Graffiti

Rapaard

2009-03-27T12:36:00+01:00

Ik had twee pakjes tulpen mee. Het kostte me veel moeite om ze in de vaas te schikken. Wat ik ook deed, de bloemen bleven kriskras door elkaar vallen.
De volgende ochtend zag ik tot mijn verbazing hoe de stengels en koppen van de tulpen nu wel een rustgevende compositie vormden. Ik vroeg aan m’n vrouw of zij de bloemen misschien geschikt had. Bleek dat tijdens de nacht de tulpen zelf hun evenwicht hadden gevonden. Was geen mensenhand bij te pas gekomen.

* * *

Elke ochtend los ik mijn sudoku op terwijl ik de eerste kop koffie van de dag tot mij neem. Als het cijferspelletje meer dan twintig minuten duurt, weet ik dat ik nog niet goed wakker ben. Ik ben gek op sudoku’s - als ik ’s avonds naar het nieuws kijk, los ik er nog enkele uit een boek op. Wie zegt dat mannen geen twee dingen tegelijk kunnen doen?
In de krant staat onder de sudokupuzzel ook een cryptogram. Af en toe waag ik mij daaraan. Verdraaid moeilijk. Soms moet je er een nachtje over slapen en dan komt de oplossing vanzelf. Enkele weken geleden werd een woord van negen letters zo omschreven: ‘foute outfit van een priester’. Ik had ‘m: een ander woord voor ‘fout’ is ‘mis’; een priester draagt een gewaad; dus: ‘misgewaad’. Volgend woord: ‘examen voor grafici’. Ook niet zo moeilijk: een ander woord voor examen is ‘toets’, grafici hebben iets met de drukwereld; ergo: ‘druktoets’. Bij het derde woord zat ik vast: ‘verhaal met mooie plaatjes’, negen letters. De hele avond mee in m’n hoofd rondgelopen. Niet gevonden. De volgende dag stond de oplossing in de krant: ‘sierstrip’. Was ik nooit opgekomen.
Nog grotere frustratie bij een woord dat omschreven werd als ‘dier om aan te sporen’, acht letters. Ik heb gezocht tot ik er hoofdpijn van kreeg. ‘Manenrob’ was de oplossing. Manenrob? Van Dale: ‘manenrob: Patagonische zeeleeuw’ Hoedje af voor puzzelaars die dat wisten! Ik probeer voorlopig geen cryptogrammen meer op te lossen. Daar is mijn Nederlands nog niet goed genoeg voor.

* * *

Op het internet vond ik het verhaal van ene James Brewer, een man die onlangs in de staat Oklahoma een beroerte kreeg. Overtuigd dat hij nog maar enkele uurtjes te leven had, biechtte hij op dat hij in 1977 zijn buurman had vermoord. Hij wilde zijn geheim niet mee naar het hiernamaals nemen. Tweeëndertig jaar lang had de politie tevergeefs naar de dader gezocht. Het moordmysterie was nu opgelost.
Maar in de daaropvolgende dagen verbeterde de gezondheid van de man onverwachts. Het gerecht werd op de hoogte gesteld van zijn bekentenis. Brewer werd ondertussen overgebracht naar de staat Tennessee, waar hij de moord had gepleegd. Kans bestaat nu dat hij tot de doodstraf zal veroordeeld worden...

* * *

Enkele maanden geleden vond ik op het internet een website met een kaart van de aarde en daarop de positie van het ‘International Space Station’. Op dat ogenblik bevond het ISS zich boven de Atlantische Oceaan en zette koers naar West-Europa. Ik trommelde de zonen op en in de vrieskou tuurden wij buiten naar de sterrenhemel in de hoop het ISS te kunnen waarnemen. Mijn jongste was de eerste die een oranje ‘ster’ zag die heel hard ging. We volgden het traject tot plots - pal boven ons hoofd - het licht van het ding helemaal uitging. Was het misschien een vallende ster, geen ISS? Een beetje ontgoocheld gingen we weer naar binnen om ons op te warmen.
Enkele dagen geleden meldde de weerman dat het ISS om éénentwintig na acht te zien zou zijn. Wij weer naar buiten. Opnieuw zagen we zo’n oranje ster aankomen. Hadden we het ISS die vorige keer dan tóch gezien?
We volgden de ster in de hemel tot plots het licht weer helemaal uitdoofde. Nu snapte ik het. Zo’n Space Station vliegt natuurlijk niet met ‘de lichten aan’ - die weerkaatst gewoon het zonlicht. Als hij al een eind oostwaarts gevorderd is tegen de nachthemel, bereikt het zonlicht hem niet meer en wordt geen licht meer weerkaatst. Mysterie van de ‘uitdovende ster’ opgelost.

* * *

Vriend Ludo schreef me naar aanleiding van mijn stukje over de autokeuring. Hij werkt voor een ander keuringsstation en daar gaat alles wat vlotter, heb ik begrepen. De oplossing is een persoon die de chauffeurs opwacht en bijstaat als ze in het station arriveren. Dat is het werk van Ludo - hij helpt met documenten, beantwoordt vragen over het inspectieproces zodat er tijdens de keuring minder tijd verloren gaat, hij spreekt ook een woordje Turks of Marokkaans om mensen op hun gemak te stellen en zorgt er ook voor dat er niet wordt voorgekropen. Ik denk dat ik volgende keer met m’n auto bij Ludo ga. Ludo, de oplossing.

* * *

Enkele weken geleden preisoep bij mijn moeder gegeten. Lekkerste preisoep ter wereld.Ze gaf me haar recept. Bleek een toepassing van het principe dat minder meer is.
Je stooft de uien in boter, gooit daar de gehakte prei bij en enkele aardappeltjes. Peper, zout. Alles laten koken tot het gaar is, mixer erin. Klaar is soep. Wat de soep zo bijzonder maakt is dat alle smaken in elkaar opgelost zijn.

* * *

De EU heeft het moeilijk met het vinden van een gemeenschappelijk antwoord op de economische crisis. Elke lidstaat heeft zo zijn eigen plannetje, maar voor een globale crisis kan dat niet de oplossing zijn.
Doet me denken aan de tijd van de onafhankelijkheidsstrijd van Amerika tegen Engeland. Het was van cruciaal belang voor de Amerikaanse zaak dat een oplossing door alle staten aanvaard werd. Benjamin Franklin vatte de strategie zo samen: ‘Gentlemen, we must all hang together or we shall most assuredly all hang separately’.

* * *

Nog eentje, als ‘dessert’: ‘Scheepsgetouw snel van karakter’. Zeven letters.
Oplossing: ‘rapaard’. Het tegenovergestelde van ‘luiaard’? Neen, het touw onder de ra van een schip. M’n manenrob snapt ‘m ook niet.

Good luck en tot ziens.

Keuring

2009-03-21T06:00:00+01:00

“Je doet het wéér, papa”, zei m’n oudste ontgoocheld. Als ik m’n bankkaart in een winkel gebruik en na het intikken van code en bedrag het bericht ‘aanvaard’ op het schermpje zie, zucht ik altijd: “Toch ergens waar ik nog aanvaard word!” Een grapje dat mij gewoonlijk een glimlach van de persoon aan de kassa oplevert.
M’n zoon vindt dat het grapje nu echt te oud begint te worden. Hij heeft het al zo vaak moeten horen. “Voor jou is het een oud grapje”, maak ik dan duidelijk, “maar die mensen hebben het nog nooit gehoord.” Zijn blik verraadt dat hij het niet met me eens is. Hij keurt het niet goed, oude grappen van zijn ‘old man’.

* * *

Al weken lang ligt de groene kaart van de autokeuring naast m’n computer. Zodat ik niet vergeet te gaan.
Vandaag was het mooi weer, dus misschien minder volk in de rij. Fout geredeneerd. Twee uur en vijftien minuten moeten wachten. Wat het deze keer moeilijker maakte, was dat de wachtrij met één rij begon, verderop verdubbelde en vlak voor de inspectie weer tot één rij moest samenritsen. Precies alsof men het de voorkruipers gemakkelijk wilde maken. Dat verhoogt de stress. Moet toch op te lossen zijn.

