Geçen yıl zeytinlerimizde Neemazal isimli bitkisel kökenli organik bir ilacı kullanmıştık. Karamürsel-Su çeşitinde %25, Samanlı çeşitinde de %5 zeytin sineği zararı vardı. Biraz canımız sıkılmış olmasına rağmen zehirsiz zeytin yemenin bir bedeli olarak kabullenmiştik.

Bu ilacın euro bazında fiyatının fazlasıyla artması üzerine başka araştırmalara girişmiş, dünya ne yapıyor anlamaya çalışmıştık. Günler süren araştırmalar sonucunda bulgularımızı bir mantık süzgecinden geçirerek bu yılın zararlılarla mücade stratejisini belirlemiş ve 5 Nisanda yazdığımız "Nasıl Yapmalı - 1" yazımızda ilan etmiştik.

Buna göre zeytinin iki ana zararlısından zeytin güvesine karşı içinde Bacillus Thuringiensis isimli bakteri bulunan organik biyolojik ilacı kullanmaya karar vermiştik. Bu bakteri, kelebek tırtıllarına karşı dünyadaki tüm organik tarım uygulamalarında kullanılıyor. Çevreye, yararlı böceklere, hayvanlara, arılara, insanlara bitkilere hiç bir zararı yok. Sadece kelebek tırtıllarının hastalanmasına yol açıyor.

Zeytinde esas zararı yapan zeytin sineği için bulduğumuz silah bir hayli ilginçti. Zeytin sineğini bile öldürmeyen, canlı cansız hiç bir şeye olumsuz bir etkisi bulunmayan, porselenin hammaddesi, diş macunlarının dolgu maddesi olan kaolin kiliydi silahımız.

Kaolin kili su ile karıştırılıp ağaçlara atılınca ince bir film gibi yaprakları ve meyve tanelerini kaplıyor. Meyve sinekleri için fiziksel bir bariyer oluşturan bu film sayesinde sinekler meyvelerin kabuğunu delip yumurta bırakamıyor. Fiziksel bariyer dediysek öyle kalkan gibi bir şey değil bu film. Belli belirsiz çok ince ve gözenekli bir tabaka. Bitkilerin nefes almalarını, fotosentez yapmalarını engellemediği gibi, günlük fotosentez süresini uzatıyor. Bu sayede ağaçlar daha iyi gelişiyor, meyveler daha iri, daha lezzetli oluyor. Yapraklardaki güneş yanıklarını, meyve çatlamalarını da önlüyor.

Araştırmalara göre, kaolin kaplaması meyve sineklerinin hedeflerini bulmasını gizemli bir şekilde engelliyor, sinekleri şaşırtıyormuş.

Aslında kaolin kilinin faydaları saymakla bitmiyor. Biz bu yaz bahçemizde hepsini bir bir görüp denemiş olduk.

Kaolin kili, biyolojik ilaçlarla birlikte kullanılabiliyor. Hatta onların etki sürelerini uzatmak gibi bir özelliği de var. Bu sebeple güve tırtıllarına karşı kullandığımız Delfin isimli Bacillus Thuringiensis içeren ilacı da kaolin kili ile birlikte kullandık.

Nihayet merakla beklediğimiz sonuçları alıyoruz. Bu hafta sonu karamürsel-su çeşiti zeytinlerimizi toplamaya başladık. Dün 60 kilo kadar taneyi teker teker elden geçirdik. Bundan yarım kilo kadar zeytini ayırdık. Bu yarım kilonun da 8-10 tanesi zeytin sineği zararı, kalanı berelenme sonucu zarar idi. Kaba bir hesap yaparsak, 60 kilo karamürsel-su çeşiti zeytininde 7200 adet civarında zeytin olur. 10 adet zeytin sineği hasarlısı %0.13 gibi bir oran eder ki bu muhteşem bir değer. Zararın bu kadar az olmasında mutlaka başka faktörler de rol oynamıştır. Fakat %70 hasarın görüldüğü çok yakındaki ilaçlanmayan ağaçları kontrol ağacı olarak kabul edersek %1'in çok altındaki bu değer çok net ve tartışmasız bir sonuç. Tabii ki mutlu bir sonuç.

