm đáng buồn”, tôi không có ý “vơ đũa cả nắm” tất cả những kỷ lục hiện nay mà nói đích danh hai kỷ lục nêu trên. Hai “kỷ lục” đó trái ngược hoàn toàn với Kỷ lục “Con đường gốm sứ đê sông Hồng” mới được công nhận và được ghi trong sách Guinness. Cái Tâm của những con người làm  nên kỷ lục Con đường gốm sứ thật là trong sáng. Chiêm ngưỡng kỷ lục đó ta thấy tự hào về thủ đô, về Việt nam, con người Việt Nam.

Lương tâm và Trách nhiệm của các nhà thư pháp không chỉ thể hiện khi trình hiện, sáng tác, mà còn phải được thể hiện trong mối quan hệ giữa các nhà thư pháp. Chữ Tâm giúp các nhà thư pháp gần nhau hơn, do đó có thể giúp đỡ nhau tốt hơn trong rèn luyện và sáng tác. Thực tế cho thấy không hoàn toàn như vậy. Tuy rằng có nhiều câu lạc bộ thư pháp được thành lập nhưng rất khó tập hợp được các nhà thư pháp có tuổi đã “thành danh” ngồi lại với nhau. Họ thường hoạt động độc lập, việc ai người ấy làm.Một số người cho rằng thư pháp là“cuộc chơi” và do đó không nên bàn luận, phê bình, góp ý gì cho mệt. Thực chất tình trạng này là gì? Có thể lý giải thế nào đây về tình trạng đó?! Có lẽ nào họ chưa thực sự tâm huyết với thư pháp? Có thể họ chưa thực sự tự tin vào chính mình? Cũng có thể họ quá tự tin nhưng lại e sợ một điều gì đó…có thể phá vỡ trạng thái ấy?! Trong dịp gặp gỡ, trao đổi với những người hoạt động thư pháp trong Thành phố Hồ Chí Minh, tôi phát hiện ra một điều: lớp những người trẻ tuổi yêu thư pháp đã phát hiện ra và đang thực sự lo lắng về tình trạng trên. Họ không vui khi cảm thấy các bậc tiền bối chẳng ai nói chuyện được với ai. Ý đồ thành lập một tổ chức HỘI THƯ PHÁP như các hội nghệ thuật khác chắc còn xa vời vợi! Việc chỉ tồn tại các câu lạc bộ mà không thể thành lập được hội chứng tỏ thư pháp nước nhà đang trong giai đoạn sơ khai,  hoạt động tự phát, manh mún.

Lương tâm và trách nhiệm của nhà thư pháp còn cần phải được thể hiện trong quan hệ với công chúng. Cần phải biết tôn trọng công chúng bởi vì nhờ công chúng mà ta tồn tại. Chớ nên “ném” bừa bãi những sản phẩm cẩu thả, dễ dãi ra công chúng trong bất kể trường hợp nào, dù đó là khi ta đang cho, tặng hay bán. Người có tâm không bao giờ nghĩ rằng ta đang ngồi trên “ban, phát” chữ cho mọi người, dù là người ta đến xin chữ. Người có tâm không bao giờ “nổi giận” khi có ai đó không thích và phê phán tác phẩm của mình. Để thực hiện được những điều đó, các nhà thư pháp không nên chủ quan với khả năng của mình. Nếu chỉ dựa vào số lượng tác phẩm đã bán, cho, tặng…, dù đó là số lượng lớn, mà cho rằng mình đã hơn người, đã đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật, thì đó là một sai lầm lớn. (Trong thực tế, loại “hàng chợ” thường bán được nhiều). Người có tâm bao giờ cũng mong muốn làm thế nào để nâng cao trình độ thưởng thức của công chúng. Vì vậy, họ luôn học hỏi và rèn luyện bút pháp của mình để cống hiến cho đời những tác phẩm ngày càng tốt đẹp hơn. Những người như vậy sẽ không bao giờ tự mãn, tự cao, tự đại, coi thường người khác. Những người như vậy rất dễ hợp tác với nhau, dễ “nói chuyện” với nhau, học hỏi lẫn nhau.

Khi nói đến chữ Tâm trong thư pháp, chắc ai cũng dễ dàng thừa nhận sự cần thiết của nó, nhưng nhìn vào những gì đang diễn ra trên cả hai miền sao thấy… buồn… làm vậy! Không biết có bao nhiêu nhà thư pháp thể hiện được chữ Tâm trong hoạt động của mình?!