* * *

Het viel me op toen ik in Maastricht met m’n bankkaart betaalde, dat op het schermpje het woord ‘geslaagd’ verscheen. “Bij ons is het ‘aanvaard’,” zei ik tegen de winkelier.
Geen reactie.
Met een beetje moeite kon ik mijn grapje aan de nieuwe omstandigheid aanpassen: “Leuk dat ik nog eens voor iets geslaagd ben!” Opnieuw geen reactie.
Met een beetje moeite kon ik mijn grapje aan de nieuwe omstandigheid aanpassen: “Leuk dat ik nog eens voor iets geslaagd ben!” Opnieuw geen reactie.
De man vroeg alleen of ik ook mijn bonnetje wilde. Toch allemaal een beetje anders, daar over de grens.
Van m’n zoon kreeg ik weer die blik: ‘Zie je nu wel?’ Misschien heeft hij wel gelijk. Mopje te oud. Afgekeurd.

* * *

Eindelijk was het mijn beurt. De man van de keuring wuifde me naar binnen. Ik had m’n documenten klaargelegd en in m’n instructieboekje nagekeken hoe ik de motorkap moest openmaken - vergeet ik altijd.
De keuringroutine ken ik onderhand wel. De inspecteur kijkt je papieren eerst na, dan worden de uitlaatgassen gemeten en de veiligheidsgordels gecontroleerd. We zaten halfweg die eerste statie van de kruisweg, toen er plots ‘stop meneer!’ werd geroepen. Ik had net een tweede, vergeefse poging ondernomen om de achterbank open te klappen en veegde het zweet van mijn voorhoofd. Had ik iets fouts gedaan? De opmerking kwam van de chef van de afdeling, die mijn documenten controleerde: “U moet uw wagen niet laten keuren”, legde hij uit. Hoorde ik goed of verkeerde ik in een soort roes na twee uur blootstelling aan de uitlaatgassen van de wagens voor me? Hij herhaalde dat mijn wagen niet gekeurd moest worden. Dat er op de groene kaart van de keuring stond dat ik wél moest komen, daar had hij geen verklaring voor.
“U heeft geluk”, zei de man, “u moet nu maar negen euro betalen, dat bespaart u een euro of dertig.”
Ik was blij dat ik naar huis mocht, maar begreep niet waarom ik negen euro moest betalen voor het niet laten keuren van mijn wagen.

* * *

We stonden in de rij van de supermarkt. Ik legde m’n bussel prei en een zakje uien op de band en daarachter het grensverleggende ‘volgende klant’-stokje. Even later werd de lege plaats achter het stokje door een elegante vrouwenhand met conservenblikken gevuld en met... drie bh’s - twee zwarte en een knalrode. Mijn aandacht was gewekt!Vooral die rode werkte zinnenprikkelend. De lap voor de stier.
Ik probeerde niet te lang of te opvallend naar die intieme drievuldigheid te staren, maar dat kostte me moeite. Welke maat waren die bh’s? Zagen er best groot uit. Ik vermoedde dat ze knus zouden zitten rond cavaillon-meloenen. Als ik natte bh’s thuis in de badkamer aan een wasdraad zie hangen, is daar niets opwindends aan, maar hier - open en bloot - op de band van de kassa...
Zo onopvallend mogelijk wierp ik ook een blik achter me - ik kon het niet laten - en zag een aantrekkelijke, jonge vrouw die de andere kant uitkeek terwijl ze op een stuk kauwgom knabbelde. Ik wilde het eerst niet doen, maar een door hormonen gemotiveerde reflex dwong mijn blik naar de plaats van haar euh... meloenen. Daardoor leerde ik dat wat door haar blouse verborgen werd, omvangrijker was dan ik - zonder de ‘inside information’ op de band - had kunnen vermoeden. Ik fantaseerde een beetje over hoe ze straks thuis van haar partner een complimentje over die rode bh zou krijgen - ‘goedgekeurd’.

* * *

Twee oude mannen op een bank in het park. De een leunt op zijn stok. De ander is iets met zijn vingers aan het doen. Ik begrijp niet wat. Twee manieren van zitten. Het verschil tussen zijn en doen.

* * *

Door het goedkeuren van een bankkaart ‘aanvaard’ of ‘geslaagd’ zijn - het resultaat blijft hetzelfde, maar er is een fundamenteel verschil. Om aanvaard te worden, moet je iets zijn, om geslaagd te zijn, iets doen. Zijn of doen. In een notendop de essentie van het verschil tussen twee wereldbeelden.
Ook die van noord en zuid? De protestant wordt voor zijn werken met de hemel beloond, de katholiek voor zijn gezegende zielstoestand. Spirituele goedkeuring, maar voor twee totaal andere dingen.

* * *

Ik ga naar de kassa van de keuring om mijn negen euro te betalen. Ik steek de bankkaart in het machientje en krijg de boodschap ‘aanvaard’. Ik denk aan m’n zoon en besluit om het grapje vandaag maar in te slikken.
De mevrouw geeft me een bonnetje en vraagt vriendelijk of ik de man ben van de column in de krant. De herkenning en haar mooie glimlach doen me het ‘leed’ van de afgelopen uren snel vergeten. Een glimlach die ik heb gekregen zonder hem met een oude grap te moeten losweken. Ik ben gekeurd, geslaagd en aanvaard.

Good luck en tot ziens.

Paral•lel

2009-02-28T06:00:00+01:00

Ik gaf de oude taxichauffeur ons adres. Ik schaamde me voor mijn gebrekkig Spaans. Hij glimlachte zijn gele tanden bloot. Even leek hij op mijn betreurde vriend Julius. Hij antwoordde ‘ógéej’. Het duurde een ogenblik vóór ik begreep dat hij net ‘oké’ had gezegd – zijn imitatie van de Amerikaanse uitspraak van het woord. Hij zou het nog vaak herhalen: ‘ógéej’.

* * *

Nog geen krokus in onze tuin in bloei en toch was het al krokusvakantie. Enkele groene scheuten misschien, maar dat telt niet.

* * *

Op de luchthaven van Barcelona zei m’n zoon plots: ‘Kijk daar papa, Concentra!’ Waar had hij het over? Hij wees naar de rug van een poetsvrouw. De naam ‘Concentra’ stond achter op haar hemdje geborduurd. Ik liep haar na en legde uit waarom ik een kiekje van de naam ‘Concentra’ op haar rug wilde nemen. Ze vond het geweldig en wees naar haar emmer en dweil en dan naar mij: “‘Jij dáár in Belgica bij Concentra, en ik hier!”

* * *

De oude taxichauffeur hield niet van stilte in zijn auto. Hij praatte de hele tijd. Dat ik in zeer pover Spaans antwoordde, vond hij geen probleem. Af en toe maakte hij de opmerking dat een woord dat ik gebruikte eigenlijk Italiaans of Frans was, maar dat hij het toch goed had verstaan. In feite sprak ik een soort Latijn, maar dat kreeg ik hem niet uitgelegd in dat Latijn van mij.
‘Julius’ werd er niet door ontmoedigd. Hij begon aan een nieuw verhaal: “In het Catalaans – de taal van Barcelona – zeggen ze ‘formatge’ voor ‘kaas’ (uitspraak ‘formatsj’); in het Frans ‘fromage’; in het Italiaans ‘formaggio’ en in het Castilliaans (Spaans) ‘queso’.” Ik knikte. Strategisch pauzeerde hij nu even voor hij me de ‘punchline’ verklapte: “En in het Hollands is dat... ‘káááás’!” Hij vond zijn eigen grap geweldig. Weer de gele tanden bloot. Julius... Zijn blik ging plots naar iets in het verkeer, dan terug naar mij. “Ogéej,” zei hij, om me gerust te stellen.

