Dr. Tolga Yıldız

Oyuncu sanatçı mıdır?*

2026-11-13T12:00:00.000+03:00

Prova sırasında bir oyuncu, yönetmene karakterinin sahnede dolaşmak yerine durmasını öneriyor. Yönetmen kabul edebilir, reddedebilir, başka bir çözüm bulabilir. Bu, karakterin duruma nasıl karşılık verdiğine ilişkin bir yorumdur; yalnızca nerede duracağıyla ilgili değildir. Peki oyuncunun sahneye ilişkin düşüncesi prova salonunda ne kadar ciddiye alınıyor?

Aylar önce Karagöz ustası Cengiz Samsun, dramaturg Sinem Öztürk ve oyuncu Efsane Odağ Yıldız’la “Oyuncu sanatçı mıdır?” sorusunu konuşmuştuk. Elbette sanatçıdır. Ancak sanatçı olmakla kendi sanatının koşullarını belirleyebilmek aynı şey değil. Bir müzisyen repertuvarı seçmediği için sanatçılığını kaybetmez; oyuncu da yönetmenin kararına uymakla sanatçı olmaktan çıkmaz. Yine de bu kararların nasıl alındığı, yapabildiği işi etkiler. Oyunu yazar, yönetmen, oyuncular, tasarımcılar ve sahne emekçileri birlikte hazırlıyor; yaratıcı kararları ise aynı ölçüde paylaşmıyorlar.

Üstelik oyun provalar bitince tamamlanmıyor. Her temsil, oyuncularla seyircinin aynı zaman ve mekânda karşılaşmasıyla yeniden gerçekleşiyor. Bir duraksama, bir bakış, salondan yükselen bir gülüş sahnenin ritmini değiştirebiliyor. Walter Benjamin’in aura tartışmasında önem verdiği “şimdi ve burada,” sahne oyuncusunun seyirci önündeki bedensel varlığını düşünmek için de anlamlı. Sahne, kaydedilmiş bir görüntüden farklı olarak, oyuncuyla seyircinin birlikte bulunduğu o anda var olur. Her akşam bu karşılaşmayı mümkün kılan oyuncu, oyunun biçimlenmesinde ne kadar söz sahibi?

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Oyuncu sanatçı mıdır? Sahneden. https://sahneden.net/tolga-yildiz-yazdi-oyuncu-sanatci-midir/ (Erişim tarihi: 13 Kasım 2026)

Tiyatroyu sevmek mi, sahnede olmayı sevmek mi?*

2026-11-06T17:00:00.000+03:00

Bir oyundan söz açıldığında ilk sorulan soru genellikle “Kim oynuyor?” oluyor. Afişlerde tanınmış oyuncuların yüzleri büyüdükçe oyunun metnine, yönetmenine, yaratıcı ekibine ve sahneleme anlayışına ayrılan alan daralıyor. Tiyatroya duyulan ilginin bu denli oyuncular etrafında dönmesi, sahneye adım atmak isteyenlerin sanatla kurduğu bağı da baştan şekillendiriyor. Tam bu noktada oyunculuk hevesine dair temel bir soru beliriyor: İnsan tiyatroyu sevdiği için mi sahneye çıkmak istiyor, yoksa sahnede olmayı sevdiği için mi tiyatroyu seçiyor?

İyi bir oyuncu olmak isteyen birinin tanınmayı, beğenilmeyi ve emeğinin karşılığını alarak geçinmeyi arzulaması son derece doğal. Ancak sahnede kendine yer açma isteği ile tiyatro sanatına duyulan merak her zaman başa baş gitmiyor. Kendi rolüne saatlerce çalışan bir oyuncu, kendisinin yer almadığı oyunlarda neler denendiğini hiç merak etmeyebiliyor. Hatta yeni bir rol teklifi almadığı dönemlerde tiyatroyla kurduğu ilişki neredeyse tamamen kopabiliyor.

Tiyatroyu koltuktan izleyen, okuyan ve üzerine kafa yoran bir seyirci olarak amacım oyunculara nasıl çalışmaları gerektiğini söylemek değil. Anlamaya çalıştığım şey, oyunculuk hevesinin neden giderek tiyatronun bütününden kopup yalnızca sahnede görünür olma arzusuna dönüştüğü.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Tiyatroyu sevmek mi, sahnede olmayı sevmek mi? Tiyatro Tiyatro Dergisi. https://tiyatrodergisi.com.tr/tiyatroyu-sevmek-mi-sahnede-olmayi-sevmek-mi/ (Erişim tarihi: 6 Kasım 2026)

Sanatçı olmak mı, sanat yapmak mı?*

2026-10-29T15:00:00.000+03:00

Geçenlerde Cihangir Atölye Sahnesi’nin (CAS) kurucularından Muhammet Uzuner’le sanat ile sanatçı arasındaki ilişkiyi konuşuyorduk. Sohbet, alışkanlıkla kullandığımız bir sözcük üzerine yeniden düşünmeme yol açtı: Sanatçı. Birine bu sıfatı verdiğimizde neyi tanımlamış oluyoruz? Yaptığı işi mi, sahip olduğunu düşündüğümüz özel bir niteliği mi, yoksa toplumun ona tanıdığı konumu mu?

Sözcüklerin tarihi, bu soruyu başka bir yerden düşünmemizi sağlıyor. Antik Yunancadaki téchnē bir işi bilerek, ustalıkla yapmayı; Latince ars beceri ve yöntemi de anlatıyordu. Türkçedeki sanat ise Arapçada yapmak ve üretmekle ilişkili bir kökten geliyor. Ressamla marangozu, oyuncuyla başka bir ustayı birbirinden bugünkü kadar kesin çizgilerle ayırmayan bir anlam dünyası bu. Modern güzel sanatlar sınıflandırması güçlendikçe, özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda sanatçı da özgün bir yaratıcı kişilik olarak ayrıcalıklı bir konuma yerleşti.

Oysa önce sanatçının kim olduğuna değil, yapılan işin nasıl sanat niteliği kazandığına bakabiliriz. Buna, biraz da alışıldık sıfatın yönünü değiştirerek, sanatlılık diyelim. Bir eylemin, nesnenin veya icranın sanat olarak tanınması, yalnızca onu yapan kişinin yeteneğine bağlı değildir. Üretimin biçimi, onu değerlendiren insanlar, kurumlar, eleştiri ve dolaşıma sokulma koşulları da bu sürecin içindedir. Sanatlılık, sanatçının doğuştan taşıdığı kutsal bir mühür gibi düşünülemez.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Sanatçı olmak mı, sanat yapmak mı? Sahneden. https://sahneden.net/tolga-yildiz-yazdi-sanatci-olmak-mi-sanat-yapmak-mi/ (Erişim tarihi: 29 Ekim 2026)

“Lacrima:” Başkalarının zamanıyla kuşanmak*

2026-10-25T23:00:00.000+03:00

Oyunun sonlarına doğru Marion, inci işlemelerinin ağırlığıyla biçimi bozulan kumaşa dikkatle buhar uyguluyor. Maud Le Grevellec’in ellerini izlerken ben de geriliyorum. Küçük bir dikkatsizlik, günlerdir üzerinde çalışılan kumaşı mahvedebilir. Marion’un ölçülü hareketlerinde ustalığın güveniyle hata yapma korkusu buluşuyor. Yaklaşık üç saatlik gösterimden aklımda kalan en güçlü anlardan biri bu. Lüks bir giysinin ardındaki zahmet hakkında bilgi edinmekle kalmıyor, kumaşın başındaki gerilimi bir süreliğine paylaşıyoruz.

