Waren Adam en Eva apen?
Deze vraag mag ludiek lijken. Maar misschien vat het samen wat er nu aan de gang is tussen twee stellingen over het onstaan en voorkomen van de levensdiversiteit op deze planeet. Er zijn twee kampen: creationisten en neodarwinistische evolutionairen.
Wanneer creationisme precies is ontstaan is onduidelijk. We weten dat het in ieder geval stamt uit de steentijd. Het is een visie die stelt dat het leven op deze planeet is gecreëerd door een schepper. Een soort van bovennatuurlijke, nog niet waargenomen of te verklaren entiteit, heeft de ganse diversiteit op deze planeet tot stand gebracht, aldus de creationisten. Recent werd het creationisme geplaatst onder het nieuwe jasje van ‘intelligent design’. Deze stelling gaat iets breder en er zijn heel wat varianten op deze stelling. Algemeen stelt men dat een bepaalde scheppende kracht, direct of indirect, het leven op deze planeet heeft veroorzaakt. Dat kan gaan van mensen die geloven dat de aarde en het leven is geschapen in zeven dagen, en daarbij een hele hoop wetenschappelijke gegevens naast zich neerleggen; tot mensen die geloven in een vorm van evolutie waarbij de drijvende kracht een schepper is. Naar gelang de bron kan de visie over het ‘intelligent design’ sterk verschillen.
Daartegenover heeft zich de idee van evolutie afgezet. Sommige filosofen opteren zelfs dat Oude-Grieken zoals Plato een concept hadden dat evolutie benaderde. In de zeventiende eeuw werd de term “evolutie” voor het eerst gebruikt door Sir Matthew Hale. Sindsdien had men een strekking die men evolutionisme noemde, volgens wikipedia:” evolutionism theories explored from 1700 to 1850, the earth, life, and universe developed without divine intervention.” Evolutionistische theoriëen verkenden van 1700 tot 1850, de aarde, leven en universum ontwikkeld zonder goddelijke tussenkomst. Alhoewel een aantal wetenschappers evolutie suggereerde, had niemand kunnen verklaren hoe die evolutie precies werkte. Het was Jean-Baptiste Lamarck die voor het eerst in 1809 een evolutietheorie voorstelde, nu bekend als Lamarckiaanse evolutie. Op zijn theorie was er enorme kritiek. Eerst en vooral vanuit creationistische hoek, maar anderzijds ook vanuit andere evolutionisten. Zijn mechanisme tot evolutie werd sterk in twijfel getrokken. Het was wachten tot 1859 wanneer Charles Darwin zijn “On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life.” publiceerde. Hiermee werd de basis gelegd voor de huidige visie op evolutie die door de meeste wetenschappers wordt aangehangen. Een groot probleem dat Darwin had was dat hij de systemen van overerving niet kon verklaren. In 1930-1940 werd de Mendeliaanse overerving gecombineerd met de Darwinistische evolutietheorie door R.A. Fisher. Een theorie die bekend staat onder de ‘moderne synthese van evolutie’ vaak ook neodarwinisme genoemd. Neodarwinistische evolutionairen gaan er dus van uit dat het leven op deze planeet is geëvolueerd zonder ‘goddelijke’ interventie, maar gericht door natuurlijke selectie, die inwerkt op een bepaald overerfbaar genotype (verzameling van de ganse genetische code van een organisme).
Het is duidelijk dat ‘intelligent design’ en neodarwinistische evolutie vaak haaks op elkaar staan. Momenteel merken we een verhoogde interesse in creationisme of intelligent design, het is interessant om deze problematiek te bekijken en eens dieper in te gaan op de evolutietheorie die maar al te vaak verkeerd wordt geïnterpreteerd. In volgende blogs zal ik pogen een overzicht te geven van de evolutietheorie en kritieken, die creationisten op deze theorie hebben, bespreken.
Misschien heb je er al op gelet, misschien ook niet. Maar we zijn aangekomen in het najaar. En plots, na de stilte van de eindzomer, horen we overal geluid. Vogelgeluid! Neen, dat hoeft niet noodzakelijk te maken hebben met de effecten van de opwarming van de aarde. Eigenlijk is dat een natuurlijk fenomeen. Vreemd? Wel laat ons eens kijken wat hier aan de hand is.