* * *

De metrotrein stopte in een station dat ‘Paral•lel’ heette, met een wat vreemde punt in het midden van het woord. Iets Catalaans, vermoedde ik. In Barcelona is iedereen bereid je in het Spaans te helpen, maar Catalaans is de voertaal. Dat de ene taal ‘Catalaans’ heet en de andere ‘Castilliaans’ kan verwarring scheppen.
Het viel me op hoeveel mensen in Barcelona nu Engels verstaan in vergelijking met toen ik hier tien jaar geleden was.
Catalaans, de moedertaal van tien miljoen mensen in het noordoosten van Spanje, op de Balearen, Andorra en merkwaardig genoeg ook in de stad Alghero, op Sardinië, in Italië. Catalaans lijkt soms wat op Frans - ‘mercès’ voor ‘dank u’ en ‘si es plau’ (zoals ‘s’il vous plait’) in plaats van het Spaanse ‘por favor’.

* * *

In het muziekwinkeltje op de Ramblas - ‘Casa Beethoven’ - praatte ik met de eigenaar van de zaak. Hij sprak goed Engels, maar toch had ik niet de indruk dat hij me echt begreep. Ik vertelde hem dat ik tien jaar geleden in zijn zaak was en toen een pianopartituur van Bach had gekocht. Hij reageerde niet. Ik vertelde hem dat ik een souvenir voor mijn pianolerares zocht, en dat zij zielsveel van Mozart houdt. Hij doodernstig: “Mozart is gestorven, weet u.” Ik begon wat te lachen, dacht dat hij een grapje maakte. Maar zijn blik bleef op serieus. We stonden bij elkaar, maar praatten naast mekaar. Paral•lel.
Ik keek nog even in zijn boekenkast. Er stond een interessant werk over Bach en over contrapunt, de kunst van het naast elkaar plaatsen van noten - ‘punt tegen punt’. Spijtig genoeg in het Catalaans... of Castilliaans.

* * *

Ik zocht thuis op het internet naar de betekenis van zo’n punt tussen twee letters ‘l’. In het Catalaans heet dat een ‘punt volat’ (een vliegend punt). De technische naam is ‘interpunct’, nog iets anders dan ‘contrapunt’. Soms wordt een interpunct vervangen door een koppelteken of een gewone punt, als een vliegend puntteken niet ter beschikking is. Het teken dient om duidelijk te maken dat de dubbele ‘l’ niet als één klank uitgesproken wordt, maar dat elke ‘l’ apart bij een andere lettergreep hoort.
In het metrostation zag ik ‘Paral•lel’, op de bus ‘Paral.lel’ en op mijn kaart ‘‘Paral-lel’. Vormen die langs elkaar mogen leven en bestaan. Paral•lel.

* * *

We zochten de weg naar de 'Mansana de la Discòrdia', van Gaudi. Ik vroeg de weg. De man draaide mijn kaart tweemaal om en wist het toen ook niet meer. Een mevrouw hield de kaart ook ondersteboven – iets typisch voor Barcelona? Zij dacht dat we er vlakbij stonden. Maar waar was het dan? Ik zag een postbode, die móest het weten. “Mansana de la Discòrdia,” herhaalde hij en dacht na: “Hier links, dan rechts, andere kant van de straat terug rechts en daar... daar zal u het postkantoor vinden.” Het postkantoor?

* * *

In de buurt van Gaudi’s ‘Sagrada Família’ kocht ik in een boekenzaak een Engelse vertaling van Borges’ ‘Ficciones’. Het nieuws van die ochtend dat Mozart gestorven was en de onmogelijkheid om de 'Mansana de la Discòrdia' te vinden terwijl we er volgens de kaart vlakbij stonden, gaf me het gevoel dat we ons in een soort parallelle wereld bevonden. Wie beter dan Borges om ons door dit labyrint te helpen?

* * *

Ik zou ‘Julius’ nog vier keer zijn kaasverhaal horen vertellen vóór we uit zijn taxi stapten. Het paste helemaal bij het ‘parallele•wereld•gevoel’ van onze dag: “‘Formatge’, ‘fromage’, ‘formaggio’, ‘queso’ en... ‘Káááás’!” Gele tanden. Lachen! Julius kon ons niet tot aan ons hotel brengen, er was een betoging. Massa’s volk. Straten versperd. Politie. Bommetjes. Rook. Ik schoot kiekjes van het tumult. M’n vrouw en kinderen waren bang. De betogers liepen aan de ene kant van de straat, wij aan de andere. Waar betoogden ze eigenlijk tegen? Niemand kon het mij uitleggen. Naast mekaar. Paral•lel... ‘Ogéej’?

Good luck en tot ziens.

Zed

2009-02-21T06:00:00+01:00

Ik kan het boek niet wegleggen. Het is al een stuk in de nacht. Wat een ontdekking. Het verhaal gaat over een zoektocht naar een Duitse schrijver met de onwaarschijnlijke naam Benno von Archimboldi. Het boek is een soort detective waar niet naar moordenaars of skeletten, maar naar een auteur gezocht wordt.

Het is al twee uur, op de radio hoor ik het laatste nieuwsbericht van de nacht. M’n oude vriend Rik Tyrions - we studeerden samen in Leuven - vertelt wat er die dag in de wereld gebeurd is. Hoe zou het met Rik gaan? Hij weidt wat uit over een ontdekking van een mammoet in Los Angeles. In een teerput is woensdag een volledig skelet gevonden. Het kreeg de bijnaam ‘Zed’, kort voor ‘Zedekiah’. Korte namen lijken in trek voor prehistorische beesten – in Maastricht hebben ze een ‘Bèr’, een mosasaurus.

Ik ken die teerputten van L.A. – de ‘La Brea Tarpits’. Met de skeletten van honderden prehistorische dieren uit die putten hebben ze een heel museum gevuld. Twee jaar geleden stond ik met mijn zonen naar de oliepap van ‘teerput nr. 91’ te kijken – af en toe kwam er wat gas opborrelen. Ploep, ploep. Veertigduizend jaar oude lucht. In het Page Museum schoot ik een kiekje van het laboratorium waar Zed ook zal schoongemaakt worden.

Ontdekkingen in de nacht – een boek over Archimboldi en de mammoet die door een teerput werd opgehoest.

* * *

Afgelopen herfst liep ik met de zonen door de turbinehal van het Tate Modern Museum in Londen. Rondom ons stonden honderden gele en blauwe stapelbedden. Op sommige bedden lagen boeken waar je als bezoeker in mocht lezen. Ik herkende Sebalds ‘Luftkrieg und Literatur’, een tekst waar ik het enkele jaren geleden in deze column nog over had. Een ander werk was een roman met de intrigerende titel ‘2666’, van ene Roberto Bolaño. Speelt zich misschien af in de toekomst, in het jaar 2666, vroeg ik me af. Ik was nieuwsgierig. De tekst was in het Spaans, ik kon er niet veel van maken. Ik nam een kiekje van het boek.

Toen ik thuis kwam, stuurde ik een mailtje naar vriend Marcel, of hij al van die Bolaño gehoord had? Marcel antwoordde: ‘Lang geleden al zijn er dingen van hem in het Nederlands vertaald. Sloeg niet aan. Hoop dat 's mans romantische levenswijze niet in de weg zit. Ben wat wantrouwig geworden. Maar blijf wel nieuwsgierig.’

Ik bestelde het boek. Enkele dagen later arriveerde het in een kartonnen doos uit Amerika – in Europa was het toen nog niet verkrijgbaar. Ik bladerde er wat in. Bijna negenhonderd bladzijden kleingedrukt. Ik probeerde een vijftal bladzijden maar kon me niet in het verhaal vastbijten – iets over academici op zoek naar een auteur... Leek me saai. Ik had spijt dat ik het boek gekocht had.

* * *

En heb je jezelf al gevraagd of jouw hand een hand is, vroeg de stem. Dat heb ik mezelf al gevraagd zei Amalfitano. (Uit: ‘2666’)

* * *

Roberto Bolaño(1953-2003) werd in Chile geboren. Zijn vader was bokser en vrachtwagenchauffeur, moeder lerares. Het gezin verhuisde in 1968 naar Mexico City. Bolaño werd journalist en was ook politiek actief als trotskist. In 1973 reisde hij terug naar Chile om te helpen bij de revolutie van Allende. Hij werd gearresteerd en na acht dagen bevrijd door vrienden die hij nog kende van de middelbare school en die toevallig ook in zijn gevangenis als cipier werkten.

Bolaño doolde daarna rond, leefde in Mexico, El Salvador, Frankrijk, Spanje en Chili. Hij schreef gedichten en stond bekend als een literair ‘enfant terrible’.
In 1977 trouwde hij met een Spaanse, werd vader en vestigde zich in de streek van Barcelona. Hij werkte als bordenwasser, campingbewaker, vuilnisman en loopjongen. Hij schreef nu ook romans, maar was te rebels om in literaire kringen geaccepteerd te worden.

Hij stierf in 2003. ‘2666’ was bijna af. Zes weken voor zijn dood riepen een aantal schrijvers uit Zuid-Amerika hem uit tot de belangrijkste auteur van hun generatie. Hij zou het amusant gevonden hebben als hij wist dat hij na zijn dood zo geapprecieerd zou worden, merkte een recensent van de New York Times op.

* * *

Ballingschap is een natuurlijke beweging, een manier om aan je lot te ontsnappen. (Uit: ‘2666’)

* * *

Ik begon opnieuw aan ‘2666’ na een boekbespreking van iemand die het werk al twee keer gelezen had en er blijkbaar niet genoeg van kon krijgen. Dat was in dezelfde week dat de Californische teerputten hun mammoet hadden uitgespuwd. Een opzienbarende ontdekking. Ook zo het boek.

Bolaño is een geweldige verteller. ‘2666’ leest gemakkelijk en is tegelijk ook complex en spannend. Tegelijk detective en filosofische tekst. Tegelijk politiek manifest en poëzie. Op elke bladzijde onderstreep ik wel iets dat ik niet wil vergeten. Het verhaal speelt zich af in de oude en nieuwe wereld. Er staan prachtige parabels en dromen in. ‘2666’, een roman te rijk om vandaag al samen te vatten. Bolaño, een auteur te boeiend om snel een oordeel over te vellen.

* * *

Hij zat op zijn hotelbed en voor een fractie van een seconde trokken de schaduwen zich terug en ontwaarde hij een korte glimp van de werkelijkheid. Hij voelde zich duizelig en sloot de ogen. Zonder het te beseffen viel hij in slaap. (Uit: ‘2666’)

* * *

Ironisch dat tijdens de week waarin we Darwin herdenken, in de VS - het land van de ‘creationisten’- een mammoetskelet wordt ontdekt dat veertigduizend jaar oud is. Het creationisme gelooft namelijk dat God pas tienduizend jaar geleden de wereld heeft geschapen. Geen toeval wellicht dat de wetenschappers hun mammoet naar de rebelse koning Zedekiah uit het Oude Testament genoemd hebben.

Darwin en Genesis, verhalen over het auteurschap van de wereld. ‘2666’, verhaal over een zoektocht naar de auteur van een wereld van de verbeelding. Is er een verschil? ‘Heb je jezelf al gevraagd of jouw hand een hand is, vroeg de stem.’

Good luck en tot ziens

Winterslaap

2009-02-14T05:00:00+01:00

Beetje vreemde ervaring woensdag toen ik m’n krant begon te lezen. De stukjes met reacties van mensen in Amerika over hun nieuwe president trokken mijn aandacht. Leefde dat nieuwsitem nog altijd? Zelfs het hoofdartikel ging over de nieuwe bewoner van het Witte Huis. Ik was niet meer mee. Pas toen ik de ingeving kreeg om de datum van m’n dagblad na te kijken, snapte ik het. Hoe was een drie weken oude krant bovenop mijn stapel leesvoer terechtgekomen?

* * *

Onlangs hoorde ik hoe - tot in het midden van de negentiende eeuw - boeren in landelijke gebieden van Frankrijk een soort winterslaap hielden. Maandenlang kwamen ze nauwelijks buiten, bleven in hun bed behalve om een stuk brood te eten of iets te drinken. Pas als het warmer werd en er weer werk aan de winkel was, hernam zich het normale ritme van werken en slapen. In 2009 lijkt ons dat een geweldig tijdverlies, zo’n winterslaap.
Iemand uit Estland aan wie ik dit vertelde, herkende het fenomeen dadelijk – ’s winters zijn in haar stadje de straten nog altijd leeg en doden de mensen de tijd door in bed te liggen wachten op de lente.
Eeuwenlang bestond deze vorm van menselijke hibernatie. In welke mate maakt zo’n fenomeen dan deel uit van de psyche? Beantwoordt het aan een behoefte die misschien nog altijd bestaat? Door de hele winter voort te werken en te doen alsof de elementen ons niet kunnen deren, zijn we vandaag het contact met een eeuwenoud ritme verloren.

* * *

Het ging rond, de griep. Maar dat ikzelf ook door het virus zou gevonden worden, had ik niet zien aankomen. Zelden zo ziek geweest. Ik dacht dat ik op een dag of drie, vier – zoals dat in het verleden het geval was – weer de oude kon zijn, maar dat was deze keer niet het geval.
Ziek zijn vind ik minder erg als ik kan lezen, maar door deze griep waren mijn ogen verzwakt en kon ik alleen met de grootste moeite woorden ontwaren. Onbegonnen werk. Mijn zonen maakten de brievenbus voor me leeg. Rekeningen, kranten en oud papier, het kwam allemaal op één hoop terecht.
Ik sliep ’s nachts, ’s ochtends en ’s namiddags. Zoals een baby’tje. M’n vrouw kwam af en toe langs met mijn medicijnen en soms ook met een toastje of een glas water. Het leek me allemaal de normaalste zaak – ik leefde in een soort droomwereld, was niet helemaal op dit ondermaanse aanwezig, wachtte gewoon af wat komen moest. Zoals een baby’tje.
Pas toen ik me een beetje beter begon te voelen, drong het tot me door in welke mate ik in een infantiliseringsproces terechtgekomen was, en begon ik me te verzetten. Gisteren heb ik voor het eerst weer gewone kleren aangetrokken, maar voor mijn pianoles met Mieke was ik nog niet gezond genoeg. Vandaag zat ik al mee aan tafel en morgen - als het weer een beetje meevalt – zet ik een stapje buiten.
Willens nillens heb ik mijn winterslaap dus gehad. Tijd om na te denken, over het afgelopen jaar en over wat komen gaat.

* * *

Ik ben weer bij met mijn lectuur van de kranten van de afgelopen weken. Ik las bijvoorbeeld dat Delhaize en Unilever in een soort commerciële oorlog verwikkeld zijn. U ziet, ik ben op de hoogte! Stel ik me de vraag hoe erg het voor een klant van Delhaize is nu de Zwanworstjes van de schappen verdwenen zijn.

* * *

Gedeelde smart is halve smart wordt wel eens gezegd. Maar toen mijn vrouw maandag ook ziek werd, leek de smart eerder verdubbeld te zijn. Gaan winkelen, koken of helpen bij het huiswerk van de kinderen, het zat er niet meer in voor ons beiden.
De zonen stelden me gerust – “Wij kunnen het ook zonder jullie redden, papa!” In andere omstandigheden zou die opmerking me verontrust hebben, maar nu was ik eerder opgelucht. Ik maakte een boodschappenlijstje – twee flessen melk, een brood, bananen, appels en iets dat ze zelf mochten kiezen als beleg voor de boterham.
Ik zag ze door de straat lopen met hun grote winkelzakken – de één een kop kleiner dan de ander. Het pakte me. Pas na een uur waren ze terug. Waarom duurde dat zo lang? Alles zat in de zakken. Zij wat trots. Ze hadden hard moeten zoeken, legden ze uit. Dat ze voor het beleg van hun boterham precies dezelfde Hollandse kaas hadden gekozen die al in de ijskast lag, vonden ze helemaal normaal.

