Tuğçe Ayteş

Kelime Sirki (Öykü)

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 10 Sep 2020 09:06:00 +0000

DON LASTİĞİ

~~DON LASTİĞİ~~

EVLERİN OLMAZSA OLMAZI: DON LASTİĞİ

Bir kelime. Önünde basamaklar var. Çok değil. Üç beş tane. Ama mevcut şartlarda sonsuza dek uzanıyor gibiler. Çıkmak zorunda. Fazla yükü yok. Sadece dört harf. Ya diğeri gibi olsaydı. Tam on bir harf! Bir de o haliyle ipin üstünde yürümesini istiyorlar... Şlak! Yürümeli.

Yüz yüz elli iki yüz

“Hey, orada kimse var mı?” Ses yok. Onu duymuyor. Halbuki böyle miydi başta? Daha genç, taze bir zihinken... kendisini nasıl da sahiplenirdi... şimdi, şimdi kimlerin eline düşmüştü! Tekrar şlak! “Yürüsene be, seni mi bekleyeceğiz bütün gün?”

son yarım saat iki yüz elli kelime

İç giyimin görünmez kahramanı don lastiği, sizi ekstra masraf yapmaktan kurtaracak müthiş bir malzeme.

İç giyimin görünmez kahramanı don lastiği, sizi ekstra masraf yapmaktan kurtaracak müthiş bir malzeme olarak karşınıza çıkıyor. +3

Şlak! Birinci basamak. Dört harf ama her biri alfabenin geri kalanlarından ağır sanki. Başka bir kelimeye gözü ilişiyor. Nasıl da güzel bir kelime! Ama üstü başı dağılmış. Ondan önce basamakları çıkmayı reddeden o muydu yoksa? Beş harften biri düştü düşecek. Yazık... Diğer harfler de çok sağlam durmuyor. “Buraya yeterince kazanç getirmeyenleri görüyorsun, değil mi? O yüzden kendini topla. Yürü! YÜRÜ!” Sondaki l düştü. Bir a da düşmek üzere. Görüyor, maalesef.

Başta gördüğü kelime de hala orada. On bir harfini bir ipin üstünde dengelemeye çalışıyor. Tam dengesini kazanacakken fazladan yük bindirdiler zavallının üstüne. Daha yakın olan sol taraftaki kelimeyi seçebiliyor: k-o-m-b-i-n. Yabancı bir kelime. Anlamı ne acaba? Onun bildiği kelimelerin tınısı hoş. Bu, böyle, nasıl dese, kulak tırmalıyor. Ama kelime kelimedir yine de. O da orada emir kulu.

Şlak! İkinci basamak.

İpteki kelimenin sağına yüklenen kelimeyi okumak biraz daha zor. Belki de birkaç kelimedir. Birbirlerine geçmiş olabilirler. Dur bir dakika. Birkaç fiil bunlar. Sağ-sağla-sağlamak. Sadece sağlamak. Ama minik minik. Bir sürü, birbirine dolanmış. Başka filler yokmuşçasına. Üçüncü basamak.

on dakika dört yüz kelime yetişmeyecek

Sağlamak’lar fazla gelecek. Yalpalıyor. Biraz azaltsalar ya. İpte bir adım. Zangır zangır titreyen harfler. Bir adım daha. Ona da bir şlak. “Önüne bak!” Dördüncü basamak. Son bir tane kaldı, ha gayret. Burasının ona hazırladığı sürpriz ne acaba? Bu zihin, bu zihin eskiden tahmin edilebilirdi. Onunla dopdoluydu. Şimdi neler olup bittiğini anlamak mümkün değil. Adeta kocaman bir boşluk. Düşen kelimelere kötü davranıyor, sonra da onları yutuyor. Dağılan kelimenin harflerine bakıyor çaktırmadan. y de yerde. Bir a daha. Oyalanmaması lazım. Beşinci basamak...

İç çamaşırınıza takabileceğiniz don lastiği çeşitleri kalınlık, esneklik, uzunluk ve hatta renk açısından değişiklik gösterebiliyor. Bu da elbette size geniş yelpazede seçim yapma olanağı sağlıyor. Siz de kendinize ve sevdiklerinize en uygun don lastiğini almak isterseniz Don Lastiği Kovası’ndaki üstün kaliteli ve hesaplı ürünlerden ihtiyaç duyduklarınızı hemen alışveriş sepetinize ekleyebilirsiniz.

ara paragraflara bakmalı nasıl kullanılır, nasıl takılır vb. vb. vb.

İpteki kelime bir iki adım daha atıyor. Dengesi iyice bozuldu. Sepet kelimesi binmiş kombin’in üstüne. Bir sağa kaykılıyor, bir sola. Düştü düşecek. Ona bakarken içi gidiyor. Yüzü olsa buruşturacak. Şlak! Sonunda dengesi düzelemeyecek ölçüde bozuluyor. Önce fazladan kelimeler dökülüyor çığlık çığlığa. Ardından on bir harfli kelime düşüyor metrelerce yükseklikten. Her bir harf farklı köşelere dağılıyor. a, k, ı, l, bir ı daha, bir a daha, t, y, r, c. “Sen kendine bak önce!” Şlak! Bir don lastiği kamçı gibi şaklıyor harflerinin üstünde. “Buraya kazanç getirmedikten sonra hiçbirinizin kıymeti yok!” Şu an gerçekten kendine, kendi geleceğine bakmalı. Önünde bir çember var, ateşli bir çember. Alevler harflerini yalıyor. “Atla!”

Kelime, çemberin ortasını ortalayarak bütün gücüyle zıplıyor. Sonsuza kadar sürecekmiş gibi geçen birkaç saniye sonunda çemberin merkezi. Ama hesaba katmadığı bir şey var. Kendisi dairesel değil, harfleriyle birlikte tam bir dikdörtgen. İlk ve son harfleri kor haldeki metale çarpıyor. Bir u ve bir t çatlayarak savruluyor. Yere düştüklerinde üstlerinde hala alevler var. m harfi ve diğer u geçmeyi başarabiliyor. Fakat kelime bu haliyle eksik, kanatları kırık. Dilsiz, cansız. Yerde hareketsiz öylece yatıyor. Yüzleri yukarıya dönük. Çadırın tepesine doğru. Bir görevli onu süpürüp çöpe götürüyor.

son bir dakika son kelimeler

Gün içinde konforunuzun anahtarı konumunda bulunan iç giyimin görünmez kahramanı don lastiği, sizi bu alanda ekstra masraf yapmaktan kurtaracak müthiş bir fırsat yaratan bir malzeme olarak karşınıza çıkıyor. Don lastiğinin olmadığı durumlarda sizi de zor anlar bekliyor. Neler mi? Donunuz düşüyor ve ay parçası gibi parlayan pörsümüş kıçınızı tüm komşular görüp “Aaa,” diyor, “falanca çıplak!”

kelimeler tamam, gönder

Goodbye Content, I’m leaving you… to love you more

noreply@blogger.com (Unknown) — Mon, 31 Aug 2020 08:19:00 +0000

Goodbye Content… They say you’re the king, but you haven’t made me feel like a queen for a considerably long time. You made me feel like a beggar, instead. So, that’s all from me.

OK, I admit this a little bit dramatic entrance to a highly personal post. You may ask: “If you’re leaving content, what is this you’re writing?” Let me clarify what I mean with the word content. I actually love “content”; however, I’m fed up how the content business (well, particularly content business in Turkey) is carried out. The business are like they’re in agreement to devalue content as much as possible.

What’s happening?

We’ve been discussing this with my boyfriend a lot. He is a seasoned developer. Since many developers have found jobs abroad, their business is thriving for junior developers. Even the ones with the slightest experience can start a job with high salaries.

That’s not the case for content, it has never been, and it will probably never be. Let alone the salaries remaining stable, the balance between the working hours and payments is long gone. Employers offer salaries just a little bit above the minimum wage for full-time jobs.

It sounds strange to say like that, especially for European countries where general welfare is promoted. However, in Turkey, where the purchasing power is low, there is an inevitable gap between salaries, and most people go to university and get a master’s degree to earn more money.

I’ve been working on almost every kind of content, from translation to web content and even social media on every topic from entertainment to health care (360 degree content specialist/expert, so to say) for over 13 years. After I became freelancer for good five years ago, I wrote and translated many things in order to diversify my income so that I could stand tall on my feet.

One of the biggest problems with the business is that there is almost no seniority. Even if you’re a senior writer and you get a job under “senior content something”, neither the salary nor the attitude say so.

If you’re a content writer, you are a small part of the SEO team and you have to always comply with them, no creativity.

If you’re a translator, you work work 2–3 months for a book only to get a small amount of money and God know when. Even the ones in their 50’s and 60’s get the same terms with juniors (although there may be some exceptions.)

Let’s rewind

I started to read and write when I was three. Since then, I was into books. I wanted to write my own book and work at a publishing house in the future. That was sort of my “ikigai”, my purpose that I opened my eyes for every morning. When I grew up and became a university student, I started to feel down for not having found a job at a publishing house.

On my second year, before the second term, when I was all alone at home, I felt bad, so bad, asking myself: what am I going to do with my life? I decided to go from passive to active in summer time, and at the summer school I decided to take a creative writing course from an American instructor who turned out to be an extremely sweet person.

And in my third year, as I was talking with my German instructor and telling her my goals, she told me that one of her cousin’s friends owns a publishing house. I became an intern editor there. Everything seemed to go in the right direction. (Except that the publishing house was a religious one. They once deleted a cross a person was wearing in an English psychology book. After some time I resigned they published a book on “curing homosexuals”. Much later than that, I found one of their psychology books at a friend’s house with footnote of their own, saying Darwin was a drunken fat man. Anyway.)

After I graduated, I found a full-time job at a publishing house. I had mailed tens of publishing houses, but only this one gave me a response, which I would learn later. I learned a lot while my soul got almost twenty years older, as I was trying to survive the mobbing of the owner. Still, I could force them to pay my insurance (in Turkey, employers pay your insurance), and make them pay my full salary (they were giving it with an envelope and always with some of it missing.) Later, the boss went bankrupt.

At that time I was so ambitious that I didn’t even think about giving up. That vibrant 20's… I won’t tell everything in detail. I went in and out of jobs, including freelance proofreading and translations. A couple of years later I started working at a health content website where I got used to the digital content and I kinda liked it. Our content we created there 7–8 ago still ranks high on Google Search. But it was never enough for the boss. The business went down because the boss was ripped off.

Lastly, I’d like to mention probably one of the last things that made me lose my patience. I joined a short story contest and I won the 2nd prize in 2012. I was fine with my position until the coordinator of the contest and one of the juries told me that I was entitled to the 1st prize but their friend needed money for alcohol. And the two men laughed. My already trembling faith in my “ikigai” went down at that point. And I became a content worker who only worked for money, which, as I said above, never came in satisfying amounts.

Today’s harsh reality

We are in a situation of pandemia today. So, the reality harsh enough to strain our psychologies. We had partial lockdowns in Turkey. I’m writing this post hoping this is the last one. My anxiety about future is the highest of all my lifetime. No, I’m not scared of the pandemia itself. On my 36th birthday, I once more ask the question I asked when I was 24: what am I going to do with my life?

I have some plans in my mind to alter my course of life. The psychologists advice us not to make long-term plans or make big decisions during this period. But my problem began long before Covid-19. Now that I’m in my late 30’s I feel the question above is pressing me more. And I seem to have lost my “ikigai”.

This virus may seem like a curse at first glance, but it helped me to see I was struggling in vain with useless daily jobs to make money and pushing the real me aside. I haven’t felt more anxious in my life before, and I was even diagnosed irritable bowel syndrome (IBS). However, my gut tells me that these are the labor pains of a new beginning.

I don’t have in mind to tell my plans in details because I want to execute them when the time comes and share them with you. For now, I decided to write only in English (except Origamidekor, my origami project in Turkey). And I decided to write only for my self and my projects.

My other posts will luckily won’t be as “boring” as this one. I will share my thought about movies, series and books, and sometimes I will write essays about daily topics (be cool, you’re in safe hands, I’m a philosophy graduate.)

So, goodbye Content, I’m leaving you… to love you more and embrace you more!

Mimik Kontrol Sistemi (MCS) Tehlike mi Avantaj Mı? (Öykü)

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 02 May 2020 12:57:00 +0000

Yurt dışında bir süredir fırtınalar estiren MCS (Mimic Control System, Türkçesi Mimik Kontrol Sistemi) birkaç ay önce Türkiye’de de piyasaya sunuldu ve neredeyse gelir gelmez şirketlerde kullanılmasına izin verildi. Bu durum elbette tartışmaları da beraberinde getirdi. Bu tartışmaları yerinde takip etmek için çeşitli şirketlerde farklı konumlarda görevli kişilerin görüşlerini almaya karar verdik ve bu röportaj serisi fikri ortaya çıktı.

Serinin ilk röportajına geçmeden önce bilmeyen seyircilerimiz ve okurlarımız için MCS’yi kısaca anlatalım. Biliyorsunuz insan bedenini kontrol etmenin etik yönü Elon Musk’ın Neuralink şirketinin tam gaz faaliyete geçmesiyle gündeme oturmuştu. MSC, mikroskobik büyüklükte binlerce elektrodun beyninize yerleştirildiği, mobil uygulamayla kontrol edildiği ve tedavilerinizin kolayca yapılabildiği Neuralink’le biraz benzer. MCS’de de yüzünüzün hemen her kasına böyle gözle görülmeyen elektrotlar yerleştiriliyor ama bu teknolojinin fiziksel sağlık açısından kanıtlanmış bir faydası yok, psikolojik yararları ve zararları hakkında konuşmak için de zamana ihtiyaç var.

MCS’yi özetlediğimize göre sizi konuğumuzla tanıştırabiliriz. Yaren K., kendisi 360 derece hizmet veren bir dijital ajansta SEO (Araştırma Motoru Optimizasyonu) Müdürü olarak görev yapıyor. Teknolojiyle aranız nasıl diye başlasak abesle iştigal etmiş olur muyuz?

Hihi. Tabii ki hayır. SEO aslında yıllardır kullanılan bir terim ama tool’ları, ay yani araçları zamana göre gelişiyor. Ben de daha iyi bir manager olabilmek için bütün gelişmeleri takip etmek durumundayım. Haliyle teknolojiyle aram kötü demek gibi bir lüksüm yok.

Anlıyoruz. Peki, teknolojiye bakış açısınız nedir? Beklentileriniz karşılandı mı? Şöyle ki hep aynı espriler, yıl olmuş 2024, uçan arabalar nerede, insansı robotlar nerede...

Ne yalan söyleyeyim filmler, diziler falan, insanın beklentileri yükseliyor. Ama bence iyi durumdayız. Yani bazı şeyler olmasa da olur... Mesela şu MCS...

Kusura bakmayın, lafınızı keseceğiz. Biz de tam o konuya gelmek üzereydik. Diğer teknoloji dallarında olduğu gibi yapay zeka (AI) alanında da beklentilerimiz yükseldi. FaceApp’in yaşlandırma filtresi, AIPortraits’in sizi Rönesans tablolarına dönüştürmesi derken toplanan verilerle gelinen nokta MCS. Tecrübelerinize göre bunun artıları ve eksileri neler?

Nasıl anlatsam... Öhöm. MCS’nin şirketlerde kullanıma girmesini açıkçası hiç tasvip etmiyorum. ALTIMDA ÇALIŞAN HERKES KULLANIYOR YA! Pardon sesim yükseldi ama herhalde siz ayarlarsınız yayından önce. Neyse... MCS herkesin suratında belirmeden önce manager olmak daha anlamlıydı. Şimdi insanların gözünün içine bakıyorum, mobayl uygulamadan neutral modu ayarlamış oluyorlar, tepkilerini anlamak mümkün değil. Gözler kalbin aynasıdır derler ama hiçbir mimikleri oynamadığında içlerinden geçenleri okuyun okuyabilirseniz.

Şey, biz daha çok etik yönden düşünmüştük. Özellikle Türkiye gibi kişisel sınırlara saygının düşük olduğu ülkelerde MCS’nin kullanımının ürkütücü boyutlara ulaşabileceğine dair kaygılarınız var mı?

Var tabii, olmaz mı? Geçenlerde content writer’larımızdan birine işle ilgili sorular soracağım, gömülmüş sandalyesine bir şeyler yazıyor. Yani görevi o değil mi zaten diyeceksiniz ama ben baktığımda bana bakmalı, soru sorduğumda anında cevap vermeli, elindeki başka task’ları mazeret göstermeden verdiğim task’ı yapmalı. Nerede... Suratıma bakmaya bile arada sırada lütfediyor han’fendi. Öhöm, pardon. MCS, evet MCS. Eskiden mimikleri serbestken bir şey dediğimde ağzı burnu oynuyordu, biraz üstüne gidersem de dudakları titriyordu. Şimdi Terminatör gibi bir şey oldu. Neler neler diyorum, kapı duvar. Gözünün kenarı bile seğirmiyor. Hiç etik değil hiiiiç. İşinin başına dönünce bana küfür mü ediyor için için gülüyor mu muamma!

Etik konusunda farklı yerlerden bakıyoruz sanırım. Bizim kastımız bireyselliğin kısıtlanması ve kişisel verilerin gizliliği. Bu teknolojinin distopik tınıları yok mu sizce de?

Distopik tını derken ehe ehe?

Karamsar bir gelecek? Totaliter bir rejim?

Valla benim kariyerim karardı bu garip şeyin ofislere girmesiyle. Kendimi bildim bileli bir mottom vardır: İçi mutlu olan insanın mutluluğu yüzüne vurur ya. Bence dışınızı da mutlu gösterirseniz zamanla içinize yansır. O yüzden her sabah ofis kapısından içeri girmeden önce derin nefes alırım, sırtımı iyice dikleştiririm ve yüzüme bir tebessüm kondururum. Sonra da team’imde çalışan arkadaşlarıma görevlerini hatırlatırım. Gerekirse birlikte mesailere kalırız, hatta sık sık kalırız. Her mesaiye kalıyoruz dediğimde yüzlerini görseniz. HAHAHA! Ay pardon, sesimin kontrolünü kaybediyorum bu aralar. Stressful times anlarsınız ya, müşteriler bir yandan, general manager bir yandan... Bakın sizinle konuşurken Whatsapp’tan mesaj yağmış. Yaren Hanım, quarter report hazır mı, Yaren Hanım yeni müşterimiz için departmanınızın business case’i hazır mı? SEO manager olmak çok zor çoook.

MCS diyorduk...

Ah evet, ne diyecektim... Tamam, hatırladım. İşte şimdi MCS kullanımdayken mesai diyorum... mesai... e mesaiii! Tık yok hiçbirinde. Öyle olunca keyfi... öhöm gereği kalmıyor. Şevk yok, heyecan yok. Onlar açısından tabii. İyi madem diye evlere dağılıyoruz. Hayır yani bugün home office’e geçsek hemen kabul ederim. Karşımda insan var mı yok mu belli değil. Beklentilerimi sormuştunuz. Uzaktan kumandalı insansı robotları tercih ederdim. Bunlardan daha çok mimikleri olurdu, kumandalarını da ben alırdım oohh...

Yaren Hanım, sayenizde uygulamaya farklı bir açıdan bakma fırsatımız oldu. Türkiye’de mobbing (şirket içi duygusal şiddet) oldukça yaygın. Belki de MCS’nin etik açıdan tehlikelerini tartışmadan önce mobbing için bir savunma mekanizması olabilme ihtimalini de düşünmeliyiz.

ÇALIŞANLARI HİZAYA GETİRMENİN, ŞİRKET İÇİN ÇALIŞMANIN ADI MOBBİNG OLMUŞ! Hihi, hep stresten, normalde başımızı kaşıyacak zaman yok ama sizin gibi değerli insanları kırmamak için programımı gerçekten zorladım. MCS’nin fiilen mobbing yapılan ortamlarda işe yarama ihtimali var. Fakat burası herkesin canla başla çalışması gereken adil bir şirket. O sırada çalışması gereken bir ekip arkadaşım bilgisayarı"nda sosyal medyada mı geziyor n’apıyor nereden bileyim, değil mi? MCS olmasa komik video izlediğinde gülmemek için dudaklarını büzecek falan. Yok, sıfır mimik. General manager bütün manager’lara MCS kullanmayı yasakladı. Adam haklı. Bende de o yetki olsa..

MCS’den sonra hiç iş kaybına veya aksamaya uğradınız mı?

Hayır ya her şey... Evet, ben yöneticilik yapıp yapmadığımı hissedemiyorum. Konuşurken sesleri de titremiyor. MCS’nin ses için bir eklentisi yok bildiğim kadarıyla. Ek bir uygulama da mı kullanıyorlar acaba?

Belki dışlarının öyle olması zamanla içlerine yansımıştır...

Efendim?

Ee, şey, röportajımızın sonuna yaklaşıyoruz. MCS hakkında son sözlerinizi alalım.

Siz demin bana laf mı soktunuz?

Yaren Hanım, objektif bir röportaj da bunun yeri olamaz, lafı bile edilemez. Kıymetli sözleriniz...

MCS hakkındaki son sözlerimi mi duymak istiyorsunuz? [O kadar teknoloji arasında BOK VARDI BUNU ÜRETTİLER! KÜÇÜK GÖTLER NASIL DA KASILA KASILA YÜRÜYORLAR OFİSTE! BURADAN YETKİLİLERE SESLENİYORUM. MGS’NİN ŞİRKETLERDE KULLANIMI KABUL E-Dİ-LE-MEZ!] Öhöm. Dünyayı yakalamak için böyle teknolojileri yakından takip etmemiz elbette önemli. Ama bu teknolojilerin insanlığın temel değerleri önüne geçmemesi için de efor sarf etmeliyiz bence.

Teşekkür ederiz Yaren Hanım. Kariyerinizde başarılar. Sayın seyircilerimiz ve okurlarımız, diğer röportajlarımızda görüşmek üzere. Sağlıcakla kalın.

Kestik! Kestik!

Böyle Buyurdu Zerdüşt ve Hukuku Baştan Yaratmak (Deneme)

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 26 Feb 2020 14:57:00 +0000

Nietzsche, hiç şüphesiz tarihin en ilginç filozoflarından ve kişiliklerinden biri. Filolog olmasının ve yaratıcılığının sayesinde, eserleri sadece felsefi metinler olarak değil edebi eserler olarak da değerlendirilir. Eski Yunan etkileri bariz şekilde görülen eserlerde alıştığımız felsefi argümantasyonun ötesinde bir tarz mevcut. Dolayısıyla, hukuk felsefesi gibi, Nietzsche’nin doğrudan yazmadığı konularda satır aralarını damıtmak gerekli.

GİRİŞ

Böyle Buyurdu Zerdüşt, Nietzsche’nin en bilinen eserleri arasında. Bunda, filozofun kasıtlı olarak oluşturduğu “kutsal kitap” üslubu da etkili. Kitabın, yozlaşmış insanlığa ve Nietzsche’nin gözlemlediği Hıristiyanlığa bir karşı çıkış olduğu da söylenebilir. Basite indirgeyerek ifade etmek gerekirse, Nietzsche’nin görüşleri akılcı Apollon’dan değil Eski Yunan tanrıları arasına sonradan katılan, keyfine düşkün şarap tanrısı Dionysos’tan yana. Filozof, bu kitabında insanların kendilerinden uzaklaştıklarını, üstlerine biriken geçmişin tortusunu geride bırakarak zaaflardan uzak, kendileriyle barışık yepyeni insanlar olmaları gerektiğini savunur. İşte o insan da meşhur Übermensch, yani “üst-insan”dır.

Nietzsche’nin, (Nietzsche’nin Sorrento Yolculuğu’nda bahsedildiği üzere) 1876 yılının sonbaharında Sorrento’yu ziyaret etmesinin ardından sağlık sorunları gerekçesiyle Basel Üniversitesi’nden ayrılmasından, sonra İtalyan sahillerinde ve Nice’te pasaportsuz, gezgin bir filozof olarak dolaşmasından yola çıkarak Böyle Buyurdu Zerdüşt’ü otobiyografik bir metin olarak değerlendirebilir ve filozofun üst-insan olmaya bizzat çabaladığını söyleyebiliriz. Yazarının hayatından ilham alan yersiz yurtsuz Zerdüşt’ün nihilizmi, esasen her şeyi toptan yıkıp yok etmekten çok, insanı kendinden uzaklaştıran “kokuşmuş” değerlerden tamamen kurtulup insanı insan yapacak değerleri benimsemek. Buradan hareketle Böyle Buyurdu Zerdüşt’ü hukuk açısından değerlendirmeye başlayabiliriz.

1. Böyle Buyurdu Zerdüşt’te Hukuk

En başta belirttiğim gibi, ne Böyle Buyurdu Zerdüşt’te ne de Nietzsche’nin diğer eserlerinde hukuka veya hukuk felsefesine doğrudan bir gönderme yok (ama benim de yapacağım gibi, bu eserde hukuk kırıntılarının peşine düşen olmuş) ve yine yukarıda belirttiğim gibi, Nietzsche’nin nihilizmi yıkıcı değil yapıcı bir nihilizm olarak karşımıza çıkıyor. Kendi yaşamı ve özellikle Akdeniz seyahatlerinden sonra geçirdiği değişim göz önünde bulundurulursa, Zerdüşt’ün arzuladığı topyekûn dönüşümden sonra ulaşılacak nokta hukuki nihilizm olmayacaktır. Bunun yerine, doğal hukuka ve belki hukuki pozitivizme karşı çıkışla birlikte yorum olarak hukuka varılacağını umabiliriz.

a. Zerdüşt ve Doğal Hukuk

Doğal hukuk, en temelde doğal olarak belirlenmiş, yere ve zamana göre değişiklik göstermeyen yasalar bütünüdür. Bu kuramı destekleyenlerin başında Aristoteles, Cicero ve Thomas Aquinas gelir. Aquinas’ın görüşleri Katolik Kilisesi tarafından da benimsenmiş ve dolayısıyla doğal hukuk dinle, özellikle Katoliklikle özdeşleşmiştir. Meşhur “Tanrı öldü. Ve onu biz öldürdük” alıntısını da göz önünde bulundurunca, Nietzsche’nin doğal hukuka karşı durduğu tahmin edilebilir. Bu alıntı iki türlü yorumlanabilir: Birincisi, İsa’nın tanıttığı Hıristiyanlık üzerine o kadar çok şey eklendi ki artık ilk saflığı kalmadı ve bozuldu; ikincisi, eserin yazıldığı tarihle de paralel olarak, insan artık aklı ön plana çıktı ve Tanrı’nın işlevi kalmadı. Zerdüşt’ün, devleti “yeni bir düzmece tanrı” olarak tanımlaması bizi ikinci yoruma daha yaklaştırıyor gibi ama iki türlü de Nietzsche’nin doğal hukuktan yana olmayacağını söyleyebiliriz.

Aristoteles ve Cicero’dan sonra Aquinas’la dine bağlanan doğal hukuku, Hugo de Groot gibi düşünürler tekrar seküler mecraya taşımaya ve tutucu yasaları insanların doğal haklarını kapsayan uluslararası bir hukuka dönüştürmeye çalıştılar. Ama doğal hukukun insanlar arasındaki bir sözleşmeye bağlı olması fikri değişmedi. Zerdüşt’ün ise toplumsal sözleşmeye kesin bir itirazı var: “İnsan topluluğu: bu bir denemedir diye öğretiyorum – uzun bir arayıştır: ama o toplum emir vereni arar! – bir denemedir, kardeşlerim! Ve bir “sözleşme” değildir!” (s. 263).

Doğal hukuk yoruma yer bırakmaz, herkesi aynı doğal özelliklere sahip eşit bireyler olarak görür. Bu yaklaşım kulağa olumlu gelse de eşit şartlardan herkes eşit şekilde yararlanamadığı sürece gerçek bir eşitlikten söz edilemez. Zerdüşt, doğal hukukun ve dolayısıyla savunduğu mantığın mantığın temellerinden sarsılmasını istemekle aslında günümüz açısından olumlu bir tavır sergilemiş olacaktır. Ama kesin yargılara varmadan önce devam edelim.

b. Zerdüşt ve Hukuki Pozitivizm

Hukuki pozitivizm, doğal hukukun insandan bağımsız nesnelliğini reddeder ve yasaların insanlar tarafından yaratılan kurallar olduğunu, hukuk ile etik arasında doğal bir bağlantı olmadığını savunur. “Hukuki pozitivistlerin birçoğu hukuku eleştirir ve onu yeniden şekillendirmek için araçlar ileri sürer” (Wacks, s. 19).

Zerdüşt’ün hukuki pozitivizme karşı çıkması “belki” düzeyinde çünkü hukuki pozitivizm doğal hukukun belirlenmişliğini eleştirirken bir yandan da insan aklını yüceltir. Zerdüşt ve genel olarak Nietzsche, insan aklının yanılmazlığından yana değil (Apollon yerine Dionysos) ama doğal hukukun sorgulanabilir olması açısından bir uzlaşma ortamı sağlanabilirdi.

Ne var ki, hukuki pozitivizmin en aydın düşünürlerinden biri olan H. L. A. Hart’ın bile “toplulukta hayatta kalabilmek için bazı temel kuralların olması gerektiğini” savunduğunu düşünürsek yine Zerdüşt’ün doğal hukuka yapabileceği toplumsal sözleşme itirazıyla karşı karşıya kalmamız mümkün.

c. Zerdüşt ve Yorum Olarak Hukuk

Yorum olarak hukukun 1960’lardan sonra, 1970’lerin nispeten özgürlükçü ortamında çıktığını unutmamak gerek. Kendini “zamanın ötesinde” bir düşünür olarak gören Nietzsche de ta bir asır sonra anlaşılmaktan muhtemelen epey memnun olurdu.

Şöyle konuş ve kekele: “Bu benim iyimdir, ben bunu seviyorum ondan böyle bütünüyle hoşlanıyorum, ben iyiyi yalnızca böyle istiyorum.