Caroline Guiela Nguyen’in yazıp yönettiği Lacrima’yı 22 Ekim 2026’da, 30. İstanbul Tiyatro Festivali’nin açılışında, Zorlu PSM Turkcell Sahnesi’nde izledim. Strazburg Ulusal Tiyatrosu’nun yaklaşık 175 dakikalık yapımı, bir İngiliz prensesinin gelinliği için Paris’teki moda evinden Alençon’daki dantel ustalarına, Mumbai’deki nakış işçilerine uzanan üretimi anlatıyor. Birbirini tanımayan insanlar aynı teslim tarihine bağlanıyor. Prenses için düğün, moda evi için prestij anlamına gelen iş, çalışanlar için uzayan mesailer ve ertelenen ihtiyaçlar demek. Üstelik aynı takvimin herkesten istediği fedakârlık aynı değil. Bir insanın birkaç saatlik ihtişamı için başkalarının hayatından ne kadar zaman satın alınabilir?

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). “Lacrima:” Başkalarının zamanıyla kuşanmak. Tiyatro Tiyatro Dergisi. https://tiyatrodergisi.com.tr/lacrima-baskalarinin-zamaniyla-kusanmak/ (Erişim tarihi: 25 Ekim 2026)

İki kalas, bir heves, sıfır bütçe*

2026-10-15T21:00:00.000+03:00

Tiyatronun parayla ilişkisi üzerine konuşmak, tiyatronun kendisi üzerine konuşmak kadar romantik değildir. Sahne dediğimiz yerde oyuncuyu, metni, rejiyi, seyirciyi, sözü, bedeni görürüz; ücret bordrosu, elektrik faturası, prova salonunun kirası, turne harcırahı ya da oyuncunun ev bulma meselesi aynı kolaylıkla görünmez. Sanat tarihi de çoğunlukla bu görünmezliği sever.

Bertolt Brecht’in hikâyesine bir de buradan bakmak yararlı olabilir. Çünkü 20. yüzyıl tiyatrosunun en etkili muhaliflerinden birinin o verimli çalışma düzeni, sanıldığı gibi yoksulluğun içinden yahut yalnızca sanatçıların hevesi sayesinde çıkmadı. Arkasında hatırı sayılır bir kamusal bütçe, sürekli çalışan bir tiyatro örgütü, ücretli oyuncular, teknik kadro, uzun prova zamanları ve bütün bunları gündelik hayatın maddi ayrıntıları içinde çekip çeviren Helene Weigel vardı.

Brecht’in tiyatrosu seyircinin sahne karşısındaki alışkanlıklarını değiştirmeye girişmişti. Özdeşleşmenin rahatlığını bozmak, olup biteni kaçınılmaz bir kader olarak görmek yerine, tarihsel olarak kurulmuş ve dolayısıyla değiştirilebilir ilişkileri göstermek istiyordu. Aristotelesçi dramatik yapıya, burjuva tiyatrosunun yanılsamasına ve seyircinin karanlıkta uslu uslu oturmasına itiraz eden bu tiyatro, sanatın toplumsal işlevini de yeniden düşünüyordu. Fakat böylesine iddialı bir tiyatronun maddi koşulları da vardı. Seyircinin dünyayı başka türlü görmesini sağlamaya çalışan insanın, önce oyuncusuna aylarca prova yaptırabilecek durumda olması gerekiyordu.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). İki kalas, bir heves, sıfır bütçe. K24. https://www.k24kitap.org/iki-kalas-bir-heves-sifir-butce-5891 (Erişim tarihi: 15 Ekim 2026)

Ayrıca Tiyatro Tiyatro Dergisi'nde yayınlanmıştır.

PISA sonuçlarının anlattığı Türkiye*

2026-10-08T13:00:00.000+03:00

Eylül 2026’da açıklanan Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA) 2025 sonuçları, Türkiye hakkında son yıllarda yerleşmiş bazı kabulleri yeniden düşünmeyi gerektiriyor. On beş yaşındaki öğrenciler matematikte 462 puanla 463 olan Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ortalamasına ulaştı; okumada 472 puanla 461’lik, fende 494 puanla 482’lik OECD ortalamasını geçti. Türkiye’nin puanı 2022’ye göre matematikte 8, okumada 16, fende 18 puan yükseldi. OECD de Türkiye’yi üç alanda birden ilerleme sağlayan az sayıdaki ülke ve ekonomi arasında gösteriyor.

Bu tabloyu Avrupa Birliği (AB) ile yan yana okumak yararlı. Ancak AB’yi mutlak bir ölçü kabul ederek Türkiye’nin ona ne kadar yaklaştığını hesaplamak, güncel eğilimleri anlamaya yetmiyor. Avrupa, yüksek gelir düzeyi, güçlü kurumsal birikimi ve eğitimli nüfusuyla önemli avantajlara sahip. Buna karşılık düşük büyüme, yaşlanan nüfus, verimlilik kaybı, yüksek enerji maliyetleri ve siyasal parçalanma gibi baskılarla uğraşıyor. Türkiye ise eğitim ve altyapıda belirgin ilerleme gösterirken yüksek enflasyon, beceri uyumsuzluğu, düşük katma değerli üretim ve kurumsal denetim sorunlarını taşıyor. İki tarafın deneyimi, gelişmenin tek bir çizgi üzerinde ilerlemediğini gösteriyor.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). PISA sonuçlarının anlattığı Türkiye. Perspektif Online. https://perspektif.online/pisa-sonuclarinin-anlattigi-turkiye/ (Erişim tarihi: 8 Ekim 2026)

Bize ait yabancı: Yapay zekâ*

2026-09-27T14:30:00.000+03:00

Yapay zekâdan duyduğumuz korkunun önemli bir bölümü aslında yapay zekâyla başlamıyor. Sanayi Devriminden beri makineler, motorlar, elektrik şebekeleri, elektronik sistemler, bilgisayarlar ve iletişim ağları giderek çevremizi otomatikleşmiş bir teknik dünya olarak sardı. Bugün gündelik hayatımızın çok büyük bir bölümü, tek tek insanların artık bütünüyle kavrayamayacağı kadar karmaşık altyapıların kesintisiz çalışmasına bağlı.

Yapay zekâ da gökten düşmüş yabancı bir varlık değil; tam da bu tarihsel teknik dünyanın içinden çıktı. Transistörlerin, bilgisayarların, veri ağlarının, otomasyonun ve giderek karmaşıklaşan üretim sistemlerinin devamıdır. Bu anlamda onun neyin üzerinde yükseldiğini biliyoruz: Kendi ellerimizle birkaç yüzyıldır inşa ettiğimiz teknolojik çevrenin üzerinde.

Karmaşıklığın kendi zorunluluğu

Sorun şu ki bu çevre karmaşıklaştıkça onu sürdürebilmek için daha fazla otomasyona ihtiyaç duyuyoruz. Üretim, finans, enerji, ulaşım, iletişim ve bilgi sistemleri öylesine büyük ve birbirine bağımlı hale geliyor ki bunları yalnızca insan emeği ve insan dikkatiyle yönetmek giderek güçleşiyor. Rekabet de şirketleri ve devletleri daha hızlı, daha verimli ve daha karmaşık sistemler kurmaya itiyor. Karmaşıklık arttıkça otomasyon gerekiyor; otomasyon arttıkça sistemin işleyişi tek bir insanın doğrudan kavrayışından biraz daha uzaklaşıyor.

Burada tuhaf bir tersine dönüş ortaya çıkıyor. Başlangıçta doğayı denetlemek ve hayatımızı kolaylaştırmak için yarattığımız teknik sistemler, giderek bizim onların sürekliliğini sağlamak zorunda olduğumuz yapılara dönüşüyor. Elektrik şebekesi, internet, bankacılık sistemi, lojistik ağlar veya dijital iletişim birkaç gün çalışmadığında çağdaş hayatın ne kadar hızlı aksayacağını biliyoruz. Yani artık yalnızca makineleri kullanmıyoruz; yaşayabilmek için onların oluşturduğu teknik çevrenin içinde bulunmak zorundayız.