Nếu chỉ đòi hỏi các nhà thư pháp có tâm trong sáng thì thật là bất công. Công chúng yêu thư pháp cũng cần phải có “Tâm”. Vậy, cái Tâm của công chúng yêu thư pháp thể hiện thế nào?

Nếu như các nhà thư pháp có tâm luôn cóý thức tôn trọng công chúng khi sáng tác, khi cho, tặng… sản phẩm của mình, thì công chúng cũng cần biết tôn trọng các tác giả và tác phẩm của họ. Sự tôn trọng lẫn nhau ở đây phải xuất phát từ thiện tâm. Có như vậy các nhà thư pháp mới không cẩu thả khi sáng tác, còn công chúng mới chân thành khi đón nhận tác phẩm của họ. Công chúng có tâm với thư pháp sẽ không bao giờ chấp nhận những “tác phẩm” cẩu thả, dễ dãi, phản cảm…được tung bừa bãi ra thị trườngvà cần phải “lên tiếng” phê phán. Chúng ta đang thiếu (đúng hơn là không có) các nhà phê bình thư pháp, do đó tất cả mọi người yêu thư pháp và có tâm cần phải quan tâm tới vấn đề này. Có một vài ý kiến sai lệch khi cho rằng khi phê bình người khác “…chí ít bạn phải ngang tầm với kẻ ấy.” Thậm chí khi bị phê bình có người nổi xung lên mắng lại “…ngươi là ai, đã hơn đời được chữ nào chưa, có giỏi trình hiện chữ ngươi viết cho ta xem ra sao mà dám chê chữ ta bần tiện , yếu đuối, kém cỏi. Ngươi đã bằng Nhan Lương, Văn Sú chưa, ngươi đã lập kỷ lục và phá kỷ lục chưa.”. Nếu các nhà thư pháp cứ đòi hỏi các nhà phê bình và công chúng phải có trình độ hơn mình mới được phê bình mình thì…sẽ không bao giờ có nhà phê bình nào hết, không bao giờ có thể góp ý cho nhau hết và công chúng phải im lặng trước những sản phẩm non kém, cẩu thả…được tung bừa bãi ra thị trường như hiện nay(!). Các nhà thư pháp nên nhớ rằng trong công chúng, còn có không ít người “khó tính”, trình độ cảm thụ thẩm mỹ của họ rất cao và luôn nhớ rằng công chúng yêu thư pháp có quyền được khen chê mọi sản phẩm của mình (một khi đã tung ra thị trường), còn tiếp nhận hay không những ý kiến đó là quyền của mình. Có điều, nhà thư pháp có tâm không bao giờ “nổi cáu” trước những lời phê bình đó.

Nhà thư pháp có tâm  là người học suốt đời

Có bạn hỏi tôi “ Đỉnh cao thư pháp Việt nam nằm ở đâu?”.  Tôi trả lời “Nó luôn nằm ở thì tương lai”. Có nhà thư pháp nào tự cho rằng mình đã đạt được đỉnh cao của nghệ thuật? Nếu có thì chắc rằng họ chẳng cần “học, rèn luyện” gì nữa! Tôi cho rằng chẳng ai nghĩ như vậy. Nhưng, người tự cho mình là “nhất thiên hạ” thì…có đấy! Họ không chấp nhận ai “dạy” họ cả. Họ nổi giận khi cảm thấy có ai đó “dạy” mình. Thực chất họ đang từ chối “sự học” người khác. Tính kiêu căng, ngạo mạn xuất phát từ đó. Họ có biết “kiêu ngạo là sự bắt đầu của mọi lỗi lầm” (?!). Nếu họ biết những tấm gương học tập, khổ luyện của các danh bút như Vương Hy Chi, Trương Chi, Thiền sư Thích Trí Vĩnh…, họ sẽ nghĩ khác. Trong khi thư pháp Việt còn đang trong giai đoạn sơ khai, chân đứng chưa vững mà đã cho rằng mình đã ở “đỉnh cao” rồi thì thật là…!!! Sau cuộc gặp gỡ các nhà thư pháp và những người yêu thư pháp Việt trong Thành phố Hồ Chí Minh, tôi nhận ra một điều: Lớp những người trẻ tuổi yêu thư pháp nung nấu một khao khát muốn liên kết các nhà thư pháp với nhau để giúp đỡ nhau  nâng cao trình độ và năng lực. Họ nhận ra những cái mạnh và cái yếu của các bậc tiền bối. Họ kỳ vọng rất nhiều và mong muốn  các bậc tiền bối sẽ là những tấm gương sáng, là những cái đích để noi theo. Nhưng…họ đã…rất buồn. Trước buổi nói chuyện tại Nhà văn hóa thanh niên, họ dặn tôi rất kỹ rằng chỉ nên nói những gì không “chạm” tới các vị tiền bối, họ bảo khó khăn lắm mới mời được các nhà thư pháp đã “thành danh” ngồi cùng một chỗ như thế này. Thời gian còn lại tôi đã tranh thủ gặp các bạn trẻ để nghe  và trao đổi những vấn đề cụ thể hơn về thư pháp Việt. Đặc biệt, tôi rất vui mừng nhận ra rằng các bạn trẻ không những có năng lực sáng tạo mà còn rất khát khao học hỏi và ý thức rất rõ trách nhiệm của mình đối với tương lai thư pháp Việt. Bằng cách ấy họ đã thể hiện “cái tâm” rất trong sáng, đáng để nhiều người noi theo.