* * *

Een door griep opgelegde winterslaap geeft je de kans om intiem kennis te maken met het ritme van je huis en van de andere huisbewoners. Je hebt 24 uur op 24 de tijd om het allemaal zonder onderbreking te volgen. Leerrijk. Zo had ik bijvoorbeeld vroeger nooit gemerkt hoe onze hond zich verbonden kan voelen met haar zieke baasje. Normaal kan je Noola altijd op haar vaste stekken vinden - tussen de voordeur en de trap, langs de keukendeur of onder de televisie. Maar nu kwam ze – overal waar ik was - vlak bij me liggen. Het ontroerde me. Onze hond woont al bijna zeven jaar onder ons dak, maar nu pas begreep ik hoe zij zichzelf in ons gezin wil nuttig maken. Niet alleen slapen, eten, slapen, maar af en toe ook op een vreemdeling blaffen om ons te beschermen en het baasje troosten als hij zich niet lekker voelt. Als ik niet ziek was geworden had ik het niet geweten.
Als ik niet ziek was geworden, had ik ook niet geweten hoe zelfstandig mijn zonen nu al zijn - boodschappen doen, potje koken, huiswerk zelf maken. Fluitje van een cent. Misschien dat ik volgende winter dat allemaal kan leren door op eigen initiatief een paar dagen binnen te blijven of in bed te kruipen, zonder daartoe door ziekte gedwongen te worden.
In 2009 lijkt ons dat een geweldig tijdverlies, zo’n winterslaap. Ten onrechte.

Good luck en tot ziens.

Mijn vaders

2009-01-31T06:00:00+01:00

Thee voor mijn vader

Ik denk aan de typische manier
waarop hij ‘tea’ zegt, met de
tanden zichtbaar op elkaar in afwachting.
Het is niet zijn moedertaal noch zijn
geliefde drank, daarom heeft het iets
exotisch, zowel het woord als het
ding. Hij vraagt er herhaalde malen om gedurende
de dag, maar enkel in de ochtend en ‘s namiddags. Meestal om hem te helpen met werken.
Hij heeft zijn thee graag heel sterk, met room,
en in mokken, en hij doet er zelf suiker bij.
Hij zet de mok op de vensterbank vóór zijn
Tafel, en laat de thee koud worden.
Later kom ik langs en giet het weg.
(1979)

Michael Hofmann (°1957), in zijn bundel ‘Approximately Nowhere’ (Londen, 1999). Zijn vader was de Duitse romanschrijver Gert Hofmann, die met het gezin in 1961 naar Engeland verhuisd was.

* * *

Omdat het deze week ‘Gedichtendag’ was, nog iets van de dichter:

Wie zou kunnen hebben gezegd dat wij bij
elkaar hoorden,/ mijn vader en ik, al wandelend, met de handen/ achter op onze rug op de manier door Goethe aanbevolen?
Michael Hofmann, in ‘Acrimony’ (Londen, 1986)

* * *

De hele week lang al hoor ik in mijn hoofd de woorden van Carl vorige zondag: “Hé, daar is mijn vader!”
Ooit moet ik diezelfde woorden ook gezegd hebben bij het zien van mijn eigen vader – ‘Hé, daar is mijn vader!’ Destijds de gewoonste zaak.
Vriend Carl en ik zijn in hetzelfde jaar geboren. Hij is afkomstig uit Lier en wilde ons zijn geboortestad tonen. We wandelden zondagnamiddag met vrouwen en kinderen op de Lierse vesten. Links van ons zag ik een merkwaardig gebouw in oriëntalistische stijl. Een verwezenlijking van zijn grootvader, architect, legde Carl uit – zijn vader zou daar veel meer over weten te zeggen, gaf hij toe.
We wandelden een beetje verder en plots ontdekten zijn ogen toevallig de figuur van zijn vader, in gesprek met enkele mensen: “Hé, daar is mijn vader!” zei Carl.
Wie zou gezegd hebben dat zij bij elkaar hoorden, zijn vader en hij? Terwijl ze een praatje met elkaar sloegen, bestudeerde ik de gezichten van de twee. Ik schatte zijn vader op ongeveer zeventig; bleek dat hij 83 was. Hij zou ons op onze wandeling door Lier verder vergezellen.
Op stap zijn met je vader... voor Carl was het de gewoonste zaak. Ik duizelde bij de mogelijkheid – mijn vader stierf 23 jaar geleden - en probeerde het me opnieuw in te beelden. Vandaag wandelen met mijn vader, wat zou ik er niet voor doen om dat nog eens te kunnen meemaken... Vroeger waren wij elke zondagnamiddag samen op pad – weer of geen weer – in de bossen van Bokrijk, handen op de rug, zoals Goethe...

* * *

Op de radio hoorde ik een ontroerend stukje muziek met cello’s. Welke componist? Ik vond de titel van de cd terug op het internet – ‘Dances for 6’, met zes Zuid-Afrikaanse cellisten. Het stukje dat me zo ontroerde was van een zekere Ronald G. Petersen. Ik bestelde de cd op het internet, een week later zat hij in m’n brievenbus. Ik herkende het fragment - ‘Adagio et valse’, uit ‘Three Dances for Six’ - maar de ontroering bleef uit. Misschien omdat ik de cd vandaag in handen heb en er zo dikwijls als ik wil naar kan luisteren. Op de radio was het een vluchtige ervaring, van muziek die ik misschien nooit meer zou horen. Kostbare seconden. Maakte dat het verschil?
Ik speelde het stukje opnieuw en opnieuw. Prachtige muziek, maar de ontroering liet zich voorlopig niet meer vangen, tot ik op de cd-doos de naam van Petersen zag met zijn geboorte- en sterfdatum: 1971-2001. Geboren in ’71 - hij had mijn zoon kunnen zijn. In het cd-boekje leerde ik dat Petersen aan aids gestorven was. Ik had een zoon kunnen hebben die als dertigjarige aan aids was overleden. Wie zou kunnen hebben gezegd dat het niet kon?

* * *

Mijn vader is bijna een kwart eeuw geleden overleden. Het voelt lang aan. Misschien ook omdat de wereld zo veranderd is sinds toen. Wat zou mijn vader over de val van de Muur gezegd hebben? Over de euro?
Vandaag heeft ieder huishouden een waar mediacentrum onder dak, toen was dat niet zo. Ik heb geen video van mijn vader, zelfs geen audio-cassette met een opname van zijn stem. Dat schept het gevoel van een grote afstand in de tijd.

* * *

Ik heb zondag veel van mijn wandeling met Carl en zijn vader genoten. Zijn vader is niet die van mij, maar hij had wel mijn vader kunnen zijn. Het kon, vertel ik mezelf. Ik had zondag het voorrecht dat ik Carls vader enkele uren lang als vader mocht lenen.
Naast mijn dierbare bloedeigen vader heb ik in mijn leven nog vele vaders mogen hebben. Mijn schoonvader bijvoorbeeld, en mijn vriend Julius – oud-collega aan de universiteit en een poosje medecolumnist voor deze krant, weet u nog? Julius was van 1920, hetzelfde jaar als mijn vader. Hij had zelf twee zonen en noemde mij ‘zoon nummer drie’. Wie zou kunnen hebben gezegd dat wij niet bij elkaar hoorden?

* * *

Vóór mijn vrouw en ikzelf ouders werden, waren er kinderen van vrienden voor wie we dezelfde bezorgdheid en affectie voelden als later voor onze eigen zonen. Tzion – die hier twee weken geleden zijn tekeningen over Gaza publiceerde – is zo’n ‘geadopteerde’ zoon van ons. Wie zou kunnen zeggen dat wij niet bij elkaar horen?

* * *

We wandelden verder, door het begijnhof van Lier. Aan de straatmuren hingen afbeeldingen van de Kruisweg - van Christus, zoon van zijn vader, u weet wel.
Wat een mens ook mag denken van de theologie die achter die soms enge afbeeldingen zit, de idee dat we allemaal dezelfde vader hebben, spreekt mij zeer aan. Wie zou kunnen zeggen dat wij niet bij elkaar horen, mijn vader en ik?

Good luck en tot ziens.

Kapitein

2009-01-24T06:24:00+01:00

Aflevering Nr.1005 - Tussen de klompen koude koemest ontwaarde ik maandagochtend een sprietje groen, precies op dezelfde plek als vorig jaar. Ons sneeuwklokje was terug. Om vrolijk van te worden.
Toch was het diezelfde maandag, volgens een Brits academicus, de meest depressieve dag van het jaar. Om dat te berekenen heeft de man een formule bedacht - 1/8W + (D-d)3/8xTQMxNA - waarin W voor het weer staat, (D-d) je schulden, T de tijdspanne sinds Kerstmis, Q je goede voornemens, M je motivatie, N de nood om iets te doen en A de actie die je onderneemt.
Voor maandag 19 januari klopte de formule niet, want overal op onze planeet hing er optimisme in de lucht - de volgende dag zou namelijk Barack Obama als 44ste president van de VS ingezworen worden. De hele wereld leefde in hoop. Ik had de indruk dat zelfs Bush opgelucht was dat zijn tijd erop zat.
Dat mijn nederige sneeuwklokje op z’n eentje een grote brok koemest had weten omhoog te duwen, was voor mij al voldoende om m’n maandag op te vrolijken, maar met de factor Obama erbij, werd 19 januari zelfs een van de meest hoopvolle dagen van het jaar. Een aangepaste formule waarin de nieuwe president en het bloempje hun mathematische rol samen kunnen spelen ziet er misschien zo uit: 1/8W + (D-d)3/8xTQMxNA + Ob + Sn.

* * *

Opvallend hoe de laatste weken de naam Lincoln vaak genoemd wordt als mensen het over de nieuwe president hebben. Ook Obama zelf verwees meer dan eens naar de man. Een oud lief van me in Amerika werd altijd ongerust als een president gevleugelde woorden van Lincoln begon te citeren. Abraham Lincoln was namelijk de tragische president van een verscheurd land tijdens de Burgeroorlog; hij wilde de slavernij afschaffen en werd verscheurd door de moeilijke beslissingen die hij moest nemen. In al zijn toespraken en teksten overheerst de zwaarmoedigheid van die moeilijke, sombere tijd. Een president die zijn inspiratie bij Lincoln zoekt, brengt vaak slecht nieuws.
Toen ik dinsdag naar de sobere inauguratierede van Obama luisterde en de ontroerde mensen zag, kwamen de woorden me voor de geest waarmee de Amerikaanse dichter Walt Whitman (1819–1892) in een gedicht naar Lincoln verwees: ‘O Captain! my Captain!’ Whitman schreef zijn gedicht naar aanleiding van de dood van Abe Lincoln, de kapitein die zijn schip/land door moeilijke tijden geloodst had. Dat beeld uit de scheepsvaart wordt wel vaker voor staatsmannen gebruikt – stond Bismarck ook niet bekend als ‘de loods’?
Met Obama heeft het schip Amerika opnieuw een kapitein die een gunstige koers vaart, na een tijdperk van rondzwalpen zonder kaart en een bemanning die het vaartuig verwaarloosde. Obama zet nu koers naar ‘Kaap de Goede Hoop’.

* * *

O Captain! my Captain! rise up and hear the bells

* * *

Tussen haakjes... Het valt me altijd op dat als een Nederlandstalig journalist op tv een Amerikaan over Lincoln – correcte uitspraak: ‘Linkun’ – hoort praten, hij toch koppig iedere letter van de naam van de president blijft uitspreken, tot grote verbijstering van zijn Engelstalige gesprekspartner. Duitsers doen dat ook – ‘LincoLn’. Ik heb ooit een Engels acteur glimlachend horen zeggen dat Duitsers eigenlijk beter Engels spreken dan de Engelsen.

* * *

Ik weet niet of u ondertussen ook die satellietfoto’s gezien heeft van de twee miljoen mensen op de Mall in Washington, die voor hun nieuwe president gekomen waren. Al die zwarte stipjes... een wriemelende mierenhoop.
Vanop die hoogte in de ruimte heeft zo’n massale samenkomst niets menselijks meer. Ik vond het eigenlijk best eng omdat ik niet aan het beeld van miljoenen mieren kon ontkomen – één stap van een reus en ze waren er allemaal aan.

* * *

For you they call, the swaying mass; their eager faces turning;

* * *

Op weg naar de Grand Canyon, bezocht ik vorig jaar een opvallende plek met een cafetaria en benzinestation in de stijl van de Flintstones. De steentijd, American style. Ik nam er een kiekje van de stenen auto van Fred Flintstone, met de vlag van Amerika.
Als je de lijst ziet van mislukkingen en gefaalde programma’s van de afgelopen jaren onder Bush, dan lijkt het alsof de VS op die korte tijd terug naar de steentijd getransporteerd werden. Hulporganisaties die normaal in Afrika werken, bieden nu in de VS zelf hulp aan armen en noodlijdenden. De klok teruggedraaid. Land in depressie.
De nieuwe president vertegenwoordigt de hoop van de wereld dat Amerika er weer bovenop komt, en opnieuw deel zal uitmaken van de familie der naties. Hoop doet leven. En hopelijk ook heropleven.

* * *

Here Captain! Dear father!

* * *

Niet enkel was Lincoln de kapitein, hij was ook de vader der natie. De beelden van dinsdag bevestigen dat deze projectie ook voor Obama geldt – duizenden mensen tot tranen ontroerd, rotsvast overtuigd dat Obama het schip Amerika naar kalme zeeën en rijke havens zal sturen.
Een vader is verantwoordelijk voor zijn kinderen, een vader beloont en vermaant. Een gevaarlijke projectie voor een president, die van vader. De mensen die vandaag een vader willen omdat de nood zo hoog is, zullen niet altijd kind willen blijven. Een volwassene wil zelf verantwoordelijk zijn, wil niet langer vermaand worden. Het zou daarom best zijn voor Obama als hij dat vaderbeeld zo snel mogelijk kan ontkrachten, anders wacht hem een pijnlijke toekomst. John F. Kennedy, op wie de hoop van het land ook massaal geprojecteerd werd, loste dat op door zijn fameuze boodschap: ‘Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country’. En daarmee was Kennedy ‘vader af’.

* * *

Toen ik gisteren mijn kranten uit de brievenbus ging halen, zag ik dat in de scheut van het winterklokje al een witte knop zat. Het ging allemaal verdraaid snel. En deze ochtend bengelde er al een klokje, terwijl het buiten nog aartskoud was. O Captain! my Captain! rise up and hear the bell

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT

En toch...