Zihnin teknik dünyaya devri

Yapay zekâ bu süreci başka bir aşamaya taşıyor. Çünkü bugüne kadar makinelere daha çok kas gücümüzü, hesaplamayı ve rutin işlemleri devrediyorduk. Şimdi sınıflandırma, karar verme, tahmin, dil kullanımı, tasarım ve problem çözme gibi belirli zihinsel faaliyetleri de aynı teknik sisteme aktarmaya başlıyoruz. Böylece insanın yarattığı teknolojik çevre yalnızca kendi kendine çalışan değil, giderek kendi işleyişini düzenleyen bir çevre haline geliyor.

Bence yapay zekâ karşısındaki tekinsizlik duygusunun önemli bir kaynağı burada bulunuyor. Korktuğumuz şey yalnızca “bizden daha zeki bir makine” değildir. Daha derinde, kendi yarattığımız teknik dünyanın giderek bizden bağımsızlaşması, onu artık tek tek hiçbirimizin bütünüyle kavrayamaması ve buna rağmen hayatımızın neredeyse bütünüyle ona bağımlı hale gelmesi var.

Bize ait olanın yabancılığı

Bu nedenle yapay zekâ korkusu modern insanın teknoloji karşısındaki eski yabancılaşmasının yeni biçimidir. Kendi yarattığımız sistem o kadar büyüyor, karmaşıklaşıyor ve özerkleşiyor ki sonunda karşımıza bize yabancı bir güçmüş gibi çıkıyor. Oysa yapay zekâ dışarıdan gelen bir şey değil. Bizim makinelerimizin, ekonomimizin, kurumlarımızın ve birkaç yüzyıllık teknik gelişmenin içinden doğuyor.

Bizi asıl ürküten de budur: Karşımızdaki şeyin yabancı olması değil, fazlasıyla bize ait olmasıdır. Kendi ellerimizle kurduğumuz teknik dünya artık bizim tek tek anlayabileceğimizden daha karmaşık hale geliyor ve biz, onu yönetebilmek için onu daha da otomatikleştirmek zorunda kalıyoruz. Yapay zekâ da bu çelişkinin bugüne kadarki en ileri ifadesidir.

*Yıldız, T. (2026, Eylül 27). Bize ait yabancı: Yapay zekâ. Evrensel Gazetesi. https://www.evrensel.net/haber/6002260/bize-ait-yabanci-yapay-zeka adresinden erişildi.

Özgür bireyin icadı*

2026-09-20T14:00:00.000+03:00

İnsan hiçbir zaman kendinden menkul bir varlık olmadı. Dil, din, mit, gelenek, sınıf, kurumlar ve gündelik hayatın görünmez kuralları bizi her çağda biçimlendirdi. Ne istediğimiz, neden korktuğumuz, neyi doğru, güzel, ayıp ya da mümkün saydığımız hiçbir zaman bütünüyle bize ait değildi.

Kapitalizmin ayırt edici yanı da insanı biçimlendirmesi değil. İnsan zaten toplumsal bir varlık. Asıl mesele, kapitalizmin eski anlam dünyalarını çözerken onların yerine bağımsız, kendi kararlarını veren ve kendi hayatını kuran birey fikrini yerleştirmesiydi.

Modern insan gelenekten, cemaatten ve otoriteden özgürleştiğini düşündü. Aynı dönemde hayatın giderek daha büyük bir bölümü piyasanın diline çevrildi:

Değer, performans, verimlilik, rekabet, görünürlük, tüketim, tercih…

Kapitalizmin gücü herkese aynı hayatı dayatmasında değil. Tam tersine, birbirinden çok farklı yaşam tarzlarının, kimliklerin ve kanaatlerin yan yana var olmasına izin verebiliyor. Fakat bu farklılıklar giderek aynı dolaşım düzenine bağlanıyor; görünür, ölçülebilir, karşılaştırılabilir ve tüketilebilir hale geliyor.

Modern kapitalizmin büyük başarısı sömürüyü ortadan kaldırmak olmadı. Bağımlılığı özgürlük duygusuyla birlikte yaşanabilir, hatta arzulanabilir hale getirdi.

Refahın özgürlük diye anlatılması

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Batı’da kurulan refah düzeni bunun en güçlü vitriniydi. Dünyanın çevre coğrafyalarında savaşlar sürüyor, ucuz emek ve kaynak transferi devam ederken merkezde tüketim kapasitesi genişliyordu.

Bu düzen yalnızca refah olarak değil, özgürlük olarak anlatıldı. Tüketebilmek özgürlük, seçenek bolluğu bireysellik, tercih yapmak irade oldu.

Bugün bu tarihsel düzen çözülürken özgürlüğümüzü kaybettiğimizi sanıyoruz. Oysa belki de kaybettiğimiz şey özgürlüğün kendisinden çok, özgürlük diye yaşamaya alıştığımız belirli bir hayat biçimi.

Çünkü seçeneklerin çoğalması bağımsızlığın arttığı anlamına gelmiyor.

Modern insan sürekli seçim yapıyor. Ne giyeceğini ne yiyeceğini ne izleyeceğini, kendisini nasıl göstereceğini seçiyor. Ama bütün bu seçimler yoğun bağımlılık ilişkilerinin içinde gerçekleşiyor. Yaşamak için emek piyasasına, barınmak için krediye, haber almak için şirketlere, görünür olmak için platformlara, sosyalleşmek için teknolojik altyapılara bağımlıyız.

Seçimlerimiz arttı. Çıkış imkânlarımız aynı ölçüde artmadı.

Özgür emek, yeni bağımlılık

Marx’ın kapitalizmin kuruluşunda gördüğü çelişki tam da buydu. Kapitalist emekçi feodal bağlılıklardan kurtulmuştu. Emeğini kime satacağına hukuken kendisi karar verebiliyordu. Fakat aynı zamanda üretim araçlarından ve geçimini bağımsız biçimde sağlayabileceği maddi koşullardan da kopmuştu.

Elinde satabileceği temel şey kendi emek gücüydü.

Bu nedenle kapitalizmin emekçisi gerçekten özgürdü, ama oldukça özel bir anlamda: Kimin yanında çalışacağını seçebiliyordu. Çalışmamayı da seçebilirdi; tabii geçinememek pahasına.

Hukuki özgürlük ile maddi bağımsızlık aynı şey değil. Bir sözleşmenin taraflarının hukuk önünde eşit olması, o sözleşmeye hangi koşullarda girdiklerini eşitlemiyor.

Bugün insan çalıştığı şirketi, bankasını, platformunu ya da markasını değiştirebilir. Fakat hayatını sürdürebilmek için içinde hareket ettiği ilişkiler ağından aynı kolaylıkla çıkamaz.

Elbette serflik ile ücretli emek aynı şey değildir. Fakat bağımlılık ortadan kalkmış da değildir. Biçim değiştirmiştir.

Feodal düzende bağımlılık daha kişisel ve açıktı. Modern toplumda ise sözleşmeler, piyasalar ve kurumlar üzerinden işler. Efendinin yerini tek bir kişi değil, birbirine bağlı sistemler alır.

Bu yüzden modern bağımlılık daha az görünürdür.

Mitlerden algoritmalara

Kapitalizm miti de ortadan kaldırmadı. Yalnızca mitlerin biçimini değiştirdi.

Bugün “başarı,” “kendini gerçekleştirme,” “otantik olma,” “kendi markanı yaratma,” “hak ettiğin hayatı yaşama” gibi anlatılar bize değerli bir hayatın ne olduğunu söylüyor. Başarısızlığın sorumlusu da çoğu zaman hazır: Bireyin kendisi.

Mitlerin dünyasını geride bıraktığımızı düşünürken markaların, algoritmaların, piyasaların ve yaşam tarzlarının pespaye mitolojisine girdik.

Kapitalizm artık yalnızca emeğimizi satın almıyor. Dikkatimiz, zamanımız, arzumuz, korkumuz, öfkemiz ve kanaatimiz de ekonomik dolaşımın parçası.