Có lần tôi than phiền với một nghệ nhân chuyên sản xuất đồ thờ rằng tại sao toàn thấy bày bán hàng chợ, chẳng có một cái nào là “hàng kỹ” cả. Nghệ nhân đó trả lời “Hàng chợ mới bán chạy vì giá rẻ, hàng kỹ bán chậm lắm. Để sản xuất ra hàng kỹ, đòi hỏi tay nghề rất cao. Người làm ra nó phải được đào tạo bài bản, phải có trình độ cảm thụ thẩm mỹ cao, có tay nghề điêu luyện và đặc biệt phải thực sự có tâm huyết. Nhiều lúc tôi cũng muốn làm ra một tác phẩm thực thụ, nhưng vì“miếng cơm, manh áo” mà “phải nhắm mắt làm ngơ”. Tôi còn là nghệ nhân nữa đâu! Buồn lắm, nhưng biết làm sao ?!” Chuyện trò với ông, tôi hiểu ra nhiều điều. Tôi là người rất yêu thư pháp Việt và cũng đang luyện bút. Đôi khi thấy nhiều người hưởng ứng, tôi rất vui và thú thực,cũng có lúc cho rằng mình đã thành công. Lời tâm sự của ông khiến tôi giật mình. Ông đã cảnh báo tôi một điều: Chớ thấy nhiều người thích sản phẩm của mình mà cho rằng mình đã thành công. Cái số nhiều đó có thể nằm trong số những người vừa lòng với “hàng chợ”! Mặc dù quan tâm tới thư pháp Việt hơn nửa thế kỷ, tôi chưa bao giờ cho rằng mình là “nhà thư pháp”, dù chỉ trong ý nghĩ. Tôi cần phải học, học nhiều lắm. Trong dịp trao đổi với các nhà thư pháp trong thành phố Hồ Chí Minh vừa rồi, có nhà thư pháp hỏi tôi có hài  lòng không. Có lẽ họ ái ngại cho tôi khi thấy có vài ý kiến không đồng tình với tôi. Tuy nhiên, thực tâm, tôi rất hài lòng. Những ý kiến trao đổi, dù thuận chiều hay trái chiều đã giúp tôi hiểu rõ hơn thực trạng phong trào thư pháp Việt. Không hài lòng sao được khi tôi được may mắn trực tiếp trao đổi với những nhà thư pháp đã “thành danh” cũng như các bạn trẻ đầy nhiệt huyết và có năng lực sáng tạo, tận mắt xem các tác phẩm thư pháp của họ. Thú thực, nếu có gì đó không vui sau những cuộc gặp gỡ đó chinh là tôi cảm thấy thư pháp Việt hình như…đang bế tắc! (Tôi sẽ có một bài đề cập đến vấn đề này).

Nếu nhà thư pháp nào cũng thấy rằng học tập là công việc suốt đời họ sẵn sàng hợp tác với nhau và không bao giờ tự mãn, tự cao, tự đại. Điều đó giúp cho thư pháp Việt nhanh chóng vượt qua giai đoạn sơ khai để khẳng định mình, xứng đáng với lòng mong mỏi của công chúng yêu thư pháp.

Có lẽ còn quá nhiều điều cần nói xung quanh “CHỮ TÂM” nhưng bài viết đã dài rồi và e rằng các bậc tiền bối, các thầy, các bạn mệt đầu, nên tôi xin được dừng ở đây. Do trình độ có hạn nên không tránh khỏi những khiếm khuyết, tha thiết mong quí vị góp ý, chỉ bảo để tôi hiểu biết thêm.

Phạm Đức Nhuận
0912 154 235
nhuanpd@yahoo.com.vn