Şimdi gelelim diğer sorulara. Neemazal fiyatından rahatsız olmasaydık da bu araştırmayı yapmasaydık ne olacaktı? Oysa Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğünün (TAGEM), Zeytin Bahçelerinde Entegre Mücadele Teknik Talimatını defalarca kez okumuştuk. Orada kaolin kilinden hiç bahsedilmiyordu. O dökümanı hazırlayan değerli akademisyen ve uzmanlar bilmiyorlar mıydı acaba? Buna ihtimal vermek istemiyorum. Konusuyla ilgili bilimsel yayın takip etmemek gibi bir durum olurdu bu. Biliyorlardıysa neden kaolin kili kullanımı bu dökümanda hiç yer almıyordu? Aklıma gelene yine hiç ihtimal vermek istemiyorum. Belki Tagem veya bu değerli uzmanlarımız bu yazıyı haber alırlar ve bizlere tatmin edici bir açıklamada bulunurlar.

Yaz süresince Orfe Teknik ile defalarca haberleştik. Sunguard markalı %95 saflıktaki kaolin kilinin ilgili organizasyonlarca tarımda kullanılan bir malzeme olarak dahi kabul edilmediği bilgisini hayretle almıştık. Oysa, yurt dışı akademik araştırmalarda ve organik tarım girdilerine sertifika veren kurumlarda kaolin kili yıllarca önce kabul görmüş, izin verilen, dahası meyve sineklerinin zararına karşı en ucuz ve en etkili yöntem olarak yerini bulmuş bir malzeme. Acaba biz onlardan çok mu ileriyiz, zehirsiz, ucuz ve etkili başka metodlarımız mı var diye düşünmeden edemiyor insan. Öyle ise niye bilmiyoruz bunları da akla gelen başka bir soru elbette.

Geçen yıl goji berry diye bir meyvenin varlığından haberdar olunca bahçemizde nasıl yetiştiririz diye epey araştırma yapmıştık. Goji berry meyvesi hakkında binlerce yazı bulduk fakat yetiştiriciliği hakkında pek bilgi yok. Meyve hakkında yazılanların da çoğunluğu ya satıcı, dağıtıcı şirketlerin biraz abartılı yazıları, ya da bunları kaynak alan magazinleştirilmiş yazılar. Bunları eleyerek bulabildiğimiz ciddi kaynaklardan derlediklerimizi bir önceki yazımızda özet olarak yazmaya çalıştık.

Goji berry anavatanı Tibet, Moğolistan bölgesi olduğu için çok düşük sıcaklıklara bile dayanıklı. Kışın yapraklarını döken, çalı formunda uzun ömürlü bir ağaççık. Tohumdan ve çelikten üretilebiliyor. Toprak konusunda çok seçici değil. Hafif killi, milli, drenajlı toprakta iyi gelişiyor.

Ortada çelik olmadığı için barbarum çeşitinden biraz tohum ektik. Kış sonu yapacağımız budama ile bol çeliğimiz olacak. Onlardan da köklendirmeyi deneyeceğiz. Tohum ekmek için en iyi zaman Nisan ayı. Sera gibi bir yerde kolayca çimlenen tohumlar ilk bir-iki ay çok cılız oluyor. Ayakta kalabilenler kendini kurtarıp yaşıyor. Bu dönem gojiler için oldukça kritik. Büyümek ve güçlenmek için güneş ışıklarına çok ihtiyaç duyuyor. Fakat gereğinden fazla direk güneş ışığına maruz kalırsa hemen kavruluveriyor.

İyi bakılırsa Nisanda çimlendirilen tohumlar yavaş bir büyüme hızıyla Haziranda 15-20 santim boyuna gelebiliyorlar. Fakat gövdeleri hala çok cılız ve kendi başına ayakta duramayacak şekilde oluyor. Haziran sonundan itibaren fidelerin büyüme hızı da artıyor.

Biz boyları 20 santim olan fideleri Haziranda saksılara almış, Temmuz başında da seradan çıkarıp günde 5-6 saat güneşlenen, özellikle de sabah güneşini alan ama sert öğle güneşinden korunaklı bir yere koymuştuk. Bir kaç sulamada da EM (Etkin Mikroorganizma) kullanmıştık. Bu durumdaki gojiler birden atak yaparak inanılmaz gelişti. Boyları 50-70 santime ulaştı, yanlardan dallar çıkardı, diplerinden yeni sürgünler verdi.