Piyasa kimliği, rızayı ya da muhalefeti tek başına yaratmıyor. Ama bunları görünür hale getiriyor, ölçüyor, sınıflandırıyor, dolaşıma sokuyor ve metaya dönüştürüyor. İnsan hiçbir zaman toplumdan, tarihten ve dilden bağımsız, saf bir özgürlüğe sahip olmadı. Kapitalizmin özgün yanı başka yerde: Yüksek düzeyde bağımlılığı güçlü bir bireysel faillik duygusuyla birlikte yaşatabilmesinde.

Biçimsel olarak özgürüz. Sürekli seçim yapıyoruz. Fakat seçeneklerin nasıl üretildiğini, sınırlarının nasıl çizildiğini ve hangi dünyada önümüze geldiğini belirleme gücümüz aynı ölçüde artmıyor.

Durmadan seçiyoruz.

Ama seçtiğimiz dünyanın düzenlenişine giderek daha az katılıyoruz.

Bu yüzden özgürlüğü yalnızca “Seçebiliyor muyum?” sorusuyla ölçmek yetmiyor.

Asıl soru şu: Seçeneklerimin üretildiği koşullar üzerinde ne kadar söz sahibiyim?

*Yıldız, T. (2026, Eylül 20). Özgür bireyin icadı. Evrensel Gazetesi. https://www.evrensel.net/haber/6001232/ozgur-bireyin-icadi adresinden erişildi.

Bir şehir nasıl hatırlanır?*

2026-09-15T15:00:00.000+03:00

Çocukluğumun geçtiği sokağı düşündüğümde sokağın bütünü gelmiyor aklıma. Köşedeki apartmanın serin girişi geliyor. Yazın açık bırakılan zemin kat penceresi, yağmurdan sonra kaldırımda kalan ince çamur, eve dönerken bir türlü bitmeyen yol… Bugün birkaç dakikada geçilecek mesafe, o zamanlar şehrin öbür ucuna kadar uzanıyordu.

Çocukken bir şehri semtleriyle, meydanlarıyla, önemli yapılarıyla öğrenmiyoruz. Bunların adını daha sonra koyuyoruz. O yıllarda bildiğimiz başka şeyler var. Hangi köşede koşulacağı, hangi dükkânın önünde durulabileceği, hangi kapının önünden sessiz geçileceği. Bir yokuşun uzunluğunu bacaklarımızdan, bir meydanın büyüklüğünü kaybolma korkusundan anlıyoruz.

* Yıldız, T. (2026). Bir şehir nasıl hatırlanır? T Dergi, 7, 4-7.

Devamı: [tam metin →] (.PDF)

Direklerarası’nın hayaleti: Şehir, siyaset ve Türk tiyatrosunun hafızası*

2026-09-15T15:00:00.000+03:00

Türk tiyatrosunun tarihi çoğu zaman fazla doğrusal anlatılıyor. Ortaoyunu ve tuluattan yazılı tiyatroya, kumpanyadan kuruma, Direklerarası’ndan Darülbedayi’ye, oradan Şehir ve Devlet Tiyatroları’na uzanan bir gelişme çizgisi. Bu anlatının dayandığı tarihsel gerçekler var. Fakat hayat böyle dümdüz akılcı bir sırayla ilerlemiyor. Eski biçimler bir sabah ortadan kalkmıyor, yeniler de boş bir alana yerleşmiyor. Aynı oyuncu bir gece Shakespeare oynayıp ertesi akşam tuluata çıkabiliyor. Aynı salonda operet, komedi, varyete ve sinema peş peşe gösterilebiliyor. Tiyatro kimi zaman ticari bir işletme, kimi zaman yardım kampanyasının parçası, kimi zaman da doğrudan savaş seferberliğinin aracı olabiliyor.

Direklerarası’nın tarihi, bu iç içeliği görmek için iyi bir yer. Üstelik adı bile tiyatrodan gelmiyor.

Bugünkü Vezneciler-Şehzadebaşı hattında, Onaltımart Şehitleri ile Dedeefendi caddeleri arasında kalan, İstanbul Üniversitesi Fen ve Edebiyat Fakültelerinin arka kapılarının açıldığı yolun iki yanında bir zamanlar seksen iki dükkân vardı. Nevşehirli Damad İbrahim Paşa bunları XVIII. yüzyılda külliyesine gelir sağlamak için yaptırmıştı. Dükkânların önündeki mermer sütunların taşıdığı revakların arasından kaldırım geçiyordu. Önce yolun bu bölümüne, ardından bütün çevreye Direklerarası denmeye başlandı. İstanbul tiyatrosunun en meşhur adreslerinden biri, başlangıçta bir vakıf ekonomisinin ticari altyapısıydı. Tiyatro buraya sonradan yerleşti.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Direklerarası’nın hayaleti: Şehir, siyaset ve Türk tiyatrosunun hafızası. Tiyatro Tiyatro Dergisi. https://tiyatrodergisi.com.tr/direklerarasinin-hayaleti-sehir-siyaset-ve-turk-tiyatrosunun-hafizasi/ (Erişim tarihi: 15 Eylül 2026)

Sahne sanatlarının üretim koşulları, vergisi ve yaşama imkânı üzerine*

2026-09-05T17:00:00.000+03:00

Türkiye’de tiyatronun sorunları konuşulurken sansürden repertuvara, salonlardan seyirciye, devlet desteğinin miktarından kültür politikasına kadar uzanan geniş bir liste çıkarıyoruz. Bunların hiçbiri önemsiz değil. Fakat bütün bu başlıkların öncesinde sorulması gereken daha basit bir soru var: Bu işi yapan insanlar, bu işi yaparak yaşayabiliyor mu?

Bir oyuncu oyunculuk yaparak, dansçı dans ederek, küçük bir kumpanya oyun üreterek hayatını sürdüremiyorsa para bir süre sonra sanatın çevresindeki koşullardan biri olmaktan çıkıp doğrudan üretimin biçimini belirlemeye başlıyor. Beş oyunculu bir oyun yerine iki oyunculu oyun seçiliyor. Sekiz haftalık prova üç haftada bitiriliyor. Genç bir oyuncunun yerine gişesi daha güvenli, meşhur bir isim düşünülüyor. Turneye çıkabilmek için dekor küçülüyor. Teknik ekipte iki kişinin yapacağı işi bir kişi üstleniyor.

Bunların her biri dışarıdan bakıldığında estetik bir tercih gibi görülebilir. Fakat belirli bir noktadan sonra hangisinin gerçekten estetik karar, hangisinin ekonomik mecburiyet olduğunu birbirinden ayırmak güçleşiyor. Bu nedenle tiyatronun ekonomisini tartışacaksak işe vergiden önce üretimin kendisinden başlamak gerekiyor.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Sahne sanatlarının üretim koşulları, vergisi ve yaşama imkânı üzerine. Perspektif Online. https://perspektif.online/sahne-sanatlarinin-uretim-kosullari-vergisi-ve-yasama-imkani-uzerine/ (Erişim tarihi: 5 Eylül 2026)

Ayrıca Tiyatro Tiyatro Dergisi ve sahneden.net'te yayınlanmıştır.

İrade Kimin?*

2026-09-01T21:00:00.000+03:00

Telefonu çoğu zaman belirli bir anlık iş için elimize alıyoruz. Bir mesaja bakacağız, bir adres bulacağız, haberleri okuyacağız. Sonra başımızı kaldırıyoruz ve yirmi dakika geçmiş. O arada bir savaş görüntüsü görmüşüz, birinin tatil fotoğraflarına bakmışız, hiç tanımadığımız iki insanın kavgasını izlemişiz, bir ayakkabı reklamının üzerinde durmuşuz, biraz gülmüş, biraz öfkelenmiş, belki bir şey satın almak istemişiz.

Buradaki tuhaflık yalnızca yirmi dakikanın kaybolması değil. Daha can sıkıcı bir soru var: Ben bütün bunları ne zaman istemiştim?

İrade meselesi galiba bu soruda başlıyor.