Onu bir Tanrı yasası, insana ait bir yasa veya gereksinim olarak istemiyorum: iyi benim için yeryüzünün öteleri ve cennetler için kılavuz olmamalı.” (s. 42)

Aslında hukukla alakası olmayan bu alıntı, Zerdüşt’ün doğal hukuka karşıtlığında kişisel yorumun yeri hakkında fikir verebilir. “Bir yargıç, daha önceki hiçbir tüzük veya kararın uymadığı bir vakayla karşılaştığında sağduyuya başvurur ve onun için doğru yanıt olarak görünen zeminde vakayı değerlendirir” (Wacks, s. 40). Bu, yargıcın yeni bir yasa koyduğunu göstermez; onun yasaları “yorumladığını” gösterir. Böylece aslında temel bir hukuk bulunur ama bu, doğal hukuk veya hukuki pozitivizm kadar katı değildir ve özellikle karar verilmesi zor olan durumlarda bir nebze esneklik tanır. Hal böyle olunca, Zerdüşt’ün “insanlar eşit değildir” sözünün de (s. 125) ayrımcılıktan öte bir anlam kazanması mümkün. Yasaların herkese eşit uygulanması yerine fırsat eşitliğine göre yorumlanması, farklı insan topluluklarıyla ilgili davalarda alternatif kararlar üretmeye yardımcı olabilir.

Yorum olarak hukukun en hassas noktası, yorumu yapacak kişinin tarafsızlığı. Gerçekten nesnel temellere dayalı olarak yapılan yorumlar yukarıda bahsedilen topluluklar için olumlu olabilir ama taraflı yapılan yorumlar yıkıcı sonuçlar doğuracaktır. Sabit bir hukuki zemin bile bu tür yorumları engellemeyebilir ama böyle vakalar yorum olarak hukuku aşarak hukuki nihilizme doğru yol alır. Konuya Zerdüşt açısından bakarsak, üç kötü şeyden biri olarak saydığı “iktidar hırsına” mahal vermek istemeyeceği çıkarımını yapabiliriz. Hatta daha ileri gidip Zerdüşt’ün bireysel olarak bütün değerleri yıkıp yenilerken üst-insanların eski hukuka takılıp kalmış diğer insanlar (“ayaktakımı”) tarafından zarara uğratılmaması için üst-insanlar tarafından oluşturulmuş temel bir hukuka razı olabileceğini de düşünebiliriz.

d. Zerdüşt ve Hukuki Nihilizm

Hukuki nihilizm, hukuka karşı negatif bir yaklaşımdır ve bunun toplum için yararlı olduğuna inanılır. Birçok düşünür hem ulusal hem de uluslararası hukuki nihilizmin yıkıcı bir olduğunda hemfikir. İki türlü hukuki nihilizm, kaymaz bir hukuki temeli, başka bir deyişle “toplumsal sözleşmeyi” reddederek öznel yasalar uygulamayı teşvik eder. Peki, tam da bunu söylüyormuş gibi görünen Zerdüşt’ü neden hukuki nihilizm çerçevesinde değerlendirmiyoruz?

“Benim sevdiğim insan, gelecektekileri varolmakta haklı kılan ve geçmiştekileri de azat edendir: çünkü onun istediği, şimdi yaşamakta olanlar yüzünden yıkıma sürüklenmektir” (s. 19) der Zerdüşt. Onun sıklıkla bahsettiği bu yıkım, hiç doldurulmayacak bir boşluk gibi yorumlanabilir, tarih boyunca yorumlandı da. Ama iktidar hırsı hakkında söylediklerinin yanı sıra devlet hakkındaki fikirlerine de kulak vermek şart: “Devlet bütün soğuk canavarların en soğuk olanının adıdır. Yalan söyleyişi de buz gibidir ve ağzından dökülen şu yalandır: ‘Ben, yani devlet, halkım’” (s. 61).

Zerdüşt’ün üst-insanının bütün değerleri reddederken devletle karşı karşıya gelmesi kaçınılmaz. “Zerdüşt ve Yorum Olarak Hukuk” başlığında da değindiğim gibi, iktidar hırsıyla oluşturulmuş öznel bir hukuktansa geçmişin bütün yüklerini terk eden ve geleceğe bambaşka bakan üst-insanların meydana getirdiği yasalar daha tercih edilebilir olacaktır. Üstelik, Zerdüşt’ün bütün insanların üst-insan dönüşümünü geçirmesini arzuladığı da hesaba katılırsa, bugünün bakış açısından üst-insanlar tarafından yaratılacak bir hukuku da öngörebiliriz. Milyarlarca insanın bir arada olduğu bir dünyada tamamen devletten ve hukuktan bağımsız bir sistem henüz oldukça ütopik.

2. Zerdüşt’ün Buyurmadıkları

Böyle Buyurdu Zerdüşt, kesin cümleler kuran bir kutsal kitap edasında kaleme alınmış gibi görünse de hukuk ve başka konularda oldukça yoruma açık. Mesela, Nazilerin Nietzsche’den ilham aldığı (“Nietzsche’nin ilham verdiği” değil) ve onun düşünceleriyle eserlerini kendi yaptıkları edimlere kaynak gösterdikleri bilinir. Nietzsche hukuk hakkında direkt yazmamış olsa bile Nazilerin bu edimlerinden birçoğu hukukun konusu haline gelmiştir. Nietzsche’yi aklamak veya eleştirmek bu yazının amacını aşar ama Böyle Buyurdu Zerdüşt sınırlarında tartışmaya açık yanlar olduğunu kabul etmek mümkün.

Kitapta, Zerdüşt’ün üst-insanı evrensel bir kavram olarak yaratmaya çalıştığı görülebilir. Herkes, eski değerlerini tamamen yıkıp kendini tanıyan, kendiyle barışarak yoluna devam edebilen bir üst-insan olabilir. Bunun için bir din ve dil gibi bir ayrım belirtilmez. Ne var ki, hızlı geçilen satırlarda bile kadınlara yapılan özel vurgular dikkatten kaçmayacaktır. Aslında günümüz feminist hukukunun “ataerkil hukuk”ta reddettiği temel ayrım Zerdüşt’ün dudaklarından dökülür: “Kadında ne varsa bir bilmecedir ve kadındaki her şeyin bir çözümü vardır: o çözümün adı da gebeliktir”; “Erkek kadın için bir araçtır yalnızca: amaç her zaman çocuktur”; “Erkek savaş için, kadın da savaşçının dinlenmesi için eğitilmelidir: bunun dışında deliliktir her şey” (s. 82). Buradan kadınların sadece bir doğum makinesi olduğu sonucunu çıkaran üst-insanlar olacaktır. “Kadınlara mı gidiyorsun? Kırbacını unutma!” sözünün (s. 84) kadına şiddeti körüklemeyeceğinin de bir garantisi yok. Kadın ve erkek ayrımının bu kadar keskin olduğu bir hukukta LGBTİ haklarının yer bulması da zor gibi.

Aynı şekilde “ayaktakımı” ve “yeni bir soylu sınıfı” da ekonomik sınıf veya eğitim düzeyi ve benzeri yönlerden ayrımcılık olarak yorumlanabilir. Zerdüşt her ne kadar çürümüş eski değerlere tutunan ve onları değiştirmeye direnen kişileri “ayaktakımı” ve değerlerini sarsmaya razı olan yenilikçi kişileri “yeni bir soylu sınıfı” olarak tanımlamaya çalışsa da Nazilerin yaptığı gibi sağlıklı, varlıklı Aryan erkekler ve diğerleri minvalinde başka bir yorumun gelmeyeceğinin garantisi maalesef yok. (Bir de bunlar sadece insanlar hakkındaki tahminler. Zerdüşt’ün hikayesine metafor ya da fon olarak eşlik eden hayvanlar, bitkiler veya genel olarak doğa hakkında olası Zerdüşt hukuku ne der? Bu kadar insan temelli bir yaklaşımda diğer canlıların ikinci plana atılma ihtimali yüksek ama Dionysos temelli düşünüşte doğayı koruyan yasalar bulunabileceğini umut edebiliriz.)

SONUÇ

İstikameti yine yorum olarak hukuka çevirebiliriz. Nazilerin Böyle Buyurdu Zerdüşt’ü ve Nietzsche’nin diğer eserlerini yorumlaması, varolan hukuk kurallarını kendi açılarından yorumlamaktan çok, ulusal ve uluslararası hukuku hiçe saymalarından, yani hukuki nihilizm sularında yüzmelerinden kaynaklanır. Tekrarlamak gerekirse, Zerdüşt’ün (elbette bütün köhneleşmiş yasalar üst-insanların yeni değerlerine göre yenilenip düzenlendikten sonra) üstünde yorum yapılabilecek temel bir hukuku idareten de olsa kabul edebileceğini varsayabiliriz. Günümüzde hukukun yapıtaşı olan yasaların tek tek yenilenmesi ve onlara eklemeler yapılması olağan ama anayasaların düzenli aralıklarla topyekûn yenilenmesi, özellikle kadın, LGBTİ, azınlık ve mülteci hakları açısından olumlu sonuçları beraberinde getirecektir.

* Hukuk ve edebiyat kitabı için yazılmıştır.

Kaynakça

- Friedrich, Nietzsche, İşte Böyle Dedi Zerdüşt, çev. Ahmet Cemal, Pinhan Yayıncılık, Haziran 2011: İstanbul, Türkiye.

- Wacks, Raymond, Philosophy of Law: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2006: New York, ABD. (Metindeki çeviriler bana ait.)

- Dlorio, Paolo, Nietzsche’nin Sorrento Yolculuğu, çev. Burcu Bilgiç, İş Bankası Kültür Yayınları, 2016: İstanbul, Türkiye.

- “The Nature of Law”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Andrei Marmor ve Alexander Sarch, 2015, http://plato.stanford.edu/entries/lawphil-nature/.

Ütopyalar Gerçekten Ütopya mı? (Deneme)

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 26 Feb 2020 14:50:00 +0000

Ütopya kelimesi, “ou” (yok) ve “topos” (yer) kelimelerinden türemiştir ve “yok-yer, olmayan” anlamına gelir. Teoride, mükemmele yakın özelliklere sahip olan topluluklar ve ülkeler için kullanılır. Bu kelime, ilk olarak Thomas More tarafından oluşturuldu ve bu alan için belirleyici oldu.

Thomas More’un yazdığı Ütopya, ütopyaların ilkidir ama sonuncusu değil. Hatta, anti-ütopyaları, yani distopyaları da sayarsak Rönesans’tan günümüze kadar bilimsel, dini, feminist birçok ütopik eser kaleme alındığını söylemek mümkün. Ama bu yazının odağında sadece üç tane Rönesans ütopyası olacak: Ütopya, Güneş Ülkesive Yeni Atlantis.

Yazının amacı, bu üç ütopyayı hukuk açısından (özellikle de hukuktaki normlarla ilgili, değerlendirilebilir veya yerleşik konuların, örneğin özgürlüğün kısıtlanmasını, yasalara uyma zorunluluğunu ve cezalandırmanın bütün temellerinin sorgulanmasını içeren normatif hukuk açısından) inceleyip hukuk felsefesine göre değerlendirmek. Bakalım, mükemmele yakın olduğu düşünülen bu tasavvurlar gerçekten öyle mi? Temkinli olmamızı gerektiren veya arzu edebileceğimiz yanları var mı?

Ütopyalardaki hukuka geçmeden önce değerlendirmenin kapsamını belirlemek gerekli. Bunun için öncelikle siyaset felsefesi veya uygulamalı etikle hukuk felsefesini karıştırmamak, bunların aralarındaki sınırı belirlemek şart. Türkiye Anayasası’nın yorumlanması aslında siyaset felsefesinin, yasal yorumlamanın analizi ise hukuk felsefesinin kapsamına girer. Anayasada idam cezasının yer alıp almamasına ahlaki açıdan yer verilip verilmemesi uygulamalı etiğin, ceza kurumunun gerekçelendirilip gerekçelendirmediği ise hukuk felsefesinin konusudur (Himma). Yazı, mümkün mertebe hukuk felsefesi sınırlarında kalacak.

1. Üç Ütopyadaki Yasalar

a. Thomas More’un Ütopya’sında Yasalar

Ütopya’daki yasalar hakkında satır aralarından keşifler yapmak mümkün olsa da kitabın sonuna doğru Thomas More doğrudan şunu söyler:

Çok az sayıda yasaları var, çünkü öyle iyi kurumsallaşmışlar ki bu az sayıdaki yasa onlara yetiyor da artıyor. Bu yüzden, cilt cilt hukuk kitabına ve bu kitaplar üzerine yazılmış sayısız yoruma sahip oldukları halde, bunların hâlâ kendilerine yetmediğini söyleyen öteki halkları çok ayıplıyorlar. Çünkü, baştan sona okunmayacak kadar çok, herhangi birinin anlamayacağı kadar da karmaşık olan bu yasalara insanlardan uymalarını beklemenin tam bir adaletsizlik örneği olduğunu düşünüyorlar (s. 148).

More, Ütopya halkının avukatları olmadığını, her bireyin kendi kendini savunabilecek kadar hukuk bildiğini vurguladıktan sonra şöyle ekler:

Derler ki, bütün yasaların tek amacı insanlara kendi sorumluluklarını anımsatmaya yönelik olmalıdır. Ayrıntıya kaçan yorumlamalar ancak birkaç kişiyi yola getirir çünkü ancak o birkaç kişi meselenin özünü kavrayabilir, oysa yalın ve apaçık yasa yorumları herkesin anlayacağı dildedir. ... Sıradan insanın sıradan aklı bu tür yasaları anlamak için kendini zorlamaz, zorlasa da geçim derdine düşen bir insanın böyle yasalarla uğraşmaya ömrü yetmez (s. 148-149).

Özel mülkiyetin olmadığı Ütopya’da vatandaşlara eşit haklar sağlanarak yasal eşitlik sağlanır. Bu eşitliğin devamı her otuz ailenin kendine seçtiği temsilciler (eski dilde syphofrantus, yeni dilde phykarchus) ile pekiştirilir. Bu temsilciler protoplylarchus adı verilen bir başkana bağlıdır. İki yüz kadar temsilci, dört tane prens adayı arasından birini seçer. Prenslik görevi ömür boyu sürer ama tiranlığa özenen prensler görevden alınır. Gelelim, bu seçilmiş prenslerin hukuk felsefesini ilgilendiren kısmına. Bu kişiler, onları seçen kişilerin evlilik öncesi ilişkilerinden (aslında çalışmaktan zaten vakit ayıramadıkları) seyahatlerine kadar her şeylerine karışır.

Ütopyalı “erkekler” evleneceği kadını özgürce seçebilir, çiftler aldatma veya anlaşamama durumunda boşanabilirler. Az sayıdaki yasada zinanın çerçevesi çok net çizilmiştir; zinanın, hatta zinaya niyetlenenlerin cezası idamdan kötü olarak tanımlanan köleliktir. “Zina dışında kalan diğer suçların yasalarla belirlenmiş pek bir cezası yoktur. Suçun derecesine göre affedilip affedilmeyeceğine senato karar verir” (s 145). “... herhangi bir ağır suç için biçilen ceza, insanı köleliğin zorlu yaşam şartlarıyla yüz yüze bırakmaktır” (s. 146). Kölelik kavramının varlığından toplumdaki eşitliğin yüzde yüz olmadığı anlaşılabilir.

Bizi hukuk açısından bir umutlandırıp bir hayal kırıklığına uğratan Ütopya’da sonlara doğru gelen şu cümle bu sefer umut hanesine bir artı ekler: “Her şeyi bir kenara bırakın, en başta toplumun pastasından en iyi dilimi hak edenlere minik bir lokma verilmesi büyük haksızlık, ama bir yasa çıkarılıyor ve bu haksızlık da kılıfına uyduruluyor, sonra da buna adalet deniyor” (s. 183). Burada günümüzde de hala cevap arayan sorular var: Yasalar olmalı mı, olursa hangi boyutta olmalı, nelere değinmeli? Bunlara ikinci bölümde yer verilecek.

b. Tommaso Campanella’nın Güneş Ülkesi’nde Yasalar

Güneş Ülkesi’nde de herkes arasında her alanda eşitlik söz konusu. “Onlar için her şey ortak; bu ortak paylaşımda devletin Yüksek Görevlileri söz sahibi. Ama gerek bilimler, gerekse dünyevi nimetler öyle iyi paylaştırılmış ki, hiç kimse hiçbir şeyi kendisine mal etmeye çalışmıyor” (s. 49). “Bu ülke halkının evleri ortak, yatakhaneleri, divanları ve başka her türlü gerekli eşyası. Her altı yılda bir, yıl sonunda, yöneticiler tarafından” halkın yatacakları yerler, seçecekleri meslekler belirlenir.

Bu ütopyada da toplumsal yaşamın ve insan ilişkilerinin hiçbir alanı boş bırakılmamış. Sol adı verilen Rahip en büyük yönetici. Pon (Güç), Sin (Bilgelik), Mor (Sevgi) adı verilen üç yardımcısı var. Savaş ve barışla ilgili bütün sorumluluk Pon’da. Sin, özgür sanatları, mekanik sanatları ve bütün bilim dallarını, bunların öğreticilerini, âlimlerini, öğrencilerini ve bütün görevlilerini denetler. Mor da “kusursuz bir soy” için kadın erkeğin çiftleşmesini kontrol eder. Toplumun bütün toplumsal görevleri Sol ve üç yardımcısına dağıtılmış ama Sol’un kararları belirleyici. Seçimle gelen ve gerektiğinde görevini “daha akıllı birine seve seve teslim eden” görevliler arasından en kıdemli olan “Zanaatkârlar aynı zamanda yargıçtır ve sürgünle, kırbaçla, kınamayla ceza verir, halk sofrasına oturmaz, tapınağa almaz, kadınlarla muhabbete sokmaz. Ciddi bir ziyan söz konusu olduğunda ise ölüm cezasına çarptırır ve intikam yasasına göre göze göz, ... dişe diş uygulanır, tabii suç isteyerek ve önceden tasarlanarak işlenmişse” (s. 127-129).

Evlenme yaşı kadınlar için on dokuz, erkekler için yirmi olarak belirlenmiştir. Çocuk gelinlerin yasalarca önünün kesilmesi Campanella’nın devrine göre epey önemli bir fikir. Bu yaştan önce erkeklerin birlikte olabileceği kadınlar da yine yasa kapsamında. Yöneticiler bu erkeklere kadınları bizzat bulur, bundan sonra soyun üremesi konusunda Tıp Bilgini’nden izin alır. Bu uzun prosedürler, sadece heteroseksüel ilişkiler için geçerli. “Eşcinsel bir ilişki yaşarken yakalanırlarsa cezaya çarptırılırlar ve doğal düzeni altüst ettiklerinin işareti olarak iki gün boyunca ayakkabılarını boyunlarına asarak gezmek zorunda kalırlar, başka deyişle ayaklarını başlarına geçirirler. Bu suça ikinci kez teşebbüs etmeye kalkarlarsa işin sonu ölüm cezasına kadar gidebilir” (s. 71, 73).

Bunun dışında kadın bedeni de yasalarca tahakküm altına alınır: kadınların kendi kendini kısırlaştırması engellenir, gebe kadınlara on beş gün istirahat verilir, çocuğu olmayan kadınlar farklı erkeklerle çiftleştirildikten sonra kısır olarak tanımlanır ve ancak o zaman istediği erkeklerle ilişkiye girebilir.

Campanella, hukuk felsefesi içine dahil edebileceğimiz, yasaların gerekliliğine dair şunu söyler: “Güneş Ülkeliler, erdemlerin gelişip yerleşmesinde büyük rol oynayan saf bir ruhun salt çalışmakla elde edilemeyeceğini belirtirler. Onlara göre, ahlakı bozuk insanlar sadece yasa ya da Tanrı korkusuyla iyi davranışlar sergilerler, ama bu korku geçer geçmez ya gizliden gizliye ya da açıkça Devlete büyük zarar vermeye başlarlar” (s. 77). İdam cezası konusunda da ilginç bir ayrıntı söz konusu: “... birtakım akıl yürütmelerle ölüme mahkûm olmuş kişi iknaya çalışılır ve bunu kendisi isteyene kadar kendisiyle konuşulur; ancak bu şekilde ölecekse ölür” (s. 131). İlerleyen sayfalarda bir suçtaki tanık sayısından, aynı suçun kaç kere işlendiğinde nasıl cezalar alacağından ve başka yasalardan da bahsedilir.

c. Francis Bacon’ın Yeni Atlantis’inde Yasalar

Yeni Atlantis, hukuk açısından en şanssız ütopyalardan biri çünkü Francis Bacon aklındakileri tamamlayamadan öldüğü için sadece yayıncısına teslim ettiği taslaktakileri okuyabiliyoruz. Ütopya ve Güneş Ülkesi gibi bir gidişata sahip olan bu ütopya tamamlanabilseydi muhtemelen buradaki yasalar hakkında ayrıntılı bilgimiz olacaktı. Eserin yazıldığı kadarına bakılırsa tamamlandığında öncekilere benzeyen bir ütopya olacağı öngörülebilir.

Buradan elde edebileceğimiz hukuki bilgi, tahmin edilebileceği üzere kadın erkek ilişkileri ve evlilik hakkında. “... onlarda ne genelev vardır, ne fahişe, ne metres, ne de bu tür bir şey. ... [Avrupalılar] sizlerin evliliği resmiyetin dışına çıkarıp bozduğunuzu söylerler, oysa evlilik kurumu gayrimeşru şehvetin ilacıdır; doğal şehvet ise insanı evliliğe dürtükleyen bir işarettir” (s. 99). “Erkekler arasındaki eşcinselliğe gelince, böyle bir şey caiz görülmediğinden, bu halkın eşcinsellikle ilgisi ilişiği bile yoktur...” (s. 103). Bacon’ın bu sözleri Yeni Atlantis’in yasalarının kapsamını da gösterir.

2. Ütopya Hukukunu Nasıl Değerlendirmeliyiz?

Ütopya hukuku her alanı, herkesi kapsayan ve neredeyse hiçbir hareket alanı bırakmayan bir hukuk. Peki, topluluğun düzeni adına, bireylere hangi ölçüde müdahale eden yasalar belirlenmeli? Hukuk felsefesinin temel sorularından biri bu. Ütopyaların yasa koyucularına yasalarının gerçekten gerekli olup olmadığını sorsaydık bize tek tek gerekçelerini sayarlardı. Unutmamak lazım, her zaman bir gerekçe bulunabilir ama her yasa uygulanmalı mıdır, her yasa bireyler tarafından uygulanmayı “hak eder” mi? Bu sorulara cevap aramak gerekiyor.

Ütopyalarda halkın mevcut yasalardan memnun olup olmadığını anlayamıyoruz çünkü oraya giden veya oradan bir görevliyle görüşen bir yabancının anlattığı kadarıyla o ülkeleri tanıyoruz. Yasa koyuculara bunu da sorsak “halkı diğer ülkedeki insanlardan korumak” diye bir yanıt almamız olası. Altın gibi değerli eşyalara kıymet vermemesiyle övülen ama bir yandan nefes almadan çalışan, evlilik dışı ilişkilerde, seçeceği eşlerde sıkboğaz edilen halk, çoğu zaman ikinci sınıf muamele gören kadınlar ve diken üstünde yaşayan eşcinseller ülkeleri hakkında ne düşünüyorlar acaba? Yasaların bu kadar koruyucu olması gerekir mi? Halk yöneticilerini kendi seçse de yasalar konusunda pek söz hakları yok gibi.

Hukuk felsefesinin soracağı bir soru da şu: Cezalandırma gerçekten çözüm mü? Cezalandırmanın, faili temel alan hapsedici veya rehabilite edici, kurbanı temel alan tazmin edici gibi farklı türleri var ama bunlar soruya tam olarak yanıt vermiyor. Bu cezalandırma yöntemlerinin suçluları suçtan ne kadar uzaklaştırdığı tartışmalı. Ayrıca, cezalandırmanın kapsamı ne olmalı? Devlet yasalarıyla suçun oluşmasını azaltacak, hatta önleyecek şartları yaratmak yerine, iki kişi arasında rızaya dayanan ilişkileri kontrol etmeye mi öncelik tanımalı? Ayrıca, bir yönelim olan, tercihe bağlı olmayan eşcinselliği cezalandırmaya, bastırmaya veya tedavi etmeye çalışmak yasaların ve yasa koyucuların yetersizliğini göstermez mi?

Ütopya hukuku konusunda iki görüş ayrılığına temel olarak değinilebilir. Totaliter görüş, her konuyu yasa kapsamına almaya çalışırken liberal görüş, yasaların toplum hayatına en az seviyede müdahale etmesi gerektiğini savunur. Totaliter görüş kolektifliği, liberal görüş bireyselliği yüceltir. Ütopyalar ideal bir gelecek tasavvuru açısından bize yeni kapılar açabilir ama dikkatli olmak gerekir. Liberal görüşün aslında tam olarak karşı çıktığı alan totaliter Rönesans ütopyalarıdır. Eğer totaliter olmayan bir ütopya tasavvur edilebilirse günümüz için çıkarım yapmak gayet mümkün.

Ancak, tamamen liberal, her alanda özgürlükçü bir ütopya da arzu edilebilir olmayabilir. Bu yazıda bahsedilen ütopyaların hepsinin bir iddiası var: adalet. Bunu her açıdan sağlamak için devletin kontrolü yasalarla garanti altına alınmış. Yasaların hemen hemen hiç olmadığı bir sistemde rekabetin üst düzeye çıkması kaçınılmaz olabilir, dolayısıyla bireyler arası büyük bir rekabet doğabilir. Büyük bir topluluğun birlikte yaşayabilmesi ve uluslararası ilişkilerin sürdürülebilmesi için anlaşmazlıklarda karar verme mekanizması sağlayan temel de olsa birtakım düzenleyici yasaların (ve Foucault’nun görüşünden yola çıkarak bireylerin haklarını gözetirken toplumu bir arada tutan pragmatist bir sistem/devlet [Olssen]) olması gerekiyor.

Yazıdaki üç ütopyaya olumsuz payeler biçmeden önce yazıldıkları coğrafyalar, tarihler ve o dönemin şartları da düşünülmeli. Rönesans’ın eşiğindeki İngiltere ve İtalya için aslında komünizme yakın bir devlet fikri sunmak muhtemelen epey radikal bir hareketti. Ütopya kavramını günümüze uyarladığımızda bu dönem için ve yaşadığımız coğrafya için oldukça yaratıcı kurgular çıkacaktır.

Ütopya hukuku üzerinde düşünmek ve bu hukuku halktan yana kanunlarda reel olarak uygulayabilmek için yeni çağın şartlarına göre düşünülmüş, sadece çoğunluğu değil bütün vatandaşları kucaklayan, yeniliklere ve sorgulamalara açık, içselleştirilmiş ve derinleştirilmiş bir demokrasi (Olssen) çözüm olabilir. Böyle bir demokrasi için de bilim ve sanata önem verilen, tarafsız, eleştirel, kaliteli bir eğitimin herkese eşit olarak sağlanmasıyla mümkün olabilir. Belki ondan sonra ütopya hukuku kadar “mükemmel” olmasa da arzu edilebilir bir hukuk sisteminde yaşayabiliriz.

* Hukuk ve edebiyat kitabı için yazılmıştır.

Kaynakça

- Ütopya, Thomas More, çev. Çiğdem Dürüşken, Kabalcı Yayınevi, 2009.

- Güneş Ülkesi, Thoma Campanella, çev. Çiğdem Dürüşken, Kabalcı Yayınlevi, 2007.

- Yeni Atlantis, Francis Bacon, çev. Çiğdem Dürüşken, Kabalcı Yayınevi, 2007.

- “Philosophy of Law”, Internet Encyclopedia of Philosophy(A Peer-Reviewed Academic Resource), Kenneth Einar Himma, http://www.iep.utm.edu/law-phil/.

- “The Nature of Law”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Andrei Marmor ve Alexander Sarch, 2015, http://plato.stanford.edu/entries/lawphil-nature/.

- “Totalitarianism and the ‘Repressed’ Utopia of the Present: moving beyond Hayek, Popper and Foucault”, Mark Olssen, Policy Futures in Education, 1. Cilt, Sayı 3, 2003.

- “The Utopian Imagination in Realist Politics”, Academia, Greg Johnson.

Evden Yuvaya, Yuvadan Cehenneme (Deneme)

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 26 Feb 2020 14:18:00 +0000

Küçük Şeylerin Tanrısı’nda Mimari Deneyim Arundhati Roy’un 1997 yılında kaleme aldığı Küçük Şeylerin Tanrısı, gerek ustalıklı dili ve kurgusu gerekse toplumun varlıklı bir ailesi üzerinden mikro panorama sunması dolayısıyla modern klasikler arasındaki yerini çoktan almıştır. Roman, yetişkinlerin ve çocukların söylemlerini harmanlarken küçük şeylerin insanların yaşamlarını ve daha özelde, davranışlarıyla hislerini nasıl şekillendirebileceğini satır satır anlatır. Bu satırlar arasında karakterlerin derinlemesine işlenmesinin ve bu karakterleri farklı boyutlarda etkileyen acılı bir olayın gidiş-dönüşlü olarak anlatılmasının yanı sıra bütün bunlara temel oluşturan bir düzlemi gözden kaçırmak mümkün değil: mimari. Ayemenem’deki aile evi başta olmak üzere başka evler, kiliseler ve diğer binaların mimari özelliklerinin ayrıntılı betimlemeleri yukarıda bahsedilen “küçük şeyler” arasındadır hiç şüphesiz.

GİRİŞ: MİMARİ DENEYİM

Mimari deneyim, her an her yerde karşımıza çıkan ama hakkında pek düşünmediğimiz bir konu. Halbuki, mimari ayrıntıların (“küçük şeylerin”) deneyimleri bireyden başlayarak geniş topluluklarda kimisi arzulanan kimisi de arzulanmayan sonuçlar ortaya çıkarabilir; bu sonuçlar bir kişiyi, bir aileyi, bir mahalleyi, bir şehri ve hatta koskoca bir ülkeyi etkileyebilir. Bu açıdan Küçük Şeylerin Tanrısı mükemmel bir örnek.
Mimari deneyim alanında bizi bir ayrım bekliyor. Birincisi, mimari deneyim, mimar tarafından kasıtlı olarak yaratılabilir (veya mimarın kullandığı birtakım ayrıntılar o eserle temas kuranlarda tesadüfi etkiler de bırakabilir). Örneğin, Mimar Sinan’ın camilerinde yaratılmak istenen etki mimar tarafından ince ince düşünülüp hesaplanmıştır. Aynı şekilde, muazzam şekilde inşa edilmiş Floransa Katedrali veya Notre Dame Kilisesi de sizi dünyada çok küçük bir yer kapladığınıza ikna eder. La Sagrada Familia ise bunu alışılmadık bir asimetri kullanarak yapar.
Elbette hemen her gün böyle muazzam yapıları gezme ve onlarda muazzam deneyimler edinme imkanımız yok. Dönüp dolaşıp geleceğimiz yer evlerimiz. Şehirde, hele de apartmanda yaşayanlar için incelikli mimari ayrıntılar söz konusu değil. O zaman bizi mimari deneyimin bir diğer ayrımı bekliyor: insani yön.
Wittgenstein “Anlamı sormayın, kullanımı sorun” diye başlar mimari ile ilgili düşüncelerine (Architectural Reflections, s. 58). Bu şu anlama gelir: Mimaride anlam kullanımda yatar. Wittgenstein’ın Viyana’daki modern stil evi onun sözüyle paraleldir. Ev temel olarak mimar Paul Engelmann tarafından tasarlanmasına rağmen, Wittgenstein de onun tasarımına yardımcı olmuştur. Bina, dışarıdan bakıldığında mimari tarihi hakkında bilgisi olmayanlar için düz beyaz, iç içe geçmiş kutulardan ibaret görünecektir ama günümüzün sembol evlerden biridir. (İstanbul’da Nişantaşı’ndaki Vedat Tek binası tarz olarak benzemese de amaç olarak benzerdir.)
Kendi evini kendi yapabilen şanslı azınlıktan biri değilsek başkalarının tasarlayıp inşa ettiği evlerde yaşamak zorundayız. Bu durumda, mimarinin kendi etkisinin dışında o evde yaşayan kişilerin karakterleri ve başlarından geçenler evin üzerimizde yarattığı deneyimi belirler. Bu husus bizi Küçük Şeylerin Tanrısı’na getirir. Ayemenem’deki aile evi, yazar tarafından bize mimari ayrıntılarıyla nefis bir şekilde tarif edilir ama karakterlerin o evde yaşadıkları deneyim, bireysel süreçler ve bir arada yaşadıkları kesitlerle belirlenir.
Peki, bir evi yuva, bir yuvayı da cehennem olarak hissettiren nedir? Bu sorunun olası bir cevabına Küçük Şeylerin Tanrısı’ndan hareketle göz atalım.

EVDEN YUVAYA

Küçük Şeylerin Tanrı’sı oldukça yoğun bir roman. Çizgisel olmayan kurgusu dahilinde Hindistan tarihi ve politikası, sınıf ilişkileri, kültürel gerilimler, toplumsal ayrımcılık, Hindistan’da kadınların durumu ve kadın düşmanlığı, yasak aşk ve ihanet gibi birçok baskın konuyu bir arada bulmanız mümkün. Bütün bunlara ayrıntılı mimari betimlemeler eşlik eder ve biraz yakın bir okumayla bu betimlemelerin kurguya katkısı görülebilir. Romanda kişilerin deneyimleri mimari deneyimden soyutlanmış değildir.
Ammu’nun alkolik kocasından boşandıktan sonra ikiz çocuklarıyla dönebileceği tek yer Ayemenem’deki ev gibi görünür ama Ammu aslında orada bir yuva bulma umudu da taşır. Ev, yaşayanları ve çevresindekilerle birlikte oldukça canlı bir evdir. Ammu’nun annesi Mammachi, babası Pappachi, kardeşi Chako ve teyzesi Baby Kochamma sürekli faaliyet halindedir. Ailenin bir turşu fabrikası vardır; bunun başına daha sonra Chako geçer. Amerika’da eğitim gören Baby Kochamma evin ön bahçesinde güzel bir düzenleme yapar.
Yazar Ayemenem’deki aile evini (ve kilise, karakol, sinema, otel, başkalarının evlerini) öyle güzel betimler ki hiç Hindistan’a gitmeyen biri bile zihninde bir resim oluşturabilir. Bilhassa verandalar sıklıkla vurgulanır. Veranda aslında aile bireylerin dış dünyayla ilk temas ettiği noktadır ve bireyler onun yapısı gereği bu teması dışarı hiç ayak basmadan gerçekleştirebilir. Veranda örneğinden gidelim; mimari deneyim, veranda öğesinin kullanılma amacı, boyutları, rengi ama genel olarak onu kullanan kişiler ve onların kişisel amaçları ile belirlenebilir. Mesela, vaktinin büyük çoğunluğunu evde geçiren ve kadın olmanın zorluklarıyla kafeslenmiş olan Mammachi için ön veranda muhtemelen bir ferahlama fırsatı olarak büyük önem taşır; Chako için ise büyük ihtimalle çıkışa giden birkaç fazladan adımdır. (Arka taraftaki veranda, daha sonra Mammachi’nin isteğiyle kapatılır.)
Her şeye rağmen, hiçbir zaman cennet gibi bir ev değildir burası. (Zaten olumlu betimlemelerinden çok, acı olaylar gerçekleştikten sonraki halinin betimlemelerine rastlarız.) Pappachi Mammachi’yi döver ama bir gün Chako tarafından engellendikten sonra Mammachi’yle konuşmayı bırakır. Baby Kochamma İrlandalı Katolik bir rahibe olan umutsuz aşkıyla geçirir tüm ömrünü. Chacko ise İngiltere’de okumuş, evlenmiş ve çocuk sahibi olmuştur. Ama boşanınca aile evine döner.

Ayemenem’deki evin en canlı, en olumlu ve en uzun betimlemesini “Evine Hoş Geldin, Sevgili Sophie Mol” bölümünün başında görürüz. Ayemenem’deki ev büyük, eski bir evdi, ama uzak duruyordu insana. Sanki içinde yaşayan insanlarla pek ilişkisi yoktu. Çocukların oyununu seyreden, onların cıvıl cıvıl coşkularında, hayatla iç içe olmalarında geçicilikten başka bir şey görmeyen kızarık, sulu gözlü bir yaşlı adam gibiydi.Kiremit döşeli eğimli dam, yılların ve yağışların etkisiyle kararmış, yosun bağlamıştı. Çatının üçgen yüzüne oturtulmuş üç köşeli pencerelerin tahta pervazlarında süslü püslü oymalar vardı; aralarından sızıp döşemeye vuran ışık gizlerle doluydu: Kurtlar. Çiçekler. İguanalar. Güneş gökyüzünde ilerledikçe biçim değiştiriyorlar, akşam karanlığı çökerken de siliniyorlardı....Bahçe yolundan ön verandaya çıkan dokuz dik basamak vardı. Bu yükseklik, verandaya bir sahne saygınlığı veriyor ve orada olup biten her şey bir gösteri havasına bürünüyor, önem kazanıyordu. Veranda, Bebek Kochamma’nın süs bahçesine, bahçenin çevresini dolaşan ve evin bulunduğu alçak tepenin eteklerine doğru eğimle inen çakıl taşlı araba yoluna bakıyordu.Derinliği olan bir verandaydı, öğle saatlerinde, güneş tam tepedeyken bile serinliğini korurdu, s. 151-152.

Bu betimlemenin Sophie Mol’ün geldiği bölümde yer almasının tesadüf olmadığını düşünmek için sebeplerimiz var. Chacko’nun melez kızı Sophie Mol, evin alışıldık yüzlerinin dışında bir yüzdür, aile fertlerinin uzaktan uzağa hayranlık duydukları İngiltere’ye ait bir parçadır. Onun eve gelmesini özellikle Ammu dört gözle bekler. Sanki Sophie Mol gelişiyle yuvayı cennete dönüştürecektir ama işler hiç de umulduğu gibi gitmez.

YUVADAN CEHENNEME

Evin yuvadan cehenneme dönmesi belirli bir olay sonucu gerçekleşir: Sophie Mol’un ikizlerle çıktığı nehirde tekne gezisinde boğulması. Suç, ailenin hayatında belirgin bir yeri olan Paravan (Dokunulmaz) Velutha’ya yıkılır ve onunla yasak aşk yaşayan Ammu planları bozmasın diye evin yatak odasına kapatılır. İşte burası, sadece romanın değil mimari deneyimin de kırılma noktasıdır. Zaman olarak (sıralama kurguda değişkendir) bu andan sonrasında değinilen bütün betimlemeler buruktur.

Tepedeki eski evin dik üçgen çatısı, kulaklara kadar indirilmiş bir şapka gibi duruyordu. Yol yol yosun bağlayan duvarlar yumuşamış, topraktan yükselen nem yüzünden hafifçe bükülmüştü. Bitkilerle dolup taşan yabanıl bahçeyi küçük canlıların fısıltısı ve koşuşturması kaplamıştı, s. 9.

Veya;

Ev terk edilmiş gibiydi. Kapılar ve pencereler kilitliydi. Öndeki veranda bomboştu. Hiçbir eşya yoktu. Ancak krom kuyruklu gökmavisi Plymouth, hâlâ kapının önünde duruyordu, evin içindeki Bebek Kochamma da hâlâ yaşıyordu, s. 11.

Veya;

Yarım yüzyılı aşkın bir süredir büyük özenle, titizlikle bakılan süs bahçesi son zamanlarda ihmal edilmişti. Kendi haline bırakılan bahçe bakımsızlaşmış, numaralarını yapmayı unutan hayvanlarla dolu bir sirk gibi vahşileşmişti, s. 61-62

Ev aslında aynı evdir ama yaşanan olay (veya olaylar bütünü) tüm karakterlerin evle ilgili deneyimlerini tamamen değiştirir. Hatta bu kırılma noktasının evdeki deneyime nasıl etki ettiğine dair de çarpıcı bir alıntı da mevcut: “Sophie Mol’un Kaybı, Ayemenem’deki evde, çoraplarıyla yürüyen sessiz bir şey gibi sessizce dolaşıyordu. Kitapların ve yemeklerin içine gizleniyordu. Mammachi’nin keman kutusuna” (s. 39).
İlginç bir şekilde, evin içinin yanı sıra evin dışı da bu kırılmadan etkilenmiş gibidir.

Arazinin içerilerinde ve yine ırmağın karşı kıyısında, beş yıldızlı bir otel zinciri, Karanlığın Yüreği’ni satın almıştı.Tarih Evi’ne (bir zamanlar sert tırnaklı, harita soluklu ataların fısıldaştıkları yere) artık ırmaktan ulaşılamıyordu. Ayemenem’e sırt çevirmişti ev, s. 265.

Rahel ve Estha yıllar sonra içlerindeki vicdan azabıyla tekrar bir araya geldiklerinde mimari deneyimin kırılmasından önceki, yani Sophie Mol’un ölümünden, Estha’nın babasıyla uzağa gönderilmesinden, Ammu’nun evden kovulmasından ve Rahel’i beraberinde götürmesinden önceki anları kendi kendilerine ve birbirlerinde buruk bir biçimde yeniden bulmaya çalışırlar. “Irmak evden artık görünmese de, bir midyede her zaman deniz duygusu olduğu gibi Ayemenem’deki evde de her zaman bir ırmak duygusu vardı” (s. 68).
Bu sırada ilginç bir ayrıntıyı da es geçmek olmaz: İkizlerden Rahel “Delhi’de vasat bir mimarlık okuluna” kabul edilir. “Mimarlıkla ciddi olarak ilgilendiği” yoktur, “hatta yüzeysel bir bilgisi bile” yoktur. Pervasız çizimleri özgüven olarak algılanır, sekiz yılda mezun olur ve Yerel Mimaride Verimli Enerji Kullanımı başlıklı bir tez yazar. Aşırı yoruma kaçarsak, Rahel ironik biçimde, uzaklaştırıldığı yerel mimari ile haşır neşir olmuştur.

SONUÇ

Küçük Şeylerin Tanrısı, mimari deneyimin insan hayatındaki yerini gösteren birçok ayrıntı içerir. Bu deneyim kısmen mimari yapının kendi özelliklerinden kaynaklansa da büyük ölçüde insanların hayatlarında olan bitenlerden etkilenir. Sophie Mol ölmeseydi ev belli cehenneme dönmeyecekti ama yaşasaydı da cennet olmayacaktı. Ammu’nun evden Rachel’la birlikte uzaklaştırılması, Estha’nın da daha sonra Kanada’ya yerleşecek olan Chako’ya gönderilmesi ve Mammachi’nin de ölmesiyle birlikte evde yalnız kalan Baby Kochamma’nın çok övündüğü bahçesiyle ilgilenmeyi bırakması belki de o kırılmadan önce evin iyisiyle kötüsüyle bir dengede durduğunun göstergesidir. (Çoğumuzun evinde de öyle değil midir zaten?) Sonuç olarak, mimari deneyimin romandaki kullanımını nasıl yorumlarsak yorumlayalım kurguyu besleyen bir unsur olduğu kesin.

* Edebiyatta Mimarlık kitap projesi için yazılmıştır.

Kaynakça

- Küçük Şeylerin Tanrısı, Arundhati Roy, çev. İlknur Özdemir. E-kitap. İstanbul: Can Yayınları, 2016. - “Philosophy of Architecture”, Saul Fisher, Stanford Encyclopedia of Philosophy (online), 2015. https://plato.stanford.edu/entries/architecture/
- Architectural Reflections: Studies in the Philosophy and Practice of Architecture, Colin St John Wilson, Butterworth-Heinemann, 1988.

Dişi Zebra Ciklet Balığının Mahsunluğu (Öykü)

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 01 Nov 2019 16:29:00 +0000

Gözüm, masanın üstündeki lekeye takıldı. Sağ baş parmağımı sürttüm. Geçmedi. Biraz daha bastırdım. Akşam yediğim yoğurttan damlamış. Parmağımı burnuma götürdüm. Birkaç gün açıkta durmuş yoğurdun ekşi kokusu. Birazdan yıkarım. Yoksa daha çok kokacak.

Dizlerimi tutarak ahşap sandalyeden ağır ağır kalktım. Ah bu kilolar... Kalkarken dirseğim masif ahşap mutfak masasının kenarına çarptı. Tam kemiğim. İçim sızladı. Sadece birkaç saniye. Zebra ciklet balıklarımızın yemlerine uzandım kalkınca. Mutfağın küçük olmasını beğenmezdim gençken. Ama şimdi daha büyük olmadığına şükrediyorum. Eklemlerim memnun.

Aslında ben pek balık insanı değilim. Ama kocam sever. Yani severdi. Biri dişi biri erkek olan balıklarının özelliklerini anlatmaya doyamazdı. Hele hele, derdi, bakma bunların böyle somurtuk somurtuk yüzdüklerine. Akvaryum balıkları arasında bu kadar kavgacısını ve dayanıklısını zor bulursun. Bence tek kusurları ne biliyor musun? Şu küçücük ağızları. O yüzden her balığın yediği yemlerden vermek olmaaaz. Toz haline olanlardan. Azar azar, eşit aralıklarla. Yoksa bir bakmışsın nalları dikmiş.

Evet, plastik kapaklı kutuya uzandım. Kapaksız bir rafta. Bakışım ambalajdaki markadan onu tutan elime kaydı. Kırışıklıklarım görmezden gelemeyeceğim kadar artışta. Biraz da lekeler. Onlarla inatlaşmıyorum. Yaşlanma karşıtı kremleri bıraktım. Neye karşı çıkıyorsam, neyi engelliyorsam. Kutuyu kaldırıp yüzümden uzaklaştırdım, aslında ezberimde olan kullanım talimatlarına baktım. Zar zor okudum. Tamam.

Dedim ya balıklara o kadar bayılmam. Varken de bakmamak olmuyor tabii. Can sonuçta. Bizimki balıklarına nasıl hayran nasıl hayran. Gelin görün ki iş akvaryumun bakımını yapmaya, suyunu temizlemeye gelince nedense bir isteksizlik. Suyun sıcaklığı 22 dereceyle 27 derece arasında mı, pH’ı 7,5 ile 8,5 arasında mı, filtreler nasıl temizlenmeli... Sağ olsun, işin uzmanı oldum çıktım. Günahını almayayım. Balıkları eve ilk getirdiğinde akvaryumun kurulumunu yapıp ilk suyu doldurmuştu. Bak Hasibe, bu hayvanlar, akvaryumları 80 santimden küçük olursa daralırlar. Ayrıca saklanacak yerleri de olmalı. Psikolojisi bozulan balığı bir daha toparlayamazsın. Akvaryumu da salonun orta yerine koymuştu. Orası çok ayak altı demiştim de dinlenme koltuğundan iki balığı rahat rahat görmesi lazımmış.

Şimdi teki kaldı. N’apıyor derseniz ağır ağır yüzüyor. Zaten genel olarak balıkların pek bir şey yaptığı yok. Dişiliğinin belirtisi olan hafif turuncumsu karnı gövdesinin geri kalan siyah beyazıyla hoş bir zıtlık halinde. İki taneyken anca çiftleşiyorlardı.

Ben en son ne zaman sevişmiştim acaba? Gitgide zayıflayan hafızamın neredeyse erişemeyeceği bir geçmişte. Bizimkinin altmışlarının sonuna doğru bir gün bıçak diye kesildi neredeyse. Bense daha kırklarımdaydım. Aklıma neler neler geldi. Kimlerin evinde neler neler yapıyordur şimdi. Mavi haplardan ala ala. Ya alakasız birinin evinden kalp krizi haber gelirse. Ya el aleme rezil rüsva olursam. Bir gün iki balık ve koca bir akvaryumla çıkageldi. Tanıştırayım Tahir ile Zühre. Bak onlar da çok memnun olmuşlar.

Halbuki ben hiç memnun olmadım. Tahir aşağı Zühre yukarı. Zamanla şey de düşünmeye başladım. Keşke bir kadınla basılsaydı. Veya erkekle. En azından içinde hayat kırıntısı var derdim. Belki bir gün başkalarından sonra bana da tekrar nasip olurdu. Kendimi öne atarsam sinirlenir diye çocuklarımızdan bahsederdim. Özletme kendini istersen. Çocukların da pek umurunda değilmişiz. Biri yüksek lisans için Almanya’ya, diğeri çalıştığı şirket aracılığıyla Dubai’ye gitti. Aramalar azaldı tabii. Ben ararsam şu an meşgulüm anne, kusura bakma anne, sonra konuşuruz anne. Onların aramasını beklemeyi çoktan bıraktım. Beklenti insanı daha da yaşlandırıyor. Şu an daha yaşlı hissetmeyi kaldıracak durumda değilim. Hele de bedenimin atıl vaziyette kaldığı Tahir ile Zühre yıllarını düşününce. Balıkların ağzı var dili yok hanım. İnsanlar gibi değil, hiç değil. Bunlardan hiçbir zarar gelmez. Hayır, bir sürü belgesel de izliyordu. Hayvanlar dünyasından bihaber değildi.

Bir gün Zühre’nin karnındaki turunculuk kıpkırmızı oldu. Çiftleşme dönemiymiş. Fenalarda. Dört cam arasında Tahir görmezden gelecek değil ya. Kırmadı Zühre’yi. Allah’ın balığını kıskandığımı kabullenmem zaman aldı. İki saniye sürdü sürmedi belki. İnsan yine de özeniyor. Kendi kendime yapmayı düşündüm bir ara. Tövbe tövbe. Bize hep ayıp diye öğretmişler. Dikkatimi Zühre’de toplamaya çalıştım. Evlatlarda tık yokken belki balıktan torunum olurdu. Oldu da. Zühre, dipteki girintili çıkıntılı dekorların muhtelif yerlerine yumurtalarını bırakmış. Küçücük şeyler, saymaya imkan yok.

Benim balık hastası beyimde bir coşku bir coşku. Çoğalacaklar görüyor musun? Bir sürü balığımız olacak. Torun fikri cazip geldiği için ben de onunla birlikte sevindim. Ertesi gün baktım koca adam hüngür hüngür ağlıyor. N’oldu diye sordum. Tahir bütün yumurtaları yemiş. Neymiş, bu türün erkekleri anneyi yavrulardan kıskanınca böyle yaparmış. O yüzden dişi yumurtlayınca erkeği ayırmak lazımmış. E madem biliyordun, neden ayırmadın? Benim Tahir’im öyle şeyler yapmaz dedim. İyi halt ettin diyemedim.

Bu küçücük balıkların ömürlerini tahmin edememişim. Doğru şartlarda bakıldığında 10-18 yıl yaşarlarmış meğer. Bizimkini gömdüler zaten. Zebra ciklet balıklarından başka bir şeyi gözü görmeyen sahipleri dinlenme koltuğunda onlara baka baka gitti.

Akvaryuma toz yemden bir miktar döktüm. Zühre biraz tatsız ama yaşama isteğini yitirmemiş. Ağır ağır yüzüyor suyun yüzeyine doğru. Minik ağzını aça aça yemleri içine çekiyor. Geçenlerde yine yumurtlamış. Bu sefer önlemimi aldım. Tahir’i süzgeçle akvaryumdan çıkardım. Şeffaf plastik bulaşık tasının içine koydum. Koca akvaryumdan oraya düşmek hiç hoşuna gitmedi. Meymenetsiz, memnuniyetsiz bakışlar. Günlerce temizlemedim suyunu. Uçuşan boklar yüzünden suyun rengi bulandı. Tahir’de hâlâ aynı bakışlar. Yem aldığımız balıkçıya gittim, iri yemlerden istedim. Sizinkiler zebra ciklet değil miydi abla, toz alman lazım. Toz var dedim. İri yemlerden aldım. Eve gider gitmez bulaşık kabına bir avuç attım. Salondaki akvaryumu ıkına sıkına duvarın kenarına ittim. Sonra da bir türlü bana oturma sırası gelmeyen televizyon koltuğuna kuruldum.

Mutfağa bir sonraki girişimde Tahir suyun üstünde yan duruyordu. Suyu olduğu gibi alafrangaya döktüm. Üstüne de sifonu çektim.

Zehra akvaryumda yüzüyor, akvaryumun altındaki deniz kabuğuna yapışmış sarı sarı bir sürü yumurta. Sevdiğinden ayrı düşen zebra ciklet balıkları mahzunlaşıyor diye bir haber okumuştum zamanında. Elbet geçer. Neler geçti. O da geçer. Suyun yüzeyine bir daha çıkıp yemleri yediğini görünce içim rahat etti. Yumurtalarda belli belirsiz kıpırdanmalar. Yakında anneanne olacağım. Üstüme bir rahatlık çöküyor. Ve televizyon koltuğumda kendime dokunuyorum.

Çevirmenin Timsah Gözyaşları (Öykü)

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 01 Nov 2019 16:24:00 +0000

Timsahların Gözyaşları Sahte Değil Gerçek!

Yapılan araştırmalara göre “timsah gözyaşları” sahte değil. Timsahlar, biyolojik bir farklılıktan dolayı beslenirken “ağlarlar.”

İnsanlardaki on iki kraniyal sinirden beşincisi ve en büyüğü olan trigeminal sinir, terminolojideki adıyla nervus trigeminus yüzünüzdeki duyumların yanı sıra çiğneme, ısırma ve benzeri hareketlerden sorumludur. Bu sinir kendi içinde de maksiler sinir, mandibüler sinir ve oftalmik sinir olmak üzere üçe ayrılır.

Yapılan araştırmalar sonucunda birtakım ilginç bulgular ortaya çıkmıştır: Timsahlarda bu sinirin maksiler ve oftalmik bölümleri ayrılmaz. Ayrıca, gözyaşı üretmekten sorumlu olan nucleus lacrimatis [tükürük bezi çekirdeği] ve tükürük salgısı üretmekten sorumlu olan nucleus salivatorius superior [parasempatik çekirdek] birbirine oldukça yakındır. Dolayısıyla tükürük salgısı gözyaşı salgısına karışabilmektedir.

Başka bir araştırmanın sonucu ise bu gözyaşlarının “kandırmaktan” çok daha öte bir anlamı olduğunu göstermekte. Kosta Rika’da yapılan bu araştırmaya göre timsahlara konan kelebekler ve arılar onların gözyaşlarını dakikalarca içiyor. Araştırmacıların tahminlerine göre, bu lakrifagoz [gözyaşı yeme] kelebeklerin ve arıların doğada kolay bulamadıkları proteinleri ve mineralleri alabilmesine olanak tanımakta.

[Birkaç saniye karanlık]

Masasının başında oturan cefakâr bir çevirmen. 157.546 kelimeyi üç ayda çevirmesi bekleniyor. Yapılacaklar: modern bilimle felsefeyi harmanlayan kitabın her satırının özenle çevrilmesi, terminolojisinin kontrol edilmesi ve Türkçede bulunmayan terimler için yeni sözcükler önerilmesi. Çevirmenimiz bu zorlu işin üstesinden gelebilecek mi? Bu kitap Türkçeye hakkıyla kazandırılabilecek mi?

[Sahne geçişi]

Yayın dünyası için eylül ayı önemli bir tarihtir. İnsanlar tatilden döner, okullar açılır ve kitap sektörü hareketlenmeye başlar. O yüzden yaz ayları yayınevlerinde hareketli geçer. Çevirmenler, editörler ve dizgiciler yayın programını yetiştirmek için harıl harıl çalışırlar.

Yoğun çalışmalardan ve düşük kazançlardan dolayı birçok yayınevi emekçisi yaz tatillerinden fedakârlık eder. Özellikle serbest çalışan çevirmenler için bayram tatilleri ve hafta sonu tatilleri en yoğun çalışılan zamanlar olabilir. Bu maratonu başarıyla tamamladıklarında ödülleri ise...

[Sahne geçişi]

İstanbul küresel ısınmayla birlikte yarı tropik bir iklime geçerken sıcaklar zorlayıcı bir hal almış durumda. Çevirmenimiz ev sahibinden stüdyo dairesine klima taktırma iznini alamamış ama zaten elektrik faturasının kabarmaması için her elektrikli aletini idareli kullanıyor. Dizüstü bilgisayarı ve mütevazı pervanesi hariç. Saçlarını at kuyruğu yapmış. Pervanenin serinliğini ensesinde hissediyor. Böylece sıcaktan beyin fonksiyonlarının tamamen durmasını engelliyor.

Simsiyah tüylü, sapsarı gözlü kedi, yarı sevilme yarı serinleme ihtiyacıyla pervanenin hizasında çevirmenimizin sağ koluna devriliveriyor. “Boncuk çok rica edeceğim. Oyun sonra.” Koluyla kediyi hafifçe iterek aralarına birkaç santim mesafe koyuyor. Kedi bozuluyor. Ayaklanıp gerisin geri yatağa.

Çevirmenimiz büyük bir ikilemle karşı karşıya. Saatlerce ayık kalabilmesi ve dikkatinin dağılmaması için kahve içmek zorunda. Ama kahve içtiğinde her bir saç telinin dibinden ter fışkıracağı için soğuk, hatta buzlu suyla yetinmesi lazım. Ne yazık ki buzlu su, gözlerini açık tutması için yeterli değil. Kendini Google’da kokteyl araştırırken buluyor. Alkollü kokteyllere geçtiğinde ithal likörlerin son fiyatlarını hatırlıyor, o ay hesabına yatan parayı hatırlıyor, genzinden gülüyor. Dikkatini dağıttığıyla kaldı.

Çevirmenlerin çevirdiği iki dile de hakim olması gerekir. Birini diğerinden çok iyi bilmesi ortaya çıkan çevirinin birtakım eksiklerinin olmasına neden olur. Çeviri ne kadar iyi bir editörün elinden geçse de çevirmenin bıraktığı tat okur tarafından her zaman hissedilecektir.

Timsahlarda bu sinirin maksiler bdfaph. “Boncuk, tuşlara basmasan...” Geri ok, geri, geri, geri. İşte zorlu bir terim. Şimdi, şu anda bir karşılık aramaya mı başlasa, yoksa sarıyla işaretleyip atlayarak sonra mı dönse? Sonra dönecek vakti olacak mı? Soru işaretleri eşliğinde çevirmenimizin vücudunda tuhaf bir seğirme. Üç saattir tuvalete gitmeyi unutmuş. İçtiği sular isyanda.

[Neşeli müzik.]

- Çeviri yetişecek değil mi? Ağustos sonunda baskıya vermemiz lazım. Çok çok önemli bir kitap, eylül programımıza aldık. O yüzden vaktinde elimize geçmesi şart.

- Yetiştirmek için elimden geleni yapıyorum.

[Hızlanıp gerginleşen müzik.]

Çevirmenimiz hazır ayağa kalkmışken aklına geliyor, dolaptan çeviri sözleşmesini çıkarıp inceliyor. Alt alta maddeler. Çevirmen çeviriyi geciktirirse zarardan sorumlu. Yayınevinin de kitabın basımından sonra en az bir ay içinde ödeme yapacağı yazılı. Bazı kitapların basılmasının bir seneyi geçtiği veya editör değişikliğinde iptal edildiği görülmemiş şeyler değil. İlk baskıdan çevirmenin alacağı yüzde %8, ikinci baskıdan itibaren %7. Neredeyse minimum standartlar. Güzel. Çevirmenimiz mutfaktan krakerini de aldıktan sonra çeviriye dönmeye hazır.

Terimlerden bazıları zorlayıcı. Onları tamamen bırakıp sonra geri dönmek yerine köşeli parantezler içinde Türkçe karşılıklar öneriyor. Oldukça mantıklı bir tutum. Kendisi son okumada veya editör düzeltide böyle bırakabilir ya da istediğini eleyebilir.

Çevirmenlik zorlu ve az kazandıran bir meslek olsa da keyfine diyecek yok. Okurları kitaplardan soğutan çevirilere sık sık rastlanmasına rağmen birçok çevirmen insani sınırları zorlayarak bizlere hizmet etmek için canla başla çabalamakta.

Çevirmenimizin cep telefonunda yeni bir bildirim. O da ne? Yeni bir e-posta. Çalışmakta olduğu yayınevinden.

[Merak yaratan ses efekti.]

“ABC Hanım,

Yayınevimizin standart sözleşmesinde gerçekleşen değişikliği size bildirmek isteriz. Bundan böyle ikinci baskı için çevirmenlerimize %2 oranında ödeme yapılacaktır. Bu oranı uygun bulmayan çevirmenlerimizle sözleşmelerimiz feshedilecek ve yeni bir sözleşme yapılmayacaktır.

Bilginize arz ederiz.

XYZ Yayın Yönetmeni BK”

2018 yılının temmuz ayında kurların ani yükselişi ve akabinde gelen kâğıt krizi, okuma oranları zaten düşük olan Türkiye’de yayınevlerini epey zora soktu. O zamandan beri çevirmenlerin doğal ortamlarında böyle yaralayıcı olaylar maalesef sık sık karşımıza çıkmakta. Çevirmenimiz bundan sonra nasıl davranacak? Yayıneviyle yollarını ayıracak mı yoksa şartlara katlanıp onlarla çalışmaya devam edecek mi?

[Birkaç saniye karanlık ve sessizlik]

E-postayı okurken ağzına atmış olduğu krakeri çiğnemesi yavaşlıyor, yavaşlıyor, geviş getirmeye dönüyor. Krakerin ağzında olduğunu unutmuş olması da ihtimal dahilinde. Kraker değil çivi çiğnercesine. Zorlukla yutkunuyor. Gözlerinden yanaklarına doğru akan yaşlar. Yaşlar çenesine ulaşmadan önce bir tarafı yayınevi tutuyor, diğer tarafı da okurlar. Çevirmenimiz burnunu çekip kalanı elinin üstüyle siliyor. Gözleri ekranda, parmakları klavyede.

Çekim sırasında çevirmenimiz yayınevinin e-postasını cevapsız bıraktığı için sizinle onun kararını ne yazık ki paylaşamıyoruz. Ama onun yine bir yol ayrımında olduğunu farkındayız. Bıraktığında yerine hemen başkasını bulabileceklerinin, elinde sıfırla kalacağının ve başka yayınevlerinin de benzer davrandıklarının farkındalığıyla çevirisine devam edebilir. Veyahut o yayınevini sosyal medya aracılığıyla cümle âleme rezil edebilir ve en azından bir yayınevinden başkalarının ağzının yanmamasını sağlayabilir, hatta belki hakkını da alabilir. Bekleyip göreceğiz.

[Ekran yine kararır. Kararan ekranda bir yazı.]

“Tradutture traditore”, İtalyanca “Çevirmene güven olmaz.” Peki, çevirmen kime güvenecek?

- SON -

DOĞAL ORTAMINDA ÇEVİRMEN

Yönetmen: ...

Prodüktör: ...

Oyuncu: Çevirmen

Senaryo: ...

Kamera: ...

Kurgu: ...

Eserde geçen kişi ve kurum isimleri temsilidir, gerçek değildir.

Kedilere İsim Vermek, T. S. Elliot (Şiir Çevirisi)

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 25 Jun 2019 14:48:00 +0000

Kedilere İsim Vermek zor iştir,

Benzemez alelade tatil eğlencelerinize;

Başta zırdeli olduğum düşünülebilir

Bir kedinin ÜÇ FARKLI İSMİ OLMALI dersem size.

Öncelikle, ailenin her gün kullandığı isim gelir,

Mesela Peter, Augustus, Alonzo veya James diye,

Mesela Victor veya Jonathan, George veya Bill Bailey—

Akla yatkın gündelik isimlerdir hepsi de.

Kulağınıza daha hoş gelen daha süslü isimler de vardır,

Bazıları beyefendilere, bazıları hanımefendilere,

Mesela Platon, Admetus, Electra, Demeter—

Fakat akla uygun isimlerdir hepsi de.

Fakat size söylüyorum, bir kediye istisnai bir isim gerekir,

Kendine has bir isim ve daha onurlu,

Yoksa kuyruğunu nasıl dik tutabilir,

Veya bıyıklarını nasıl sergileyebilir, veya nasıl besleyebilir gururunu?

Bu tür isimlerden, size bolca sayabilirim,

Mesela Munkustrap, Quaxo veya Coricopat gibiler

Mesela Bombalurina veyahut Jellylorum-

Birden çok kediye asla ait olmayan isimler.

Fakat bunların ötesinde hâlâ bir isim kaldı geriye,

Ve asla tahmin edemeyeceğiniz isim bu;

O isim ki hiçbir insani araştırmanın gücü yetmez keşfetmeye—

Fakat KEDİNİN KENDİ BİLİR ve asla dile getirmez onu.

Görürseniz bir kediyi derin bir tefekkür halinde,

Sebep, size söylüyorum, hep aynı birbirinin:

Esrik bir tasavvur yer etmiştir zihninde

Düşüncenin, düşüncenin, düşüncesiyle isminin:

Ağza alınmaz alınır

Alınmazalınır

Anlamlı ve esrarlı müstesna İsminin.

Şöminenin Yanındaki Kedi, Leigh Hunt (Çeviri)

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 19 Mar 2019 06:51:00 +0000

Yazan: Leigh Hunt

Çeviren: Tuğçe Ayteş

Alev alev yanan bir şömine, sıcacık bir halı, yanan mumlar ve kapatılmış perdeler, çay demlenen çaydanlık ve son olarak önünüzde, dikkatinizi üstüne çeken kedi; herkesin hoşuna giden bir manzara, tabii kedilere karşı korkunç bir tiksinti duymadıkça, ki bu da yaygın bir şey değil.

Kedi, dikkatimizi takdir edercesine mırıldıyor ve kuyruğunu hafif hafif sallıyor. Başını kaldırıp bize baktığında, huysuzlanma gücüne ve memnun olma iradesine dair ne tuhaf bir ifade var!

Şimdi, zarif kişiliğinin gereksinimlerine yönelik salt bir hisle kendini baştan aşağı temizlemeye geçiyor; sağduyulu şekilde patilerinden başlıyor ve arka kalçalarına hayret verici dil darbeleri atıyor. Çok geçmeden, boynunu bir ayağıyla ani bir keyifle kaşıyor; bunu yaparken yarı derinin hareketine uyum sağlamak yarı bu zevkten haz duymak için başını ayağına doğru eğiyor ve gözlerini kapatıyor. Ardından patilerini birkaç dokunuşla daha ödüllendiriyor; başının ve boynunun hareketlerine, bunun ne kadar hoşa gittiğine, öne doğrultulmuş kulaklara ve ileri geri usul usul kavis yapan boyna bakın. Sonunda tek bir kere hapşırıyor, ağzını ve bıyıklarını bir daha sarmalıyor ve ardından kuyruğunu ön patilerine doğru kıvırarak yatıştırıcı bir meditasyon edasında kendini butlarının üstüne yerleştiriyor.

Çocukluk çağından henüz çıkmış hayat dolu bir kedi: O yüzden halının püskülünü ayağımızla birazcık kımıldatacak olursak bir patisiyle hamle yapıyor ve o püskül bir oyun çağrısı veya yenebilecek kadar canlı bir şeymişçesine onu çekiştirmeye ve meseleyi yakından incelemeye başlıyor. Ayağının, zarafet ve huysuzluk arasında nasıl da endamlı bir hareketi var! Bir itelemenin, bir vuruşun ve bir tırmığın birleşimi. İçinde eser miktarda korkuya benzer bir şey bile mevcut, adeta onun cesaretini kışkırtıyor ve ona bir tehlike hissinin heyecanını veriyor. Yavru bir kedinin annesi üstünde açık açık bir dizi deney yapmasını, annenin inatçı ısırıklara ve pati vuruşlarına ne kadar dayanabileceğini denemesini görmekten keyif aldığımızı hatırlıyoruz. Kedi yavrusu her an ona koşuyordu, patisiyle kuyruğu tutmaya çalışıyor veya ısırıyordu, ardından saldırısına yeniden başlamak için tekrar geri koşuyordu. Anne, hoşgörü ve takdirin arasındaymış gibi, ailenin ruhu onun hayat dolu yavrusu tarafından ne kadar miras alınmış veya geliştirilmiş diye görmek için oturarak ona bakıyordu. Ne var ki, en sonunda, bu “küçük afacan” çok fazla ileri gidince annesi, patisini kaldırarak ve onu salisesi salisesine yakalayarak o zamana kadar gördüğümüz en beceriksiz şekilde patakladı. Bu pataklama yavruyu odanın diğer yarısına yuvarladı ve onun gülünç bir halde, vakitsiz ve çekingen bir tefekkürün küçük, garip bakışıyla duraklamasına neden oldu.

Çay tabağından sütün dille içilmesi birinin insan susuzluğunun anlayıp kavrayamayacağı bir şey. Böyle seri içecek zerrelerinde hiçbir tatmin yokmuş gibi gelebilir. Fakat tabak çok geçmeden boşalır; harekete eşlik eden ve kedinin ağzına ferahlık geldiğinin işaretçisi olan şapur şupur sesle insanın kulakları canlanır. Dili incedir ve kendi kaşığını kendi yapabilir. Ne var ki bu, kediyle birlikte diğer dört ayaklı hayvanlarda da yaygındır; dolayısıyla kediler hakkında düşüncelerimizde bilhassa yeri olmaz. Ellerinizin altında dikleşen tüylerinin elektriği, kediotuna olan tutkusu (acaba okur bir kediyi onun içinde yuvarlanırken gördü mü? Çılgın bir manzara) ve doğanın diğer tekil incelikleri öyle değil; bu inceliklerin arasında belki de balığa, kedinin onun elementiyle pek alakalı olmadığı için geri durması bile beklenen bir yaratığa yönelik iştahı sayılabilir; gerçi geçenlerde bir yerde kendine balık tutmak için yüzen bir kedi hakkında bir yazı okumuştum. Bu bize değerli, dogmacı, hasta, düşünceli, asık suratlı, hayırsever Johnson’ dair enfes bir hikayeyi hatırlatıyor; Johnson dışarıya kendisi çıkıp kedisi için özel bir istiridye çeşidi alırdı çünkü siyah hizmetlisi bunu yapmayacak kadar mağrurmuş! Ama Johnson’ın meseledeki gerçek tatbiki hassasiyeti güzel. Emin olun o, bu hikayede “lütfetme” veya acayip olma diye bir şey düşünmezdi. Bazı şeylerde müstesnaydı çünkü elinde değildi. Ama acayiplikten nefret ederdi. Hayır: En iyi anlarında, kendini alt tarafı bir insan ve de kırılgan olsa da iyi bir insan olarak görürdü; erdemin yanı sıra tevazu açısından ve kendi cahilliğinin yanı sıra bilgeliğini bilme açısından, Hıristiyan bir filozof olmaya hevesliydi; bu doğrultuda dışarı çıkıp aç kedisi için yiyecek alırdı çünkü zavallı siyah hizmetlisi bunu yapamayacak kadar mağrurdu ve yolda bunu isteyebileceği başka kimse yoktu. Bold Court’u döndüğünde onu görenler neler düşünmüş olmalı! Ama hiç şüphesiz gidebileceği kadar gizli gitmiştir; yani elbette gizli gitmeyi aklından geçirdiyse. ...

Leigh Hunt, “Şöminenin Yanındaki Kedi”, 1834.

Yazar Hakkında

19 Ekim 1784 – 28 Ağustos 1859 tarihleri arasında yaşayan ve Leigh Hunt diye bilinen James Henry Leigh Hunt, İngiliz eleştirmen, denemeci ve şairdi. Radikal ilkeler üstünde duran The Examiner dergisinin kurucularındandı. William Hazlitt ve Charles Lamb’i içeren, “Hunt çevresi” diye de bilinen Hampstead merkezli grubun merkeziydi; John Keats, Percy Bysshe Shelley, Robert Browning ve Lord Tennyson’u halka tanıtan kişiydi. Ayrıca kendisi, Charles Dickens’ın Kasvetli Ev kitabındaki Harold Skimpole’un aslıdır. Şu an için yazarın Türkçeye çevrilmiş bir eseri yok.

Onlara Dair, Hilaire Belloc (Çeviri)

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 13 Mar 2019 13:58:00 +0000

Yazar: Hilaire Belloc

Çeviren: Tuğçe Ayteş

Onlar’dan hoşlanmıyorum. Bana neden diye sormanızın bir faydası yok, gerçi birçok sebebim var. Onlar’dan hoşlanmıyorum. Bunca insan Onlar için deli divane olmasaydı Onlar’dan hoşlanmadığımı bilhassa belirtmemin bir anlamı olmayacaktı ve Onlar’ın yere göğe sığdırılamadığını işitmek insanı Onlar’a ilgili nefret ve korkusunu ifade etmeye itiyor.

Çok iyi biliyorum ki Onlar zarar verebilirler ve gizli güçlere sahipler. Tüm dünya üç aşağı beş yukarı yüz bin yıldır bunu biliyor ve Onlar’ın gönlünü almak için her türlü şeye girişilmiş. I. James, zat-ı alilerinin metresini boğardı veya yakardı ama Onlar’ıncanını bağışladı. İnsanlar Mısır’da onları mumyalardı ve mumyalara tapardı; insanlar Kıbrıs, Girit ve Anadolu’da Onlar’ı taşlara oyardı veya (dikkate değer biçimde hala) sanatçılar, özellikle Batı İmparatorluğu’nda, Onlar’ı topyekun dışarıda tutarlardı; Onlar’ın etkisinden bu denli ödleri kopardı. Pekala, Onlar’ın ismini yazmamak ve Onlar’dan sadece “Onlar” diye bahsetmek için kendimi tutuyorum ama Onlar’dan nefret ediyorum ve bunu söylemekten çekinmiyorum.

Bütün canlıların baş suçlarının küçük bir listesini ele alırsanız Onlar’ın o suçların hepsini işlediğini fark edeceksiniz. Üstelik Onlar zalimdir; zalimlik Onlar’ın yürüyüşlerinde ve ifadelerinde bile var. Nefret verici ölçüde zalimler. Geçende Onlar’dan bir tanesinin bir fare yakaladığını gördüm (kedi artık ifşa oldu) ve bu, farz ediyorum ki, sıradan bir cinayetten çok daha mide bulandırıcı. Onlar’ın fareleri yakalayıp yediklerini düşünebilirsiniz. Öyle değil işte. Fareleri, onlara işkence etmek için yakalıyorlar. Hem daha da kötüsü, bunu çocuklarına da öğretecekler; Onların doğalarında iyilikle dolu, masum ve tombul çocukları, Onlar tarafından kasıtlı ve sistemli olarak yoldan çıkarılır; bunun içinde şeytanlık var.

Diğer varlıklar (insan türünü de dahil ediyorum) pisboğaz olur ama gelişigüzel surette, belli bir usulle, utangaç halde veya her nasılsa kusur diye değerlendirilebilecek bir şekilde; Onlar’ınki öyle değil. Onlar her zaman, her durumda, her yerde ve sonsuza dek pisboğaz. Daha en son 1 Nisan Gece İbadeti sırasında, kendim oruç tutarken fincanın tabağını yedi defa sütle doldurdum ve tabak yedi defa boşaldı; üstelik sekizinci defa doldurmam için hırçın, mızmız, yırtıcı şikayetler ve talepler yükseldi. Onlar, evde bulunan herkesin yiyeceğinden bir parça yer. Bütün canlıların en pisboğazı zannettiğiniz çocuk bile bunu yapmaz. Bir seçim yapar, Onlar yapmaz. Onlar bira da içer. Bu bir varsayım değil, bunu biliyorum; kendi gözlerimle gördüm. Özel yiyecekler yerler, hatta kuru ekmek bile yerler. Burada yine bu gerçeğin şahsi ispatına sahibim; Onlar, köpek bisküvilerini de yerler ama hiçbir durumda zehir katılmış bir şeyi yemezler, Onlar öyle büsbütün basitlikten ve mütevazılıktan yoksunlar ve onların ırkını var eden iblis tarafından kurnazlıkla öyle kötü doldurulmuşlar ki.

Ayrıca, Onlar, bütün yaratılmışların arasında tek başlarına, nefret edilen seslere bayılırlar. Bazı varlıkların (ve onların arasında İnsan’ı da sayıyorum), bahşedildikleri ses konusunda yapacak bir şeyleri yoktur doğrusu; fakat seslerinin bet olduğunu bilirler ve bunu daha iyi hale getirmek için çok çaba sarf ederler; bazıları da (mesela tavus kuşu veya fil) seslerinin kulağa nahoş geldiğini bilirler. Dolayısıyla onu tutumlu kullanırlar. Diğerleri, kumru, bülbül, ardıç kuşu ise seslerinin çok hoş olduğunu bilirler ve bizi onunla gündüz ve gece boyunca keyiflendirirler; amma velakin Onlar, seslerinin dünyadaki bütün seslerin en çirkini olduğunu bilirler ve bunu bile bile bizi o seslere daima maruz bırakmakta diretirler, adeta “Kendime acı veriyorum ama sana daha fazla acı veriyorum, o yüzden devam edeceğim,” der gibi. Ve Onlar, bu acının verileceği yeri, kulağımıza pek yakın olan kesin ve yüksek durumları seçerler. Her şehirde, tam şehrin sakinlerinin tam uyumak zorunda oldukları sırada, feci seslerini çıkarmaya başladıklarını belirtmeme gerek var mı? Londra’da bu sesi saat gece yarısını geçmeden duyamazsınız; merkeze yakın köylerde onda başlar, uzak köylerde ise dokuz dediniz mi başlar.

Ayrıca, Efendileri onları korur. Efsunlu bir hayatları vardır. Bir tanesinin Londra sokaklarından birine epey yüksekten atıldığını görmüştüm ama O, sokağa ayak basınca ait olduğu Kayıp Dünya’nın haysiyetiyle sessiz sessiz yürüyüp uzaklaşmıştı.

Onlar’ı gün be gün izleyecek vaktiniz olsaydı Onlar’ın tek bir nazik veya iyi bir şey yaptıklarını ya da tek bir erdemli dürtüyle hareket ettiklerini göremezdiniz. Hayranlığı, sevgiyi, hürmeti veya sevinci dışa vurmak için hiçbir ifadeleri yok. Memnuniyeti ifade etmek için tek bir yöntemleri var ve bunu fiziksel tokluk zamanları için saklarlar. Bütün diğer hayvanlarda neşe veya savunma, salt kullanışlılık veya asil bir öfke işareti olan kuyruk, Onlar’da ancak aksi bir memnuniyetsizlikle sallanır.

Onlar’ın yaptığı her şey zararlıdır, her düşündükleri şey şerdir ve kendiminkini alıp götürdüğümde (ki bunu gelecek hafta, bir sepette yapmayı düşünüyorum), önce Londra’nın en aşağılık kısmı olan istatistik hakkında bir kitap okuyacağım ve O’nu orada bırakacağım çünkü biliyorum ki komşularımın hiçbirisi böyle bir hediyeyi hak edecek kadar sefil değil.

Hilaire Belloc, “On Them”, 1907.

Çevirmenin Notu

1. Yazarın “İstatistik laneti insanlığın üzerine çökmeden önce, keyif içinde, masum bir hayat sürüyorduk ve oldukça iyi düşüncelerle doluyduk” sözü ünlü. O yüzden Londra’nın istatistiğini vurgulaması şaşırtıcı değil.

2. “Onlar”ı böyle (muhtemelen şakasına) kötülediğine bakmayın, hayranlığını dile getirmesini de çok iyi biliyor. Ciddi olsa bile, 1907’de söylediklerini 1931’de tekrar etmemiş diyebiliriz. http://www.tugceaytes.com/2019/03/bir-kediyle-sohbet-ceviri.html

Yazar Hakkında

Joseph Hilaire Pierre René Belloc, 27 Temmuz 1870-16 Temmuz 1953 yıllarında yaşamış, Fransa doğumlu bir yazar ve tarihçi. 1902’de İngiltere vatandaşlığına da kabul edilmiştir. İngiltere’nin yirminci yüzyıldaki en faal yazarlarındandır. (Ama bu çevirinin yapıldığı tarih itibarıyla ne yazık ki Türkçeye çevrilmiş eseri yok.) Yazar, konuşmacı, şair, denizci, hicivci, edebiyat akademisyeni, asker ve politik aktivistti. Katolik inancının eserlerinde büyük etkisi vardır. Tartışma çıkarmasıyla ünlüydü, uzun soluklu anlaşmazlıkları vardı ama aynı zamanda insancıl ve sempatik biri diye de anılıyordu. Çocuklar için esprili ve dini dizeler yazmıştır ve bir dizi eserde G. K. Chesterton ile işbirliği yapmıştır. İhtilaflı konularda lafını esirgememiş, mesela o dönem’de İslam’ı savunan açıklamalar yapmıştır. Fakat bir yandan da anti-Semitizim ile suçlanmıştır. Bazı konuşmalarında ve yazılarında maalesef bu duruşunun izlerine rastlanır. Ne var ki, Nazilerin anti-Semitizmi pratiğe dökmesine karşı itirazını dile getirmiştir.

Bir Kediyle Sohbet, Hilaire Belloc (Çeviri)

noreply@blogger.com (Unknown) — Mon, 04 Mar 2019 16:09:00 +0000

Yazar: Hilaire Belloc

Çeviren: Tuğçe Ayteş

Geçenlerde bir tren istasyonunda bara gittim, bir bardak bira aldım ve insan ruhunun elzem ama trajik tecridi hakkında düşünüp taşınmak için küçük bir masaya oturdum. Derin düşüncelerime, doğadaki her varlığın içinden ortak bir şeyin geçtiği hakikatiyle kendimi avutarak başladım, fakat sonrasında bunun zerre kadar önemi olmadığını ve kalbin daha fazlasını istediğini göz önünde bulundurdum. Uzun araştırmalar sonucunda bu ikisinden daha basmakalıp üçüncü bir ifade keşfedebilirdim, ta ki talih veya kayan bir yıldız bana turuncuya çalan açık kahverengi, ipek gibi uzun tüylü bir kedi gönderene kadar.

Milletlerin hak ettikleri kedilere sahip oldukları doğruysa İngilizler kedilerin iyilerini hak ediyor çünkü dünyada daha müreffehi veya dostanesi yok. Ama bu kedi, bir İngiliz kedisine göre bile fevkalade dostane ve hoştu... bilhassa dostaneydi. Tek, zarif bir sıçramayla kucağıma atladı, oraya yerleşti, sevimli sağ ön patisini uzatıp tanışma mahiyetinde hoş bir ürkeklikle koluma dokundu, bir gözünü uyanık ama saf alakayla bana çevirdi ve ardından onay babında gizlice gülümsedi.

Hiç kimse, böyle bir yaklaşımdan sonra herhangi bir karşılık vermeyecek kadar çekingen davranamaz. O yüzden ben de karşılığımı verdim. Hatta Amathea’yı (çünkü o isimle bu tasavvuru edindim) okşamaya bile cüret ettim ve bu harekete, yabancılara karşı kibar tavırların en iyi örneklerinden esinlenerek saygılı bir şekilde başlamama rağmen çok geçmeden biraz samimiyet katar hale geldim, zira dokunulduğumda bir arkadaşım olduğunu keşfettim; evet, burada, S.W.99’daki namluların ucunda bile. (Haklı olarak) okşamadan konuşmaya geçtim ve dedim ki “Amathea, kedilerin en güzeli, bunca lütuf için herkesin arasından neden beni seçtin? Bende nefes alıp veren her şeye karşı bir dost bulunduğunun farkına mı vardın, yoksa sen de mi yalnızlıktan mustaripsin (gerçi, kendi sevgili yuvanın yakınında olduğunu varsayıyorum) ya da bazı insanların yüreklerinde olduğu gibi hayvanların yüreklerinde de merhamet mi var? Senin saikin neydi peki? Veyahut ben, aslında, tanrılardan hangi şekilde nasıl bir iyilik gelirse gelsin, onu kabul etmek yerine soru soracak kadar budala mıyım?”

Bu sorulara Amathea yüksek bir mırıltıyla cevap verdi ve bu karşılaşmadan aldığı keyfi gözlerini zevkle kapatarak ifade etti.

“Koltuklarım müthiş kabardı Amathea,” dedim, cevap mahiyetinde, “teselli buldum. Dünyada, sadece arkadaşlık için arkadaşlık eden ve derin bir his yoluyla, bütün canlıların arasından bir tanesinin arkadaşlığını isteyen, böyle turuncumsu kahverengi mükemmelliğinde olması şöyle dursun, nefes alıp veren ve hareket eden hiçbir şey olduğunu bilmiyordum. Bana kelimelerle hitap etmesen de sebebi biliyorum ve bunu takdir ediyorum, çünkü kelimelerde ihtilaf tohumları yatar ve sevgi en derin halinde sessizdir. En azından bir kitapta öyle okudum Amathea; evet, daha geçen gün. Fakat itiraf ediyorum, kitap bana kelimelerden daha iyi olan hareketler veya zavallı kalbimin tüm minnettarlığıyla sana bahşetmeyi sürdürdüğüm okşama hakkında hiçbir şey anlatmadı.”

Amathea buna, kibirli olmayan, ufacık bir onaylama hareketi yaptı; başını hafifçe sallayıp ardından derin bir memnuniyetle onu iyice yerleştirdi.

“Ah, güzel tüylü Amathea, seni methetmem için beni bulmadan önce pek çokları senden övgüyle söz etmiştir ve varlığının bağları beni artık tutmadığında, pek çokları senden övgüyle bahsedecektir, bazıları da senin lisanında. Ama kimse senin hakkında daha içten övgüler edemeyecektir. Zira, bir kedinin dört efsununun kapalı gözlerinde, uzun ve sevimli tüylerinde, sessizliğinde ve hatta yapmacık sevgisinde yattığını benden daha iyi bilen hayatta tek bir insan yok.”

Fakat Amathea yapmacık kelimesini duyunca başını kaldırdı, bana kibarca baktı, patisini bir daha uzatıp koluma dokundu, sonra mırıltılı bir mutlulukla tekrar yerine kuruldu.

“Emniyettesin,” dedim kederli kederli, “önünde fanilik yok. Rehavetinde ne ölüme ne de ayrılığa dair bir önbilgi var. Bundan dolayı da, Kedi, seni daha da memnuniyetle ağırlıyorum. Çünkü senin türüne günlük yaşamdaki bu sükun verilmişse, bak o zaman biz insanlar da senin izinden giderek, nelerin olup bittiğini ve asla geri gelmeyeceğini hatırlamayarak onu bulabiliriz. Bana gençliğimi hatırlattığın ve hayal meyal bir biçimde, bir anlığına onu geri getirdiğin için de sana teşekkür ederim Amathea, benim tatlı Euplokamos’um.” (Zira, tam beş dakikalık tanışıklık yoluyla ve bütün aksiliklerin yokluğundan dolayı ona daha aşina hale geliyordum.) “Çünkü bedbaht insan ırkının bile, her şeyin vücut yaşamıyla ahenkli olduğu, uykunun düzenli, uzun ve derin olduğu, husumetlerin ya bilinmediği ya da bir neşe konusu olduğu ve tüm varlığın umudun kucağına aynı senin benim kucağıma oturduğun gibi oturduğu bir yaşı vardır, kutlu genç bir yaşı (ey Kedim) vardır, Amathea. Evet, biz, biz kaderine terk edilmişler, huzuru da biliriz. Fakat sen buna kör yavru kedilikten sizde insaflı biçimde kısa sürede gelen o son karanlık güne kadar sahip olurken biz onu yalnızca çok kısa süreliğine kavrarız. Ama seni fani figanlarla üzmek istemem. Bu senin iyiliğine karşılık bir ihanet ve bir adilik olurdu doğrusu. Ne! Yüreğinin hassas tesellisini sunmak için beni yeni milyon Londralı arasından seçtiğinde, kendini aniden benim kıymetlim ilan ettiğinde, seni beslemekten, sana yuva sağlamaktan ve seni geçip gitmekten başka bir şey bilmeyenlerin ıstıraplarını mı takdim edeceğim sana? En azından, köpekler gibi, bizi tanrı addetmiyorsunuz ve bu küçük tasdik ayini... ve daha fazlası için sana naçizane daha da borçlu hissediyorum.”

Amathea yavaşça dört ayağının üstüne kalktı, sırtını kambur yaparak gerindi, esnedi, yukarı bakıp olabildiğince tatlı tatlı gülümsedi bana, sonra etrafında dönüp durarak kendine paltomun üstünde yeni bir yatak hazırladı, bu yatağın üstüne yerleşip değişmez bir zevkle yine mırıldadı.

Köklü ve demirlenmiş bir muhabbetin dünyanın boşluğundan ve hiçliğinden bana geldiğine ve o andan itibaren ruhumu besleyeceğine çoktan emin olmuştum; uzun yılların havasını çoktan değiştirmiştim ve canlıların yaşamına karşı bir dönüşüm, bir kadirbilirlik, yaratılmış ışıkla bir akrabalık hissediyordum, hem de hepsini yeni tek bir müşfik iyilik yoluyla hissediyordum, fani insanın (Tupper’ın) parmak uçlarından bir fincan bahtiyarlığı havaya savuran her neyse onu kuvvetle savurduğunda. O, kalbime ölümcül mahkumiyeti giydiren Kadim Düşman’dı çünkü bizler büyük güçlerin oyuncaklarıyız ve onlardan bazıları şüphesiz meşum.

“Beni asla bırakmayacaksın Amathea”, dedim, “Senin uykuna saygı göstereceğim ve burada hadsiz hesapsız zaman boyunca birlikte oturacağız, ben seni kollarımda tutacağım, sen de Cennet bahçelerini düşleyeceksin. Hiçbir şey bizi ayıramayacak Amathea; sen benim kedimsin, ben senin insanınım. Şimdi ve tam bir huzura doğru.”

Sonra Amathea kendini tekrar kaldırdı, mükemmel kollarla bacakların narin, ihtiyatlı, yüksüz hareketiyle bir dalga kadar hoş biçimde atlayıp yere sıkı sıkı bastı. Arkasına bile bakmadan yavaş yavaş yürüyerek benden uzaklaştı; aklında başka bir amacı vardı; yöneldiği kapıya incelikle ve görkemle yaklaşırken barda duran kısa, sevimsiz bir adam “Pisi pisi pisi!” dedi ve eğilip onu kulağının arkasından usul usul kaşıdı. Saf ve engin tek bir ilginin zenginliğiyle, başını kaldırıp ona gözünü dikmedi, ardından hiç bitmeyecek kutsal bir dostluğun işareti ve ifadesi olarak kendini onun bacağına sürttü.