2009-01-19T13:40:11+01:00

Zoals vorige week aangekondigd, ruim ik vandaag plaats voor mijn vriend Tzion, een kunstenaar uit Israël. Tzion Hazan (23) is kritisch over zijn land, actief in de vredesbeweging en de dialoog tussen Israëli’s en Palestijnen. Tzion tekent verhalen in de stijl van de ‘graphic novel’ en heeft dus een unieke manier om zijn boodschap op papier te zetten.
Het is voor ons beiden een drukke week geweest. We hebben tientallen e-mails naar elkaar gestuurd en vaak getelefoneerd. Ik stelde me vragen over wat hij wilde zeggen en vroeg vaak verduidelijking. Tzion besprak de tekst ook met een Palestijnse vriend - die vond zijn analyse hard, maar was overtuigd dat de boodschap diende gehoord te worden. De afgelopen weken krijgen we van beide zijden van het conflict in Gaza de stereotiepe verwijten te horen die al vele jaren herhaald worden. Tzion heeft echter iets nieuws te zeggen, denk ik.
Ik herinner me nog altijd de woorden van mijn professor ethiek in Leuven: als twee broers met elkaar op de vuist gaan, is de domste vraag die je hun kan stellen wie er begonnen is. In mijn ervaring als vader van twee zonen weet ik ondertussen ook dat ik deel word van het conflict als ik een van de twee de schuld geef – maar als ik het geduld kan opbrengen om het verhaal van beiden helemaal uit te horen, verandert er iets belangrijks in de dynamiek van de situatie. De oplossing voor een conflict kan je nooit op het slagveld vinden, wel in inzichten over de menselijke psychologie. Zolang we onze schuldgevoelens op een ander projecteren om onze eigen onschuld te bewijzen, kan er van vrede geen sprake zijn.
Tzion vroeg me om zijn tekst zo nauwkeurig mogelijk te vertalen. Hij vroeg me ook om foto’s van huizen en straten van bij ons, en kiekjes van sneeuw... In de eerste frames herkent u de beelden van Marc Cox op de Grote Markt van de provinciehoofdstad.
Een korte biografie van de kunstenaar mag hier niet ontbreken. Toen Tzion amper zeven was, verhuisde hij met zijn ouders van de voorsteden van Los Angeles – waar ik hem als kleine buurjongen kende – naar de Marokkaans-Joodse buurten van Sderot, een stad die vandaag constant onder raketvuur ligt. Zijn naam ‘Tzion’ – Hebreeuws voor ‘Zion’ - kreeg hij van de broer van zijn vader, die als soldaat in het Israëlisch leger – tijdens de oorlog in Libanon van 1982 – door ‘friendly fire’ gedood werd. Een gebeurtenis die Tzions levensvisie sterk bepaald heeft.
Hij leeft en werkt in de multiculturele wijken van Jaffa en Tel Aviv. In 2004 weigerde hij dienst in het Israëlisch leger. Hij helpt vandaag met de sociaal-politieke problemen van jonge mensen en draagt bij tot het stichten van een nieuwe multiculturele kunstscene in Jaffa, een Joods-Arabische stad.
Als iemand op Tzions bijdrage wil reageren, kan dat op: tzion.h@gmail.com of op zijn website: www.Hazania.net.

Good luck en tot ziens.

Vrije val

2009-01-10T09:52:00+01:00

En de volgende dag was de wereld wit. In het duister van de nacht was de sneeuw gevallen. Wit uit de zwarte hemel, op de ontvankelijke aarde neer.

* * *

Met ‘Google Earth’ kan je het strand en de duinen en het blauwe water van de Middellandse Zee zien. Als je genoeg inzoomt, kan je zelfs de kopjes op het zeewater ontwaren.
Er loopt een grens door dit land, maar die zie je vanuit de hemel niet. Langs beide zijden van de demarcatielijn is de kleur van het water hetzelfde blauw en die van de aarde hetzelfde grijs. Aan de ene kant vallen vandaag bommen en baant een leger zich een weg door smalle straatjes. Het leger komt van de andere kant - ‘Operatie Gegoten Lood’, heet de actie in Gaza.

* * *

Ik trok het gordijn open om de thermometer te zien. De temperatuur was tot min vijftien gevallen. De hemel met fonkelende sterren bood vannacht geen enkele bescherming tegen de diepe koude. Gelukkig had ik die dag mijn levering van stookolie gekregen. Het gaf me een veilig gevoel toen ik ging slapen.
’s Ochtends merkte ik dat het toilet niet meer werkte – toevoerbuis bevroren. Met een haardroger en veel geduld kon ik het ijs doen smelten. Nooit zo genoten van het verlossende geluid van een doorspoelend toilet.

* * *

Vorige week kreeg ik een e-mailtje van Tzion uit Israël, met nieuwjaarswensen: ‘Wishing you happier holidays’. Die ‘happier’ was veelzeggend. Ik stuurde hem een antwoord waarin ik mijn zorgen uitdrukte over wat zich in Gaza afspeelde. Terwijl ik mijn berichtje schreef, kreeg ik een ingeving en stelde voor dat ik plaats voor hem zou maken in mijn column, zodat hij zijn eigen ideeën rond de kwestie in Gaza kon ontwikkelen.
Ik ken Tzion al meer dan twintig jaar, van toen hij nog een manneke van een jaar of vier was. Hij was onze buurjongen in Californië. Het klikte tussen ons en zijn familie. Tzion was wijzer dan zijn jaren en als kind al een begaafd kunstenaar. Nadat hij terug naar Israël verhuisd was, hoorde ik van zijn bezorgde moeder dat hij grote problemen had als dienstweigeraar en actief was in een organisatie die de dialoog tussen Israëli’s en Palestijnen levend probeerde te houden. Hij nam soms grote risico’s en kreeg veel kritiek.
Na mijn uitnodiging om iets voor deze column te doen, hoorde ik niets meer. De winternacht voelde nog kouder aan.

* * *

Ik vertelde aan de man van de mazout dat als zijn pomp aanstaat, ik het fluitje van de overloop zo moeilijk kan horen. Hij zei dat hij het ook zonder pomp kon doen: “Dat noemen wij ‘vrije val’.”

* * *

Ik kreeg ondertussen een mailtje van Dori, de moeder van Tzion. Zij werkt als psychologe in een crisiscentrum voor slachtoffers - in Ashkelon, de stad in Israël waar vele raketten van Hamas neervallen. Dori is al heel lang een trouwe vriendin. Maar vandaag ergerde mij haar verslag over de paniek en de trauma’s in het crisiscentrum – geen enkele verwijzing naar de ellende aan de andere kant van de grens, veroorzaakt door ‘Operatie Gegoten Lood’. Ik had geen zin om te reageren, om zo mijn ongenoegen te uiten. Door niets doen, iets doen...
Maar een vriendin die ik al zo lang ken, verdiende beter, bedacht ik even later. Ik besefte dat een discussie nu niets ging opleveren – die mensen zitten op dit ogenblik vast in een wereldbeeld beperkt door angst. Ik stuurde haar een kort berichtje. Ze bedankte me.

* * *

Nadat de mazoutman de uitdrukking ‘vrije val’ gebruikt had, bleef dat beeld me de hele week lang voor ogen. ‘Vrije val’, ik zag en hoorde het overal rond me. De sneeuw die in grote hopen uit de hemel was gevallen. Krantenkoppen over het massale droppen van bommen op Gaza. De woorden van de weerman in de krant: ‘Zodra de zon weer achter de horizon verdwijnt, gaan de temperaturen opnieuw in vrije val richting strenge vrieskou.’ De titel van een artikel over het verdwijnen van de LP: ‘Vinyl in vrije val’. Zelfs de losgekomen bladeren uit mijn oud exemplaar van de roman ‘Dode Zielen’ van Gogol, die om de haverklap uit de kaft vielen en vrij rondom me neerdwarrelden, waren ‘vrij gevallen’.
Was het omdat ik aandacht had voor het beeld van een ‘vrije val’ dat de talrijke verwijzingen me waren opgevallen, of ‘sneeuwde’ het deze week ook echt meer uitspraken over ‘vrije val’ dan gewoonlijk?

* * *

Van Tzion hoorde ik tot gisteren niets. Had ook hij de hoop voor een dialoog tussen Israël en Palestijnen opgegeven? Mijn humeur ging ook in vrije val. En het werd nog veel kouder.
Maar gisteren schreef Tzion me eindelijk terug. Hij was zeer enthousiast. Hij wil een mooie bijdrage voor m’n column maken, beloofde hij. Die oorlog in Gaza is een regelrechte ramp voor Israël, legde hij uit.