Je hebt vogels die in het najaar wegtrekken naar zuidelijkere warmere oorden; maar een groot deel van de vogels blijft hier ook. Maar een winter is uiteraard niet hetzelfde als een zomer. De omgevingscondities zijn veel harder en de diertjes moeten zich aanpassen aan die condities. Een zo een aanpassing is het vormen van groepen of ‘flocks’, wat vaak gezien wordt bij kleine zangvogels zoals mezen. Dat gedrag is door wetenschappers ook nauwkeurig bestudeerd bij de koolmees, een klein zangvogeltje met zwarte kop, witte wanten, geel lichaam met op de buik een zwarte streep.
Gedurende het broedseizoen (voorjaar en begin zomer) zijn de koolmezen territoriaal, ze bakenen een mooi stukje grond af en verdedigen dat tegen indringers. Maar in de late zomer en begin van de herst beginnen ze hun territoria te verlaten en in een groepje samen te hokken, als voorberreiding op de winter.
Waarom heeft dat samenhokken voordelen voor de winter? Daarover is in de wetenschap al heel wat geschreven en gesuggereerd. Er zijn een aantal verklaringen voor te geven. Samenwerken in hardere omstandigheden kan voordelig zijn. Ten eerste kan je gezamelijk naar voedsel zoeken. Ten tweede zien meerdere paren ogen meer dan een paar, zo kan je in groep beter een predator zien aankomen, wat je kansen om opgegeten te worden verkleint. Dat zijn de belangrijkste redenen om zich in een groep te begeven.
Maar wat heeft dat dan te maken met zingen? In een groep moet uiteraard iemand de baas zijn. En baas zijn heeft zo ook zijn voordelen. Als dominantste mannetje van de flock, heb je voordelen. Zo eet het dominant mannetje op de beste voedselplekken als eerste, terwijl de anderen moeten wachten. Hij eet ook op de meest beschutte plekken, anderen moeten zich voeden op meer open en gevaarlijkere plekken. Terwijl de minst dominante dieren zich mogen voeden op de onbeschutte plaatsen. Je kan ook al relaties leggen voor het volgende broedseizoen met het meest kwaliteitsvol vrouwtje. En zo al een goede zaak doen voor de toekomst. Het loont dus om het dominante mannetje te zijn.
Hoe ben je als mees dominant? Wel vogels vechten ook. Maar vechten is gevaarlijk en energetisch kostelijk, zeker op een tijdstip waar je je energie goed gaat kunnen gebruiken (vergeet niet, de winter staat voor de deur). Vaak kan je vooraleer te moeten vechten al de conflicten oplossen door signalen te sturen wie het sterkste of meest dominante mannetje is. Zo wordt zang bij vogels vaak gebruikt om te duiden wie het dominantst is. Een andere verklaring is dat bijvoorbeeld twee mannetjes al gevochten hebben in het verleden. En door zang kunnen ze elkaar herkennen en weet het een van de ander dat hij de sterkste was.
Zo zie je dat vogels inderdaad zingen in de herst, en daar alle recht toe hebben. Het gaat hier niet meer om territoriumverdediging maar om dominantie in de flock. Die flock als aanpassing op de hardere condities in de winter.
Hallo aan webloggend Vlaanderen,
ik ben Drs. Xavier Baecke, 23 jaar en werkzaam op de universiteit van Antwerpen en op de universiteit van Gent. Alvorens jullie te bestoken met allerlei interessante wetenschappelijke weetjes of wetenschapsgerelateerde 'items', wil ik mijzelf even voorstellen aan jullie.
Ik ben zelf werkzaam als doctoraatsstudent in de biologie, namelijk evolutionaire biologie en ecologie (voor sommigen misschien nog grote woorden, maar hopelijk kan ik die in de komende logs verklaren). Mijn onderzoeksonderwerp handelt voornamelijk over asymmetrie bij zangvogels ('shieve veugels', om het in mijn Gentse moedertaal te zeggen). Waarschijnlijk zal ik hierover ook nog wel eens het een en ander neerschrijven.
Naas wetenschap (zowel biologisch als breder) heb ik een grote interesse in natuur. Dus je mag van mij ook 'wist je datjes' over planten en dieren verwachten.
Tot zover een korte voorstelling. Hopelijk kan ik jullie boeien met een aantal interessante topics.
Drs. Xavier Baecke