Hilaire Belloc, A Conversation with a Cat, And Others[Bir Kediyle Sohbet ve Diğer Yazılar], 1931.

Yazar Hakkında

Orman (Öykü)

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Fri, 22 Feb 2019 15:40:00 +0000

Debra Bernier'in doğal ortamda yaptığı heykellerden.

Ormanda buldu onu. Kenarları kurumaya yüz tutmuş yapraklara sarılı bir koza. Aradaki boşlukta, huzurla uyuyan bir kadının belli belirsiz yüzü. Elini yüze tuttu. Elinde ısıyı hissetti. Derin bir nefes aldı. Neredeyse kendi boyu kadar olan kozayı kucakladı. Aynı kundaktaki bir bebeği taşır gibi.

Yaklaşan baharı haber veren gece ayazı yüzünü yalarken kulübesine yöneldi. Yere düşmüş minik dallara basa basa. Çıtırtılar rüzgarın uğultusuna karıştı. Bu gece yalnız değildi. Gülümsedi. Alplerin üstünde ay ışığıyla aydınlanan karlar. Soğuğu hissetmedi. Yalnız değilim bu gece.

İçeri girince kozayı kapının yanında duvara yasladı, kapıyı çekip sürgüledi. Kozayı tekrar kucakladı. Bu sefer daha acemice. Çamdan kendi yaptığı geniş, kaba masanın tam karşısına koydu. Şömineye birkaç kuru odun koyup öncekilerle birlikte hepsini ateşe verdi. Alevler dans ediyor gibiydi.

Hep hazırda duran koca kazana yöneldi. Altındaki çıraları yaktı. Çorba kaynamaya başladı. Geleneksel sarımsak çorbası. Belki de kış boyu böyle böyle hasta olmadım. Kışın çok fazla yemek seçeneği yoktu zaten. Bir tabak koydu kendine. Kaşık almaya gidecekken içi rahat etmedi, gitti kozanın duruşunu düzeltti. Rahat mısın? Ses gelmedi. Elini yine yüzüne koydu. Hafif bir buhar. Üşüdün mü yoksa? Şömineye bir parça odun daha.

Dedikodu çabuk yayıldı. Elalemin gözleri keskindir.

Yirmi dört numaralı kulübeden haberiniz var mı?

Eve götürdüğü şeyi gördünüz mü?

Adamlar kadınlara, kadınlar adamlara fısıldadı.

Ne yapacak ona?

Bir kadının irileşen gözleri.

Yapılacak belli?

Pantolon askılarını tutan bir adamın gevrek gevrek sırıtışı.

Sessiz kalanlar oldu. Birkaç adam gözlerini kıstı.

Yolunu şaşırmış bir ak karınlı ebabil. Gökyüzünde süzüldü. Sönük odun ışığına doğru. Pencerenin pervazına kondu. Camda gaga sesleri. Bahar yaklaşıyordu ama daha ayaz vardı.

Tık tık.

Höpürdeterek bir yudum daha çorba aldı.

Tık tık.

Bir misafirim daha var. Gülümsedi. Camı aralayıp rüzgarla birlikte kuşu avuçladı. Kurumaya başlayan yapraklardan biri aralandı. Adam görmedi.

Alplerde sabah erken başladı. Orman kuşlarının sesleri horozların sesleriyle karıştı. Adam, yatağında gerindi. İşler beni bekler. Saf yünden örtüsünün sıcağı. Cesaretini toplayıp kalktı. Ateş sönmüş. Camlarda buhar. Koza bıraktığı yerde. Yalnız, yüzü biraz daha?

Kozanın başında uyuklayan ebabil kapının açıldığını duyunca aralıktan uçup gitti. Hiç böyle evcilini görmemiştim. Çimenlerin üstünde çiy. Odun yığınının üstünde de. Baltasının sapını sildi. Şömineye odun. Bir, iki, üç... on, alnını sildi, yirmi. Şimdilik yeter. Tavuklarına gitti. İki yumurta. Güzel. Küçük birer delik açıp sıcak sıcak içti.

Güneş iyice yüzünü gösterdi. Kapının önündeki sandalyeden manzara. Dizi dizi dağlar. Beyazlar, yeşiller. Belli belirsiz bir şelale.

Bir kelebek uçtu. Kapının aralığından içeri girdi. Gülümseyerek onu seyretti. Misafirim var yine.

Sonra bir kelebek daha. Bir misafir daha.

Bir kelebek... Arka arkaya rengarenk bir sürü kelebek kapının bir iki santimlik aralığından geçiyordu. Açıkta yemek bıraksam... kelebek niye gelsin?

Kelebeklerin ardı arkası kesilmiyordu. Aralarına karıştı, kapıyı itip içeri girdi. Hepsi kozaya. Kuru yapraklar dökülmüş. Kadının bütün vücudu, saçları çiçeklerle... Hayranlıkla bakakaldı. Kelebeklerin hepsi birer çiçekten karnını doyuruyordu. Su mu vermeli? Ne yapmalı? Eli ayağına dolaştı.

Tezgaha yöneldi. Kenarda tuttuğu su orada. Eğildi. Arkası dönük. Koza kımıldadı. Karnını doyuran kelebekler teker teker kapının aralığından dağlara uçtu. Çiçekler de döküldü. Kadın çırılçıplak kaldı duvarın kenarında.

Adam elinde suyla döndü. Gözleri irileşti. Üşüyeceksin! Suyu kadının ayaklarının dibine bırakıp dolabına koştu. Oduncu gömleklerinden birini, kahverengi keçe pantolonunu ve deri kemerini kaptı. Kadın hala kaskatıydı, giydiremedi. Gömleği kadının omuzlarına bırakıp suyu ısıtmaya gitti.

Elalemin gözleri keskindir. Burada çocuklar da erken kalkar.

Pencerenin pervazına tutunmuş parmaklar ve içeriyi gözetleyen bir çift mavi göz görünmez o tarafa bakılmazsa.

Anneee, babaaa! Adam kadını yarattı. Kelebekleri gördüm.

Haberler kulaktan kulağa gitti.

Kadın bereketli belli.

Ondan faydalanıp atar.

O zaman bizim işimize yaramaz.

Neden tek kişinin oluyormuş?

Kadın çözülüyordu. Hayat doluyordu anbean. Adam hiçbir anı kaçırmamak için gözlerini ondan ayırmayacaktı. Canlılık yanaklarına yükseldi. Şakaklarına, alnına... Gözleri açıldı. Adam irkildi, ardından gülümsedi.

Hoş geldin!

Kadın şaşkın şaşkın etrafına bakındı. Dizlerinin bağı çözüldü, düşecekken adam yakaladı. Gel, otur. Sandalyeyi çekti. Kadın çıplaktı çıplak olmasına ama adam onun vücudunda yeşil ve kahverengi yamalar fark etti. Yaprak ve kabuk gibi. Gömleği bu sefer tam giydirdi, bütün düğmelerini tek tek ilikledi.

Ayağa kalkınca pantolonu da giydiririm.

Kadın sessiz. Onu korkutmamışımdır umarım. Yukarı çevrilen gözlerde korku yoktu.

Aç mısın? Sarımsak çorbam var.

Kadın başını salladı. Adam alelacele kazanın altını yaktı. Çorba azalmıştı. Hemen kaynadı. Sakar hareketlerle bir tas doldurdu. Masaya bıraktı.

Kaşık, kaşık getireyim!

Kadın eliyle gerek yok dedi. Avuç içine baktı. Başparmağının ucundan bir dal çıktı, onun da ucunda çanak şeklinde bir yaprak yeşerdi. Adam hayranlıkla ona baktı. Kadın çorbayı yudumlamaya başladı.

Adam bir sohbete başlamak istedi ama aklına konu gelmedi. Neredeyse konuşmayı unutmuşum! Gerçi, ormandan gelen bir misafire ne denir ki? Heyecandan titreyen ellerini tuttu. Kadın ona baktı, gülümsedi.

Orman nasıl?

Eliyle kafasına hafifçe vurdu. Böyle mi konuşulur? Hem, belki dil bilmiyor, belki konuşamıyor...

Kadın elini masaya bastırdı. Masanın oyuklarından fışkıran filizler. Gözleriyle yanıtladı: Böyle.

Ben, ben çok severim ormanı. Biliyor musun, burada doğup büyüdüm. Annem ben küçükken çok kötü bir hastalığa yakalandı. Biz ne olduğunu öğrenemeden öldü gitti. Babamla yaşadık sonra. Kulübenin işlerinin nasıl yapıldığını öğretti bana. Sonra o da kalpten... Kardeşim yok, akrabalar uzakta. Şey, arkadaşım da yok aslında. Birkaç kulübe var, hepsinde de kendi halinde aileler var. Pek muhabbet olmuyor anlayacağın.

Kadın gözlerini dikmiş onu dinliyordu. Sıkılma belirtisi yoktu. Zaten adam da fark edemeyecek kadar hevesliydi.

Seni ormanda buldum, getirdim. Kaçırmadım yanlış anlama. Üşürsün gibime geldi. Burayı hep ısıtırım. İstediğin zaman gidebilirsin. Ben, ben sadece misafirim olsun... gelen giden pek...

Kadın adamın kolunu tuttu. Gözleriyle anlıyorum dedi. Daha buradaydı.

Ne yer ne içersin? Ah, biraz daha erken kalksaydın taze yumurtalardan verirdim sana.

Kadın yüzünü ekşitip başını çevirdi.

Öğlen için tavşan avlasam... İster misin?

Kadın ağzını açıp boğuk bir çığlık attı.

Tavşan olmadı. Peki, keklik?

Yine boğuk bir çığlık. Elini havaya kaldırdı. Parmaklarından dallar uzadı. Dalların ucunda yapraklar. Diğer eliyle birkaç yaprak koparıp yedi.

Anladım galiba! Mantar toplasam?

Çığlık gelmedi.

Anlaştık. Adam ayağa kalktı. Kadın da ayağa kalktı. Adam pantolonu giydirdi kadına. Birlikte ormana yöneldiler.

Gözler her yerde. Kulübelerin camlarına, ağaçların dallarına yapışmış.

Gördünüz mü nasıl alıkoydu kadını?

Kadınlar hep bir ağızdan aaa dedi. Çocukların kulakları kapatıldı.

Adamlar başlarını salladı.

Ezik bir tipti, bakın şu işe.

Kahkahalar dağlarda çınladı.

Orman dönüşü. Kadının gömleğinin önünde enva-i çeşit zehirsiz mantar. Adamın iki elinde birer tutam ot. Kıskanç gözler her yerde.

Gördünüz mü? Bütün kaymağını o yiyor.

Hepimiz aynı yerin insanları değil miyiz?

Kulübenin etrafı hiç olmadığı kadar hayat doluydu. Kadının çimenlere attığı her adımın ardından beliren kır çiçekleri. Pembeler, morlar, sarılar... Dokunduğu yerlerde yeşiller.

Ormandan gelmemiş olsan sana dağları gezdireyim derdim. Canın ne ister ki? Kimse gelmeyince fark etmemişim, hiç eğlenceli bir şey yok evde. Okuman var mı?

Kadın başını eğerek evet dedi.

Harika! Merkezden kitap alsam okur musun? Veya başka bir şey?

Kadın, kenarda duran defter ve kağıt yığınını işaret etti. Onlar nedir dercesine.

Şey, onlar benim karalamalarım. Saçma sapan şeyler. Masalımsı, anlamsız. Yalnız kalınca...

Kadının elini uzattı.

Peki, hmm, şu biraz daha düzgündü.

Sayfaları hızlı hızlı çevirmeye başladı. Gözleri çılgınca sağ sol, sağ sol, sağ sol. Defteri kapattı. Gülümsedi. Adam onun dalga geçtiğini düşündü.

Cidden okudun mu?

Başıyla onayladı. Sayfalardan birine küçük bir kır çiçeği bıraktı.

“Oduncu, bu kadar çok ağacı kesmek zorunda olduğu için diğer ağaçlardan özür diledi. ‘Kış geliyor ama baharda yeni ağaçlar ekeceğim!’ Gözyaşlarını sildi. Nereye fidan dikeceğini hatırlamak için kırmızı beyaz bir ipi açıkta kalan ağaçlardan birinin dalına bağladı. Babası, Bulgaristan’a gittiğinde bu gelenekten...”

Burayı mı sevdin? Kendimi çok fazla anlatmamış mıyım? Yani, burada her gün aynı şey, aynı insanlar. Ne yazsam içinden hep ben çıkıyorum. Sinir olup yırttığım o kadar şey oldu ki... Aklıma ne geldi. Sen gezdirsene beni. Ormanı, bilmediğim yerlerini. Belki senin de masalını yazarım.

Kadın gülümsedi.

Günler günleri kovaladı. Gitmedi.

Adam, hep o bir gün gidecek diye bekledi. Ama gitmedikçe ona daha çok alıştı. Yan yana olmaya. Uykusunda onu seyretmeye. Birlikte ormanı dolaşmaya. Giderse ne yapardı? O yanındayken içine tarifsiz bir sıcaklık doluyordu. Giderse buz gibi olurdu, buz... Acaba, o da?

Gözler hep izledi. Ormandaki gezilerden elleri hiç boş dönmemeleri... Her yaptıkları dikkat çekti.

Kim bu kadın?

İn midir cin midir?

İnsandan farkı yok yahu!

Benim evime de böyle bolluk getirsin, inmiş cinmiş umurumda olmaz.

Benim de.

Yine bir akşam, yine karanlık. Herkes evlerine çekildi. İnsanlar kulübelerine, hayvanlar yuvalarına. Kadının üstünde gezdirdiği renkli bir böcek kulübenin zeminindeki bir oyuğa daldı. Adam yattı. Kadın da yanına.

Gece bütün soğuğuyla çöktüğünde diğer kulübelerin kapıları açıldı. Ellerde meşale, ellerde balta, ellerde tüfek. Temkinli adımlar.

Kadının gözleri birden açıldı. Adamı dürttü. Daha şiddetli. Daha da şiddetli.

N’oldu canım?

Eliyle ormanın yönünü gösterdi. Adam duvara baktı, sonra anladı.

Ne var ormanda?

Bir eliyle adamı çekiştirirken diğer eliyle kapıyı gösterdi. Defalarca. En sonunda adamı yataktan çekip düşürdü.

Tamam tamam, kalkıyorum.

Hala çekiştiriyordu. Kapıdan çıktılar. Adam ileride meşalelerin ışığını gördü.

Ah, aptal kafam! Seni neden onlara bu kadar gösterdim ki? Merak etme, seni almalarına asla izin vermem. Asla!

Kadın adamın elini tuttu. Ormana doğru. Koşmaya başladılar. Adam kadına bıraktı kendini. Onun evinde, onun istediği yere gidecekti.

Ormana daldılar. Adamlar geride kalmış gibiydi. Biraz ilerlediler. Köpek sesleri. Kokularını takip ediyorlardı. Geceyi inleten havlamalar eşliğinde. Çok fazla köpek vardı. Farkında olmadan etrafları sarılmıştı bile.

Gece gece kaçamazlar demiştim!

Hahahahahah!

Kadın, ayağıyla toprağa etraflarını saran bir daire çizdi. Köpekler onların kokusunu alamaz oldu. Kadın gidin diye fısıldadı köpeklere. Köpekler insanların ürettiği türlerdendi, onu anlamadılar.

Köpekler ne ileri ne geri gidiyordu. Adamlar yaklaşıyordu. Gecenin soğuğunda amansız bir kapan. Adam kadına baktı.

Buradan gidemezsek... Seni seviyorum.

Kadın, adamın suratına bir toz üfledi, adam tatlı bir uykuya daldı. Küçük bir ateş yakıp adamın ona verdiği kıyafetleri yaktı ve kıvılcımlar etrafa saçılmadan avucunun içinde söndürdü. Sonra, onu bir bebek gibi kucakladı, aynı adam onu ormanda bulduğunda yaptığı gibi. Kolları ve bacakları uzadı, dallanıp budaklandı; adamı sarıp sarmaladı, gecenin soğuğundan korudu.

Adam, hiç olmadığı kadar huzurla uyudu.

Yanağında bir tokat patladı. Gözlerini açtı.

Hey, ahali, uyandı sonunda!

Nereye sakladın lan kadını?

Kadın? Kadın orada değil miydi? İçi rahatladı. Sonra yüreği sıkıştı. Gitmişti demek. Etrafına bakındı. Tırmık ve kürekler, birinin müştemilatı. Tavandaki bir kirişe bileklerinden halatla bağlanmıştı. Belden üstü çıplaktı. Boynunu eğebildiği kadarıyla kan damlaları ve morlukları fark etti.

O soğukta bir ağaç kovuğu bulunca kütük gibi uyumuşsun.

Yarattığın kadını bu kadar sahipsiz bırakırsan kaçar.

Hahahaha!

Yaratmadım onu. Buldum. Yardıma ihtiyacı vardır diye getirdim. Sahibi değilim. Kimse değil. Siz de!

Sus lan!

Birisi sigarasını adamın sol omzuna bastırdı. Adam acıyla inledi.

Şaka yapmıyoruz. Kadın nerede?

Adam gözlerini indirdi.

Bilmiyorum. İstediğini yapar. Gitmek istediyse gitmiştir.

Başka birisi bıçağının ucuyla karnını çizdi.

Demek bilmiyorsun.

Yanındaki bir kaseden bir tutam kaya tuzu alıp yaraya bastırdı.

Adamın bu sefer kendini sıktı, bağırmadı.

Bırakıp gitmesi umurumuzda değil. Ne zamandır görüyoruz. Ellerin hiç boş kalmadı. Bizim de çoluğumuz çocuğumuz var. Bütün bereketi kendine saklaman insanlığa sığar mı?

Ne zamandır etinden sütünden yararlandı tabii kadının, istediği zaman gider demek kolay şimdi.

Yeri bilmiyorsan da tanımışsındır artık. Tahmin yürüt!

Biri tüfeğinin soğuk ucunu adamın burnuna dokundurdu.

Kafanın çalışmasına yardım edeyim.

Adam etrafını saran bu çakal sürüsüne kayıtsızdı. Fiziksel acısı gelip geçiyordu. Kadını düşündü. En son onu nasıl gördüğünü. Yüzünü karanlıkta seçememişti. Tatlı bir uyku bastırdığını hatırlıyordu. O kadar. Sahiden, bırakıp gitmiş miydi onu? Kokusunu hatırladı. Geçtiği yerde bıraktığı taze çimen, toprak ve çiçek kokusunu. Şu anki ter ve barut kokusuyla alakası olmayan o kokuyu. Tüfek burnunu dürttü.

Kime diyorum?

Bilmiyorum! Bilsem de söylemem zaten!

Burnuna inen bir kabza. Burnundan dudaklarına, dudaklarından çenesine ve çıplak göğsüne süzülen kan.

Bu böyle olmayacak. Başka bir yol bulmak lazım konuşturmak için.

Adam darbenin etkisinden biraz kurtulunca gözü karşısındaki küçük, kırık cama takıldı. Rengarenk bir kelebek yalpalaya yalpaya içeri girdi ve koltukaltının arkasından dolanıp kulağına yanaştı. Bir fısıltı. Adam gülümsedi.

Bir tanesi tüfeği hala ona doğru tutuyordu. Diğerleri adama yapılacaklarını tartışırlarken pencereden ve kapının altından giren sürgünleri görmediler. İnce dallar onlara doğru uzadı. Tam suratlarına. Geceki tozdan. Hayır diyemeyecekleri tatlı bir uyku ele geçirdi onları. Sonra tüfeği sarmalamaya başladı dallar. Tüfeği tutan bunu fark ettiği anda onu çekmeye çalıştı ama dallar kuvvetliydi. Namlu gıcırdayarak bükülürken parmakları gevşedi.

Kadın ellerini tavana uzattı. Birkaç diken çıkarıp ipi kopardı. Adam seni özledim dedi gözleriyle.

Ellerinde kalan ipi çözdü adam. Kadın adamın kanlarını sildi, burnuna dallardan bir destek koydu. Ardından yapraklardan bir karışım yaptı, tükürüğüyle ıslatıp adamın yaralarına yapıştırdı.

Gidelim dedi başıyla. Adamın elini tuttu. Ormana yöneldiler.

Dur.

Adam pantolonunu, ayakkabılarını çıkarıp kenara attı. Birlikte ağaçlara doğru koşmaya başladılar. Kadının dallanıp budaklanan eli, adamın dallanıp budaklanan eliyle birleşmişti.

Mavi gözlü çocuk onların ormanda ve birbirlerinde kaybolmalarını seyretti.

Sevgili Rıza (Öykü)

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Fri, 22 Feb 2019 15:37:00 +0000

Sevgili Rıza,

Bu mektubu yazmak öyle zor ki... Hele, birlikte geçirdiğimiz onca yıldan sonra. Yediğimiz içtiğimiz ayrı gitmedi bu zamana kadar. Ben de isterdim sonsuz dek sürsün beraberliğimiz. Ama olmuyor işte. Ne kadar zorlasam da olmuyor. Geceleri uyku tutmaz oldu senin yaptıklarını düşündükçe. Yaşadığımız güzel anları hayal meyal hatırlıyorum. Ne yazık ki, beni kararımdan caydıramayacak kadar kuvvetsizler artık.

Ne kadar masum bir çocuktun halbuki. Sünnet olduğun günü adım gibi hatırlıyorum. İkimiz de küçücüktük. Göster amcalara demişti annen gülerek. Baban gururla şişiniyordu koltuğunda. Beyaz sünnet kıyafetini kaldırmıştın. Yaram tazeydi daha. Ama insan içine ilk çıkışım olduğu için boynumu bükmemeye çalıştım. Bütün vakarımla selamladım odadakileri. Senden çok bana ilgi gösteren meraklı gözler, aralarında pilavın pirinçleri kalmış dişler... Nereden bilirdim çilemin aslında o gün başladığını?

Benimle oynamaya bayılırdın. Beni amcalara göstermeni isteyen annen eline vururdu. “Çek elini, çocuğun olmaz.” Hoş, haklı çıktı, çocuğun olmadı. Ama annenin aksine benimle rahat rahat oynayamamanın payı var diye düşünüyorum. Aslında uzun cümlelere, psikanalize gerek yok. Psikanaliz ne diyeceksin, Freud lafı kaçacak ağzımdan, onu da anlamayacaksın. Sığır. Hanımlar, Freud demiş ya erkeklik organını kıskanıyorsunuz falan. Onun ufaklığa söz hakkı tanısalarmış da anlatsaymış çektiği çileleri. O yüzden içiniz rahat olsun. Neyse, konumuz sensin Rıza. Sen ve senin hıyarlıkların.

Büyüdükçe garipleştin sen. Ergenlikte baban seni elinden tutup “mektebe” götürdüğünde “milli” olduğunu eşe dosta anlata anlata bitirememiştin. Ne yalan söyleyeyim bazı cüretkar hamleler o sırada dünyadan bihaber olan bendenizi de epey etkilemişti ama sonuçta para veriliyor, ortada bir alışveriş var. Ekmek parası için kendini meta olarak sunmak zorunda kalan kadınlar... (Metayı da anlamazsın ya neyse.) Bütün kadınlar elinin kiriyidi, hepsi sokulacak delikti. Her kadın gördüğünde “Bi’ verse” dedin. Hiçbiri vermedi. Oh, ne güzel oldu. Kibarlık nedir bilmezsin, karakter desen sıfır, ömründe kendini geliştirmek için parmağını oynatmamışsın. Neyine güveniyorsan? Benim de canım istiyordu elbette, fakat böyle değil. Bazı zamanlar hıncını benden öyle bir alıyordun ki üstümde oluşan yaraları, sıyrılmaları not alsaydım buradan insan hakları mahkemesine kadar yol olurdu. Yine de katlandım sana. Boşalmak güzel oluyordu. Müthiş bir rahatlama.

Sonra ailen sana bir kız ayarladı. “Kız”. Tam istediğin gibi. Öyle senin salya saçtığın türden değil. Eli erkek eline değmemiş, gözü açılmamış. “Sabah akşam s.kerim ben bunu” dedin. (İnkar etme, çok iyi duydum.) Dilim olsa da söylerdim valla: “Ablacım, bu hıyardan sana hayır gelmez. Yol yakınken geri dön.” Tabii, o da haklı. Kim sordu ki ona senin gibi bir ayıyı isteyip istemediğini. İlk gece beni uykumdan zorla uyandırdın, atıldın kadının üstüne. Sürpriiiz! Sokamadın beni. Geçit yok. İçinde patlayan hormonların başına vurdu. Bağırıp çağırdın, duvarları yumrukladın. Bir tokat da kadıncağıza. Bak sana yine anlamayacağın bir şey söyleyeyim: O kadın sen ve senin gibiler yüzünden öyleydi. Her gece denedin, her gece aynı engel. “Bu kadın hatalı” dedin, evine yolladın kadını. Nasıl yırtına yırtına ağlamıştı. Senin umurunda değildi. Benim içim parçalandı. “Gönderme, n’olur. Babam, abilerim yaşatmaz beni. Kalayım. İstediğin her şeyi yaparım.” Bir yüreğim olsa o feryatları duyduktan sonra yaşayamazdım herhalde. Sen dinlemedin, onu gönderdin. İki hafta sonra gelen şüpheli intihar haberine de gülüp geçtin.

Her çektiğin otuz bir artık benim için zulüm haline geldi. “N’olur. Kalayım”. Boşalmalar şaşaasını yitirdi. Yine de katlanmak için taşaklarımdan gelenin en iyisini ardıma koymadım. Nasılsa seninle doğmuştum, senin bir parçandım; ben sensiz, sen bensiz... Yok düşünemedim. Fakat sen gemi iyice azıya aldın. Yahu, bir de benim dikime gitmek diye deyim uydurmuşlar. Herkesin ağzında sakız. Ben mi dedim sana git metrobüsteki kadınlara beni daya, sürt diye. Her seferinde boğulur gibi oldum. Yapma dedim, duymadın veya duymazlıktan geldin. Seninle iletişim kurmaya çalıştım, nafile. Kadıncağızlara değmeyeyim diye kendi içime büzüldüm de büzüldüm. Ben utandım, sen utanmadın!

Bardağı taşıran son damlayı sen de tahmin ediyorsundur. Olanları anlatmaya dilim varmıyor. On dokuz yaşında bir kız. Gece arkadaşlarıyla eğlenceden dönüyor belli. Yanakları alkolden hafif kızarmış. “Heh,” dedin, “bana mı vermeyecek?” Karanlıkta arkasından yaklaştın. Sorunun cevabını biliyordun ki direkt elinle ağzını kapattın. “Sesini çıkarırsan gebertirim seni.” Kız direnmeyi bıraktı. Onu yere yatırdın. Eteğini ve külotunu parçaladın. Kızın gözlerinden yaşlar damlamaya başladı. Yapma diye haykırdım. Bu sefer duysaydın keşke. Duymadın. Beni soktun çıkardın soktun çıkardın soktun çıkardın. “Nasıl da ıslandın kevaşe. Sen de istiyordun tabii.” Kendimi tutmaya çalıştım. Boşalmamı engellemeye çalıştım. Olmadı. Elini çektin. Kız kımıldamadan kaldı yerde. Yaşıyor mu diye dürttün, boğuk bir hıçkırık gelince için rahat etti.

Nefret ediyorum senden! Adın Rıza ama hiçbir ilişkinde rıza aramadın. “Kızın rızası vardı” dendi, hapisten yırttın. Beni sallaya sallaya dolaşmaya devam ettin. Oysa ben biliyorum hakikati. Senin yaşaman gereken hapsi, bedenine bağlı olmakla yaşıyordum. Senin bir parçan olmak benim için bir utanç kaynağından öte değil. Düşünüyorum da... sen beni de kullandın. Benimle hiç işin olmadı ki. Beni kullanarak gücünü kanıtlamaya çalıştın. Varsa yoksa sen ve senin doğa kanunlarındı. Daha fazla dayanamadım. Dayanmak için nedenim de kalmadı. Bu sabah beni her zaman yokladığın yerde bulamayacaksın Rıza. Böylece hem kendimi hem de başka zavallı kadınları (belki de çocukları!?) senden koruyabilirim. En azından verdiğim kararla gurur duyabileceğim.

Umarım seninle bir daha hiçbir yerde, hiçbir şekilde karşılaşmayız. Elveda.

Şüphe (Öykü)

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 21 Feb 2019 18:53:00 +0000

Hanımla görücü usulü evlendik. Aileler bilir... Peki dedim. Sözde tanıştık. Her geçen gün biraz daha sevdik birbirimizi. Görücü usulü dedim ama bence gönül işine döndü sonradan. Sabah evden çıkar çıkmaz soğan kokulu elleri, sabun kokulu boynu özler mi insan? O derece.

Onu anlatmaya nereden başlasam ki? En çok utanması hoşuma gider. Hülyalı hülyalı bakan ela gözlerine dayanamayıp kız sen ne güzel bakıyorsun deyince hemen gözlerini devirir. Yanakları kızarır, eli ayağına dolanır. İnsan içine karışmayı pek sevmez. Çarşı pazara çıkar arada. Soluk renkli bir başörtüsünü gevşekçe bağlar çenesinin altında. Birkaç kere ben de gittim onunla. Sözcüklerde tasarruf eder. Domates mi alacak? Parmağıyla gösterir. Mırıldanır: 1 kilo. Uzaklara gözlerini hafif kısarak bakar. Kaç kere doktora gidelim dedim. Çekinir.

Ama o da haklı. Bıktık doktorlardan. On senedir üç düşük. Çocuk yok. Akrabalar, komşular hep soruyor. Yok mu çocuk? Yok işte. Olsa görürdünüz. İlle soracaklar. Evlatlık diyen oldu. Hiç bizim gelenek göreneklere uyar mı? İnsanın kendi çocuğu... Aslında olmuyorsa. Ama başkasının dölü... Neyse, üstüne varmam bizimkinin. Ne zaman çocuk konusu açılsa yüzü düşer. Onu televizyonda gizli gizli bebeklere bakarken yakalarım bazen. Beni görünce kanalı değiştiriverir. Bazen beceremez. Yaşının geçtiğini düşünür. Ama o kadar değil daha. Hem tıp da gelişiyor. Allah’a dua ediyoruz sürekli.

Çocuğum olsun istiyor muyum? Çok. Ama başka bir kadından olsun istemiyorum. Onun mahcup ela gözlerinden bahsettim, değil mi? Ağlamaklı olduğunda gözlerinin kenarı kızarıverir. Ben de kıyamam ona. Gözyaşları dökülmesin diye maymuna dönerim. Bir de neyini seviyorum biliyor musunuz? Lezzetli çorbalarını yerken bıyıklarıma bulaşır. Belli belirsiz kıkırdar, dişlerini göstermez, dudaklarını büzer, eliyle kapatır. Boşta kalan elinin başparmağıyla bulaşan çorbayı siler. Ama hiç karışmaz bana. Kes şunları demez. Yemeğine geri döner.

Akşam eve gelip onun güzel yemeklerinden yemeyi, geceleyin körpe vücuduna sarılıp uyumayı dört gözle beklerim. Yaptığı yemekten sonra soğan kokan parmak uçlarını öperim. Kokuyor diye çekmeye kalkar, bırakmam. Sabun ve ter kokulu boynunu da içime çekerim. Bebeğimiz olsa o da böyle kokar muhtemelen... Yatmadan mevsimine göre pamuklu veya pazen bir gecelik geçirir üstüne. Genelde saçlarını toplar. Birkaç inatçı bukle düşer şakaklarına. Kulaklarının arkasına sıkıştırırım ama illa kaçar oradan. Elimle memesini tutmadan uyuyamam. Tuhaf bir sıcaklık verir bana. Tatlı bir uyku bastırır. Bazen uyku tutmaz da içim kıpır kıpır olur. Haydi kız derim hınzır hınzır. Yanakları kızarır. Hiç hayır demez. Rüyamda bile onu görürüm.

Evimiz eski, küçük. Ama onunlayken cennet bahçesinden farksız. Çıkmayan lekelere rağmen azimle siler yerleri, duvarları. Yorma kendini derim, dinlemez. Az konuşur demiş miydim? Benimle bile. Çarşı pazara çıkınca anlarım, gündeliğe gittiğinde de. Ama benimle bari biraz konuşsaydı... Kuşlar dedi bir gün. Pencerenin önüne çok pisliyorlar. Kovalıyorum gene geliyorlar. Olsun dedim. Kuştur, candır, berekete geliyorlar demek ki. Onlar da anlıyor hangi evde bereket var, huzur var. Öyle tabii. Gözlerini yere indirip parkeleri silmeye devam etmişti.

Ev eski demiştim. Küçük olması neyse de. Kapıyı değiştirelim dedim kaç kere. Ama parayı denkleştiremedik bir türlü. Keşke demekle olmuyor. Hanıma gündeliğe gitmediği günler sıkı sıkı kilitlemesini tembih ederim. Gerçi bir omuz atsan yıkılacak, ne kilidi... Ufak tefek vücudu, kuvvetsiz kolları canlanır gözümün önünde. Başına bir şey gelecek diye ödüm kopar. Bazen işten eve gelene kadar yüreğim hop hop eder. Eşikten adımımı atıp onu sağ salim görünce derin bir oh çekerim. Sonra yemeğimizi yeriz, soğan kokan parmaklarını öperim, boynunu koklarım, buklelerini kulağının arkasına koyarım, memesini tutarım, uyuruz.

Bir gece... bir gece kapıdan tıkırtılar geldi. Yataktan çıkmadım. Gider dedim. Fakir mahalle burası. Her gece birinin evine hırsız girer. Belki vazgeçer. Tıkırtılar devam etti. Hanımı yokladım. Yatağın diğer yarısı boş. Banyoda belli belirsiz su sesi. Haber versem mi? Ya hırsızla yüz yüze gelirsem. Ya hanım paniklerse. Hırsızın silahı, en iyi ihtimalle bıçağı vardır. Çıkma banyodan, çıkma. Bu kadar seven bir erkeğin hanımına siper olması gerekmez mi? Bacaklarım çürümüş sanki. Banyo ışığı kapandı. Yol kapı gıcırdayarak açıldı. Yorganı başıma çektim. İhtiyatlı ayak sesleri doğrudan yatak odasına yöneldi. Yorganın ucundan karaltıyı gördüm. Pencereden giren ay ışığı elindeki bıçağa yansıyordu. Etrafta değerli, alıp kaçabileceği bir şeyler arıyordu. Ne arar bizde... Yutkundum. O sessizlikle yutkunma büyüdü büyüdü büyüdü. Hırsız hemen yatağa dönüp bıçağı havaya kaldırdı.

Birden ufak tefek bir vücut belirdi adamın arkasında. Alelade bir mutfak bıçağı hırsızın boynuna saplandı. Sadece tek bir hırıltı geldi adamdan. Hanım bana baktı. Belli belirsiz aydınlanan ela gözlerinde tereddüt yoktu. Yanaklarının kızarmadığını hissettim. Bana bakarken bıçağı biraz daha soktu gırtlağa, biraz daha. Yutağın kıtırtısı. Hanımın dişlerini gördüm. Dudaklarını büzmüyor, ağzını kapatmıyordu. Ağzı iki yana gitgide açılıyor ve dişleri görünüyordu. Adam bıçakla birlikte ellerinin arasından kaydı. Yatağın yanında cansız bir topak. Hanıma baktım tekrar. Ağzı kapanmıştı. Gözleri de. Yüzünde huzur... huzur vardı yeminle. Derin bir nefes aldı. Polisi arasana dedi.

Hanımın titreyen elleri, gözlerinden boncuk boncuk dökülen yaşlar. Öldürecekti bizi. Bir yandan ayrılık korkusu, bir yandan ay ışığında hanımın gözleri. Nefsi müdafaa. Ucuz atlatmışsınız. Hanımın dudakları büzüldü, elini ağzına götürdü. Tutanak tutuldu. Hanımı karakola götürmeleri gerekti. Dava hızlıca görüldü. Hırsız zaten belalı bir tipmiş. Hanım suçsuz. Eve nasıl döndük hatırlamıyorum. Yerde kan damlaları, nevresimde de... Yorgundu. Örtüyü değiştirdi. Kirliye attı. Sonra da kıvrıldı uyudu hemen. Kendimi uyumaya zorladım. Kabuslarımda aynı sahneyi tekrar tekrar yaşadım. Akşam işten geldiğimde yerler silinmiş, o gece giydiği gecelik değişmişti. Hiçbir şey olmamış gibi. Banyoya koştum, yüzüme su çarptım. Mutfağa gidip bir bardak su içtim. Pencereyi açtım. Mermerdeki kuş pislikleri de temizlenmişti. Ama tüyler vardı. Kuş tüyleri. Çok fazla. Pencereyi hızla kapattım.

Sabah işe giderim. Ela gözler gelir aklıma. Özlemeye çalışırım. O karanlıkta, o panikte... Tereddüt bile etmeyişi... İçim içimi kemirir. Akşam eve döndüğümde başına bir iş gelmesinden korkarım. Başka bir nefsi müdafaa. Ama o, etrafı pırıl pırıl yapmış, lezzetli bir yemek pişirmiş olur. Sımsıcak çorbadan arka arkaya yudumlar alırım. Göz göze gelmemeye çalışarak. Kısalt şu bıyıklarını, çorbayı onlar yiyor. Tatlı tatlı gülümser, minik beyaz dişleri ışıldar. Keserim derim. Çorbayı hızlı hızlı yemeye devam ederim. Çeyizinden çıkardığı geceliklerini giyer: saten, dantel. Körpe vücudu ortaya çıkar. Kasıklarımın hareketlendiğini hissederim. Haydi bey, çocuk yapalım. Hemen her gece. Yorulurum. Yine de önce onun uyumasını beklerim. Bazen dayanamam. Sırtımı dönecek gibi olurum. Anında vazgeçerim. Uyumadan nefesinin nefesine değdiğini hissederim. Yatak büyür büyür büyür, beni yutar. Sabah uyanabilecek miyim?

Sensörlü Lamba (Öykü)

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 17 Aug 2017 20:43:00 +0000

YAZAR

Bu gece bir öykü yazacağım.

Evet, bu gece bir öykü yazacağım. İçinde şey olan, şey...

Şiddet. Favori konusu.

“Kurbanının başını taşla ezdikten sonra kanın bordürün kenarındaki oluktan süzülerek akmasını seyretti. Elindeki taşı en yakın çöp tenekesine atarak...”

Ekrana baktı. Ekran ona baktı.

Bunun için mi dörde kadar ayakta durdum? Bilseydim başkaları gibi götümde pireler uçuşa uçuşa uyurdum.

Kulaklıklarını taktı. Biraz müzikten kimseye zarar gelmez.

Rah rah ah-ah-ah!

Rom ah ro-mah-mah

Gaga ooh-la-la!

Want your bad romance

Alemlerde Rahmaninov dinlerken yazdım derim, kim bilecek. Neyse. Baştan.

“Kredi kartı ekstresi. Minimum tutarı ödeyeceği üçüncü ay. Masasının üstündeki tabancaya bakıyor. Kabzanın üstünde gezinen parmağı. Hayır, kendi için değil. Bankalar haddini bilecek!”

Amerikan gişe filmleri izlemenin hemen üstüne sistem karşıtı öykü yazmamak lazım demek ki.

“İstanbul’dan Atina’ya bir yolculuğun hikayesi bu.”

Gezi yazısı yazıyorum sanki, bu ne? Öykü kahramanı oraya gitse Akropolis manzaralı tavernaları gezmekten bir şey yapamaz zaten. Atina’dan İstanbul’a olsa.

“Karadağ’dan İstanbul’a gelen...”

HAYALET

Karadağ de. Karadağ de.

Bu muharrir bilmez. Gerçi ben dahi küçücük çocuktum. Anam babam Montenegro’dan Estambol’a gideceğiz dediler. Kerimeleri yeni doğmuş o sırada. Ne cesaret... Babam deniz ticaretiyle uğraşıyor o vakit. Birçok şahıslarla irtibatı da var o sıralarda. Prenslik 1852 yılında kurulmuştu esasen. Fakat Osmanlı’nın tanıması 1878’i buldu. Osmanlı-Rus Savaşı, Tanzimat Dönemi derken. Bir süredir Estambol aklındaydı babamın. Yabancılara da izin çıkınca.... İlkin anneme açmış konuyu. “Milo aklını mı oynattın her şeyi bırakıp nasıl gideriz çocuklar küçük...” Bizim buraların manzaralar da güzel ama babam ticaret için gide gele Bosforus’a vurulmuş. “Bir ufak hane bize, bir de büyük hane icar için.” İkna etmiş.

İki yıl sonra Estambol. Ama hakikaten babamın anlattığı kadar var. İcar için inşa ettirdiği bina mahallenin en şaşaalısı. Sarı renkli. Sanırsınız altından... Dört kat sayıyorum. “Gel gel” diyor annem. Biraz yürüdükten sonra kalacağımız hane. Diğerinden çok daha küçük ama... nasıl anlatsam. Bir beyazı var... Zemin, üstü cumba, çatı yok, teras. Süslemeler dantel gibi. Arka tarafta Mekteb-i Sultânî varmış, sonra öğreneceğim. O vakit gözüm deniz cihetine takılıyor. Haneden denize kadar doğru ağaçlardan başka bir şey yok. Bir de belli belirsiz nargile dumanları. Belki Tophane’nin külhanbeyleri.

Bende anlatacaklar çok da... Dinleyen kim. Bak siliyor Karadağ’ı.

YAZAR

Atina. Karadağ nereden çıktı.

Sırtında ani bir kaşıntı. Sağ elini yandan uzatmayı denedi. Tam en kaşınılmaz noktada. Şu parmaklı kaşıyıcılardan bir tane almak şart.

“Kadın eli şeklindeki kaşıyıcılardan. Zarif parmakları var. Parmaklar hareket mi ediyor? Ona mı öyle geldi? Ürpertiyle yere bıraktı.”

Tövbe tövbe, gece vakti kendimi korkutacağım. Kaşıntı geçti zaten. Neden aklıma konu gelmiyor, neden, neden!

EoımvhtbnıvmjfeıwmonhgvıepsmoHVURSAMVTHIOEQMHDVVIORTÖCJWE vmsıhfrıomgvm rbogpvöwpe

Vurmuyorum kafamı klavyeye tamam. Bakalım tavana dokunabiliyor muyum? Hooop ki üç dört! Gene olmadı.

Çıtırt!

HAYALET

Karadağ’ı sil, sandığımı kaldırt. Az bile. Al sırtına baston. Yok, içim soğumadı. Bir de parkeye vurayım. Oh. Haydi yine iyisin muharrir, sandığımı göndertmene rağmen sevdim seni de pek ilişmiyorum yine.

Neyse... Seneler seneleri kovaladı. Babam burada da deniz ticaretine devam etti. Benim çoluk çocuğa karışmam. Sonra annemim vefatı. Babamın vefatı. Kardeşim de evlenince diğer haneye geçti. Kaldı mı bu güzelim hane bana. 60’larda evi neredeyse yıkıp baştan inşa ettirdim. O zamanın en güzel mobilyalarından döşettim. Çoluk çocuk, torun torba evlendikçe diğer haneye yerleşti, Estambol’un tadı kaçınca çoğu Fransa’ya göç etti. İhtiyarladıkça ihtiyarladım, hanımla hanenin içinde gide gele duvarları, zemini, mobilyayı eskittik.

O da dünyaya gözlerini yumunca kaldım bir başıma derken hooop kalp krizi. Ağlaşmalar, hıçkırıklar, “Ay ne de severmiş eşini”ler. Haydi oradan, üç katlı mis gibi ev kondunuz diyecektim ki sonra karımı sevsem onun yanında olmaz mıydım diye sordum kendime. Ölmek bu muymuş yani, kenafir gözlerini görüyorum, orada ipek duvar halısını kaça satarım diye bakıyorsun, parmağımı sallıyorum, hiç oralı değil. Kaldım mı hanenin içinde? Karımı o kadar sevmiyor muymuşum yahu? Gözüm gibi baktığım sandığım orada, ona bakan yok, canım benim, biraz daha kalabilirdim burada.

Kediler de amma bağırdı ha. Yerimden kaldırdınız beni. Ne var sizi zilliler? Ne diyorsunuz anlamıyorum. Ne varmış? Ne tarafta? Tanrım...

YAZAR

Evet, saat dört, kedi korosuna hoş geldiniz!

“Sokağın nazenini Sabiş ve esaslı dişisi Naciye’nin mama kaplarına erkek bir tekir dadanmış. Nasıl da arsız! Kızların mama kaplarını sıyırmadan içi rahat etmiyor. Sabiş için hava hoş, miyav miyav miyav miyav miyav, sahibinin güzel gözlü kedisi o. Yiyip gider. Naciye öyle mi? Bastığı yeri titreten irice bir sarman, şaşkın bakışlı. Mama kaplarının yeni bekçisi o. Tekir kaba yaklaştıkça Naciye hırlıyor tıslıyor. Ataerkil düzenin onu aç bırakmasına izin vermeyecek! O kadar kolay değil Tekir efendi, o kadar kolay değil...”

Yürü be Naciye!

Sol eli yumruk halinde klavyeden kalkarken kendine geldi. Foşurt! Aha komşu başlarından aşağı suyu boca etti zaten.

KEDİLER

Bu mama kabı niye boş bu mama kabı niye boş aç mı kalayım sokaklarda başka sahip mi bulayım vicdanınız sızlamayacak mı benim gibi güzelini bir daha bulabilecek misiniz

Sus Sabiş, kafamı şişirdin. Yok işte mama, gelince yeriz.

Sen öyle sessiz sessiz dur da bekle gelsinler mır mır miyav miyav ses çıkaracaksın ki yeter deyip gelecek aşağı verecek mamayı şu haline bak zaten kim sana mama versin hem şişko hem şapşal

Düzgün konuş benimle!

Napacan sahibimize iki mır mır miyav miyav yaparım bana inanır seninle ilgilenmez hıııh ayyyhhh ağzını yırtasım var

Ciyaaakmiyaaavcaaaak

Dursana, dur, dur, bir şey kımıldadı şurada. Ne biçim bir şey o?

Ay mama geldi resmen mama biri mama vermeye çıktı bu gece de aç kalmadık oh hani nerede pek de tipsiz ama maması varsa umurumda olmaz mama var mı mama mama

Tısssssssshuzurrrbulamayasssssınsss

KARA BÜYÜ

Tısssssssshuzurrrbulamayasssssınsss

Eliiniiiattıııığıııınherrrrişşşşkurusssuuun

YAZAR

Sensörlü lamba yine geceyi aydınlatıyor. Sudan kaçan kediler iş başında.

Kedili hikaye ilerleyecek gibi sanki. İşin cılkını çıkarmazsam.

Odadan cımbızla aynayı alıp salondaki ışığın altına geçti, çenesini yoklamaya

başladı.

Gecenin beşinde kıl tüyle de uğraşayım tam olsun.

“Ne atom bombası

Ne Londra Konferansı

Bir elinde cımbız,

Bir elinde ayna;

Umurunda mı dünya!”

Bir melodiyle söylemeye çalıştı. Cımbız çenesini sıkıştırdı.

Ah!

Kedileri merak etti. Pencereden başını uzattı. Suyun etkisi uzun sürmemiş. Boşluğa dikilmiş iki çift göz.

HAYALET, KEDİLER, KARA BÜYÜ

Ne bet bir şeysin sen öyle! Git buradan git git git! Kimin zehirli nefesini taşıyorsan ona git! Ben de muharrire bayılmıyorum, sandığım dolabım ne varsa kaldırttı ama öyle eni konu rahatsız da değilim. Hem bu eve huzursuzluk hiç uğramadı. Seni sokmam buraya. Hiç kusura bakma!

Tısssssssshuzurrrbulamayasssssınsss

Eliiniiiattıııığıııınherrrrişşşşkurusssuuun

Ya bu bize mama vermeyecek galiba sesini de hiç sevmedim ne sahibimizinkine benziyor ne komşularınkine

Diklen diklen, kediyiz biz. İnsanların içinde rahatız diye saldın iyice. Diklen ya, hiç güvenmedim bu tipe.

Tısssssssshuzurrrbulamayasssssınsss

Eliiniiiattıııığıııınherrrrişşşşkurusssuuun

Başka bir şey bilmez misin sen? Başka kapıya yallah. Yersin bastonu kafana. Ben görüyorum seni. Şunu şöyle içinde çevirip bok çuvalı gibi atmayayım seni. Aferin, bağırın zilliler, şişirin bu bet varlığın kafasını.

Tısssssssshuzurrrbulamayasssssınsss

Eliiniiiattıııığıııınherrrrişşşşkurusssuuun

Bırak bastonumu, n’apıyorsun densiz! Hanemden çekiyor beni utanmadan. Şuradan şuraya gitmem. Ayaklarım hala eşikte bak. Nasıl lanet bir nensin sen! Buraya aitim ben. Bırak beni. Bıraksana. Böyle mi gidecektim? Elveda anılar, elveda. Sana da iyi şanslar muharrir. İşin zor. Çok zor. Bilmiyorsun bilmi...

Hahahahahahahahahah

Tısssssssshuzurrrbulamayasssssınsss

Eliiniiiattıııığıııınherrrrişşşşkurusssuuun

Kaçtım ben kaçtım kaçtım işte sen uğraş dur bununla kediymişiz biz kediyiz ama manyak değiliz çok şükür önümde daha uzun yıllarım var benim

Neyse ben de çok bulaşmayayım. Sağı solu belli değil gibi. Zaten sabah olacak. Yavaştan uykuya geçeyim. Saygılar gölge bey, gölge hanım, her neysen, saygılar.

YAZAR

Kış iyiden iyiye yaklaşmış. Rüzgar nasıl da sarsıyor kapıları pencereleri.

Neredeyse sabah olacak. Karanlığın son anlarını damıtmak lazım.

Sensörlü lamba takıldı galiba. Sensörlü lamba! Bunun öyküsünü yazayım bari, bu geceden elim boş dönmeyeyim.

“Gecenin karanlığında bir sensörlü lamba. Bütün kımıltısızlığa rağmen ışıl ışıl. Yoksa insan gözünün göremediklerini de mi görüyor?”

Büyük Kitapları Sevenlere: Batı Geleneğinde Bilim ve Din Tarihi

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 14 May 2017 04:39:00 +0000

Kitap çevirisi ticari çevirilere (mesela kullanım kılavuzuna çevirisine) göre daha zahmetli ama hiç şüphesiz bir o kadar da tatmin edici. İki yıldır yayınlanması beklediğim, yaklaşık 3'te birini çevirdiğim kitap da 2016'nın kasım ayında Say Yayınları tarafından yayınlandı.

"Bilim ve Din İlişkisi", "Biyografi Çalışmaları", "Entelektüel Kaynaklar ve Felsefi Arka Planlar", "Belirli Dini Gelenekler ve Kronolojik Dönemler", "Astronomi ve Kozmoloji", "Fen Bilimleri", "Dünya Bilimleri", "Biyolojik Bilimler", "Tıp ve Psikoloji", "Okült Bilimler" ana başlıklarına sahip kitap 840 sayfa. Başlı başına, çok yönlü bir okuma deneyimi.

Açıkçası birçok çeviri yaptım ama bu kitap gerçekten arkasında durup "Çevirmenleri arasında ben de varım" diyebileceğim bir kitap. Bilim, din ve felsefe başlıkları ilginizi çekiyorsa hiç kaçırmayın.

Freelance Çalışarak Geçen İlk Yılımdan Kendime Notlar

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Tue, 27 Dec 2016 10:52:00 +0000

12 Aralık'ta freelance çalışmaya başlamamın ilk yılı doldu. Amacım o gün bir yazı yayınlamaktı ama ardı arkası kesilmeyen tatsız olaylardan dolayı ertelemeye karar verdim. Hal böyle olunca freelance yazısı ister istemez bir de "2016 yılımı değerlendirme" yazısına da dönüşecek gibi... Neyse, lafı uzatmadan asıl konuya geçiyorum.

2015 yılının aralık ayında neden istifa ettim?

İstifa bende şahsi bir gelenektir. Çalıştığım şirketlerde ve ofis hayatındaki dikenler en geç altı ay içinde bana batmaya başlar; bir süre tahammül etmeye ve kendimi ikna etmeye çalışırım. Ama bir kere içime o kurt düştü mü istifa bayrağını çekmem uzun sürmez. Hani "yıl olmuş 2000 bilmem kaç" diye bir kalıp vardır ya. Yıl neredeyse olacak 2016, hala yapılan işe değil giriş çıkış saatlerine bakılması, (en son çalıştığım yerin bir dijital ajans olduğunu hesaba katarsak) müşterilerin tavırları ve tabii ki o kadar emekle zaman vermişken kazancımın tatmin etmemesi.
"Neden freelance çalışmamayım ki?" diye bir ışık yandı zihnimde. Sonuçta, ruhumdaki Immanuel Kant disipliniyle ofis hayatında yaptığımdan çok daha fazla iş yapabilir ve toplamda daha fazla kazanabilirdim. Üstelik saatlerimi kendi kontrolüm altına alarak. Böylece startup projelerime de nakit derdi olmadan odaklanabilirdim. Gelmiş geçmiş en şanlı istifalarımdan birini ettim. Beni rahatsız eden şeyleri müdürüme ve insan kaynaklarına çat çat çat söyledim, cuma ofisten dışarı son kez adımımı attım ve hafta sonu, epey önceden istifadan habersiz bir şekilde planladığım Atina gezimi gerçekleştirdim. (Yunanistan istifa sonrası için ideal, tavsiye ederim.)
Şunu da söyleyeyim: Freelance kavramıyla ilk buluşmam değil. Üniversite mezuniyetimden sonra bütün idealistliğimde bulduğum bütün yayınevlerine eposta atmıştım, tek bir tanesi dönüş yapmıştı, oradan da beş ayda beş yıllık cinnet kotamı doldurup ayrılmıştım. Ondan sonra üç dört ay kadar çeşitli yayınevlerine düzelti, ardından çevirmenlik yaptım. Sonrası yine tam zamanlı çalışma...

İlk hayal kırıklığımla freelance hayata merhaba

Anlayacağınız, ofisten ayrılıp freelance olmaya karar verdiğimde bir Polyanna değildim. Türkiye dahilinde gayet "remote work", yani uzaktan çalışma denebilecek ve maaşımdan neredeyse %50 kadar yüksek bir iş ayarlayıp çıktım. İşin kendisi de bana ofis ortamında ticari metinler yazarken akıp giden IQ'umu ve yaratıcılığımı geri kazandıracak cinstendi: Üniversite ödevleri yazmak. İngilizceler, felsefeler, sanatlar, arkeolojiler havada uçuşurken daha mutlu olamam diyordum ki iki üç ay sonra ödemeler ve epostalara yanıtlar kesildi. Haydaaa... Türkiye'deki en sevdiğim!? tavır. Memnun değilsen memnun değilim de, medeni insanlar gibi yollarımızı ayıralım. O anki sinirle ifşa etmek istemedim değil. Ama artık bir şirket çatısı altında değildim, kendimi markalaştırmak istiyordum ve böyle bir şey hiç profesyonel olmazdı.
Mağdur edebiyatı yapmayacağım çünkü garantici kişiliğim istifa ettikten sonra tek bir işverene bağlı kalmayı reddetmişti ve bir yandan kendimi sağlama almıştım. Sonra iyi ki de bu ödev işi tereyağı gibi kendiliğinden sıyrılıp gitti diye düşündüm. Bütün ödevleri uzun süren araştırmalar ve yazılar sonucu teslim ediyordum ama bundan kimseye bahsedemiyordum, hocaların kulağına gitmemeliydi. O sırada, hem biraz gelir getirmesi hem de yazarlara hitap tarzı açısından İçerik Bulutu ilaç gibi geldi; hala da öyle. Yine aynı zamanlarda eski bir iş arkadaşım sayesinde çok geçmeden ünlü bir e-ticaret şirketinin blog yazarları arasında yerimi aldım. Upwork ve başka yerlerden de ara ara iş geldi, daha da geliyor. Özetle, herkese bahsedebileceğim, ödevler kadar kafamı yormadan odaklanabileceğim insani bir programım olmuştu.

2016 yılı hedeflerim nelerdi, ne kadarını gerçekleştirebildim?

12 Aralık neredeyse yıl sonu sayılır. Haliyle istifa ve freelance 2016 hedefleriyle birlikte geldi. Yukarıda da dediğim gibi asıl amacım girişime eğilmek ama freelance işlerle kendime finansman sağlamaktı. Yaşam tarzımdan görünümüme kadar kendimi bir internet girişimcisi olarak yetiştirecektim. Evdeki hesap elbette çarşıya uymadı ve önceliklerim değişti. Freelance iş yetiştirmekten projelerimle neredeyse ilgilenemez hale geldim. 2016 yılında bir öykü dosyası veya roman yazma hedefim de ufak ufak 2017'ye kaydı. Sonuç, üstüne düşemediğim en az iki proje, ancak istifa ettiğim maaş kadar gelen bir gelir, yükselen dolar, düşen moraller...
Ne var ki, kendime acısız davranmayacağım. Öncelikle, tam tahmin ettiğim gibi ofistekinden çok daha verimli çalıştım, hemen her gün sabah 7'de kalktım ve erteleme hastalığına yakalanmadan, mazeret uydurmadan yazacaklarımı yazdım. Yorulduğumda, içimden gelmediğinde öyküler, romanlar, denemeler okudum; büyükler için boyama kitaplarımı açtım; origami modellerini karıştırdım; hama boncuğu denemeleri yaptım. Kimse bana bir şey demeden, ters bakışlara maruz kalmadan. Yeri geldiğinde ofis hayatımdan daha yoğun çalıştım, bazen hafta sonu da çalıştım ama istersem herkesin sendromdan kırıldığı pazartesi günü hiçbir şey yapmadan oturabileceğimi bilerek.
En önemlisi, ticari de olsa yazdığım bütün yazıları arkalarında durabilecek şekilde yazdım. Bu da şöyle bir güzel sonuç doğurdu: Ofis hayatında çalışırken ofis işlerim ve kendi işlerim arasında set çekiyor ve aslında kendi yeteneğimi de bölüp tutarsızlaşıyordum. Freelance çalışırken bütün yazdıklarımı benimsedim çünkü başkasına da yazsam her yazdığım benim imzamı taşıyacaktı. Bu yaklaşım, aylar sonra yazdığım bir öyküde kendini belli etti. Hayatımda yazdığım en akıcı öykü... Sonra en sevdiğim yerli yazar olan Bilge Karasu'yu düşündüm. Otuz yaşına kadar yazdığı hiçbir şeyi bastırmamıştı. Sonraki bastırdığı az ve öz metinlerin ise hiçbirinde boş yok. Belki de olması gereken bu.

2017'de beni nelerin beklemesini istiyorum? Freelance çalışmaya devam mı?

Dışarıdan bakınca 2016 yılındaki hedeflerimin hiçbirini gerçekleştirememişim gibi duruyor. Ama derinlemesine baktığımda aslında adımları acele etmeden tek tek çıktığımı fark ediyorum. Girişim konusunda da bir sene önce durduğum yerde değilim; araştırdım, yeni şeyler öğrendim. Bu yıl önümde ne hedefler varmış, bu yazı vesilesiyle ben de göreyim.

1. Üretmek, üretmek...

Öykü veya roman mı yazarım, proje fikri mi düşünürüm, reklam metni mi yazarım, origami veya hama boncuğu mu yaparım bilmem. Bunların hiçbirinin başkasına yararı da olmayabilir. Ama yaşadığımız zehirli günlerin panzehirini üretmekte görüyorum. Olumsuz olayların ardı arkası kesilmiyor, muhtemelen kesilmeyecek. Yaşamımın en verimli döneminde bir şeyler yapmazsam bütün bu karanlık geçse bile kendimi hiç istemediğim bir boşlukta bulabilirim. Bunu istemiyorum. O yüzden, bu yılın en kesin hedefi bu.