* * *

Ik stapte uit mijn auto met mijn boek in de hand en gleed bijna uit. De roman van Gogol verloor weer al zijn bladeren. ‘Dode zielen’. Ze dwarrelden rond me neer in de sneeuw. Op de radio hoorde ik even later dat er een kort bestand was uitgeroepen in het land achter de duinen, in Gaza en Ashkelon. Ik keek nog eens met ‘Google Earth’ vanuit de hemel op dat stukje aarde neer. Volgde met mijn ogen de straten en kruispunten: daar werkt Dori in haar crisiscentrum en daar werkt Tzion aan zijn bijdrage voor m’n column. Met een klik van de muis zat een seconde later hoger, in Limburg, en keek op mijn eigen wereld neer. Daar zitten mijn kinderen op school, en hier zit ik te schrijven...

* * *

Ook de volgende dag bleef de wereld wit. Zelfs in het duisterste van de nacht bleef hij wit. Het licht van de hemel lag verspreid over de aarde. Met sneeuwkristallen als de zaden van de hoop.

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT

Nieuwjaarsbrief

2008-12-28T13:29:59+01:00

Vond een oude nieuwjaarsbrief in een doos met foto’s van lang geleden. Nieuwjaarsdag 1964. M’n jongste las over mijn schouder mee: “Papa, dat is net mijn handschrift!” reageerde hij geestdriftig.

* * *

Zeer lieve Ouders Reeds lang heb ik getracht Naar deze dag. Ik ben er fier over dat ik u heden mijn wensen voor het nieuwe jaar mag aanbieden.

* * *

Naar jaarlijkse traditie blader ik voor het jaareinde door mijn rode notitieboekjes van de afgelopen maanden, voor een eigenzinnig jaaroverzicht. Dingen die ik genoteerd heb, maar die niet altijd in de columns terecht kwamen.

* * *

Lieve Pappie en Mammie aan het kerstkindeke Heb ik voor u gevraagt: Een goede gezondheid veel geluk in uw huisgezin en in uw ondernemingen. Ik ben er van overtuigt dat het lieve Jezuke, mijn smeekbeden zal verhoren.

* * *

In m’n eerste boekje van 2008 (januari tot maart), noteerde ik dat 8.000 ton CO2 op nieuwjaarsdag – door het ontkurken van champagneflessen in de VS – de atmosfeer ingestuurd wordt. Door de recessie gaat dat dit jaar misschien nog wat meevallen. Elk nadeel heb ze voordeel.
Enkele bladzijden verder een mysterieuze notitie: ‘Bent u een humoristisch man of een ernstig? Antwoord: dat is hetzelfde.’
Volgende bladzijde: het begrip ‘Potemkin-dorp’. Toen Catharina de Grote in de Krim rondtoerde, zag ze vanuit haar rijtuig niets dan mooie dorpjes met gelukkige mensen. Allemaal nep. Grigori Potemkin bouwde de façades uit karton om de armoede en ellende voor de keizerin verborgen te houden. Dezelfde Potemkin naar wie de kruiser van de opstand in 1905 genoemd werd en van de beroemde film van Eisenstein. Tweede notitieboekje (maart-april).

Tentoonstelling Paul Klee in Brussel – de uitleg bij elk schilderij was te letterlijk; er stond gewoon op wat wij ook met onze eigen ogen zagen: ‘Dansende man met masker en hoed’. Viel niets van te leren.
Het woord voor ‘zacht’ in het Duits – ‘zart’ – klinkt zo hard.
Pakkend boekje gelezen – ‘The boy in the striped pyjamas’ van John Boyne. Er zou nu ook een film van bestaan. Kan nooit zo goed zijn als het boek, dat geschreven werd in de taal van een negenjarige. Een film in de taal van een kind, dat kan toch niet? Leve het boek!
Ook iets over het ‘Chinese Labour Corps’ in Poperinge gelezen. Niet zo bekend dat in de Eerste Wereldoorlog tweeduizend Chinezen bij ons sneuvelden.

Derde boekje (april-augustus). Aan het eind van een babbeltje op Heathrow met een jongeman uit de Seychellen, bedank ik hem voor het gesprek omdat ik daar heel lang moederziel alleen zat te wachten. Hij: “You are never alone.” Woorden die nog altijd nazinderen. Op een menu in Arizona zie ik een gerecht dat ‘Steak ala (sic) Helena’ heet.
In het vliegtuig kijk ik naar een kaart van Europa in het Spaans – de hoofdstad van Zweden (‘Suecia’) is ‘Estocolmo’. Aan de indiaanse Navajo-vrouw aan de balie van het hotel in Kayenta, Arizona – ze draagt een naamkaartje – vertel ik dat mijn moeder dezelfde voornaam heeft. De mevrouw weet niet wat ze met die opmerking van me moet. Ik heb spijt dat ik iets gezegd heb.
Een Duitse wetenschapper uit de zeventiende eeuw beweerde dat alles wat brandbaar is ‘flogiston’ bevat – een stof die tijdens het verbrandingsproces zou vrijkomen. De naam ‘Seydou Keita’. Al maanden op zoek naar een boek over het werk van deze Afrikaanse fotograaf.

Vierde (augustus-november). De woorden ‘attoseconde’ en ‘yoctoseconde’ genoteerd. Het eerste is een triljoenste van een seconde, ofwel de tijd die het licht nodig heeft om de afstand van de doorsnede van drie waterstofatomen achter elkaar af te leggen. Honderd attoseconden is de kleinste eenheid van tijd die ooit door de mens gemeten werd. Gebeurde in februari 2004. Een yoctoseconde is nog korter, een ‘éénquadriljoenste’ van een seconde.
Op een herfstdag maakte ik de bedenking dat een stukje schrijven het tegenovergestelde is van beeldhouwen – geen hak-, maar plakwerk. Enkele bladzijden verder schreef ik: ‘De peer valt ook niet ver van de boom.’
In het station van Rijsel (‘Lille Europe’) keek mijn jongste naar een bord met de naam van het station: “Zijn wij nu in ‘little Europa’, papa?”
Een Spaanse dienster in het restaurant vertelt over haar liefde voor Barcelona. “Waarom woont u dan in Londen”, vraag ik haar. “We make difficult choices sometimes”, antwoordt ze.

Vijfde (november-december). Argaanolie. Documentaire op Arte over vrouwen in Marokko die noten van de argaanboom met de hand tussen platte stenen malen. Nooit van deze olie gehoord. Er was iets beklemmends aan het verhaal. Afwezigheid ook van mannen. Enkele weken geleden stond ik in Delhaize naar flesjes argaanolie te kijken – ‘lekker bij alle gerechten’. Achttien euro kost een klein flesje – te duur. Ik dacht aan de vrouwen in de woestijn, en aan het malen der stenen. Op de BBC, uit de mond van iemand van Yorkshire die na de arbeid dorst heeft gekregen: “I’m ready for a pint for me tea.” Een pint bier als thee? ‘Tea’ kan daar ook ‘avondmaal’ betekenen, vandaar. Only in England...
In dit notitieboekje probeerde ik verschillende openingsparagrafen voor mijn duizendste column. Mijn lijst met namen staat er ook in. Een week na m’n duizendste herinnerde ik me al een vijftal nieuwe namen die ik vergeten was...
Dankzij ‘Facebook’ heb ik mijn oude vriend Sassan twee weken geleden teruggevonden. In een column schreef ik enkele maanden terug dat ik na tien jaar mijn zoekactie had stopgezet. Nadat ik op BBC-World Radio hoorde hoe Facebook een geweldig zoekinstrument is, waagde ik een ultieme poging, met succes dus.
Op de laatste bladzijde van mijn rood notitieboekje staat dat ik mijn nieuwjaarsbrief van 1964 teruggevonden heb.

* * *

Daar ik later ook een deftig man wil worden beloof ik u, lieve Pappie en Mammie steeds mijn best te doen in de school en me steeds goed te gedragen opdat dan gij ook zeer tevreden zoud zijn over uw zoon
Uw zeer genegen Frans

Happy New Year en tot ziens.