Ağustos ayında bazı fidanlarda çiçek gördüğümüzde ise çok şaşırdık. Çünkü goji bitkilerinin, ekildikleri yıldan bir sonraki yıl çiçeklendiklerini ama meyve bağlamadıklarını, bir sonraki yıl ise tek tük meyve bağladıklarını biliyoruz. Bu sebeple tohumdan ekildikten üç dört ay sonra çiçek görmek hoş bir sürpriz oldu.

Bu saksıları kontrol ettiğimizde ise biraz daha şaşırdık, çünkü bitkilerin kökleri saksının deliklerinden birer, ikişer karış aşağıya inmişti. Bitkilerdeki bu mükemmel gelişimin sebebini EM'ye bağladık. Fakat bir yandan da endişelendik. Kışa kadar toprağa iyice kaynayan kökleri sökmek problem olacaktı. Bu yüzden bir karar vererek Ağustos ayında bu duruma gelmiş 25 adet saksıyı zamansız olarak kalıcı yerlerine diktik. 

Hem zamansız olması hem de saksıları alırken toprağa kaynamış köklere çok zarar verdiğimiz için bu yıldan umutlu değildik. Bitkilerin yaşaması bile bizim için önemli olacaktı. Her ihtimale karşı yine bolca EM'li suyla suladık. İlk bir-iki hafta bitkiler toparlanmaya çalıştılar. Devamında, buldukları bol toprak ve yine EM sayesinde gelişmeye devam ettiler ve tekrar çiçeklendiler. Yine de bu yıl meyve görmeyi beklemiyorduk.

Sonra bir sabah gojilerin üzerinde henüz kızarmamış yeşil meyveleri görmek bu yılın en hoş sürprizlerinden biri oldu bizim için. Önce bir fidan, sonra bir diğeri, sonra da diğerleri meyve bağlamaya başladı. Meyveler önce pembe, sonra kıpkırmızı oldular. Merakla, ellerimiz titreye titreye bir kaç tane koparıp tadına baktık. Çok tatlı, sulu, değişik hoş bir aroması olan küçücük meyveler. İlerleyen haftalarda bitkiler sürekli olarak yeni çiçek açıp meyve bağladılar. Yeni meyveler biraz daha iri olmaya başladı.

Şimdilerde gojilerimiz sürekli meyve verir durumda. Bir kaç günde bir topluyoruz. Bir-iki avuç. Olsun, ne gam. Biz iki yıl sonra meyve görmeyi umud ediyorduk. Onlar bize iğne ucu kadar tohumlarını ektikten 4.5 ay sonra meyvelerini verdiler. başka ne isteriz?

Dikilme büyüklüğüne gelen 20-25 kadar saksıdaki fidanımızı da beklemeden yerlerine dikeceğiz. Saksılardaki diğer 50 fidanı da baharda inşallah.

Önümüzdeki bahar kendi tohumlarımızdan yeni fidanlar yapacağız. Kendi yetiştirdiğimiz meyvelerden aldığımız tohumlarının dışarıdan gelenlere göre hep daha iyi sonuç verdiğini tecrübe etmiştik. Ayrıca çelikleri köklendirmeye çalışacağız. Goji berry çok güzel bir meyve. Üretim bollaşsa bile çok nazik olan taze meyvelerin pazara çıkması küçük bir ihtimal. Herkesin bahçesinde üçer beşer goji olması, buradan herkesin kendi taze meyvelerini tüketmeleri çok hoş olurdu. 

Bir gün bahçenizde goji yetiştirirseniz hiç bir şekilde zehirli ilaç kullanmamaya özen göstermelisiniz. Amacımız kendimizi, çocularımızı zehirlemek değil, onlara doğanın sunduğu zenginlikleri vermek olmalı. Bitkilerinizde resimdeki gibi birer koruyucunuz olursa zaten hiç bir ilaca da gereksiniminiz olmaz.