İradeyi genellikle insanın istediğini yapabilmesi diye düşünüyoruz. Bir şeyi istiyorum ve onu yapabilecek gücü kendimde buluyorsam iradeliyim. Fakat bundan önce cevaplamamız gereken başka bir soru var: İnsan neyi isteyeceğine nasıl karar veriyor? İstediğimiz şeylerin ne kadarı, biz onları istemeye başlamadan önce önümüzde belirli biçimlerde seçenekler olarak belirmiş oluyor?

Bir şeyi seçebilmek için önce onun seçilebilir bir şey olarak dünyamızda görünmesi gerekir. Basit görünen bu ayrım, iradeyi kişinin içinde duran bir güç olmaktan çıkarıp yaşadığı dünyanın örgütlenmesiyle ilişkilendiriyor.

* Yıldız, T. (2026). İrade Kimin? Genç Motto, 60, 72-75.

Devamı: [tam metin →] (.PDF)

Ankara Us Atölyesi ile söyleşimiz (Video)

2026-08-30T21:00:00.000+03:00

Ankara Us Atölyesi

Moderatör: Halil İbrahim Ağkavak

Konuk: Tolga Yıldız

Okura teslim olmadan çok okunmak mümkün mü?*

2026-08-23T13:00:00.000+03:00

Türkiye’de yayıncılığın darboğazı çoğunlukla kağıt, baskı, dağıtım ve kitap fiyatları üzerinden konuşuluyor. Bunlar elbette belirleyici sorunlar. Fakat ekonomik kriz, yayıncılığın daha eski bir gerilimini de görünür hale getiriyor: Yazar, yayınevi ve okur arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı meselesi.

Kitap bugün aynı anda birkaç şey olmak zorunda. Yayınevi açısından maliyetini karşılaması gereken bir ürün, yazar açısından düşünsel ya da edebi bir üretim, okur açısından ise giderek pahalılaşan ve yalnızca para değil, ciddi bir zaman ve dikkat talep eden zorlayıcı bir nesne. Bu üç tarafın beklentileri ise kendiliğinden örtüşmüyor.

Maddiyattan zamana okurun kıstasları

Yayınevi kitabın satılmasını istiyor; ekonomik koşullar ağırlaştıkça tanınmış isimler, güncel başlıklar ve kolay anlatılabilir vaatler daha güvenli görünüyor. Okur da kitabı artık yalnızca başka kitaplar arasından seçmiyor. Sosyal medya, diziler, videolar, podcastler ve sürekli yenilenen dijital içerikler aynı sınırlı zaman için yarışıyor. Kitap pahalılaştıkça okurun sorusu da değişiyor: “Bu konu ilgimi çekiyor mu?” kadar, “Bu kitaba ayıracağım para ve zamanın karşılığını alacak mıyım?”

Yazar açısından asıl sorun da bu soruda beliriyor. Okuru düşünmek ne zaman okura saygı, ne zaman okura teslimiyet haline gelir?

Özellikle akademiden gelen yazarlarda bunun tersinden işleyen bir soruna dönüştüğü görülebiliyor. Okuru hesaba katmak bazen düşünsel taviz gibi algılanıyor. Metnin güçlüğü, kavramsal yoğunluğu hatta kapalılığı ciddiyet göstergesine dönüşebiliyor. İsimler, teoriler ve kaynaklar birbirini izlerken kitap, okurla ilişki kurmaktan çok yazarın birikimini sergilediği bir gösteri alanına kayabiliyor.

Raflarda gördüğümüz ‘kişisel gelişimler’

Karşı uçta kişisel gelişim ve popüler psikolojinin o iyi bildiğimiz dili var: Beş adım, yedi alışkanlık, yirmi bir günlük program… İnsan hayatının karmaşıklığı giderek bir yönetim tekniğine çevriliyor. Çalışma koşulları, ekonomik güvencesizlik, bakım yükleri, sınıfsal farklılıklar ve teknolojik çevre geri çekiliyor; geriye kendisini yeterince iyi yönetemediği için başarısız sayılan birey kalıyor.

Böylece iki ayrı okur tasavvuru ortaya çıkıyor. Birinde okur, yazarın seviyesine yetişmesi gereken kişidir. Diğerinde ise sürekli memnun edilmesi gereken müşteridir. Her iki durumda da gerçek okur kayboluyor.

Oysa okur ne edilgen bir tüketici ne de yazarın öğrencisidir. Kitaba kendi deneyimi, bilgisi ve itirazlarıyla gelir. Bu yüzden mesele yalnızca anlaşılır yazmak değildir; okuru kitabın içine nasıl dahil ettiğimizdir.

Okuru müşteri değil ‘muhatap’ algılamak

Dikkat ya da İrade Krizi’ni yazarken benim için temel mesele de buydu. Dikkati yalnızca bireysel disiplin problemi olarak anlatmak istemedim çünkü insanın dikkatini çalışma düzeninden telefon uygulamalarına kadar uzanan geniş bir piyasa şekillendiriyor. Fakat insanı bütünüyle koşullarının ürünü haline getirmek de ona yapabileceği hiçbir şey bırakmıyor. “Her şey senin elinde” demek kadar “Senin yapabileceğin hiçbir şey yok” demek de kolaycı.

Yayıncılıktaki gerilim de buna benziyor. Yazar kendi düşüncesinden vazgeçmeden okuru hesaba katabilir mi? Yayınevi yalnızca satışa değil, düşünsel dolaşıma da önem verebilir mi? Okur müşteri değil, gerçek bir muhatap olarak görülebilir mi?

“Çok satan” kavramına yönelik entelektüel küçümsemeyi de sorunlu buluyorum. Çok satmak kalite ölçüsü değildir fakat az okunmak da derinlik garantisi değildir. Bir düşüncenin toplumsal etkisinden söz edeceksek onun dolaşıma girmesini de önemsemek zorundayız.

Çok satanlarla okunamayanlar

İyi bir kitap okura her şeyi kolaylaştırmak zorunda değildir. Bazen rahatsız etmeli, mevcut kanaatlerini bozmalı, güç bir fikirle karşılaştırmalıdır. Fakat güçlük ile kapalılık aynı şey değildir. İyi bir kitap karmaşıklığı ortadan kaldırmaz, okurun o karmaşıklık içinde ilerleyebilmesini sağlar.

İhtiyaç duyduğumuz yayıncılık anlayışı da bu gerilimleri örtmek yerine taşıyabilmeli: Kitabı yalnızca satılacak nesneye indirgemeyen ama satılmasını küçümsemeyen; okuru müşteri saymayan ama onu yok da saymayan; yazarı kültürel otorite konumuna yerleştirmeyen ama düşünsel sorumluluğundan da vazgeçirmeyen bir yayıncılık.

Velhasıl, çok okunmakla düşünsel ciddiyet arasında zorunlu bir çelişki yok. Asıl çelişki, okuru küçümseyen entelektüel kibir ile onu yalnızca satın alma davranışına indirgeyen piyasa aklı arasında.

*Yıldız, T. (2026, Ağustos 23). Okura teslim olmadan çok okunmak mümkün mü? Evrensel Gazetesi. https://www.evrensel.net/haber/5997423/okura-teslim-olmadan-cok-okunmak-mumkun-mu adresinden erişildi.

Odysseia, Nolan ve psikoterapilerin insanı: Tanrıları içeri almak*

2026-08-21T10:00:00.000+03:00

Odysseia’nın sonunda, Penelope yirmi yıl sonra karşısına çıkan adamın gerçekten kocası olduğundan bir türlü emin olamaz. Odysseus doğru şeyleri söyler, evin geçmişini bilir, yüzü de artık saklı değildir; yine de Penelope bekler. Sonunda hizmetçisine evlilik yataklarını başka bir yere hazırlamasını söyler. Odysseus buna öfkelenince aradığı cevabı alır. Çünkü o yatağın taşınamayacağını ikisi de bilir. Odysseus yıllar önce avluda yetişen zeytin ağacını kesmemiş, gövdesini yatağın ayaklarından biri yapmış, odayı da onun çevresine örmüştür.

Bir insanın kimliğini evin içindeki bir nesne doğrular.