2. Kendime daha fazla üretmek

Google'da arama yaptığımda eski işlerimde yazdığım yazılarla karşılaşmak bir yönüyle heyecan verici. Diğer yandan da enayi gibi hissediyorum çünkü becerimi ve emeğimi üç kuruşa har vurup harman savurmuşum gibi geliyor. O emeği kendim için yazdığım şeylere harcasam şu an daha farklı bir konumda olur muydum? Muhtemelen. O yüzden bu maddeyi 2017 yılına bırakmadan 2016'nın son ayında hayata geçirdim. Hep yenilikçi girişim fikirlerinin yanında gayet klasik web siteleri de hazırlayacağım. Amacım, hem kendimi tam anlamıyla ortaya koyabilmek ve ne kadar kaliteli yazı yazsam da değer görmeyen sektörümde SEO "işte böyle yapılır" diyebilmek.

3. Freelance çalışmaya devam

Mevcut müşterilerimle freelance çalışmaya devam edeceğim. Ara sıra tam zamanlı işlere baktığım oluyor. Ama bu bir sene içinde, en az on yıllık bir deneyimi bulunan kıdemli bir yazar ve çevirmen için tatmin edici bir ilan yayınlanmadı. Ara sıra çıkan ilanlar beş kişinin yapacağı işlerin tek kişiye yükleneceğini açık açık gösterirken yeni mezun ve "çok para istemeyecek" birinin tercih edileceğini neredeyse gizlemiyor. Sadece 2017 hedeflerim arasında değil hayat felsefem olarak benimsemeye karar verdiğim bir düşünce var ve bu noktada iğneyi kendime batıracağım. Özel sektörde insan kendi değerini belirler, yani ne kadar isterseniz o kadar para alırsınız. Para söz konusu olunca fırsatları kaçırmamak için çıtayı kolayca düşürüyordum ama artık böyle bir şey yok. İşverenler, gerek freelance gerek tam zamanlı işlerde, kıdemli ve ne yaptığını bilen bir yazarla çalışmak istiyorlarsa bunun karşılığını vermeye de hazır olmalılar.

4. Gezinmece'ye farklı bir yaklaşım

Gelelim mevcut girişimlerden birine: Gezinmece.com. Burada artık bizli konuşmaya geçmem gerek. Geçen bir sene içerisinde kendisiyle çok ilgilenmedik, tanıtmak için çok çaba sarf etmedik. Haliyle şu an tam bir "hayalet şehir". Ama bu sürede benzer iki üç yerli projeyle de karşılaştık ve onlarda da aynı ıssızlığı gördük. Fikrin hala iyi olduğunu düşünüyoruz ama birtakım değişikliklere ihtiyaç olduğunu da hissediyoruz. Hal böyle olunca, Gezinmece'yi "pivot etmeye", yani aynı çerçevede başka bir çehre kazandırmaya karar verdik.

5. Yepyeni projelere girişmeye de devam

Sosyal medya tarzı, topluluk gerektiren ve kullanıcı içeriklerine dayanan projeler gerçekten çok çekici, insan yapmadan duramıyor. Ne var ki, bunlar uzun zaman gerektiren ve garantisi olmayan bir yola girmeyi de zorunlu kılıyor. 2017 yılında hizmet veya ürün satmaya yönelik fikirlere ağırlık vereceğiz ama bir yandan da bu çekici projelerimizi boşlamayacağız. Açıkçası, heyecan verici fikirlerimiz var. Aynı Bilge Karasu'nun öyküleri gibi, gerçekten olgunlaştıkları ana tanık olduğumuzda büyük bir girişim yolculuğuna çıkacağız ve bu yolculukta sizlerle hep beraber olmayı isteriz.

Stefan Zweig ve Frederike Zweig'ın Mektuplaşmaları Okunmalı Mı?

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Sun, 20 Nov 2016 07:57:00 +0000

Mektuplaşmaları okurken genelde arada kalıyorum. Bu kitapta da öyle oldu. Yer yer bana ne bunlardan dedim ("Terliklerimi unutmuşum, yenilerini alacağım."), yer yer de yazarın Frederike'ye "açüklamalarından sıkıldım ama kitabın üç yönden okunmaya değer olduğunu düşünüyorum:

- Yazma sürecine dair alıntılar ve ünlü yazarlarla anılar ("Sürekli edebiyat yapma konusuna artık kötümser bakıyorum. Yazar yeterince hırslı olmadı mı, yaptığı edebiyat da kabul edilemez olur. Stefan Zweig'ın 'aynadaki varlığı'nı ne kadar az hissedersem, o kadar gerçek benliğime kavuşuyorum. Sadece kendi kendimin olacağım anı yaşamak istiyorum.")

- (Özellikle 1931 tarihli mektuplardan itibaren) faşizmin yükselişine dair ifadeler ve rahatsızlıklar ("Ruhen hazırım buralardan çekip gitmeye... Evime, koleksiyonuma ve kitaplarıma veda etmeye hazırım...")

- Avrupa'da zihinsel seyahat fırsatı. Başta Salzburg ve Kapuzinerberg olmak üzere, Viyana, Berlin, Zürih gibi kentlerde gezdiğim zamanlar aklıma geldi.

Uzun uzun yazmadım ama hem yazma tutkunlarına hem faşizme içerden bakış görmek isteyenlere hem de seyahat severlere hitap edebilecek bu mektup derlemesini önerebilirim.

Soluş (Öykü)

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Mon, 17 Oct 2016 05:28:00 +0000

80’lerde büyük şehirde doğmuş tüm orta direk çocuklarına[1]

Önce renkler vardı.

Şehrin beton kaldırımlarında havasız ofislerine koşarlarken hatırladılar. Çocukluklarını. Hatırladılar, nasıl parklarda koşuşturduklarını. Evlerde de bahçeler vardı o zamanlar. Hatırladılar, icat ettikleri oyunları. Akşamsefasının yaprakları kağıt para, tohumları bozuk para. Tüccar oldular, öğretmen oldular. Renkler vardı. Çimenlerin haşarı yeşili, ağaçların mağrur hakisi, toprağın hayat kokan kahverengisi.

Şimdi para, uğrunda hayatlarını sattıkları bir kağıt parçası. Daha şık görünmek için kıyafetlere, içlerinde nefes alamadıkları takım elbiselere harcadıkları. Boy göstermek zorunda hissettikleri pahalı mekanlarda akşam yemeklerine harcadıkları. Cennet gibi kokan, gül kurusu rengine adını veren güller vardı. İçlerini yaşama sevinciyle dolduran yeni biçilmiş çim kokusu. İsim şehir renk oynarlardı aralarında. F harfi. Fıstık yeşili! Fosforlu pembe! O sayılmaz! Nedenmiş!? Hızlı hızlı yürürlerken birbirlerine baktılar. Rekabet gerçekti artık, acıydı.

Çocukken boya kalemleri, pastel boyaları vardı. Sayfaları hunharca boyarken renkler yetmezdi. Hem yaratıcılıktan hem de: Boyaların en büyük kutuları pahalıydı. Anne babaları almazdı. Onlar da renkleri karıştırırlardı. Ten rengi mi? Pembeyle beyaz karıştırılırdı. Oldu bile! Beyaz pasteli tekrar kullandıklarında pembe de bulaşırdı kağıda ama umursamazlardı. Ay sonu, ay başı yoktu. Okula gitseler de her gün onlarındı. Kira yoktu, fatura yoktu, taksit yoktu. Şimdiyse bir ay bekledikleri maaşlarını banka hesaplarında bir kere görüyorlar, ellerine bile alamadan dağıtıyorlardı. Ellerine alamadıkları emeklerini dağıttıkları gibi.

Mahallede kızlı erkekli oynadıkları oyunları hatırladılar. Basketbol, futbol, hentbol. İçinde top geçen oyunlar. Bazen topları patlardı. Bakkaldan yenisini alırlardı. Koşarken düşüp kendilerini yaralayan çocuklar vardı. Anneleri dizlerine oksijenli su sürdüğünde yüzlerini ekşiten. Lastik atlayan kızlar vardı. Bazen lastikleri aşınır, kopardı. Bağlamayı denerlerdi. İşe yaramazsa tuhafiyeciden yenisini alırlardı. İncesi daha pahalıydı, kalınına kalırlardı bazen. Hep beraber saklambaç oynarlardı akşamları. Arabaların, ağaçların arkasına saklanırlardı. Ağaçlar vardı. Çamlar, çınarlar, meyve ağaçları... Yan bahçedeki vişneyi çekiştiren çocuklar. Sürekli azar yerlerdi. Meyveleri toplamayın, tohumlara dokunmayın! O zamanlar azarlar zevkliydi. Kovulma endişesi, parasız kalma riskiyle diken üstünde oturmazlardı. Sana ne! diye bağırabilirlerdi. Sana ne!

Adımları hızlandı. Saat dokuz olmadan devasa, ürkütücü, gri plazaların kapısından girmelilerdi. Çocukken sadece okul piknikleri ve sabah kuşağındaki çizgi filmler için erken kalkarlardı. Bugs Bunny’ye gülerler, Clementine’e ağlarlardı. Yakari ile Kızılderili olurlardı, Tsubasa’yla futbolcu. Onları bekleyen görevler, omuzlarına yüklenmiş sorumluluklar yoktu. Uslu bir çocuk olmaları yeterliydi (o zaman belki Şirinleri bile görebilirlerdi). Şimdiyse... İngilizcen var mı? Var. İkinci yabancı dil? Almanca. Üçüncü? Sessizlik. Biz sizi ararız. Aramadılar. Annelerinin babalarının biricik çocukları o kadar da biricik değildi demek ki...

Bahar güneşi yüzlerini yalarken, gri beton kaldırımlarda gri plazalara koşarken saklanabilecekleri hiçbir yer kalmamıştı. Ağaçlar kesilmiş, üç beş katlı bütün apartmanların hepsi yıkılmış, yerlerine en az on beş katlı binalar dikilmiş, bütün bahçeler garaj olmuştu. Çocukların sesi kesilmişti. Hiç çocuk doğmuyor muydu? Yoksa doğanlar hiç çocuk olmuyor muydu? Akşamsefaları köklerinden ne zaman sökülmüştü? Uzak bir geçmişin parçası gibiydi tohumlar, oyunlar. Yakın geçmişte ise sürekli yetiştirilmesi gereken işler vardı.

Bom!

İlk olarak tonlar kayboldu.

Şehir büyüdü. Şehir büyüdükçe insanlara yer açmak gerekti. Ağaçlardan başladılar, evlere yer açtılar. Bahçeleri daralttılar, arabalara yer açtılar. Onlar da büyüdü. Ergenliğin bütün fırtınasıyla. Oyunlar kesildi, kızlarla erkekler ayrıldı, bazı kızlar dışarı çıkamaz oldu. Dersler arttı, ödevler arttı ama hiç çalışmak istemediler. Çalışmazsan iyi okulları kazanamaz, iyi işyerlerine giremezsin! Topukları beton kaldırıma çarparken iyi okullarını ve iyi işyerlerini düşündüler. İyi okulları kazanan ve iyi işyerlerine başvuran binlerce akranlarını. Bakışlarını yere indirdiler.

Gül kurusunu göremez oldular, fıstık yeşilini de. Sadece renkler vardı. Tek tip. Aralarında gruplaştılar. Sessiz arkadaşlarını dışladılar. Yine de arkadaşlık vardı. Donuk plazalarda yapayalnızlardı şimdi. Güvenebilecekleri kimse yoktu. Ergenlikte düşünmeden sarf edilen sözcükleri tasarruflu kullanıyorlardı artık. Bir sözcük, sözcükteki bir tını bile aleyhlerinde kullanılabilirdi. Gruplaştıkları eski arkadaşlarını ara sıra sosyal medyada görüyorlardı. “Kurucu”, “Maldivler’de”. Onlarsa bir açıklarını yakalamak için pusuda bekleyen üstlerine koşar adımlarla ilerliyorlardı. Ergenlikte izledikleri güneş tutulmasını hatırladılar. Artık, sürekli bir güneş tutulmasının içinde yaşıyorlardı.

Kadınların sivri topuklu ayakkabıları ayaklarını acıtıyordu, acıtmıyormuş gibi yapıyorlardı. Erkeklerin kravatları boyunlarını sıkıyordu, sıkmıyormuş gibi yapıyorlardı. Kusursuz olmalılardı, kitap kapakları gibi. Artık karşı cinsin değil koca bir sistemin gözünü boyamaları gerekiyordu. Ergenlikte öyle miydi? Kızlar erkekleri etkilemek için süslendi, erkekler kızları etkilemek için birbirleriyle kavga etti. Birbirlerinden uzaklaştıkça birbirlerine daha cazip geldiler. Kızla kadın arasındaki farkı o zaman öğrendiler. Kendilerini tuttular. Yan masadaki iş arkadaşlarından çok hoşlandılar. Kendilerini tuttular. Olmaz öyle şey! Gözyaşlarını eve sakladılar. Ağlamak zayıflıktı. Ergenlikte öğrenmişlerdi. Şimdi, bu kurtlar sofrasında hiç ağlanmazdı. Doktorlarına anti-depresanlar yazdırdılar. Griye katlanmak için.

Ergenliklerinde şehir hala yaşanabilirdi, bir cazibesi vardı. Arkadaşlarıyla sinemaya gidiyorlardı. Kızlar Titanik’te Leonardo diCaprio’ya iç geçiriyor, ona ağlıyordu. Erkekler Matrix’le yatıp kalkıyor, hayatı sorguluyordu. Onlar gibi Leonardo diCaprio’ya yaşını aldı. Zaten sinemalar da samimiyetini yitirdi, AVM’lerin üst katına veya evlerdeki LCD ekranlara taşındı. Akşamları veya hafta sonları izlemek üzere. Hafta içleri yoktu artık. Çok şey yapıyormuş gibi görünmek zorunda oldukları mesailerde Ege ve Akdeniz köylerindeki dairelere baktılar. Nefret ettikleri şehir olmadan yaşayabilirlermiş gibi. Yapabilenlere iç geçirdiler; çocukluklarındaki, ergenliklerindeki renkleri hatırlamak için onların fotoğraflarına baktılar.

Bom!

Sonra ara renkler kayboldu.

Yeşil dahil. Gri hariç.

Üniversiteyi kazandılar. Birlikte kep atacakları binlerce öğrenciyle birlikte. İzledikleri Amerikan filmlerini hatırladılar. Geniş kampüslü üniversitelerde çığır açan dersler dinleyip kalan zamanlarında sosyalleşen öğrencileri. Kampüsleri genelde derslere koşmak için aşındırdılar. Birinci sınıftan itibaren rekabet çıtasını yükselten akranlarıyla yarışabilmek için işlerden işlere koştular. Şehir büyüdü. Onlar büyüdü. Attıkları her adımda bir mavi, bir sarı, bir mor soldu. Aşkın tonlarına tutunmaya çalıştılar.

Şehirde ağaçlar azaldı, binalar yükseldi, bahçeler bitti, garajlar arttı, çocuk sesleri kesildi. Gerilen ilişkiler, tahammülsüzlük. Komşular aynı komşulardı ama balkona çıkınca kimse selamlaşmaz oldu. Balkonlar da azaldı. Yeni yapılan binalar Fransız balkonlara taptı. İki üç günlüğüne gidip Facebook’a her yaptıklarını yazacakları Paris’te bile o kadar görmedikleri balkonlara. Evler bir saklanma yeri, onları yabancılardan koruyan bir sığınak. Ne zaman bu kadar paranoyak oldular? Yapay ışıklarla aydınlatılan plazalarına girdiler, asansörün düğmesine bastılar. Evde ve işte göremedikleri güneşi görmek için bir hafta izin isteyeceklerdi. Alabilirlerse...

Üniversite güzeldi yine de. İki ders arasında güneşi görebilmişlerdi. Bahar aylarında, güneşin tam tepede olduğu saatlerde sıcaklığının tenlerini yalamasını hissetmişlerdi. Dört tarafı kapalı parlak gri renkteki asansörde çıkarken o hissi hatırlamaya çalıştılar. En az sekiz dokuz yıl öncesi. Neleri unutmadılar ki? Aşkları reddedildi, unuttular. Başvuruları reddedildi, unuttular. Okudukları bölüme yüz ekşiten komşuları, üniversitede birini buldun buldun diyen akrabaları görmezden geldiler. Alıp başlarını gitmekle tehdit ettiler hala üstlerine titreyen anne babalarını. Gidemediler. İçleri çok daraldığında ofislerindeki tam açılmayan pencereleri araladılar. Kendi ruh hallerini anlattığına inandıkları şarkıları dinlediler. Kişisel gelişim kitapları okudular, onlara potansiyellerini, isterlerse ne kadar yükseklere çıkabileceklerini anlatan. Asansörün düğmelerine bastılar: 12, 13, 15, 18. Ok işareti yukarıyı gösteriyordu.

Bom!

En son ana renkler kayboldu.

Güneşin sarısı, gökyüzünün mavisi, gençliğin kıpkırmızı kanı. Geriye sadece gri kaldı. Parklardaki kumların ve çimenlerin, rengarenk Arnavut kaldırımlarının üstüne dökülen betonun grisi. Yıkılıp yeniden yapılan binaların grisi. Bazı semtlerin tamamını kaplayan plazaların grisi. Gri ofislerine girdiler. Gri koltuklarına oturdular. Gri bilgisayarlarını açtılar. Klavyeye yazan parmaklarına baktılar. Parmak uçlarından yukarı çıkan griyi gördüler. Kazanan olmaya heveslenen kaybedenlerin grisi. Gri bileklerine ilerledi. Ön kollarına, üst kollarına, omuzlarına. Gerisini görmek için dezenfektan kokan tuvaletlere koştular. Aynalarda omuzlarından boyunlarına, çenelerine yükselen griyi izlediler. Pantolon giyenler paçalarını sıyırdıklarında bacaklarının çoktan grileştiğini fark etti. Griyi engellemek için yüzlerine su çarpanlar oldu. Grileri boyamayı düşünenler. Çocukluklarındaki gibi pembeyle beyazı karıştırsalar. Ama pembe ve beyaz yoktu artık. Zaten renkleri çoktan unutmuşlardı. Gri saç diplerine ulaştı. Gitgide saçlarını sardı. Gri olmayan tek bir noktaları kalmayana dek.

Renklerin bir anlamı kalmadı. Yaşamanın da. Sorgulamadılar. Gidip yarım açılan pencerelerden de atlamadılar. Boya kalemlerine sarılan, sabahları çizgi filmler için uyanan, akşamları saklambaç oynayan çocuklar, Matrix’le gözleri açılan, aşık olan, kalpleri kırılan ergenler, bugünün yetişkinleri gri koltuklarına oturdular, bir sonraki maaşları için çalışmaya devam ettiler.

Şehir onları çiğnedi ve yuttu.

[1] Tabir için şu yazıdan esinlendim: http://filtasviri.com/2016/03/dunun-ortadirek-cocuklari-simdinin-afili-plaza-calisanlari/

Üniversitede Felsefe Okumak Ne İşime Yaradı?

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Mon, 13 Jun 2016 06:06:00 +0000

Felsefe bölümünü ne bilinçli ne de bilinçsiz seçtim. Lisede madde madde verilen o garip ezber felsefeden nasılsa felsefenin özünde tatmaya değer bir şeyler olduğunu sezmiştim. Üniversite tercihlerinde üçüncü sıraya koymuştum. Ama sadece Boğaziçi Felsefe'yi. Niyetimin direkt felsefe olmadığı oradan belliymiş. Sonra kazandım bu bölümü, bana hayatımı kazandıracağını tahmin etmeden.

Felsefe, Türkiye'de epey önyargıyla yaklaşılan bir alan. Kimisi filozof eşittir dinsiz gözüyle bakıyor, kimisi de felsefe mezunu eşittir aç gözüyle. Şöyle muhabbetler klasik haline gelmişti:

"Nereyi kazandın?"
"Boğaziçi." (Bu cevap da direkt çakallık.)
"Ooo! Hangi bölüm?"
"Felsefe."
"Hııı...

Biz de Boğaziçi deyince bir şey sanmıştık bakışları eşliğinde biten lisans, bana onların hiç anlayamayacağı şeyler kattı. Ama ben size 4 yıl boyunca neler kazandığımı anlatacağım ki benden sonra felsefe kazananların yüzü biraz gülsün. Ayrıca, iş bulamamak bir Türkiye geleneği. Yığılma yaşanan çok popüler bölümlerden kaç kişi iş bulabiliyor? İş bulmak derken, karın tokluğuna kölelik şartları sunan işler değil kastım. Bu ortamda, felsefe aslında farklı yollar çizme olanağı tanıyor.

Bölümde okuyanların hepsi de felsefeyi kucaklamadı veya onunla yetinmedi. Bölüm değiştiren de oldu, çift anadal yapan da. Mezun olunca bankalardan insan kaynakları şirketlerine, reklam ajanslarından girişime pek çok yere dağıldık. Akademiye devam eden de oldu, benim gibi ofis havasında darlananlar da.

En baştaki soruma geri döneyim: Felsefe okumak ne işime yaradı? Hem edebi yazarlık, hem metin yazarlığı hem de girişim açısından bana kattıklarını birkaç maddede size anlatmaya çalışacağım.

Sorgulama

Eğitim sistemimizin ezbere dayandığı malum. Kültürümüzde de çok düşünmek insanı deliliğe sürükleyen bir şey veya en azından huzur kaçıran bir kabahat olarak görülür. Hele de felsefe gibi arı kovanına çomak sokan bir disiplin neredeyse lanetlenmiş durumda. Aşağıdaki anımı anlatınca bu yaklaşım anlaşılır hale gelecektir.

Felsefe bölümünün ilk dersi, PHIL 101, gelip çattığında o sırada bölüm başkanı olan Gürol Irzık içeri girdi ve bizi selamladıktan sonra ilk dediği şey şu oldu: "Biz bu derste her şeyi sorgulayacağız. Dinleri, kutsal kitapları, her şeyi." Daha önce hiç böyle bir söze hiç rastlamamıştım. Böyle bir şey aklımdan bile geçmemişti. Lise felsefe kitaplarında gördüğümden çok farklı bir felsefeyle karşı karşıya olduğumu anlamıştım. Tepkim ne mi oldu? "Neden olmasın?"

Hemen heyecanlanacaklara da peşin peşin söyleyeyim. Adam size bütün bildiklerinizi elinizden alacağım demeye çalışmadı. Hele bir sorun soruşturun bakalım ondan sonra bakış açınız ne olacak dedi aslında. Ben şüphe duymayı seçtim. Ne bu zamana kadar öğrendiklerime ne de insan aklına güvenmemeyi... Bu seçim, beni yazarken özgürleştirdi ve daha sıkı araştırma yapıp yazdıklarımın altını doldurmamı sağladı. Sorgulamak yeni bilgileri soğurmamı da kolaylaştırdı.

Edindiğim bu meziyetin edebi yazarlık açısından yararı apaçık ortada. Ama metin yazarlığında, yani reklam alanında da oldukça işime yaradı. Yaratıcılığın önündeki önyargı duvarını bir kere kaldırınca olanaklar sınırsız. Bu ürün nasıl anlatılır, şu müşteri ne ister, kim neye alınır, vb derken bir bakmışsınız dört dörtlük metinler çıkarmışsınız. Girişimde beyin fırtınası yapmamda bile felsefenin büyük katkısı var.

Argümantasyon

Bizde argüman, direkt eleştiri olarak algılanır ve eleştiri de genelde hakaret şeklinde olur. Hiçbir temele dayanmadan kişiye hakaret edenler, birbiriyle bağlantısız ifadeleri arka arkaya sıralayıp haklı olduğunu sananlar, sadece iki seçenek sunup birini seç diyenler... Felsefede bunların "safsata" olduğunu öğrendim. Sorgulamanın ardından gelen bu argümanları inceleme yeteneği de hem edebi açıdan hem de iş hayatı açısından yepyeni bir sayfa açmamı sağladı.

Ayrıca, felsefe okumadan önce dağınık düşündüğümü ve dağınık yazdığımı bilmiyordum. Kompozisyonda hep bir giriş gelişme sonuç olduğu söylenir. Biz de ona göre yazarız. Ama ne yazdığım girişler giriş, ne gelişmeler gelişme ne de sonuçlar sonuçmuş. Girişte sunduğum düşünceyi kendimde açımlayıp toparlayarak vardığım sonuçlar artık sağa sola savrulmuyor. Gayet bilinçli bir şekilde kafamda yazacağım metni oluşturuyorum, savunacağım argümanı belirliyorum ve yola koyuluyorum.

Öykü veya deneme yazmıyorum ki demeyin. Bence bu, metin yazarlarının da kendini geliştirmesi gereken bir konu. Kredi, sigorta, mobilya, moda, aklınıza gelebilecek her ticari konuda özellikle uzun bir blog yazısı yazarken bu argümantasyonun meyvelerini epeyce topluyorum. Sağlam temellere kurulmuş olan yazıyla önce kendimi, sonra da müşteriyi ikna ediyorum.

Girişimde ise sadece yazdığım metinlerde değil işin ilerleyişi hakkında fikir yürütmemde bu argümantasyondan yararlanıyorum. Bazen ortaklarımı veya arkadaşlarımı sinir edecek şekilde başka ihtimalleri ortaya atıyorum. Peki, böyle değil de şöyle olursa? En mantlıklı, en elverişli seçeneği bulana kadar "ya... ya..." bağlacına sıkı sıkı sarılıyorum.

Öyküleme

Girişim dünyasının son zamanlarda ağzını yaya yaya bahsettiği bir kavram var: "storytelling", yani hikaye anlatma. Öyküleme aslında "narration"ın tam karşılığı. Ama temel olarak neyden bahsetmek istediğimi tahmin etmişsinizdir. "Storytelling"den bahsedenler bir marka, bir marka algısı veya kişisel algı yaratmak için bunu bir hikaye etrafında döndürmenizin, bir hikayeyle güçlendirmenizin ne kadar önemli olduğuna değiniyorlar çünkü insanların bu markayla veya kişiyle olan bağını pekiştiriyor. Felsefe okuyan biri için bunun pek zor olacağını sanmıyorum.

Çok yakında bütün ürünlerimizi toplayacağımız şirketin adını bulduktan sonra iki yönlü bir hikaye yazdım. Şimdi sorsanız ürün isimlerimiz hakkında da en az bir sayfalık hikaye yazabilirim. Edebi yönümün ve bol kitap okumamın da katkısı var elbette ama felsefenin yukarıdaki sorgulama ve argümantasyonla ufkumu açmasının payını görmezden gelemem. İnsanların yüreğini titretir miyiz, onu zaman gösterecek. En azından, öykülemeyi farklı kişiler ve farklı markalar için yapabileceğimi biliyorum.

Bu meziyetlere sahip olmak için felsefeden mezun olduktan sonra onu bir kenara kaldırmak olmaz. Bahsettiğim bu katkıları görebilmek için bilgilerimi sürekli işledim ve mezun olduktan sonra da alakalı kitaplar okumaya devam ettim. İşle ilgili kitaplar iyi hoş ama bana Platon'lar, Descartes'lar, Sartre'lar ve diğer filozoflar çok daha fazla katkıda bulundu.

Bu yazıyı okuduktan sonra, felsefe kazanan bir tanıdığınız olursa umuyorum ki ona daha umutlu ve daha destekleyici bir gözle bakabilirsiniz.

Tracks: Robyn Davidson'ın Dört Deve ve Bir Köpekle Seyahati

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Fri, 10 Jun 2016 08:18:00 +0000

Biyografik filmleri seviyorum. Bana yepyeni insanları tanıtıyor ve daha sonra istersem oradan yola çıkarak bu insanlar hakkında araştırma yapıp daha ayrıntılı bilgilere ulaşabiliyorum. Kuralları yıkan kadınları anlatan biyografik filmler daha da ilgimi çekiyor. Örneğin, daha önce yazdığım Temple Grandin, şimdi yazacağım Robyn Davidson.

Tracks (Çöldeki İzler) filmi aslında Robyn Davidson'ın yazdığı aynı isimli kitaptan uyarlanmış. Robyn'in başta seyahatini yazmak gibi bir niyeti yokmuş ama National Geographic'in makale teklifini kabul edince elini verip kolunu kaptırmış. Filmde birebir yansıtılan National Geographic fotoğrafçısı Rick Smolan ara sıra onun yanına gelip fotoğraflarını çekmiş. Film boyunca Robyn, Rick'in etrafında dolanmasına sinir oluyor. Yalnız bir yolculuk planladığı için sinirlenmesini anlıyorum ama Rick'in fotoğrafları olmasa belki de şu an ondan hiç haberimiz olmayacaktı. (Gerçi, haberimiz olmak zorunda mı? Ayrıca, haberimizin olmadığı kim bilir nice maceracı insanlar var...)

Dört Deve ve Bir Köpekle Çölde Yolculuk

Film direkt Robyn'in yolculuk hazırlıklarıyla başlıyor. Neden bu yolculuğa çıkmak istediği film boyunca açıklanmıyor. Bu açıdan eleştirenler olmuş ama ille de bir sebebi olması gerektiğini düşünmüyorum. Bir insanın canı dört deve ve bir köpekle çölü geçmek de isteyebilir, başka bir şey de. Bu arada, Mia Wasikowska'nın harika bir Robyn Davidson olduğunu da belirtmek gerek. Sürprizbozanlık bir şey var mı emin değilim, yine de dursun kenarda.

Filmdeki hikayeden anladığım kadarıyla Robyn'in şansı oldukça yaver gitmiş. Olumsuz ayrıntılara kitapta yer verilmemiş de olabilir ama maceraya atılan herkes çileli bir yolculuk geçirecek değil. Yol boyunca deve de buluyor, devesini eğitmesine yardımcı olacak kişiler de, kalacak yerler de. Aborijinlerle vakit geçiriyor ama fotoğrafçının onların kutsalını çekmeye çalışmasıyla geri çevrildiği de oluyor. Robyn en büyük zorluğu çölü geçerken yaşıyor. Ara sıra develerini kaybediyor, sonra buluyor. Yol boyunca yaşadığı en acı olay köpeğinin zehirlenerek ölmesi. Onun dışında fotoğrafçı ve oranın ahalisi Robyn'in nerede, nasıl ve kimlerle olduğunu bildiği için pek hayati tehlike söz konusu değil. Açıkçası güneş yanıkları daha sonrası için endişelendirmişti beni ama gerçek Robyn halen sağlıklı bir şekilde yaşamını sürdürdürüyor.

Filmin doğal bir akışta ilerlemesi ve doğal seslerle konuşma sesleri dışında pek bir müzik kullanılmaması, izleyicinin de Robyn'le birlikte yolculuğa hazırlanmasını, başlamasını ve onu bitirmesini sağlıyor. Yalnız gezmek isterken fotoğrafçının etrafında dolaşmasından gıcık oluyor demiştim. National Geographic'te makalesinin yayınlanması onu ünlendirince bir de turist kafilelerinden kaçması gerekiyor. Son zamanlarda turist ve gezgin arasındaki farklar yazılarında değinilenlere burada turistlerle gezginin karşı karşıya gelmesi vesilesiyle tanık olabiliyorsunuz. Etrafı açık safari ciplerinden inen fotoğraf makineli turistler Robyn'in olduğu yöne koşarken ben bile gerildim açıkçası.

Tracks bazı açılardan Wild'a benzetilebilir. İkisinde de genç birer kadın kendilerine bir rota belirleyip fiziksel açıdan zorlu bir yolculuğa çıkıyorlar. Ne var ki Wild filminde Cheryl Strayed'in iç çatışmalarına ve annesiyle anılarına sık sık tanık olunurken Tracks filminde Robyn'in iç dünyası bizim için gizemini koruyor. Robyn'in annesi o 11 yaşındayken intihar etmiş, belki de onun böyle bir yolculuğa çıkmasını tetikleyen bu olaydır ama emin olamıyoruz. Dediğim gibi canı istediği için yola çıkmış da olabilir. Fakat izleyiciyi serbest bırakması ve yolculuğu daha ön plana taşıması açısından Tracks'i biraz daha beğendiğimi belirtmek isterim.

Robyn Davidson kimdir?

Robyn Avustralya doğumlu. İki kızkardeşten küçüğü. Annesi, o 11 yaşındayken intihar etmiş. Büyük ölçüde halası tarafından yetiştirilmiş. Müzik bursu kazanmış ama başlamamış. Biyologlarla aynı evde yaşayıp zooloji okumuş. Sydney'e taşınıp entelektüel bir grup olan the Push'un üyesi olmuş ve bohem bir hayat sürmüş.

1975 yılında Alice Spring'e taşınıp planladığı çöl yürüyüşü için develerini bulup eğitmeye başlamış. İki yıl boyunca develerini eğitirken acımasız çöl şartlarında nasıl hayatta kalacağını öğrenmiş. Bir yandan Aborijin Toprak Hakları hareketine de dahil olmuş.

Magazin bilgisi de ekleyeyim. Yine bir seyahat yazarı olan arkadaşı Bruce Chatwin aracılığıyla Salman Rushdie ile tanışmış ve 1980'lerde onunla ilişki yaşamış. Seyahat virüsünü kaptıktan sonra yerinde duramamış. Sydney, Londra ve Hindistan'a taşınmış. Son adresi yine Avustralya, bu sefer Castlemaine.

Hala seyahatler ve gezginlik hakkında yazan bu özgür ruhlu kadına selam olsun. Onu tanımak ve onunla birlikte iki saatlik bir yolculuğa çıkmak için Tracks'i izlemeyi ihmal etmeyin.

İçerik Yazarlığı ve Öykü Yazarlığı Arasındaki Farklar Nelerdir?

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Mon, 30 May 2016 07:21:00 +0000

Yıllar önce, rahmetli Hulki Aktunç'un bir söyleşisine katılmıştım. Farklı biçimlerde yazdığı etkileyici öykü ve romanlarıyla tanınan Hulki Aktunç, ayakta interaktif bir şekilde kendini anlatırken reklam yazarlığı yönüne de değinmişti. Türkiye'de bir yazarın teliflerle hayatını sürdürmesi imkansız olduğu için bu mesleği seçmişti usta yazar. Katılımcılardan biri ona, reklam yazarlığının öykü ve roman yazmasını olumsuz etkileyip etkilemediğini sordu. Cevabı şöyle oldu: Elbette olumsuz etkiliyordu ama reklam metninde verilmek istenen mesajı birkaç sözcüğe sığdırmak sözcükleri damıtma konusunda kendini geliştirmesini de sağlıyordu.

O söyleşiye katıldığımda henüz yeni mezun, idealist biriydim. Yayınevlerinde çalışabilir, çevirmenlik ve editörlük yaparak hayatımı kazanabilir ve reklam dünyasına hiç bulaşmayabilirdim. Öyle olmadı tabii, reklam ajansına olmasa da birkaç şirkete ve reklam ajansına yakın bir yer olan dijital ajansa düştü yolum. Üniversiteden "Copywriting", yani metin yazarlığı sertifikam olmasına rağmen daha çok içerik yazarlığı yaptım.

İçerik yazarlığının metin yazarlığından farkını şöyle özetleyeyim: Metin yazarı daha çok reklam metinleri yazar, genelde daha kısa ve vurucu metinlerdir bunlar, ayrıca, basılı ya da dijital mecra için olabilir. İçerik yazarı ise reklam metni de yazabilir ama sitede yayınlanacak metinler, uzun blog yazıları ve daha birçok metni daha yazar. Gerçi, bir eleman alınca iliğini kemiğini kurutacak kadar çalıştırmak Türkiye klasiği haline geldiği için artık bu ayrım bence o kadar net değil.

Döndüm, dolaştım, Hulki Aktunç'un yıllar önce değindiği o ikileme ben de böylece varmış oldum. Kendime soruyorum: Girişimim meyve verdiğinde veya kendi isteğimle yazdıklarımdan reklam parası geldiğinde ticari içerik yazar mıyım? Her seferinde zihnimden koskoca bir "HAYIR" çıkıyor. Ama şu an hayatımdan memnun değil miyim? Memnunum çünkü yine bir şekilde yazarak kazanıyorum, bunu meslek haline getirdim ve etrafımda böyle de biliniyorum. Bunlar güzel şeyler.

Kendi kendime düşünürken bu yazı fikri çıktı ortaya. Öykü yazarlığı açısından Hulki Aktunç olabilmek için bir fırın ekmek yemem, bir kütüphane daha kitap okumam gerekiyor ama yine de birkaç kelam edecek kadar da deneyimim oluştu diye düşünüyorum. Sahi, içerik yazarlığı ve öykü yazarlığı arasında benim gördüğüm farklar neler?

Öykü Yazarlığı Gönüllü, İçerik Yazarlığı Ticari

Öykü yazarlığını para için yapmıyorsanız, ki telifleri düşününce pek para için yapılacak durumda değil dediğim gibi, gönüllü yapıyorsunuzdur. Basit mantık. Ama içerik yazarlığını kendi sitenize veya bir arkadaşınızın ricası üstüne yapmıyorsanız (gerçi öylesi de keyifli) bir müşteri için yapıyorsunuzdur. Müşteri demek, ortada parasının hakkını tam anlamıyla bekleyen biri var demek.

Eksiler: Para için, yazmak zorunda olduğunuz için yazdığınız metinlerde daha çok kendinizi değil müşterinizin isteklerini sergilemek durumundasınız. Çok yoğun zamanlarda "Ne öykü yazılırdı şimdi" moduna girmek, ardından parasal kısmı düşünüp odaklanmak olası. Para kazanıp rahat rahat öykü yazacak hayat şartlarını kendime sağlayayım derken bir süre sonra öyküye ne zamanımın ne de aklımın kaldığını fark etmiştim.

Artılar: İnsan bir öykü yazdıktan sonra "Ben yazdım oldu" havasına çok kolay girebiliyor. Ama içerik yazınca durum öyle değil. Sizin üstünüzde bir göz, onun üstünde de müşterinin gözü var. O metin, gerek haklı gerek haksız gerekçelerle, sürekli gidip gelebilir. Bunu yaşamamak için bazı metinleri, yeterince iyi olduklarına inana kadar defalarca okuduğumu bilirim. Bu, bence öykü yazarken de benimsenmesi gereken bir tutum.

Öykü Yazarlığı Stressiz, İçerik Yazarlığı Stresli

Öykü yazarları bana itiraz edebilir: Ne demek öykü yazmak stressiz! Elbette kendi içinde bir stresi var ama yayınevine çoksatar yetiştirmeye çalışmıyorsanız o stres kendi içinizde yaşadığınız bir stres. "Daha iyi nasıl yazabilirim?" gibi. Ama içerik yazarıysanız, özellikle bir şirket bünyesinde çalışıyorsanız, şirket içinde ayrı, müşteri tarafından ayrı strese maruz kalabilirsiniz. İşler hep acildir ve hiçbir zaman istenildiği gibi olmamıştır.

Eksiler: Sürekli zamana karşı yarışırken alelacele ne çıkacağını bilmeden yazmak bir yana, somut bir iş çıkardığınız için herkesin yaptığınız iş hakkında her nasılsa bir fikrinin olması sinirinizi epey bozabilir ve özgüveninizi oldukça zedeleyebilir. Ben böyle bir süreci atlattıktan ancak birkaç ay sonra istediğim gibi bir öykü yazabildim ve öykü bittiğinde derin bir oh çektiğimi hatırlıyorum. Sanki zihnime birikmiş tortulardan arınmıştım.

Artılar: Öykü yazmak kendimize bağlı bir şey olduğu için iş hayatındaki bu stres ve zorunluluktan kaynaklanan disiplini öykü yazarken yakalamak mümkün olmayabiliyor. Zamana karşı yazmak ille de kötü metinler çıkacağını göstermez. Çalıştığım yerlerde oldukça içime sinen metinler çıkarıyorum genelde. Öyküde de kendime öyle bir zaman aralığı verseydim, şu zamana kadar şu kadar öykü yazacağım ve dosyamı hazırlayacağım deseydim belki şimdi öykü kitabımı elimde tutuyor olurdum.

Öykü Yazarlığında Kuralları Siz Koyarsınız, İçerik Yazarlığında Başkaları

Okul sıralarında öykü deyince hemen "giriş, gelişme, sonuç" veya "serim, düğüm, çözüm" denir ya modern ve postmodern öykü anlayışında o iş öyle değil. Klasik deyişle: Tek sınır, hayal gücünüzün sınırı. İstediğiniz konuyu, istediğiniz biçimde, istediğiniz sözcüklerle anlatabilirsiniz. Oysa içerik yazarlığının belli kuralları vardır. Bu kuralları müşteri veya üstünüz sizin için belirler. Belki öyle bir metin o websitesine yakışmayacak ve daha iyi bir fikriniz var. Yok, nasıl söylendiyse o.

Eksiler: Yine insanın kendine ve yaptığı işe saygısının azalması söz konusu. Keşke, aslında büyük bir işi kucaklayan içerik ve metin yazarlarına (bence artı olarak tasarımcılara ve yazılımcılara), daha fazla kıymet ve şirket içerisinde daha fazla rol verilse. Maalesef, esnekliğin her iki taraf için de avantajlı olacağını anlatmak genelde mümkün olmuyor. Sonuçta, şunu şöyle yazacaksın, şu kelimeleri kullanacaksın... Peki.

Artılar: Şimdi yazının başındaki artıya geldik. Müşteri dedi ki parke hakkında bir yazı yaz ama sadece 250 karakterlik yer var. Haydi bakalım, zihne kuvvet! Verilmek istenen mesajı oraya sığdırmak gerçek bir zihin jimnastiği. Bu jimnastik, kısa öykü için ve yabancıların çok kısa öykü (Hulki Aktunç'un Türkçeleştirmesiyle küçürek öykü) için aslında biçilmiş kaftan. Örnek olarak, Ernest Hemingway'in çok ünlü küçürek öyküsünü vereyim: "Satılık: Bebek patikleri. Hiç giyilmedi."

Öyküde Konuyu Siz Belirlersiniz, İçerik Yazarlığında Başkaları

O söyleşideyken biri gelecekten gelip bana günün birinde finans, sigorta, sağlık veya mobilya hakkında yazı yazacaksın deseydi yüzüne kahkahayı basardım. Ama bir süre sonra ne yazı olsa yazarım demezseniz Türkiye şartlarında aç kalabilirsiniz. Mobilya gibi esnek konularda "Evinizi nasıl döşersiniz?" gibi genel geçer yazılar yazmak mümkün ama finans ve sigorta terimlerini iyice araştırıp öğrenmek gerekiyor, yoksa revizyon manyağı olursunuz.

Eksiler: Hiç alakanız olmayan konularda araştırma yapmak zamanı boşa harcıyormuşsunuz hissi yaratıyor. Genelde de yeni dünyalar keşfetmiyor, "Vay, neler olmuş neler!" demiyorsunuz. Belki hayatınızda bir daha hiç kullanmayacağınız ve adını ilk defa duyduğunuz bir marka, bir ürün veya bir sektör hakkında en az 350 kelime ahkam kesmeniz gerekebiliyor.

Artılar: Bu konular belki işinize yaramayacak ama belki de yarayacak! Öykünün sınırı tamamen sizin hayal gücünüz ya, bir miktar daha bilgi edinmenin size zararı olmayabilir. Çoğu yazarın veya okurun bilmediği çok derin ayrıntılar yazma ihtimaliniz de var. Örneğin, iki sene bir sağlık sitesinde çeviri yaptıktan sonra, karakterlerini örselemeyi seven bir yazar olarak tıkandığım birçok noktada açıldığımı ve o çevirilerden edindiğim bilgileri hiç azımsanamayacak bir sıklıkta kullandığımı fark ettim.

Gerçekten anlayışlı bir şirkette, uyumlu bir ekiple çalışarak yukarıdaki eksilerin büyük ölçüde yumuşatabilirsiniz. Başka bir seçenek de tek başınıza çalışabileceğiniz şartları sağlamak. Ben mi? Bu yazıda "gönüllü" bir şekilde içimi döktükten sonra ticari içeriklere geri döneceğim, hem de isteye isteye. İster öykü yazarı, ister içerik yazarı, isterseniz başka meslekten olun, artıları eksileri değerlendirerek şartları kendinize göre biraz şekillendirmeyi denemeniz lazım.

Outsourced: Gerçekçi ve Sevimli bir Seyahat-Aşk Filmi

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Wed, 25 May 2016 13:44:00 +0000

Dizi olan değil film olan Outsourced (Yeni Bir Aşk, hemen cıvık cıvık yapın adını), iş hayatının zalimliği, zorunlu olsa da bambaşka bir coğrafyaya seyahat, kültürler arasındaki farklılıklar, bu farklılıkları orta noktada birleştiren bir aşk hikayesi ve doğu kültüründe kadının konumunu barındıran, bütün bunları yaparken oryantalizme düşmeyen tertemiz, bağımsız bir film. Senaryosunun güzelliği birbirinden sevimli oyuncularla birleşince tadından yenmez hale gelmiş. Birbirinin aynı filmleri pişirip pişirip önümüze koyan yolculuk filmleri listeleri arasında bana bu filmi buldurduğu için Gaia Dergi'ye de teşekkür etmek boynumun borcu. (Listedeki diğer filmlerden biri olan Tracks'in yazısı da sırada.)

Sürprizbozanlar çıkabilir. Demedi demeyin.

Beklenmedik bir haber

Kapitalizmin başladığı yer olan Amerika çoktan farklı çalışma yöntemlerini benimsemeye başladı. Bunlardan biri de "outsource", yani dışarıya yaptırmak. Bu dışarıya yaptırma stili, "remote work", yani uzaktan çalışmadan farklı olarak dünyanın herhangi bir yerinden serbest çalışanları toplamak değil, bir departmanı veya şirketin tamamını daha ucuz bir ülkede kurmak ve taşeron mantığına yakın bir şekilde yaptıkları işleri uzaktan yönetmek şeklinde gerçekleşiyor. Ucuz ülkeler de tahmin edeceğiniz üzere Hindistan, Çin, vb.

Todd Anderson (Mark Hamilton) da bir dışa yaptırma mağduru. Amerika'da, konfor bölgesinde, sakin sakin çalışan bir müdür olan Todd'u daha üst müdürü bir gün odasına çağırıp bölümünün yurt dışına taşındığını söylüyor. Todd'un altındaki elemanlar kovuluyor ama ona Hindistan'daki yeni elemanı eğitmesi için Hindistan'da görev alma teklifi yapılıyor. Todd bu ani değişiklikten hoşnut kalmasa da teklifi reddederse işsiz kalacağını bildiğinden razı oluyor.

Ver elini Hindistan

Amerikalı Todd için Hindistan'a ilk ayak basışı tam anlamıyla bir şok. Bu noktada İngiliz komedisi An Idiot Abroad'dakiler gibi gıcık hareketlerle ağzına vurulası bir tipe dönüşeceğini düşündüm ama film boyunca efendiliğini bozmadı. Bu arada, Batı kültürüne aşina olan Türkiyeli izleyiciler filmi izlerken daha şanslı çünkü iki tarafın kültürün de birbirlerinde neyi farklı bulduğunu anlayıp çok daha fazla eğlenebiliyorsunuz.

Dönelim filme. Todd, uçaktan indikten sonra onu karşılayacak kişiyi arıyor gözleriyle ama ortalık o kadar karışık ve kalabalık ki karşılayan kişinin gelmediğini düşünüp yoluna devam ediyor. Önce, onu bavulla gören taksiciler tarafından etrafı sarılıyor. O sırada, hiç ona ilişmeyen ve "Cool Cab" yazan bir taksiye yaslanmış bir taksiciye gözü çarpıyor ve hemen ona koşuyor. İlk hayal kırıklığı: Adam onu "serin taksi" yerine tuktuka bindiriyor. Amerikalı, taksiyi durdurmak isterken diğer taksiciler tekrar üşüşünce yoluna tuktukla devam ediyor. Todd'un şaşkın bakışlarıyla güldüren bu sahne, eğlenceli bir filmin bizi beklediğini belirten de ilk sahne ayrıca.

Kültürel farklılıklar

Filmin bence en güzel yanlarından biri tadında olması. Ne (Afrikalıların da kendi ülkelerine yapıldığından şikayet ettiği gibi) bir fakirlik pornosu var ne de aman Uzakdoğu ne güzel, çiçekler, kelebekler havası. Hindistan'a gidince ne görecekseniz onlar gösterilmiş. Daha sonra anlatacağım kadınların konumuyla ilgili sahnelerde bile yönetmen izleyiciye bir yargı vermekten geri durmuş, yorumu bize bırakmış.

Şahsen en çok güldüğüm sahne, Todd'un otellerinde kaldığı Hintli aileyle yemek yerken sol elini kullanması ve "Biz o elle yemek yemeyiz"in altında yatan nedeni ilk başta anlamaması. Sonra, tuvalete gitmesi gerektiğinde kapıyı açıp alaturka tuvaleti görmesiyle aydınlandığı an mükemmeldi. Ayrıca dopdolu gelen trene şaşkın şaşkın bakarken ve ona binemeyeceğini düşünürken bir Hintlinin yardımıyla ite kaka kendini trende bulması da oldukça komikti.

İneğin kutsal sayıldığı yerde elemanlarına inek satma dersleri veren Todd'un Amerikanlığının yontulması uzun sürmüyor. Hindistan'ın içinde yaşadıkça, onlarla sohbet ettikçe, kutlamalarına katıldıkça kendini bu farklı kültürün kollarına bırakıveriyor. Adının taaad değil tood (kara kurbağası) diye okunması da artık umurunda olmuyor. Ondaki bu büyük değişimin mimarlarından biri, çalışanları arasında yer alan ve söz almaktan hiç çekinmeyen Asha.

Aşk ve orta noktada buluşmak

Başta çok Amerikalı görünse de ılımlı bir tip olan Todd, Hint kültürüne alışmaya ve çalışanlarıyla kaynaşmaya başlıyor. O arada da güzel gülüşlü, konuşkan Asha'ya gönlünü kaptırıyor. Todd'un onun için Hindistan'da kalacağından emin olmuşken yönetmen yine gerçekçiliğini konuşturup bize bir masalın içinde olmadığımızı hatırlatıyor. Asha bir "Batılı" erkekle birlikte olmaktan ne kadar zevk alsa da bir nişanlısı var ve ne kadar özgür görünse de geleneklere karşı çıkamıyor.

Filmdeki Puro'yu da unutmamak gerekiyor. Todd'dan bir şey öğreneceği ve edineceği pozisyonla nişanlısıyla evlenebileceği için yüzü hep gülüyor. O ne dese not almaya çalışıyor. Todd'un Hint kültürüne alışmasını sağlayanlardan biri de Puro oluyor. Birlikte, katıldıkları demek ne kadar doğru olur bilmiyorum, işe giderken "maruz kaldıkları" Holi festivalinde rengarenk olmaları ve Todd'un Ganj Nehri'nde yıkanarak hem boyalarından hem de o zamana kadar öğrendiklerinden arınması da güzel bir sahne.

Yine değinmeden geçemeyeceğim güzel bir sahne de Todd'un kaldığı otelin yanında tepsiyle yemeklerini paylaştığı aile tarafından bir gün yemeğe davet edilmesi ve duvarı aşarak fakir mahalleye geçmesi. Todd'un aslında farkında olmadan Hindistan'a getirdiği yukarıdan bakışın bu sahnede tamamen yok olduğunu görebiliyoruz.

İş hayatının zalimliği, Todd'un Hindistan'da peşini bırakmıyor. Amerika'daki büyük patron bu sefer de departmanı Çin'e taşıyacağını söylüyor. Todd zar zor kovulacaklarını söylüyor çalışanlarına. Asha dahil genç takım pek takmamış görünüyorlar ama Puro'nun ilk defa yüzü gülmüyor. Todd nedenini sorunda, "Onlar genç, ben iş bulamam," diyor ve bu durumda nişanlısıyla da evlenemeyeceğini söylüyor. Todd bu soruna mükemmel bir çözüm buluyor. Hazır işi öğrenmişken Puro'yu eşiyle Çin'e gönderip üstünde efil efil gömleğiyle işsiz olarak Amerika'ya dönüyor.

Kadının konumu

Bu başlığı özel olarak açmak istedim. Yönetmen, Hindistan'ı son zamanlarda hep gösterildiği gibi adım başı tecavüz oluyor havasında göstermemiş ama Hint kültürünün kadınlar için hayatın pek de kolay olmadığına değinmiş.

Yukarıda belirttiğim gibi, Asha çok konuşkan, rahat ve özgür görünmesine rağmen, ailesinin ona bulduğu nişanlıyı bırakamayacağı için, çok beğendiği ve iyi anlaştığı Todd'u reddediyor. Todd da şaşırıyor geleneğin onun hayatına böyle yön vermesine. "Sen özgür bir kadınsın, kararları sen vermelisin" diyor. Ama Asha pencereden gözlüğünü takarak çıkan yaşlı kadını görünce, söz olmasın diye Todd'dan onunla "iş arkadaşı gibi" tokalaşmasını istiyor. Todd, onun dediğini yapsa da bir gece önce otel odasında beraber kaldıktan sonra böyle bir davranış kafasını karıştırıyor. Neyse ki Asha'nın eline tutuşturduğu Kama Sutra sayfasıyla kafa karışıklığı biraz geçiyor.

Todd Hindistan'dayken Asha onun telefonuna kendini Hint melodisiyle kaydetmişti. Todd Amerika'ya dönüp evine yerleşirken Todd'un telefonu o melodiyle çalmaya başlıyor ve film bitiyor. Asha'nın bu kararı vermesine sadece bir izleyici olarak değil bir kadın olarak da epey sevindim. Sonrasında sadece hal hatır sorma mı olacak yoksa Asha "ben geliyorum" mu diyecek merak ettim.

Kısacası, izlenilesi, keyifli ve yer yer bilgilendirici bir film Outsourced. Seyahati seveni, aşk hikayesi seveni ve de sevmeyeni hep birlikte memnun edecek bir film. Hindistan'a bir de bu gözle bakmak için kaçırmayın.

Salzburg'da Müziğin Sesini Dinlemek

noreply@blogger.com (Tuğçe Ayteş) — Wed, 25 May 2016 11:56:00 +0000

Salzburg'a gittiğimde her yerde Mozart'ın izlerini göreceğimi düşünüyordum. Gitmeden Spotify'dan onun şarkılarını dinleyerek idmanımı da yapmıştım. Şehirde Sound of Music'i (Neşeli Günler) önceden izlediğim için ikinci kez, seyahatim sonrasında izlemeye karar verdim. Tahminlerimin aksine şehirde Mozart'ın değil müzikalin sesi daha yüksekti. Mozart büyük ölçüde çikolatalarda sıkışıp kalmışken müzikal hem film hem de canlı gösterilerle birlikte tüm şehre yayılmıştı. İtiraf edeyim, bahar zamanı gittiğimden midir nedir, atmosferi sakar ve sempatik Maria'nın karakterine daha uygun buldum.

Salzburg'da üç gün kaldım. Bu üç gün için sürekli gök gürültülü sağanak yağış gösteriyordu hava durumu. Neyse ki hemen hemen hiç olumsuz hava koşuluyla karşılaşmadım. Varış günümde Salzburg şehir merkezini gezdim, muhteşem manzaralı devasa kalesine çıktım, sonra sabah kuş sesleriyle uyanacağım otelimi buldum. İkinci günü tamamen Hallstatt'a ayırdım. Son gün de Sound of Music'in çekildiği mekanları da geçtiğim, Hellbrunn Sarayı'na kadar uzanan bisiklet ve yürüme yolunu aşındırdım.

Adeta bu dünyadan değil

Salzburg'u aslında dünyaca ünlü Hallstatt'a yakın diye tercih etmiştim. Ama üç gün boyunca elbette bu şehre de vakit ayıracaktım. Zira, Hallstatt gibi Salzburg eski şehir merkezi de UNESCO Dünya Mirasları Listesi'nde.

Hallstatt gerçekten fotoğraflarda göründüğünden daha da güzel olan muhteşem bir kasaba. Ama Salzburg'dan ceza gibi 27,5 Euro tren parası ve tren durağından merkeze geçmek için kullandırılan teknenin 5 Euro'su (+ dönüşü) ile hemen herkesin günübirlik gittiği bu kasaba, tertemiz havasını koklayıp manzarasını zihninize kaydetmekle yetineceğiniz bir masal diyarı. Aileden birinin evi yoksa yaşamanızın imkanı yok. Yeni ev de yapılmayacak.

Salzburg öyle değil. Güzelliği öyle böyle değil ama bakarsanız, normal bir şehir. Sokaklarda sizin, benim gibi insanlar yürüyor. Eski şehir merkezi dışında normal evler, normal dükkanlar. Masal diyarı değil kanlı canlı bir şehir. Ayrıca, her tarafı park ve ormanlarla kaplı. Temiz hava ciğerlerimi yalayıp geçerken İstanbul'da aslında nasıl zehir soluduğuma dair fikir de edindim. Hem fiziksel hem de psikolojik olarak. İnsanlarda huzur ve güler yüz hakimdi. O kadar yere gittim ama dönerken moralimi en çok bozan şehir Salzburg oldu galiba.

Maria eteklerini savura savura koşmakta haklı

Sound of Music, çekilmiş müzikal filmlerin muhtemelen en güzellerinden biri. İki buçuk saat müzikal, yarım saat politik gerilim de denebilir. Başrolde sevimli Julie Andrews ile soğuk ve karizmatik Christopher Plummer var. Bizde de Hülya Koçyiğit ve Ediz Hun'la Sen Bir Meleksin adıyla uyarlandı ama oyuncu seçimi yerinde olsa da orijinal filmin Nazi karşıtı havası gibi onu klasik olmaya taşıyan unsurlar hak getire tabii. Süprizbozanlık pek bir şey yok aslında, hele de yerli versiyonunun TV'de milyon kere yayınlandığını düşünürsek. (Fakat son yarım saati epey sürprizli, o yüzden temkinli olun.)

Filmin başlarında rahibe olmaya çalışan ama kendini Salzburg Alplerinde unutan, aklı bir karış havadaki Maria'yla tanışıyoruz. Salzburg'u görmeden hiçbir anlam ifade etmeyen onun bu hallerini artık yerden göğe kadar haklı buluyorum. Film de muhtemelen bahar aylarında çekilmiş. Sarı kır çiçeklerinin kapladığı zeminin arkasında fon olarak üstü karlı muazzam dağlar var. Son fotoğrafı çektiğim yolda bir de güzel bir sürprizle karşılaştım: (Liesl'ın adilerin adisi erkek arkadaşıyla bahçesinde cilveleştiği) Frohnburg Sarayı önünde, bu manzaraya karşı Sound of Music şarkıları söyleyen, farklı milletlerden beş altı kişi. Dedim ya şehir Mozart'ın değil Maria'nın etkisinde...

İşin güzel tarafı (yine İstanbul diyeceğim ama bir İstanbullu açısından acı tarafı), 1965 yılında çekilmiş bir filmde gördüğüm Salzburg şehir merkezinin 2016 yılının nisan ayında gördüğüm şehir merkezinin neredeyse birebir aynısı olması. Şu an çıkıp Salzburg'a gitseniz Maria ve yedi çocuğun geçtiği yerlerden siz de geçebilir, aynı açılardan aynı şekillerde şarkı söyleyebilirsiniz.

Ah, Salzburg!

Şehirleri çok beğenip dönüşte iç geçirdiğim oldu ama Salzburg'u resmen kıskandım! Salzburg'un sokaklarında dolaşan insanları, kuşların şakıdığı oksijen deposu koruları ve bütün ihtişamıyla salınan Alp Dağlarını... Pasaportu orada yırtıp atmadıysam başka hiçbir yerde yırtmam herhalde.

Ama kendime söz verdim: Günün birinde Salzburg'a tekrar geleceğim ve o gelişimde Maria gibi eteklerimi savura savura "Sound of Music"i söyleyeceğim.