Yine Meyvelitepe'de geçirdiğimiz akşamlardan birinde komşularımız ziyaretimize geldi. Domates ve taze fasulye konservesi dolu mutfağımızda konuklarımıza ne ikram edeceğimi düşünürken buldum kendimi. Öyle ezbere, acele bir kek döktürebilsem, ne mümkün. Ezberimde bir kek tarifi yok birincisi, eldeki malzemelerle olsa olsa domatesli ya da fasulyeli kek olur ikincisi. Derken aklıma buzlukta bekleyen acil durum börekleri geldi, dondurularak saklanabilen bu börekler 15-20 dakikada tuzlu ikram sorunumu çözer çözmesine, lakin ya tatlı? O esnada gözüme tezgahın üzerinde bir kase içinde pırıl pırıl parlayan,kıpkırmızı goji yemişleri ilişti.

Sonuç,böreklerin yanında birer avuç goji. İki konuğumuz önce ilk defa tadına bakacakları bu meyvenin minik, acı kırmızı biberler olduğunu düşündüler, dile getirmedikleri düşüncelerini ise tahmin etmek pek zor değil sanırım. Neyse ki, Tibet'te 2500 yıldır tüketilen bu yemişe dair "bir avuç goji yemişi yiyen o günü mutlu geçirir, her gün yiyen ise hep mutlu olur ve her daim gülümsemeden duramaz" söyleminin doğruluğu kanıtlandı, konuklarımızla neşe içinde sohbet ettiğimiz güzel bir akşam geçirdik.

Kurt üzümlerinin ana vatanı (lycium chinense) kuzey batı Çin, Pekin yakınları ve meyveleri küçük turuncumsu açık kırmızı renkte ve çok çekirdekli. Bu çeşit tek başına tüketilemeyecek kadar ekşi olduğundan sıklıkla yemeklere ilave edilir. Öte yandan, goji yemişinin (lycium barbarum) anavatanı ise Tibet ve Moğolistan'ın iç bölgeleri. Yararları saymakla bitmeyen ve "süper" yemişler grubunda yer aldığı için çok fazla talep gören bu meyve, Tibet ve Çin'in bazı bölgelerinde ticari olarak üretilmektedir. Ancak siyasi anlaşmazlıklarını bu alana da taşıyan her iki ülke orijinal goji yemişinin sadece kendi ülkelerinde üretildiğini iddia ediyor. Üstelik bu kakafoniye, yemişleri batı ülkelerinde pazarlayan kişi ve kuruluşlar da katılınca Google'da yapılan bir "goji berry" araması bugün itibarıyla 842.000 sonuç vermektedir.

Çok sayıda sonuçtan güvenilir olduğunu düşündüğümüz bilgilere göre, bu yemişler Himalaya vadisinde yüzyıllardan beri yetişiyor. Goji yemişleri çok hassas olduklarından elle toplanmıyor, dalları duttan biraz daha nazikçe sallanarak dökülmeleri sağlanıyor. Meyvenin tazesi sadece yetiştirildiği bölgelerde tüketilebiliyor, genellikle meyve suyu ya da kurutulmuş olarak pazarlanıyor. Çin'de yetişen meyvelerin aşırı dozda pestisit (zirai zehir) içerdiği iddialar arasında.

Geleneksel Tibet ve Çin tıbbında çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılan bitkinin asıl olarak meyvelerinden elde edilen özü (ekstresi) tıbbi amaçlarla kullanılmakta olup, bazen yaprakları da besin olarak tüketilmektedir. Çeşitli kültürlerde gojinin, iltihaplar, ciltteki tahrişler, burun kanamaları, ağrı ve sancı tedavileri dışında yatıştırıcı olarak da kullanıldığı ortaya çıkarılmıştır. Çin'de diğer bazı bitkilerle birarada kullanılmak kaydıyla goji yemişi görme bozuklukları, kansızlık ve öksürük tedavisi için de en sık başvurulan meyvelerden biridir. Gojiden laboratuvar ortamında ayrıştırılan polisakkaritin (kompleks şekerler) anti-kanserojen etkileri olduğu tesbit edilmiştir. Ayrıca henüz sadece fareler üzerinde yapılan bir deneyde gojinin radyasyon tedavisi sırasında tümörlerin yok edilmesini kolaylaştırdığı da saptanmıştır.