Destanda buna benzeyen sahneler çoktur. Yaşlı dadısı Eurykleia, Odysseus’u ayağındaki eski yara izinden tanır. Kyklop’un mağarasında canını kurtarmak için bir süreliğine adından vazgeçip “Hiç Kimse” olur; kurtulduğundaysa gerçek adını geriye doğru haykırmaktan kendisini alamaz. Sirenlerin şarkısını dinlemek istediğinde de, biraz sonra kendi kararına sadık kalamayacağını peşinen bilir. Adamlarından onu geminin direğine bağlamalarını, ne kadar yalvarırsa yalvarsın çözmemelerini ister.

Bugün buna özdenetim diyebiliriz. Ama olup biten, insanın kendi içinde kazandığı bir irade mücadelesine pek benzemez. Odysseus biraz sonra dönüşeceği Odysseus’a karşı çevresini düzenler. İp, direk, arkadaşları ve önceden verilmiş karar birlikte çalışır.

Homeros’un insanının bize yabancı gelen taraflarından biri burada başlar.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Odysseia, Nolan ve psikoterapilerin insanı: Tanrıları içeri almak. K24. https://www.k24kitap.org/odysseia-nolan-ve-psikoterapilerin-insani-tanrilari-iceri-almak-5827 (Erişim tarihi: 21 Ağustos 2026)

Toplumsuzlaşan toplumculuk*

2026-08-19T12:00:00.000+03:00

Sosyalist düşüncenin Türkiye’deki en ciddi sorunlarından biri, uzun zamandır toplumsal bir araç olmaktan çok kültürel ve entelektüel bir kimliğe dönüşmesi olabilir. Teorik derinlik, felsefi incelik ve bilimsel titizlik kuşkusuz bir düşüncenin zaafı değildir. Fakat bunlar giderek düşünmenin araçları olmaktan çıkıp bir tür seçkinlik ölçüsüne dönüşüyorsa, ortada başka bir problem vardır. Anlaşılmak yerine karmaşık olmak, yaygınlaşmak yerine ayrıksı kalmak, örgütlemek yerine doğru pozisyonu temsil etmek değer kazanıyorsa sosyalizm, adına rağmen toplumla arasındaki mesafeyi büyütmeye başlamış demektir.

Bu kültürün yüzeyselliğe duyduğu haklı itiraz, zaman zaman sıradan olana, popüler olana ve nihayet sıradan insana karşı bir mesafeye dönüşüyor. En sofistike analiz, en ince teorik ayrım, en az kişinin okuduğu dergi, en güç metin, neredeyse kendi başına bir değer haline geliyor. Sonra kimsenin okumadığı kitap, az satılan dergi, dar bir çevrede dönen tartışma ve bitmeyen hizipleşme, siyasi başarısızlığın işareti olmak yerine düşünsel doğruluğun kanıtı sayılmaya başlanıyor. Böylece hareket kendi başarısızlığına bahane bulmakla kalmıyor, onu ahlaki bir üstünlüğe de çevirebiliyor. Bizi anlamıyorlarsa sorun bizde değildir, toplum henüz hazır değildir. Bizi desteklemiyorlarsa bunun nedeni bizim yanlışımız değil, onların bilinç düzeyidir. Bu düşünme biçimi bir süre sonra kendi kendisini yanlışlanamaz hale getiriyor.

Ortaya çıkan şey biraz festival filmlerinin en kapalı örneklerine benziyor. Filmi kimse anlamıyor ama tam da bu nedenle önemli olduğuna inanılıyor. İzleyen herkes başka bir şey çıkarıyor, kimse gerçekten etkilenmek ya da dönüşmek zorunda kalmıyor; fakat filmin etrafında belirli bir kültürel aidiyet, minik ve ısrarcı bir alkış korosu da kurulabiliyor. Siyasi bir düşünce için mesele daha ağırdır. Çünkü sosyalizm estetik bir beğeni biçimi değildir. Adının içinde toplum vardır. İnsanların yaşadığı somut ilişkilerden, sınıflardan, işten, mahalleden, aileden, geçimden, korkudan, arzudan ve ortak hayattan hareket etmesi gerekir. Toplumu yalnızca teorinin nesnesi olarak görüp siyasal özne olarak kaybettiğinizde toplumculuk kolayca dar bir entelektüel altkültüre dönüşebilir.

Türkiye’de bunun sonuçlarını oldukça açık görüyoruz. Ana akım denebilecek güçlü bir sosyalist medya alanı yok. Basın ve yayıncılık geniş bir toplumsal dolaşım yaratacak ölçeğe ulaşamıyor. Teorik metinler çoğu zaman birkaç yüz ya da birkaç bin kişinin çevresinde dönüyor. Buna karşılık aynı küçük çevre içinde teorik ayrımlar, siyasal saflık sınavları ve karşılıklı dışlamalar son derece yoğun. Enerjinin büyük bir bölümü dışarıya doğru genişlemek yerine içeride kimin yeterince doğru, yeterince radikal, yeterince tutarlı olduğunun tespitine harcanıyor. Böyle bir siyasal kültürde küçülmek bile bazen saflığın işareti sayılabiliyor.

Daha düşündürücü olan, bunun zamanla romantik ve aristokratik bir tepkiye dönüşmesi. Toplumdan uzaklaştıkça kendisini daha devrimci hisseden bir sosyalizm ortaya çıkıyor. Oysa toplumun gerisinde kalmak da mümkündür. Gündelik hayatı, yeni iletişim biçimlerini, popüler kültürü, insanların ihtiyaçlarını, arzularını ve korkularını küçümseyen bir siyaset, kendisini ne kadar ilerici adlandırırsa adlandırsın toplumsal bakımdan gerici bir pozisyona düşebilir. Küçümsediği sağ siyaset mahalleyi, aileyi, dayanışmayı, dili ve gündelik ilişki ağlarını kendisinden daha iyi okuyorsa, burada ciddi bir siyasi başarısızlık vardır.

Bu nedenle sosyalist düşüncenin önündeki mesele teoriden vazgeçmek ya da düşünceyi basitleştirmek değildir. Mesele teorinin yeniden toplumsal bir dolaşıma girebilmesidir. Bir düşüncenin derinliği, yalnızca onu anlayabilenlerin azlığıyla ölçülemez. Bazen asıl düşünsel güç, karmaşık olanı kaybetmeden ortak deneyimin diline çevirebilmektir. Türkiye sosyalizminin biraz daha az polisliğe, biraz daha fazla anlatıcıya; biraz daha az mezhep tartışmasına, biraz daha fazla toplumsal temas noktasına ihtiyacı olabilir.

Belki esas soru şudur: Kendisine “toplumcu” diyen bir düşünce, toplumla arasındaki mesafeyi neden bu kadar kolayca bir erdem sinyaline çevirebiliyor? Bu soru ciddi biçimde sorulmadan, birkaç yüz kişilik çevrelere birkaç yüz kişi daha eklemek siyasi büyüme sanılmaya devam edecektir. Sosyalizm toplumdan uzaklaştıkça sosyalistleşiyorsa, orada yalnızca bir strateji sorunu değil, düşüncenin kendisine ilişkin daha derin bir yozlaşma vardır.

* Yıldız, T. (2026). Toplumsuzlaşan toplumculuk. https://www.tolgayildiz.org/2026/08/toplumsuzlasan-toplumculuk.html (Erişim tarihi: 19 Ağustos 2026)

From form to ratification: Reassessing AI “communication” after the Facebook chatbot episode*

2026-07-28T18:00:00.000+03:00

Abstract

This article examines the historical evolution of education, highlighting significant shifts shaped by sociocultural dynamics and technological advancements. In early human societies, education was an organic process, rooted in communal activities essential for survival. As societies progressed, education became more structured, serving not only as a tool for intellectual development but also as a means to reinforce social hierarchies, particularly during the Ancient Greek period and the Middle Ages. The Industrial Revolution marked a transformative shift, where education systems were standardised to meet the needs of an industrialised society, mirroring the factory environment to instil discipline and conformity. The introduction of radio and television in the 20th century further democratised education, making it more accessible and blurring the boundaries between traditional educational settings and daily life. The article underscores how digital technologies, especially the internet, have revolutionised education by introducing new modes of learning through different Web eras. These advancements have shifted education from static, one-size-fits-all models to more interactive and personalised learning environments. The rise of AI and the metaverse promises even greater customisation and immersive experiences in the learning process. However, the integration of these technologies also raises important ethical, social, and developmental challenges, particularly in terms of equity, accessibility, and the potential erosion of human connection in education. The article advocates for a balanced approach to digital education, ensuring that technological progress enhances rather than detracts from the holistic development of learners. 

Keywords: Digital Education, Artificial Intelligence, Metaverse, Distance Education, Personalised Learning.

* Yıldız, T. (2026). From form to ratification: Reassessing AI “communication” after the Facebook chatbot episode. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 46, 277-295. https://doi.org/10.26650/SJ.2025.46.1.1019

Continue: [full text →] (.PDF)

TvNet ile röportajımız (TV)

2026-07-27T17:00:00.000+03:00

Ketebe

Moderatör: Mehmet Önder

Konuk: Tolga Yıldız

TvNet

DTF St. Louis’te arzu, veri ve bakım*

2026-07-23T23:00:00.000+03:00

DTF St. Louis seyircisini bir cesedin başına çağırıyor. Floyd ölü bulunmuş. Geriye yorgun bir evlilik, tuhaf bir dostluk, gizli bir ilişki, takma adlar, mesajlar, otel odaları ve evli insanlara kaçamak vaat eden bir uygulama kalmış. Yedi bölüm boyunca aynı soruya kapılıyoruz: Floyd’u kim öldürdü?

Finale geldiğimizde yanlış sorunun peşinden gittiğimizi anlıyoruz. Dizinin asıl meselesi katilin kimliğinden çok, insanların birbirine ulaşmak için bunca araca sahipken birbirlerini nasıl bu kadar yanlış okuyabildiği.

Steven Conrad’ın yazıp yönettiği dizi, St. Louis banliyösünde yaşayan üç orta yaşlı insanı izliyor: Yerel televizyonun hava durumu sunucusu Clark, kanalın işaret dili tercümanı Floyd ve Floyd’un eşi Carol. Clark ile Floyd’un bir fırtınada başlayan dostluğu, Clark’ın DTF St. Louis uygulamasından söz etmesiyle yön değiştiriyor. Çok geçmeden Clark ile Carol arasında bir ilişki başlıyor. Floyd da aynı uygulamada başka bir arzu hayatının izini sürüyor. Üçü birbirini koruyor, kullanıyor, arzuluyor ve yanlış okuyor.

Diziyi “flört uygulamaları ilişkileri bozuyor” diye izlemek kolay. Günümüzün ahlak hikâyesi hazır: Eskiden insanlar birbirine bağlıydı; telefonlar geldi, sadakat çözüldü. Floyd ile Carol’ın evliliğiyse uygulamadan önce de yorgun. Clark kendi hayatından sıkılmış. Carol ekonomik güvencesizlik, ev işi ve bakım yükü altında bunalmış. Floyd, bedeni, erkekliği ve arzulanabilirliğiyle kavga ediyor.

Uygulama var olan çatlakları açığa çıkarıyor, hızlandırıyor ve yeni biçimlere sokuyor.

Media, Culture & Society dergisinde yayımlanan “Fragmented Desire? Platform Intimacy and the Politics of Care” başlıklı makalemde bu dönüşümü “parçalanmış arzu” kavramıyla tartıştım. Kavram, arzunun küçük seçimlere, görüntülere, karşılaştırmalara ve bekleme hareketlerine dağılmasını anlatıyor.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). DTF St. Louis’te arzu, veri ve bakım. K24. https://www.k24kitap.org/dtf-st-louiste-arzu-veri-ve-bakim-5792 (Erişim tarihi: 23 Temmuz 2026)

Advanced theory of mind in Syrian Arabic–Turkish sequential bilinguals and Turkish monolinguals: Assessment language, school-language attainment, and the ecology of bilingualism*

2026-07-22T22:00:00.000+03:00

Merve Nur Asan, Tolga Yıldız

Abstract

Claims about bilingual advantages in children’s social cognition remain unsettled, particularly when language proficiency and context are taken seriously. This study examined advanced theory of mind in Syrian Arabic–Turkish sequential bilinguals in Türkiye. One hundred bilingual children (11–12 years) and 50 Turkish monolingual peers completed the Reading the Mind in the Eyes Test–Child (RMET) and the Faux Pas Recognition Test–Child; bilinguals were randomly assigned to Arabic or Turkish assessment. Monolinguals outperformed bilinguals on RMET, Faux Pas, control, and total Faux Pas scores. Within the bilingual sample, Turkish assessment improved RMET performance but not Faux Pas performance. These patterns remained after adjustment for age, nonverbal reasoning, Turkish attainment, preschool duration, and household size. The findings suggest that advanced social-cognitive performance in immigrant bilinguals is shaped less by language status alone than by school-language experience and the broader ecology in which bilingualism is lived.

Keywords: bilingualism, theory of mind, Syrian immigrant children, assessment language, pragmatics, sociocultural context.

* Asan, M.N. & Yıldız, T. (2026). Advanced theory of mind in Syrian Arabic–Turkish sequential bilinguals and Turkish monolinguals: Assessment language, school-language attainment, and the ecology of bilingualism. First Language. https://doi.org/10.1177/01427237261465746

Continue: [full text →] (.PDF)

Yapay zekâ çağında üniversitede değerlendirme üzerine*

2026-07-10T09:00:00.000+03:00

İstanbul Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nde gelişimsel psikoloji alanında çalışan bir akademisyen olarak, son yıllarda özellikle kalabalık lisans derslerinde değerlendirme biçimleri üzerine yeniden düşünmek zorunda kaldım. Gelişim psikolojisi, yaşam boyu gelişim ve araştırma yöntemleri gibi derslerde denediğim bazı uygulamalar bana şunu gösterdi: İnternetin, açık kaynakların ve yapay zekâ araçlarının öğrenme ortamına çoktan karıştığı bir dünyada, öğrenciyi eski ölçütlerle değerlendirmeye devam edemeyiz.

Asıl sorum şu: Böyle bir dünyada öğrenciyi nasıl değerlendireceğiz?

Bu sorun yalnızca “Öğrenci yapay zekâya ödev yazdırıyor mu?” sorusundan ibaret değil. Daha temel bir ölçme-değerlendirme sorunuyla karşı karşıyayız. Üniversitede yıllardır ölçtüğümüz bazı şeyler hâlâ aynı biçimde ölçülmeye değer mi? Öğrenci bir kavramın tanımını ezberleyebiliyor mu? Bir metni özetleyebiliyor mu? Belli başlı teorileri sıralayabiliyor mu? Bunlar bütünüyle önemsizleşmiş değildir. Fakat artık tek başına akademik yeterlilik göstergesi de sayılamaz. Çünkü aynı işlemleri saniyeler içinde yapan araçlarla birlikte öğrenciden beklenen zihinsel emeğin niteliği değişmiştir.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Yapay zekâ çağında üniversitede değerlendirme üzerine. Perspektif Online. https://perspektif.online/yapay-zeka-caginda-universitede-degerlendirme-uzerine/ (Erişim tarihi: 10 Temmuz 2026)

K24 ile röportajımız*

2026-07-09T21:00:00.000+03:00

Tolga Yıldız ile söyleşi:

“İnsan aslında dikkatinin tarihidir.”

“Dikkat hakkı sınıfsal bir meseledir. Sessiz bir çevresi olan çocukla, kalabalık, dar bir evde büyüyen çocuk aynı dikkat koşullarına sahip değil. Güvenceli işi olan yetişkinle, sürekli geçim hesabı yapan insan aynı zihinsel ferahlıkta yaşamıyor.”

* Röportaj için lütfen tıklayınız.

Fragmented desire? Platform intimacy and the politics of care*

2026-07-07T07:00:00.000+03:00

Abstract

This article argues that fragmentation is not the inevitable outcome of dating and hook-up apps, nor a simple synonym for the decline of intimacy. It is better understood as a recurrent tendency of platformized intimacy: the reformatting of intimate exchange into searchable, ranked, and monetizable units. Drawing on scholarship on digital intimacies, platform governance, and relational labor, the article shows how swipe-based abundance, algorithmic sorting, and continuous self-presentation can intensify provisionality, decision fatigue, and emotional exhaustion. At the same time, it rejects technological determinism by foregrounding user ambivalence, tactical agency, and the indispensable role that apps can play for LGBTQ+ users seeking safety, friendship, sexual publics, and recognition. The problem, then, is not digital intimacy as such, but the way intimate life is increasingly organized by extractive infrastructures whose benefits and harms are unevenly distributed. The article concludes by reworking an ethics of care as a political rather than nostalgic project: one that links platform accountability, differentiated safety protections, relational literacy, and labor protections for those whose intimate visibility is monetized.

Keywords: digital intimacies, platform intimacy, dating apps, care, algorithmic governance, sexual racism, queer media, relational labor.

* Yıldız, T. (2026). Fragmented desire? Platform intimacy and the politics of care. Media, Culture & Society. https://doi.org/10.1177/01634437261466979

Continue: [full text →] (.PDF)

Ekranın ardındaki insan: Sanal şiddet ve nezaket*

2026-07-03T13:00:00.000+03:00

Bir zamanlar interneti ayrı bir yer sanıyorduk. Gerçek hayat burada, ekranın içindeki hayat oradaydı sanki. Bilgisayarı kapatınca, telefonu sessize alınca, uygulamadan çıkınca o dünyanın da kapısı kapanıyordu. Bugün bunun böyle işlemediğini çok iyi biliyoruz. Gece yarısı gönderilen küçük düşürücü bir mesaj, sabah okul koridorunda bir çocuğun boynuna asılabiliyor. Bir grup sohbetinde yapılan acımasız bir şaka, yıllarca sürecek bir utanca dönüşebiliyor. Rıza alınmadan paylaşılan bir fotoğraf, birkaç dakika içinde şehir şehir dolaşabiliyor. Ekranda başlayan şey, insanın bedenine, uykusuna, ilişkilerine, okuluna, işine ve güven duygusuna saplanıyor.

Bu yüzden uzaktan sanal ortamda şiddeti yalnızca kaba söz, sert yorum ya da anlık öfke patlaması gibi görmek bizi yanıltır. Dijital şiddet, kimi zaman hakaret ve tehdittir. Kimi zaman dışlama, alay, söylenti yayma, özel bilgileri ifşa etme, cinsel taciz, ısrarlı takip ya da bir kişiyi kalabalıkların önüne atarak hedef göstermedir. Bazen sosyal medya yorumlarında ortaya çıkar, bazen çevrim içi oyunlarda, bazen uzaktan derslerde, bazen işyeri yazışmalarında, bazen de aile ve arkadaş gruplarında. Ekran davranışı pikseller kadar gösterir fakat etkisi çoğu kez hayli büyüktür.

* Yıldız, T. (2026). Ekranın ardındaki insan: Sanal şiddet ve nezaket. T Dergi, 6, 76-79.

Devamı: [tam metin →] (.PDF)

Kemal Tahir’in Bir Mülkiyet Kalesi romanında aile sistemi, tarihsel zaman ve çocukluğun inşası: Mülkiyet, baba otoritesi ve gelişimsel kırılganlık*

2026-07-01T13:02:12.186+03:00

Özet

Kemal Tahir’in Bir Mülkiyet Kalesi Romanında Aile Sistemi, Tarihsel Zaman ve Çocukluğun İnşası: Mülkiyet, Baba Otoritesi ve Gelişimsel Kırılganlık Öz Bu makale, Kemal Tahir’in Bir Mülkiyet Kalesi romanını gelişimsel psikoloji, aile sistemleri teorisi, bioekolojik yaklaşım ve anlatı psikolojisi çerçevesinde okumaktadır. Temel iddia, romanda mülkiyetin ekonomik bir nesnenin sınırlarını aşarak aile kaygısını düzenleyen, baba otoritesini örgütleyen, sınıfsal haysiyeti savunan ve tarihsel kırılma koşullarında çocukluğu biçimlendiren sembolik-ilişkisel bir mekanizma olarak işlediğidir. Mahir Efendi, Canseza, Murat ve Cemal’den oluşan aile, Osmanlı çözülüşü, savaş, işgal, hukuki belirsizlik, himaye ilişkileri, sınıfsal kırılganlık ve erken Cumhuriyet dönüşümünün basınçları altında yaşayan bir duygusal sistem olarak ele alınmaktadır. Çalışma, teori güdümlü nitel vaka analizini, yorumlayıcı yakın okumayı, anlatı psikolojisini, fenomenolojik duyarlılığı ve refleksif tematik analizi bir araya getirir. Analiz, mülkiyetin ruhsal ve ahlaki dayanak işlevini, ev/kale imgesinin güvenlik paradoksunu, Mahir Efendi’nin kırılgan baba otoritesini, Canseza’nın görünmez duygu emeğini, Murat ile Cemal’in farklı çocukluk konumlarını, hane içinde kurulan politik-ahlaki kavramları, zanaat, oyun, mizah ve ikincil figürlerin dayanıklılıktaki rolünü ve yangının aile mitini çözen işlevini tartışır. Makale, Kemal Tahir’in toplumsal gerçekçiliğini aile hayatının mikropolitiği içinden yeniden okumayı önerir.

Anahtar Kelimeler: Kemal Tahir, Bir Mülkiyet Kalesi, aile sistemleri teorisi, bioekolojik model, tarihsel travma ve ebeveynlik, ebeveynleşme, anlatı psikolojisi, dayanıklılık.

The Family System, Historical Time, and Construction of Childhood in Kemal Tahir’s Bir Mülkiyet Kalesi: Property, Paternal Authority, and Developmental Vulnerability

Abstract

This article offers a developmental and family-systems reading of Kemal Tahir’s Bir Mülkiyet Kalesi (A Fortress of Property) arguing property in the novel to exceed its economic meaning and work as a symbolic-relational mechanism that regulates family anxiety, organizes paternal authority, defends class dignity, and shapes childhood under historical rupture. The household formed of Mahir Efendi, Canseza, Murat, and Cemal is read as a living emotional system exposed to the late Ottoman dissolution, war, occupation, legal uncertainty, patronage, class vulnerability, and the early Republican transition. Methodologically, the article combines theory-driven qualitative case analysis, interpretive close reading, narrative psychology, phenomenological sensitivity, and reflexive thematic analysis. The analysis discusses property as a psychic and moral anchor; the house/fortress image as a security paradox; Mahir Efendi’s fragile paternal authority; Canseza’s invisible emotional labor; Murat and Cemal’s differentiated childhood positions; the formation of political and moral concepts in the household; the role of craft, play, humor, and secondary figures in resilience; and the fire as the collapse of the family myth. The article reads Kemal Tahir’s social realism through the micropolitics of family life, where property, care, debt, dignity, gender, and childhood become tightly entangled.

Keywords: Kemal Tahir, Bir Mülkiyet Kalesi, family systems theory, bioecological model, historical trauma and parenting, parentification, narrative psychology, resilience

* Yıldız, T. (2026). Kemal Tahir’in Bir Mülkiyet Kalesi romanında aile sistemi, tarihsel zaman ve çocukluğun inşası: Mülkiyet, baba otoritesi ve gelişimsel kırılganlık. Kemal Tahir Çalışmaları, 1, 237–262. https://doi.org/10.65552/ktc.2026.1.2.001

Devamı: [tam metin →] (.PDF)