Yurt dışında goji yemişi pazarlamacıları,ülkemizde ise bazı basın organları bu meyvenin cinsel gücü artırdığını önemle vurguluyor, kansere dahi çare olabildiğini belirtiyorlar. Bunlar henüz bilimsel olarak kanıtlanmamış iddialar, kesin olan gerçeklere göre ise bir avuç goji yemişi C vitamini bakımından portakalı, beta karoten bakımından havucu, demir zenginliği bakımından ise bifteği geçerek ipi önde göğüslüyor. Ayrıca B vitaminleri ve antioksidanlar bakımından da zengin olan meyve bağışıklık sisteminin en önemli yardımcılarından biri olan polisakkaritleri bol miktarda içeriyor. 18 çeşit amino asite ilaveten bol bol potasyumu da bünyesinde barındıran gojinin bu sayede kalbi, cildi ve bağışıklık sistemini koruduğu iddia ediliyor. Antioksidan seviyesini ifade eden ORAC değerine bakıldığında 100 gr goji için 25.000 gibi bir rakam görülüyor. Eğer bu değer bilimsel olarak kanıtlanırsa, yaşlanmayı geciktirmek için bol bol goji tüketmeyi düşünenlere günde bir avuç yemişin (10-30 gr.) yeterli olacağını belirtmekte yarar var. Tıp yetkilileri tarafından "Warfarin (coumadin)" kullanan kişilerin aynı zamanda goji tüketmesinin tehlikeli kanamalara yol açtığına önemle dikkat çekiliyor.

Doktor Mehmet Öz'ün Amerika'da ünlü bir televizyon programında goji yemişlerini önerdiği, bir çok tanınmış basketbolcunun goji meyve suyunun enerji veren etkilerinden yararlandığı söyleniyor. Suda yavaş yavaş eriyen yemişler gündelik içme suyuna lezzet ve şifa katabiliyor. Yapraklarından da, meyvelerinden de çay yapılabiliyor. Yemişle ilgili ulaşılabilir bilimsel kaynaklarda yer alan araştırmaların hemen hepsi Çin'li bilim adamları tarafından yapılmış. Örneğin Wuhan Üniversitesinde diyabetli tavşanlar üzerinde test edilen goji ekstresinin iyi kolesterolü yükseltip kan şekeri seviyesini düşürdüğü belirlenmiş. XingJiang Ziraat Üniversitesindeki bir araştırmada ise yaşlı fareler üzerinde goji ile C vitamininin antioksidan etkileri karşılaştırıldığında gojinin yaşlanma geciktirici etkisinin ortaya çıktığı iddia ediliyor. 

2008 yılında Kaliforniya Üniversitesi öğretim görevlilerinden birinin de katıldığı ve Çin dışında yapılan ilk araştırmada iki grup oluşturulmuş. Birinci grubun üyelerine 15 gün boyunca  her gün 120 ml goji suyu, ikinci gruba ise "plasebo" yani hiç bir etkisi olmayan bir mayi verilmiş. Sonuçta goji alan grup üyelerinde yükselen enerji düzeyi, artan uyku kalitesi ve konsantrasyon, uyanma kolaylığı, zihinsel faaliyetlerde keskinleşme, sakinlik ve mutluluk hali gözlenirken, diğer grupta sadece mide ekşimesi ve mutluluk görülmüş.

Her gün bir avuç goji yiyebilirsek ne olur bilemem, ancak şimdilik bahçemizdeki gojilerin kıpkırmızı yemişlerle bezenmesi bile bizi çok mutlu etmeye yetiyor. Ağzıma attığım bu pek tatlı yemişi dilimin üzerinde şeker gibi eritirken, gözlerimi kapatıyor ve kendimi Himalaya eteklerinde hayal ediyorum. Gözlerimi açtığımda ise Meyvelitepedeyim. Arayıp da "Neredesiniz?" diye soranlara "Kaf Dağındayız" diyorum, kendi masal ülkemizde. Anladım ki masallarda anlatılan o dağ ulaşılmaz değilmiş, herkesin bir Kaf Dağı varmış ve nerede olduğunu da yalnızca kişinin kendisi bilebilir, yalnızca kendisi bulabilirmiş.

Kaynaklar: