Kilka miesięcy temu poszukiwałem jakiegoś motywu do życzeń świątecznych w starych księgach. Po kilku godzinach przeglądania wybrałem rysunek wykuty w rzymskich katakumbach — pasterza owiec.

Ale co mają wspólnego owce z Bożym Narodzeniem — bo dziś Boże Narodzenie? Nic, a właściwie prawie nic.
 Bez narodzin Jezusa nie byłoby katakumb, chrześcijaństwa, kultury, wiedzy itd. Na pewno nie takich, jakie znamy. Ale nie chodzi o upamiętnienie kogoś wielkiego i świętowanie jego urodzin — nie, nie. Chodzi o coś zupełnie innego, niepojętego, co trudno wyrazić. Poprzestanę więc na tym, że wszystkie te dobra znikną. Umrzemy, a razem z nami przeminie dorobek naszego życia. Nawet jeśli coś po nas pozostanie, nie będzie trwało na wieki i w pewnym momencie też zniknie. Zostanie tylko miłość, której właśnie wam życzę.
 A jeśli ktoś chciałby zapoznać się bliżej z zabytkami katakumb, polecam publikację archeologa, Louisa Perreta pt. «Catacombes de Rome», dostępne w Bibliotece Uniwersytetu w Heidelbergu tomy: pierwszy, czwarty i piąty.

Szanowny Panie,
Rada Programowa odmówiła udzielenia Panu akredytacji prasowej.

Tak więc wszystkim, którzy pytali, odpowiadam z przykrością: nie będę mógł jej dla was zrelacjonować.
 W kontekście trwającego roku Heweliusza kilka miesięcy temu zwróciłem się do przedstawicieli Biblioteki Gdańskiej PAN o możliwość pokazania wybranych hewelianów na blogu. Również spotkałem się z odmową.
 To dwa najjaskrawsze przykłady spośród większej liczby takich epizodów w mojej kolekcji. Trudno mi je zinterpretować. Prawdopodobnie blog w głowach wielu osób widnieje bardziej jako fanaberia niż normalne medium prasowe. Nie każdy bowiem sobie zdaje sprawę, że blogi z sukcesem zagospodarowały sporą część rynku prasy, a ich autorzy nie muszą sami sobie pisać „listów do redakcji” (jak to się zdarza w gazetach), ponieważ mają prawdziwych czytelników, często w dużej liczbie i bardzo aktywnych.
 Dowody otwartości środowisk naukowych, dzięki którym powstały teksty «Psałterz z Faddan More» i «Gdański manuskrypt», nie powstrzymują mnie jednak od spostrzeżenia, że istnieje jakieś napięcie między światem naukowym, a „światem zewnętrznym” — nieustający lęk, że wszędzie czai się podstęp, czyhają na nasze osiągnięcia. Ta podejrzliwość prowadzi nawet do nadużywania prawa w państwowych bibliotekach — wszystkie mają ustalone cenniki za publikację w zależności od nakładu i przeznaczenia — dokładnie tak jak w przypadku udzielania licencji. Tylko że żadna z nich nie jest dysponentem autorskich praw majątkowych do archiwizowanego dzieła, pomijając nawet fakt, że myślę o drukach, do których prawa majątkowe dawno wygasły.

 To napięcie krystalizuje się w ustanowieniu swoistego embarga informacyjnego, wobec którego powstaje pytanie: dlaczego instytucje kultury i nauki blokują jej upowszechnianie? Wprawdzie można powiedzieć że tylko częściowo, niemniej konstatacja że blokują jest według mnie oczywista. To niepojęte — kultura należy do dóbr reglamentowanych. Żyjemy podobno w erze cyfrowej, zakładamy internetowe biblioteki, nawołujemy do szerokiego udostępniania itd., a z drugiej strony zazdrośnie trzymamy to wszystko dla siebie. Niech no ktoś tylko zapragnie skorzystać, zaraz dostanie po łapkach.
 Czy pamiętacie awanturę o fotografowanie w muzeach? Okazało się, że zakaz był niesłuszny i placówkom muzealnym nie wolno fotografowania zakazywać, ani pobierać za nie opłat. I tu chyba jest pies pogrzebany. Pewnikiem chodzi o pieniądze.

Istotą Nowej Typografii jest klarowność. Sytuuje ją to w świadomej opozycji do dawnej typografii, której celem było „piękno” i której klarowność nie osiąga wymaganego dziś maksimum.

 Czyż typografia nie jest sztuką użytkową? — już słyszę chóralne «tak!», ale przyjęcie tego założenia pociąga za sobą konieczność projektowania podporządkowanego odbiorcom, z czego nie zawsze chcemy sobie zdać sprawę. To pomoc dla każdego, kto chciałby wyzwolić się z pieczołowicie dotychczas pielęgnowanego przez siebie kuriozalnego stylu. Kto nie czytał Tschicholda, jest zacofany — ta książka ma smak rewolucji.

Informacje o książce i zakupy
Opracowanie graficzne: Jan Tschichold
Tłumaczenie: Eliza Borg
Redakcja: Weronika Spodenkiewicz i Martyn Kramek
Format bloku A5, 240 stron
Oprawa twarda w płótno, obwoluta PVC
Recto Verso, Łódź 2011
ISBN 978‑83‑930270‑7‑1

This man is an author. He writes stories.

Jest jakaś niezwykła magia w oryginalnej narracji. Przecież w kontekście autorskim «pisanie» oznacza przede wszystkim «wymyślanie». W XXI wieku rola pisarza się nie zmieniła i, zasadniczo, określa się tym mianem twórców wymyślających historie przeznaczone do prezentacji w formie tekstu. Ten tekst musi zostać w jakiś sposób utrwalony. Jak widać w pierwszej scenie, nasz autor korzysta z maszyny do pisania.
 Otóż przemysł wydawniczy domagał się od autora niegdyś rękopisu lub maszynopisu. Wynikła z tego taka implikacja, że pisarz-autor musiał być równocześnie zwykłym pisarzem biurowym (może nie zawsze, ale najczęściej). Natomiast dziś, autor jest kimś jeszcze więcej — pisarzem-składaczem — oczekuje się od niego pliku komputerowego z tekstem. Zawód ‹składacza› praktycznie wymarł. Mam na myśli nie tylko ‹zecera›, ale i ‹składacza komputerowego›. Jego obowiązki przejęli autorzy tekstów, redaktorzy, ‹łamacze› lub maszyny (jak np. systemy ‹optical character recognition›, ‹audio character recognition› itp.).

Na filmie Britanniki, maszynopis od pisarza wędruje do ‹linotypisty› — składacza pracującego na linotypie. ‹Linotyp› jest wyposażony w klawiaturę, jednak nie posiada żadnej elektroniki (skonstruowano go przecież w 1885 roku). W czasie składania, z magazynu uwalniane są kolejne matryce (miedziane) i kliny (stalowe). Uformowane w wiersze, stają się formą odlewniczą, w której zostaje odlany ‹wiersz linotypowy›. Natychmiast po odlaniu, matryce zostają rozmontowane i przekazane z powrotem do magazynu — całkowicie automatycznie. Odlew natomiast zostaje wypchnięty na ‹szuflę›, gdzie razem z innymi wierszami tworzy ‹szpaltę›.
 Ciekawostką są kliny wstawiane w miejscu spacji — w składzie linotypowym służą do automatycznego, mechanicznego justowania tekstu. Przed odlaniem wiersza, zostają dopchnięte do oporu, równomiernie powiększając ‹odstępy międzywyrazowe›.
 Szpalty trafiają do innego działu ‹zecerni›, gdzie zostaną ‹połamane› w ‹łamy› i ‹kolumny› przez ‹metrampaża›. Na filmie widać kolumny składające się z jednego łamu, jednak kolumny mogą być, oczywiście, też wielołamowe (jak w gazecie). Widzimy, jak nasz metrampaż wstawia (włamuje) ilustrację, oddzielając ją od tekstu dolną i górną interlinią. Nośnikiem tej ilustracji jest ‹klisza› cynkowa, wykonana metodą chemigraficzną w ‹trawialni› na blasze kilkumilimetrowej grubości. Aby uzyskać tę samą wysokość ‹materiału zecerskiego›, kliszę nakleja się na podkładzie drewnianym lub metalowym.
 W kilku następnych etapach Britannica pokazuje proces przygotowania ‹elektrotypów› (‹galwanotypów›). Cztery kolumny ‹składu› zostają zamknięte w ramie tworząc ‹formę pierwotną›, która służy do wykonania ‹formy pośredniej› — odcisku na sztywnej płycie pokrytej woskiem. Z niej uzyskuje się miedziane ‹formy wtórne› metodą elektrolizy. Proces opracowano w pierwszej połowie XVIII wieku.
 W Polsce częściej stosowano pokrewny, ale o ok. 100 lat starszy proces przygotowania tzw. ‹stereotypów›. Formę pośrednią stanowił odcisk w specjalnie spreparowanym kartonie lub odlew gipsowy. Jako formę wtórną, wykonywano odlew stalowy, żeliwny etc. Formy stereotypowe można przygotowywać w przekroju okrągłym, a więc technologia miała zastosowanie głównie w ‹druku rotacyjnym›.
 Ciekawostka: oba słowa — «stereotyp» i «klisza» — pochodzą właśnie ze slangu poligraficznego, przy czym jako kliszę należy rozumieć formę drukową bądź jej fragment, wykonany w jednolitym kawałku metalu. Tak więc można powiedzieć, że elektrotyp jest szczególną postacią stereotypu, a oba można też bardziej ogólnie nazwać «kliszą» (choć w Polsce utarło się odnosić to pojęcie przede wszystkim do klisz cynkowych). Stąd też nazywanie czegoś, co wychodzi z ‹naświetlarki› kliszą jest nieporozumieniem — chodzi o ‹film› (może być ‹diapozytywem› lub ‹negatywem›)! Technologia stereotypów ułatwiała i zmniejszała koszty druku wysokich nakładów oraz dodruków. Przy dodrukach dodatkowo przyspieszając realizację zamówienia (pominięty etap ponownego składu).
 Wracamy do filmu. W kolejnej scenie elektrotypowe kolumny zostają rozcięte i przekazane maszyniście, który przygotowuje z nich właściwą formę drukową — umieszcza każdą z nich w karetce formowej zgodnie z ‹rozkładem›. Widzimy tu maszynę ‹pełnoformatową›, zdolną drukować 64 kolumny na raz — licząc obie strony arkusza: 128 — co jest równe ośmiu ‹arkuszom drukarskim›!
 Kolejną maszyną w procesie powstawania książki jest ‹falcerka›, a właściwie linia do ‹falcowania›. Jej produktem są ‹legi›, nazywane też ‹składkami›, przekazane następnie do ‹zbierania›. Tu również widzimy nie tyle zwykłą ‹zbieraczkę›, co raczej dużą linię zbierającą. Kolejne etapy: ‹szycie› i cięcie ‹bloków›, po kilka na raz, na nietypowym ‹trójnożu›. W następnych scenach widzimy produkcję okładki: przycięcie tektury, połączenie jej z ‹oklejką› (okleiną), tłoczenie folią metaliczną i — w ostatniej — ‹zawieszanie› bloków (wkładów) — ‹okładkowanie›.
 Znakomita większość polskich drukarń ‹dziełowych› nigdy nie osiągnęła tak wysokiego uprzemysłowienia, jak ten, prezentowany przez Amerykanów w 1947 roku, choć były i takie, którym technologii zazdrościł cały blok komunistyczny. Dziś, niestety, w produkcji dziełowej jesteśmy wciąż (albo wtórnie) raczej zacofani.

Google Reader
Sztandarowym przykładem czytnika w chmurze jest Google Reader. Aby z niego korzystać, należy stworzyć konto — jeśli ktoś już posiada konto Google, wystarczy się zalogować i zaakceptować umowę na kolejną usługę.
 Interfejs jest dość prosty. Po lewej stronie znajduje się wąski panel z ważniejszymi odnośnikami i listą subskrybowanych kanałów, ewentualnie uporządkowanych w folderach. Można zmienić jego szerokość według własnego uznania. Prawą stronę zajmuje główny panel i przyklejona od góry belka z ważniejszymi poleceniami. W tym panelu znajduje się lista dostępnych artykułów ze źródła wskazanego po lewej stronie. Przyswojenie tego interfejsu pozostawiam zainteresowanym czytelnikom, pozwolę sobie tylko na dwie wskazówki:
1. Pomoc na temat skrótów klawiaturowych po wciśnięciu znaku zapytania — [shift]+[/] — pełna lista w języku angielskim w pomocy Google.
2. Ustawienia czytnika i zarządzanie subskrybowanymi kanałami.
 Jak wspomniałem wcześniej, treść całego artykułu w kanale RSS jest tylko opcją, zależną od woli publikujących. Możemy w czytniku otrzymać tylko zajawkę lub tylko tytuł (oczywiście z linkiem do oryginalnego tekstu). Bywa, że takie obostrzenie, z powodu typograficznej niedbałości na źródłowej stronie www, jest dla czytelnika bardzo niewygodne. W większości przypadków z pomocą przyjdzie nam Instapaper.

Instapaper
Instapaper, to specjalizowany serwis, który pozwala czytać (przetwarza tekst, usuwając całą resztę) zawartość różnych stron www w ujednoliconej szacie graficznej. Należy stworzyć sobie w nim konto i do paska zakładek w przeglądarce dodać (przeciągnąć myszą) zakładkę-skrypt «Read Later».

Kliknięcie w «Read Later» na pasku zakładek, powoduje dodanie przeglądanej strony www do listy nieprzeczytanych.

Po przejściu do swojego konta w Instapaper można przeczytać wszystkie zachowane tam teksty, bardzo ładnie złamane — czarny tekst na białym tle, Georgia 16 pikseli z interlinią 1,5 firetu, szerokość łamu: 480 pikseli, co daje wiersz o długości 50–72 znaków — pozbawione wszystkich zbędnych upiększeń-dupereli.

 Serwis udostępnia jeszcze jedną zakładkę: «Instapaper Text». Kliknięcie powoduje natychmiastowe wyświetlenie przeglądanej strony w tekstowym trybie Instapaper, bez potrzeby logowania się do serwisu czy posiadania w nim konta.

Instapaper w czytniku
W ustawieniach Google Readera można włączyć konfigurowalną listę «wyślij do», a w niej umieścić pozycję «Instapaper».

Spowoduje to, że pod każdym artykułem (w dolnej belce) pojawi się nasze «wyślij do».

Jednak klikanie w pozycje tej listy powoduje wyświetlenie w nowym oknie/karcie prośby o dodanie przeglądanego tekstu do listy nieprzeczytanych, a to już zbyt skomplikowane.

Można prościej — wystarczy podczas przeglądania artykułu w Google Readerze, kliknąć w zakładkę-skrypt «Read Later» (!) i zadziała. Uwaga, korzystanie z tego przycisku w Google Readerze zakłóca działanie skrótów klawiaturowych.
 Istnieją programy desktopowe, które wiążą obsługę RSS z interfejsem Instapaper, wykorzystując mechanizm «Instapaper Text». Należy do nich Feeddler (iPhone, iPad), z którego korzystam na co dzień.

Pojęcie «w chmurze» jest ostatnio bardzo modne, promuje się pod nim wiele usług. Niektóre z nich są nawet godne uwagi. Przyjrzyjmy się jeszcze kilku z nich.

Email w chmurze
Najpopularniejszą usługą realizowaną w chmurze jest email za pośrednictwem protokołu IMAP (konkurencyjnego w stosunku do przestarzałego POP3). O ile jeszcze kilka lat temu należał do nowinek, to dziś już jest internetowym standardem. O zaletach protokołu napisał Paweł Tkaczyk.

Webfonty w chmurze
Webfonty to bardzo ciekawy temat, wart rozwinięcia w osobnym artykule. Zanim go przygotuję, podam kilka adresów do samodzielnej eksploracji.
google.com/webfonts
webfonts.fonts.com
fontslive.com
typekit.com
typotheque.com/webfonts
webtype.com
fontdeck.com
typefront.com
kernest.com
extensis.com/en/WebINK

Dropbox
Internetowy pojemnik na pliki — Dropbox — synchronizuje między terminalami (komputerami, telefonami, tabletami etc.) zawartość wskazanych folderów, przechowując ich kopie. Po zainstalowaniu programu na wszystkich urządzeniach, w których chcemy mieć dostęp do tych samych wersji plików, nie trzeba się o nic martwić. Co ważne, system posiada wielostopniowy tryb przywracania usuniętych plików (po zalogowaniu na www). Standardowa, bezpłatna pojemność wynosi 2 GB, ale dość łatwo powiększyć ją do 8 GB w zamian za skuteczne rekomendacje. Korzystam z niego intensywnie, właśnie tam składuję wszystkie pliki tekstowe — czy to szkice artykułów, czy też książki nad którymi pracuję (własne i cudze) — i różne materiały pomocnicze — pdf, jpg etc.

Tak więc, jeśli zechcesz rozpocząć pracę z Dropboksem, skorzystaj z niniejszego odnośnika, pomożesz mi w ten sposób powiększyć pojemność konta.
 Świetnym programem, pracującym w oparciu o Dropboksa jest PlainText (iPhone/iPad) — jak nazwa wskazuje, do pracy z czystym tekstem. Również polecam.

Programy na komputer, tablet, telefon
Claws Mail | Dropbox | FeedDemon | Feeddler | Mozilla Firefox | Mozilla Thunderbird | Opera | PlainText | Reeder | RSS Bandit | RSSOwl

Webfonty
google.com/webfonts
webfonts.fonts.com
fontslive.com
typekit.com
typotheque.com/webfonts
webtype.com
fontdeck.com
typefront.com
kernest.com
extensis.com/en/WebINK

Źródło: Atrium

Ciekawostką był Mutoh Valuejet Hybrid. To cudo potrafi napylać atrament na podłożach podawanych z roli albo sztywnych do szerokości 1625 mm. Możliwa do uzyskania rozdzielczość to 1440 dpi (w obu kierunkach). Zastosowano w nim także zmienną wielkość kropli, system eliminujący pasmowanie oraz dwa sposoby suszenia: termiczne i pneumatyczne. Maszyna zdobyła złoty medal targów.
 Duże i ładnie urządzone stoisko pokazała Agfa (została zresztą za nie nagrodzona), jednak tłok powstał tak duży, że nie szło się zbyt wiele dowiedzieć. Firma w tym roku prezentowała wyłącznie systemy inkjetowe, pominąwszy zupełnie prepress. Czy Agfa na tym rynku zdobędzie znaczącą pozycję? Nie wiem. Ale taka, widać, strategia.

Źródło: Agfa

Konferencje
Pierwsze kroki po przejściu przez bramę skierowałem na konferencję COBRPP «Zawodowe szkolnictwo poligraficzne w epoce technologii cyfrowych». Wysłuchałem trzech niezwykle interesujących wykładów — Andrzeja Makowskiego o poligrafii jako dyscyplinie naukowej, Artura Frankowskiego o projektowaniu współczesnych pism drukarskich, Andrzeja Tomaszewskiego o estetycznych i etycznych (!) aspektach kształcenia poligrafów. Pozostałe opuściłem.

Źródło: Międzynarodowe Targi Poznańskie, fot. M. Melanowicz

Tego samego dnia odbyła się również konferencja pt. «Poligrafia — o rynku i nowościach» (organizowana przez Heidelberga z Grafikusem, Polskim Bractwem Kawalerów Gutenberga i KPMG), której clou miała stanowić prezentacja raportu «Rynek poligraficzny w Polsce». Poprzedzono ją jednak długim i nudnym programem sprzedażowym organizatorów. Nie znalazłem na to czasu.
 Wydaje mi się, że ciekawa mogła okazać się konferencja Polskiej Izby Druku pt. «Przyszłość książki w świecie cyfrowym», jednak zaplanowano ją dopiero na czwartek — niestety nie miałem okazji w niej uczestniczyć.

Nie potrafię jednoznacznie podsumować tych targów. Odnoszę wrażenie, że były (a może są?) bardzo ubogie — niewiele nowego wnoszą. To pewnie odbicie rynku. Nie ma chyba sensu wykładać wszystkich kart, skoro nie zaowocuje to wygraną (sprzedażą). Z drugiej strony mamy jednak spotkanie branży, swoiste biennale, podczas którego można się o niej sporo nauczyć. Widziałem parszywe logo targów, a na stoiskach obskurne reklamy, paskudne książki i koślawe przykłady corporate identity. Były też i ładne.
 Myślę, że dzięki wystąpieniom takich Makowskich, Tomaszewskich czy Frankowskich, poligrafia odżyje. Bo to nie technologia niesie ratunek dla branż (patrząc dalej: społeczeństw), ale właśnie dizajn, któremu jest podporządkowana. A jeśli nie jest, to być powinna.

Informacje organizatora
Poligrafia 2011 | Euro‑Reklama 2011

Wygląd
W nowym roku postanowiłem wprowadzić istotne zmiany. Przede wszystkim wygląd. Pracuję w tej chwili nad nowym projektem. Kod nowej strony (a ściślej skóra do WordPressa) zostanie napisany prawdopodobnie od nowa i dostosowany do projektu zgodnie z semantyką html/css (teraz ta semantyka jest naruszona). Mamy obecnie dwa łamy — tekst główny i nawigacja w tzw. sidebarze. W nowym projekcie kolumna zostanie podzielona na trzy — tekst główny, marginalia i sidebar z nawigacją. Oczywiście zostanie zmieniony nagłówek strony. Poniżej widok wstępnego layoutu. Przy tej okazji wszystkie teksty zostaną jeszcze raz przeczytane i poprawione.

Dostęp
Artykuły są dostępne na kilka sposobów.
1. rafal.towarzysze.com — standardowa strona www oparta o system zarządzania treścią WordPress.
2. feeds.feedburner.com/typografia-po-polsku — kanał RSS, który można subskrybować w czytniku RSS. Może to być program zainstalowany w komputerze lub usługa dostarczana przez Google, Netvibes czy in. (w chmurze). Zaleta polega na tym, że czytnik RSS sam sprawdza, czy pojawił się nowy artykuł i jeśli tak, informuje nas o tym.
3. facebook.com/typolish — strona na Facebooku, nazywana czasami fanpejdżem. Tu oprócz samych wpisów z bloga (www.facebook.com/typolish?sk=notes) importowanych jako tzw. notatki, pojawia się nieco szerszy strumień, czasami bardzo drobnych, informacji nie nadających się na osobny artykuł, publikowanych czy to przeze mnie, czy kogokolwiek z użytkowników. Cała ta treść jest dostępna publicznie — nie trzeba mieć konta na Facebooku, aby z niej korzystać.
4. gazetaliteracka.pl/index.php/feed — kanał RSS Gazety Literackiej, w którym artykuły pojawiają się wśród tekstów innych autorów.

Reklama
Niektórzy pewnie zwrócili uwagę na reklamy, które już zaczęły się pojawiać. Na razie tylko w dwóch kontekstach: w kanale RSS, pod artykułem (AdWords) i po kliknięciu w link wychodzący (Adternative). To na razie testy. Prawdopodobnie z reklamy na linkach wychodzących zrezygnuję, jednak ciekaw jestem zdania czytelników na ten temat.
 Nowy projekt przewiduje miejsce dla reklam poza kolumną, po prawej stronie. Najprawdopodobniej pojawią się tam reklamy AdWords i AdTaily.

Dziennikarz Obywatelski
Być może dał się zauważyć link z prośbą o głosowanie w konkursie na Dziennikarza Obywatelskiego Roku. Zostałem do niego zgłoszony przez nieustaloną osobę 27 kwietnia. Potwierdziłem zgłoszenie i wystartowałem w konkursie, jednak z ciekawością obserwowałem inne zgłoszone teksty i reakcje ich autorów — doszedłem do wniosku, że zgłosił… organizator — Polskapresse, wydawca serwisu wiadomości24.pl.
 Tak czy siak, głosujmy. Jeden SMS kosztuje 0,62 zł, można głosować wielokrotnie. Każdy głos, który będzie zawierał uzasadnienie, weźmie udział w losowaniu wycieczki zagranicznej o wartości 3000 zł i jeszcze kilku gadżetów.
 SMS-y o treści dzob.254 (z ewentualnym uzasadnieniem) na numer 7055 i wyniki głosowania uaktualniane na bieżąco na stronie konkursu, pozwolą głosującym się dobrze bawić. Dla wygrywającego w kategorii przewidziano również wycieczkę zagraniczną. Natomiast wygrana główna — 10 tys. zł — zostanie przyznana decyzją kapituły konkursu. Głosowanie trwa do końca maja.

Badanie
Pod koniec roku lub na początku przyszłego opublikuję ankietę, która pomoże określić profil czytelnika «Typografii po polsku». Będzie on pomocny w działaniach reklamowych, ale nie tylko — pomoże mi zbliżyć tematykę artykułów do waszych oczekiwań. Najprawdopodobniej wyniki badania zostaną opublikowane.

Komentarze i logowanie
Od kilku miesięcy możliwość komentowania jest otwarta dla wszystkich bez potrzeby logowania się. Niemniej jednak zdarza się, że komentarz czeka na zatwierdzenie lub też usuwam. Każdy, kto zarejestruje się na blogu, może otrzymywać powiadomienie o nowych artykułach emailem, rozważam jednak zamknięcie bądź ograniczenie możliwości rejestracji.
 Jeśli ktoś z was ma jakieś pytania lub specjalne życzenia, proszę o wyrażenie ich w komentarzu. Pozwólcie mi na jeszcze jedną prośbę. Jeśli korzystacie z Facebooka, dołączcie do grona fanów Towarzyszy.

 A więc będzie trochę o różnicach między czcionką a fontem, kolorem a barwą czy o różnicy zdań między redaktorem, a projektantem. Dowiemy się o miarach typograficznych, arkuszach wydawniczych i drukarskich, sposobach postępowania z ilustracją, a nawet o znakach korektorskich. Poznamy zagadnienia projektowe, technologiczne i techniczne. Bardzo jasny wywód, właściwie poradnik książkotwórczy, dobrze ilustrowany i sowicie przyprawiony fachową terminologią. Wszystko, oczywiście, wytłumaczone — takie abc.
 Właśnie teraz trwa produkcja i jeśli powiodą się plany, na targach «Poligrafia», podczas konferencji organizowanej przez COBRPP 12 kwietnia, odbędzie się jej prezentacja.

Informacje o książce
www.cobrpp.com.pl
Konsultacja: Przemysław Śleboda
Redakcja: Elżbieta Włodarczyk
Projekt autora
Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Poligraficznego
Warszawa 2011, wydanie pierwsze
Format bloku A5, 1+1, 160 stron
Papier Munken Pure 100g/m² i 120g/m²
Oprawa twarda, całopapierowa, laminowana, 4+0

Informacje o targach
Międzynarodowe Targi Poznańskie Poligrafia

Wyobrażam sobie, że typografka albo typograf, nieustannie wpatrzeni w ekran monitora, wyłączają komputer i zmierzają do biblioteki albo antykwariatu. Tropią książki pokryte kurzem, bo przecież wiedzą, że nie można „wygooglować” faktur żeberkowanego papieru, skóry czy płótna oprawy. Ekran nie pozwala rozpoznać koloru chamois, woni introligatorskiego kleju i rotograwiurowej farby, usłyszeć szelestu przewracanych kart. Z monitora nie wypadnie zasuszony liść, a na marginesie nie będzie notatki poprzedniego czytelnika.
 Słucham? Że jestem wariatem lub co najmniej trzepniętym w głowę niedzisiejszym marzycielem? Być może, być może.

Dzieło — książkę o książkach, które również traktują o książkach — zacząłem czytać. Znalazłem się w bibliotece Andrzeja, który prezentował mi swoje najciekawsze i najważniejsze zbiory. Czytaliśmy, oglądaliśmy, dyskutowaliśmy. W pewnym momencie powiedział: — Wiesz co? Musisz coś zobaczyć! — i zabrał mnie do piwniczki. A w piwniczce nic, tylko calvados. Przyłożył szpunt, no i się zaczęło!
 Przybił, rozlał, a my gadamy po francusku. Chwilę później znalazłem się w Nowym Jorku, gdzie z Maksymem omawiałem po rosyjsku jakąś niezwykle ważną sprawę. Potem krótki wypad: Delhi, Istambuł, Tbilisi, Moskwa, Kijów, Warszawa. Śmiałem się Adamowi w twarz, że nie kupił książki za dziesięć tysięcy. Z Henrykiem obalyly my halba, ale szybko, bo zaraz spotkanie w Budapeszcie. Tam od Tibora żądałem poprawek. W Hamburgu pomagałem Peterowi w opracowaniu fontów obwiedniowych. Potem ganiało mnie ZOMO za zrywanie ruskich afiszów. W zrujnowanym Wrocławiu razem z Romanem kompletowałem starego König‑Bauera. Znów w Księstwie Warszawskim kryłem się przed carską cenzurą. Walczyłem na frontach za wolność waszą i naszą… Dość!
 Wróciłem do piwniczki. Andrzej cierpliwie czekał. — I co? — spytał z uśmiechem — Podobało się? — Tak. Podobało.
 Jeszcze po szklaneczce. Pomyślałem że trzeba już iść na górę, ale właśnie skończyłem czytać i zasnąłem.

Spodziewałem się czego innego. Sądziłem że z ciekawością przeczytam tę książkę, a tymczasem stało się całkiem na odwrót. To ona mnie przeczytała. Niczym stara szafa, albo rękopis z Saragossy, całkowicie mną zawładnęła.
 Andrzeju! Pozwól, że od czasu do czasu pojawię się na Stegnach, by porwać jedną z Twoich ukochanych. Potem zwrócę, obiecuję, w stanie nienaruszonym. Szumi — nie — szeleści mi w głowie. To chyba ten calvados.

Informacje wydawcy i zakupy ogme.pl
Wstęp: Stefan Szczypka
Fotografie: Marek Ryćko
Redakcja: Dorota Zgaińska
Projekt autora
ISBN 978‑83‑89236‑18‑0
ogme.pl, Warszawa 2011
Format: 125×205 mm, 2+2, 200 stron
Oprawa broszurowa ze skrzydełkami, 2+0, foliowana
Nakład: 500 egz.

Fragment IV Księgi Ezdrasza (recto, verso), Muzeum Archeologiczne w Gdańsku

 Znaleziony kawałek rękopisu jest malutki — około 3×10 cm — a jednak bardzo ciekawy. Zawiera fragment IV Księgi Ezdrasza (dziś w Kościele zachodnim uznanej za apokryf, ale w średniowieczu panował spory bałagan w zakresie treści i kanoniczności poszczególnych ksiąg Biblii, istniało wiele wersji Wulgaty, a ostateczne uporządkowanie w tej materii wprowadzono wraz z Wulgatą Klementyńską, dopiero pod koniec XVI w.), która w tłumaczeniu łacińskim zachowała się tylko w sześciu kodeksach (VII-XI wiek). Gdańskie znalezisko jest siódmym znanym przekazem tego tekstu. Jak mówi Tomasz Płóciennik, przekład różni się od pozostałych sześciu, w tekście dokonano zmian redakcyjnych. Choć to raczej drobne poprawki stylistyczne, mogą zainteresować biblistów.
 Niestety, nie odnaleziono innych części tego kodeksu. Rodzi się jednak pytanie, skąd fragment spisanej na pergaminie Biblii wziął się w tak mało sakralnym miejscu? Trudno powiedzieć. Trzeba zdać sobie sprawę, że w średniowieczu nie postrzegano zabytków jak dzisiaj — liczyła się głównie wartość użytkowa. Jeżeli księga nie nadawała się do czytania, bo np. uległa zniszczeniu, stawała się bezwartościowa, albo zmieniała swoją funkcję. Częstą praktyką było używanie starych manuskryptów jako surowca introligatorskiego, a przecież w XV wieku na terenie Gdańska działało kilku lub kilkunastu introligatorów. Wykrojony nożem skrawek pergaminu był zapewne odpadem produkcyjnym — makulaturą — który w latrynie znalazł się przypadkiem. Niewykluczone, że w podczas prac archeologicznych w sąsiednich kwaterach zostaną dokonane odkrycia, które potwierdzą ten sposób dedukcji.
 Henryk Paner, dyrektor gdańskiego Muzeum Archeologicznego, przewiduje, że zabytek zostanie udostępniony zwiedzającym już latem tego roku.

Dodatkowe kryteria poprawności formalnej
— tekst zgłoszony przez autora
— brak błędów typograficznych
— brak błędów ortograficznych
— co najmniej dostateczny poziom estetyczny

Sponsor konkursu
d2d.pl | księgarnia | zapowiedzi

* {
text-rendering: optimizeLegibility;
}

POBIERZ poprawioną wersję wp-typography-pl.zip [1,1 MB]

W dzisiejszych czasach każdy może zostać wydawcą, nie ponosząc przy tym zbyt wielkich nakładów albo wcale. Jednym ze sposobów na publikowanie jest blog. Głównie wartość merytoryczna decyduje o poczytności, ale nie tylko. W wymianie myśli za pomocą tekstu pisanego bardzo istotna jest również estetyka, której chyba najważniejszym aspektem jest typografia. Kiedy mówię z kimś o typografii, najczęściej obserwuję na jego twarzy zakłopotanie, bo dla wielu osób typografia, to po prostu „kosmos”.
 Dwunastego grudnia brałem udział w konferencji poświęconej WordPressowi — systemowi zarządzania treścią na stronach www, szeroko używanemu do utrzymywania blogów. Przedstawiam zapis wideo i najważniejsze fragmenty towarzyszącej wykładowi prezentacji. Skupiam się przede wszystkim na mikrotypografii (i to w dość wąskim ujęciu), pomijając zagadnienia kompozycji, barwy, kroju czy stopnia pisma etc.
 Mikrotypografia, a więc «mikrokosmos». Podczas dyskusji padło kilka obietnic i postulatów, które poniżej chciałbym zrealizować.

Omawiany plugin do WordPressa — wp‑Typography autorstwa Jeffreya Kinga — pozwala na automatyczną kontrolę tekstu pod kątem mikrotypograficznym. Ta kontrola nie jest doskonała — nie wszystkie błędy składu zostaną wyeliminowane — jednak prawidłowa konfiguracja znacznie podniesie estetykę i czytelność tekstu. Wbrew wcześniejszym założeniom dokonałem drobnych zmian w kodzie, z czego wynika kilka znaczących usprawnień — POBIERZ wp-typography-pl.zip [1,1 MB].

Semantyka
Dość często obserwuję u osób, które są mistrzami kodowania (CSS, PHP, HTML itd.) braki w terminologii — posługują się kalkami językowymi i nazywają różne rzeczy bardzo śmiesznie. Załączam więc słowniczek kilku podstawowych pojęć, który — mam nadzieję — pomoże nam się lepiej rozumieć.

bękart widow
wiersz zawieszony, końcowy wiesz akapitu, który znalazł się na początku łamu bądź kolumny

czcionka type, fount
krotło; nośnik pisma wykonany najczęściej ze stopu drukarskiego, używany w druku typograficznym

dywiz hyphen
łącznik; znak wykorzystywany do łączenia lub dzielenia wyrazów; najczęściej ma kształt krótkiej poziomej kreski, ale może być również umieszczony pod innym kątem, posiadać nietypowy kształt, a nawet składać się z dwóch kreseczek

font font
cyfrowy nośnik pisma

firet em
względna jednostka miary, równa stopniowi pisma

fotoskład photo­type­setting, photo­compo­sit­ing
skład fotograficzny; metoda składu tekstu oparta o urządzenia fotograficzne, tzw. fotoskładarki; mimo przeróżnych konstrukcji, obowiązywała ta sama zasada działania: funkcję nośnika pisma pełniło światło przechodzące przez fotomatrycę

interlinia leading, line spacing, interline spacing
odstęp międzywierszowy; odstęp międzyakapitowy; przestrzeń między kolejnymi wierszami

justowanie justification
wypełnianie składu justunkiem, w praktyce komputerowej sprowadza się to do wyrównywania wiersza, łamu, lub kolumny jednostronnie (do lewej lub do prawej) albo obustronnie

kolumna 
obszar stronicy pokryty tekstem

korytarz river
widoczna przestrzeń w składzie, utworzona przez zbyt szerokie spacje, powtarzające się w kolejnych wierszach

krój pisma typeface
a) jeden z atrybutów pisma drukarskiego, decydujący o kształcie liter; b) pismo drukarskie

linia line
a) długa kreska, pełniąca w składzie rolę kompozycyjną (np. rozdzielenie łamów czy ozdobnik); b) jeden z kilku parametrów pisma drukarskiego, wyznaczający podstawę (linia bazowa), granicę wydłużeń górnych (linia wydłużeń górnych), dolnych (linia wydłużeń dolnych) itp.; c) długa linijka

linijka [typograficzna] ruler, typometer, type gauge
przyrząd do pomiarów, kreślenia, makietowania etc., wyposażony w podziałki z miarami metryczną i typograficznymi bądź tylko typograficznymi

linotyp linotype, Linotype typesetting machine
urządzenie do składu gorącego, w którym linotypista przy użyciu klawiatury wprowadzał tekst, a maszyna odlewała ze stopu drukarskiego gotowe wiersze [linotypowe], które układane jeden za drugim tworzyły szpaltę

łam column
połamana szpalta; blok tekstu, składający się najczęściej z kolejnych akapitów, stanowiący część kolumny lub (w szczególnym przypadku) z nią tożsamy

monotyp monotype, Monotype typesetting machine
zespół urządzeń do składu gorącego — tastra, na którym monotypista składał przy użyciu klawiatury, i odlewarki, która zakodowany na taśmie perforowanej skład odlewała w postaci pojedynczych czcionek zestawionych w szpalty; po rozmontowaniu składu, czcionek monotypowych można było używać w składzie ręcznym

pauza em dash
kreska o długości firetu, używana najczęściej w funkcji myślnika, współcześnie rzadziej niż półpauza

pismo drukarskie type, typeface
graficzna postać języka przewidziana do masowego powielania i zachowująca powtarzalność, w przeciwieństwie do np. pisma ręcznego (script ); pisma używane na stronach www również uważa się za drukarskie, ale zostały one poddane specjalnemu zabiegowi hintingu — dostosowania do wyświetlania na ekranie

podcięcie hanging indent
wpuszczenie wgłąb łamu wszystkich wierszy akapitu, poza pierwszym [jak w niniejszym słowniczku]

półfiret en
względna jednostka miary, równa połowie stopnia pisma

półpauza en dash
kreska o długości półfiretu, używana najczęściej w funkcji myślnika

skład typesetting, compo­sit­ing, compo­sit­ion
a) tworzenie szpalt; czynność polegająca na układaniu tekstu z czcionek bądź wprowadzaniu go za pomocą klawiatury; b) połamany (przygotowany do publikacji lub opublikowany) tekst

skład gorący hot-metal typesetting, hot-metal compo­sit­ing
technologia składu w metalu, polegająca na maszynowym odlewaniu przygotowanych wcześniej szpalt lub wierszy, w składzie ręcznym kolejność jest odwrotna

skład ręczny typesetting, compo­sit­ing
technologia składu przy użyciu odlanych wcześniej (bądź wyprodukowanych inną metodą) czcionek

spacja space
odstęp międzywyrazowy, typowa spacja ma szerokość od 1/4 do 1/3 firetu, specyfikacja UNICODE przewiduje również spacje specjalne, które można wprowadzać wprost lub za pomocą encji

spacjowanie tracking, letter-spacing
powiększanie odstępów międzyliterowych w całych słowach, koniecznie należy je stosować w wyrazach złożonych wersalikami bądź kapitalikami — dla podwyższenia ich czytelności — czasami używa się go jako wyróżnienia

stereotyp stereotype
forma drukowa w całości odlana z żeliwa lub stali, będąca kopią (formą wtórną) przygotowanej w składzie ręcznym bądź gorącym formy pierwotnej

szewc orphan
pierwszy wiersz akapitu, który pozostał na końcu łamu bądź kolumny

wersalik capital letter (plur.: all caps, all capitalized ), majuscule
majuskuła, wielka litera

wcięcie [akapitowe] [paragraph] indent, [first line] indent
wpuszczenie pierwszego wiersza akapitu wgłąb łamu, najczęściej o 1/2 do 1 1/2 firetu

wiersz line
a) fragment składu (tekstu), mieszczący się na jednej linii, w obrębie jednego łamu; b) w składzie gorącym, odlew zawierający pojedynczy ciąg znaków; wiersz linotypowy (slug )

zawieszone słowo 
jednoliterowe słowo — spójnik lub przyimek — na końcu wiersza, w bardziej cyzelowanym składzie uważa się niekiedy za takie również słowa dwu- lub trzyliterowe

Podczas wykładu padła kilkakrotnie sugestia przygotowania jakichś wskazówek dotyczących typografii. Oto garść dobrych rad. Chcesz swoim projektom lub internetowym publikacjom dodać nieco blasku? Praktykuj. Pamiętaj, że w uzasadnionych przypadkach możesz odstąpić od ścisłego przestrzegania reguł.

Ustalaj właściwą szerokość łamu
Średnia maksymalna długość wiersza powinna wynosić 68–72 znaków. Jeśli z jakichkolwiek powodów potrzebujesz szerszego łamu, powiększ również interlinię. W przeciwnym razie czytelnik dostanie oczopląsu.

Dobieraj odpowiednią interlinię
Weź pod uwagę przede wszystkim: krój i stopień pisma, szerokość łamu. Znaczenie ma też kolor tła czy samych liter. Jeśli któryś z tych parametrów się zmienia, musisz zmienić interlinię. Nie może być zbyt mała, ani zbyt duża. Poeksperymentuj.

Wyrównuj do lewej
Łamanie tekstu w chorągiewkę zaoszczędzi wielu kłopotów tobie i twoim czytelnikom. Przede wszystkim spacje będą mieć tę samą szerokość. Oczywiście — jeśli bardzo chcesz — możesz wyrównywać tekst obustronnie, ale miej świadomość, że może to utrudnić jego odbiór.

Zawsze dziel wyrazy
Dzielenie wyrazów pozwoli uniknąć korytarzy w tekście wyrównanym obustronnie, a w tekście wyrównanym do lewej uporządkuje trochę chorągiewkę. Dzielenie wyrazów w języku polskim podlega zasadom morfologii, a nie fonetyki — chodzi o przenoszenie wyrazów nie w miejscu podziałów sylabowych, lecz zgodnie z cząstkami znaczeniowymi (morfemami). Prawidłowe miejsca podziału podaje słownik ortograficzny PWN.

Szanuj ortografię
— myślnik oznacza zatrzymanie wypowiedzi, zastanowienie, nie powinno być myślników zbyt wiele, aby tekst nie stracił ciągłego charakteru, przedstawiaj go za pomocą półpauzy (względnie pauzy) otoczonej spacjami;
— nie stawiaj wielu kropek — czterech, pięciu, ani nawet trzech — używaj wielokropka, w zależności od kontekstu powinien on przylegać do słowa poprzedzającego lub następującego;
— pozostałe znaki interpunkcyjne przyklejaj do poprzedzającego je słowa (bez spacji po lewej stronie);
— używaj pojedynczego wykrzyknika lub pytajnika, a jeśli chcesz podkreślić emocje — podwójnego, nie więcej, żeby nie uznali cię za psychopatę;
— możesz używać, w szczególnych przypadkach, zbiegów znaków interpunkcyjnych: «?!» i «!?», innych w języku polskim nie ma;
— jeśli nie dysponujesz wystarczającym słownictwem, możesz używać emotikonów :-P
— unikaj dzielenia wyrazów w miejscu ich łączenia;
— unikaj jednoliterówek na końcu wiersza, jeśli nie chcesz by twoi czytelnicy rzucali mięsem;
— żeby nie musieli się zastanawiać „co autor miał na myśli”, unikaj myślnika na początku wiersza;
— używaj prawidłowych cudzysłowów pierwszego stopnia: „…”, jako cudzysłowy drugiego stopnia (wewnętrzne) możesz stosować «…» lub »…«, ale konsekwentnie;
— stosuj indeksy i frakcje jeśli trzeba;

Uważaj, diabeł tkwi w szczegółach
— nie używaj podkreślenia;
— nie wyróżniaj dłuższych partii tekstu pochyleniem;
— unikaj podwójnych wyróżnień, np. pochylenie z pogrubieniem czy cudzysłowem, odstęp międzyakapitowy z wcięciem itd.
— akapity lepiej wyróżniać większą interlinią, ale nie większą niż jeden wiersz;
— koduj tekst w UTF-8;
— nie wariuj z kolorami, pamiętaj że najczytelniejszym zestawieniem jest czarny tekst na białym tle
— unikaj zdjęć w tle (pod tekstem);
— tam, gdzie zachodzi potrzeba, używaj encji;
— do projektowania układów typograficznych korzystaj z generatorów tekstu polskiego;
— ograniczaj ilość krojów na stronie do minimum;
— jeśli używasz pisma pochyłego w nawiasie prostym, sprawdź, czy przed nawiasem zamykającym nie potrzeba cienkiej spacji;
— nie oddzielaj jednostek od miar;
— stopień pisma nie powinien być zbyt mały, ani zbyt duży;

Ustawiamy wp-Typography
Wtyczkę udostępniono na licencji GPL, co ma swoje zalety i wady. Poniżej link do wtyczki w polskim tłumaczeniu. Zdecydowałem się wprowadzić drobne zmiany w kodzie wtyczki. Nie wykluczam, że w przyszłości dodam jakieś jeszcze ulepszenia.
 Należy ją zainstalować, tzn. rozpakować i folder o nazwie «wp‑typography» wraz z zawartością umieścić na serwerze w katalogu wyszczególnionym poniżej.

../wp-content/plugins/

Panel ustawień można odnaleźć w kokpicie: USTAWIENIA » WP‑TYPOGRAPHY (adres poniżej).

../wp-admin/options-general.php?page=wp-typography

POBIERZ wp-typography-pl.zip [1,1 MB], zainstaluj i przejdź do konfiguracji. Jeśli posiadasz już wp‑Typography w wersji angielskiej, nadpisz ją.
 Wraz z tłumaczeniem przygotowałem wstępne (domyślne) ustawienia, które różnią się od oryginalnych. Tak więc, jeśli miałeś już zainstalowaną wtyczkę, po wgraniu polskiej wersji włącz ustawienia domyślne. Obejrzyjmy jeszcze raz panel administracyjny.

Źródła
Pierwszy moduł zawiera odsyłacze do stron autora. Ważne, że obowiązuje licencja GPL, oraz, że jest dostępny kod PHP, który można wdrożyć na dowolnej stronie www, nieopartej o WordPressa.

Ogólne ustawienia
W drugim module można zdefiniować elementy HTML, które nie będą podlegać przetwarzaniu. Zastosowanie praktyczne: jeśli jakieś słowo lub słowa nie powinny być dzielone, wystarczy je ująć w odpowiednie tagi.

<span class="noTypo">…</span>
<p class="noTypo">…</p>

Oczywiście, to tylko prosty przykład, możliwości jest dużo więcej.

Dzielenie wyrazów
Dzielenie wyrazów należy włączyć bez względu na to, czy tekst wyrównujemy obustronnie, czy tylko do lewej. W obu przypadkach poprawisz w ten sposób wygląd łamu. Jeśli obustronnie wyrównywane są też nagłówki, należy włączyć dzielenie również dla nich.
 W dolnej części modułu znajduje się pole, w którym można dołączyć listę słów z własnymi regułami dzielenia. Sensownie można je wykorzystywać wyłącznie w tekstach łamanych w chorągiewkę. Rygorystyczne dzielenie wyrazów na stronach www, w połączeniu z obustronnym wyrównaniem spowoduje problemy! Dziury i korytarze, których nie chcemy. Posługuj się więc zasadą mniejszego zła i jeśli nie wyrównujesz do lewej, nic nie zmieniaj.

Inteligentna podmiana znaków
Niestety, te opcje nie są tak inteligentne, jak by się chciało. Cudzysłowy co prawda prawidłowe, jednak oryginalny kod pozwalał na używanie w funkcji myślnika tylko pauzy. Zdecydowałem się wprowadzić zmianę. Wszystkie dywizy otoczone spacjami zostaną zamienione na półpauzy, podobnie podwójne dywizy [ -- ], jednak jeśli masz fantazję używać pauzy, możesz ją wstawiać za pomocą trzech dywizów [ --- ].
 Trzy kropki zamieniaj na wielokropek — rzecz oczywista. Podmiana diakrytyków w języku polskim raczej nie będzie miała zastosowania, chyba, że dla obcych słów. Jeśli masz dobrze opracowaną listę, możesz włączyć. Uproszczone znaki zastrzeżeń, to bardzo wygodna opcja, a więc domyślnie pozostaje włączona. Przyrostki liczebników porządkowych nas nie dotyczą.
 Matematyka. Wielka szkoda, że działa nieobliczalnie. Druga opcja z tej serii (ułamki) zadziała tylko, jeśli będziemy mieć włączone zawijanie po łączniku — absurd. Mimo to zalecam korzystanie z tej opcji. Wprowadzanie unikodowych znaków ułamków na www, szczególnie w małych stopniach, nie wchodzi w grę ze względu na totalny brak czytelności. Popatrz.

⅜ —— 3/8

Na www należy posługiwać się w tym wypadku nie frakcjami, lecz indeksami, dodatkowo cyfry w licznikach i mianownikach powinny być tylko nieznacznie mniejsze od podstawowego stopnia pisma.

Kontrola tekstu przy użyciu niestandardowych spacji
Niestandardowe spacje to: nierozdzielna, cienka, zerowej szerokości itd. Po każdym jednoliterowym słowie zwykła spacja zostanie zamieniona na nierozdzielną — tak powinno być, ale nie jest. Wyjątkiem są dwie jednoliterówki obok siebie. Jeśli chcesz, aby żadna nie wisiała na końcu wiersza, po każdej z nich wstaw encję nierozdzielnej spacji zamiast zwykłej.

 

Cienkie spacje między myślnikiem, a słowem zamiast zwykłych, to anglosaski zwyczaj. Miałyby one sens gdybyśmy w funkcji myślnika stosowali pauzę, ale ważniejsze byłoby uniknięcie myślnika na początku wiersza. A więc, bez względu na to, czy myślnikiem jest pauza, czy półpauza, należy poprzedzić ją nierozdzielną spacją (encja powyżej). Ergo nie ma potrzeby korzystania z tej opcji.
 Kolejne trzy opcje, to oczywistość oczywista (sic ). Można dowolnie rozszerzyć listę miar. Natomiast unikanie pojedynczych słów na końcu akapitu w pewnej mierze pozostaje opcją uznaniową. Warto ją włączyć w szerokim łamie, w wąskim nie będzie konieczna.
 Zawijanie po łączniku — inaczej mówiąc, zezwolenie na dzielenie wyrazów w miejscu łączenia — nie powinno być dopuszczalne. Polska ortografia pozwala na podzielenie w tym miejscu, ale dywiz powinno się powtórzyć w następnym wierszu. Wp‑Typography tego nie umożliwia.
 Arcyprzedziwnym błędem jest uzależnienie poprawnego renderowania ułamków od włączenia właśnie tej opcji. Jeśli chcemy mieć ładne ułamki, musimy więc pozostawić ją włączoną, a zakaz dzielenia słów z łącznikiem realizować przez ręczną podmianę łącznika na twardy dywiz (encja poniżej), którego ani HTML, ani wp‑Typography nie rozpoznaje (jest renderowany, jak zwykły dywiz).

‑

 Zawijanie adresów email i URL-i jest realizowane przez dodanie spacji zerowej szerokości po każdej kropce i znaku at (@). Ostatnia opcja w tej sekcji pozwala wyłączyć zawijanie w Internet Explorerze 6 i również powinna zostać włączona.

Haki CSS
Ostatni moduł pozwala na zdefiniowanie wyjątków za pomocą tzw. haków. W czterech szczególnych sytuacjach możemy włączyć automatyczne oznaczanie fragmentów tekstu klasą, którą następnie opiszemy w arkuszu stylów. Ponadto można dołączyć własne fragmenty kodu CSS.

To chyba już wszystko o użyteczności wp‑Typography, ale jeszcze kilka uwag o błędach i ważniejszych problemach.

 1. Miękkie dywizy są wstawiane w całym tekście. Ujawniają się tylko wtedy, gdy zachodzi potrzeba przeniesienia słowa do kolejnego wiersza. Czasami jednak się zdarza, że cały tekst jest upstrzony dywizami. O co chodzi? Problem sprawiają fonty, które w zestawie znaków nie zawierają miękkich dywizów, w takim wypadku są one traktowane jak zwykłe. Innym źródłem nieprawidłowości może być brak obsługi bądź pełnej obsługi UNICODE przez przeglądarkę lub oprogramowanie serwera.

2. Zawieszone słowo nie zostanie wykryte, jeśli jest ich więcej pod rząd.

3. Myślniki będą się pojawiać na początku wiersza.

4. Matematyka działa nieobliczalnie.

5. Pochylone słowa stykają się z nawiasem zamykającym. Można temu zaradzić wstawiając cienką spację (encja poniżej).

 

6. Opcja zawijania po łączniku działa tylko ze zwykłym dywizem, nie będzie działać z twardym. To wynika raczej ze specyfikacji HTML i jest plusem, ponieważ możemy wprowadzić do tekstu dodatkowy dywiz, który będzie posiadał takie same atrybuty, jak zwykły (niepodzielność), ale przez wp‑Typography zostanie pominięty w przetwarzaniu (nie pojawi się po nim spacja zerowej szerokości).

7. Haki CSS mają polepszyć estetykę i czytelność, niemniej jednak nie w każdym projekcie będą się sprawdzać. Można i należy je samemu modyfikować. W niniejszej wersji dokonałem kilku istotnych zmian.

.caps — dodałem spacjowanie do klasy «caps» równocześnie zmieniając rozmiar wersalików na 95%; okazało się, że rozświetla ona spację po słowie, ale nie przed i bardzo źle to wygląda, dlatego dodałem również trochę światła przed spacjowanym słowem;
— uwaga: słowa na początku akapitu, złożone wersalikami będą potrzebować korekty o 20/100 firetu w lewo (-0,2 em);
— nie zostają wykryte ciągi wersalików zawarte w cudzysłowie, choć w nawiasie już tak;

.numbers — zmieniłem spacjowanie i stopień pisma dla cyfr; potrzebna korekta dla cyfr rozpoczynających akapit wynosi 10/100 firetu; jeśli w projektach lub na blogu korzystasz z krojów zawierających cyfry nautyczne (z wydłużeniami dolnymi i górnymi), wyłącz tę opcję, cyfr tego typu (jak w piśmie Georgia) nie należy różnicować od tekstu głównego;

.sup i .sub — zmieniłem stopień pisma na 80% tekstu głównego; poprawiłem światła pionowe i poziome.

Zanim podam linki do innych źródeł, chciałbym podsumować konferencję. Wydaje mi się, że WordPress to przyszłość www. Łódzki WordCamp, jako zgromadzenie specjalistów lub osób, które pragną stać się specjalistami, wpisuje się niebywałą dynamikę całej społeczności użytkowników. Nie trzeba chyba mocno podkreślać, że ma ona zarobkowy charakter. Paradoksalnie, dynamikę tę potęguje fakt, że system jest otwarty.
 Kilka wystąpień bardzo pasowało do moich potrzeb, wśród nich „Tworzenie użytecznych paneli zarządzania” Marcina Bieguna i „WordPress + organizacje studenckie = sukces” Adama Klimowskiego.

Ważne źródła
Penguin Composition Rules for web Adaptacja zasad opracowanych przez Jana Tchicholda dla Penguin Books do potrzeb www
The Elements of Typographic Style Applied to the Web Adaptacja „Elementarza stylu w typografii” Roberta Bringhursta do potrzeb www
typografia.info Serwis Roberta Chwałowskiego na temat typografii
taat.pl Zbiór tekstów Tomasza Pęszora o typografii internetowej

Morfologia i ortografia
Wielki słownik ortograficzny Ogólnodostępny słownik internetowy, który wskazuje również prawidłowe miejsca dzielenia wyrazów

Człowiek nie byłby w stanie ogarnąć myślą otaczającej go rzeczywistości, gdyby sam nie poczuł się umieszczony w jej środku. Próbował ustalić swoje położenie względem powierzchni ziemi i sklepienia nieba, a także dzielić przestrzeń. Droga, którą słońce przemierza w dzień, jest łukiem wstępującym ku górze i zstępującym w linię horyzontu. Z obserwacji gwiazd powstało pojęcie kierunku na niebie.
 W pewnym momencie zaczęto dostrzegać istnienie stałej pionowej osi opierającej się na północnej Gwieździe Polarnej. Poznawanie przestrzeni umożliwiało świadomy jej podział, oparty na znaku krzyża, który stał się dla człowieka podstawową pomocą w wyznaczaniu kierunków i orientacji. Dzięki temu ustaleniu nasi przodkowie mogli rozróżnić górę i dół, lewo i prawo. Doprowadziło to do pełnego zrozumienia przestrzeni i stało się bazą dla wszelkich rozmyślań. [s. 214]

 Czyż nie można się poczuć umieszczonym w centrum tej książki? Dla kogo została ona stworzona? Czy Adrian Frutiger, Horst Heiderhoff, Czesława Tomaszewska, Andrzej Tomaszewski, Magdalena Kędzierska, Robert Oleś, Zuzanna Szatanik, Małgorzata Uzarowicz i kilkanaście innych osób zostali stworzeni po to, by ją wydać? czy też na odwrót? A jeśli wcale nie zaistnieli dla książki, a ona dla nich? Może właściwymi odbiorcami są ci, którzy jej nigdy nie przeczytają, ale za to otrzymają lepszy dizajn, stworzony przez obcujących z nią czytelników? Czy jej forma istnieje dla treści, albo treść dla formy?
 Wydaje się tak zwykła i lekka, a przecież ma swoją wagę i wygląd. Lekko kremowy papier, zadrukowany granatem i czernią, przeszyty czerwoną nicią, oklejony czerwonym kartonem z tłoczeniami, ukrytym pod białą obwolutą, na której oprócz tytułu znajdują się jakieś dziwne symbole, magnetyzuje ręce i oczy. Adrian Futiger: „Człowiek i jego znaki”.

Informacje wydawcy i zakupy d2d.pl
Tytuł oryginału: Der Mensch und seine Zeichen: Schriften Symbole, Signete, Signale
Autor: Adrian Frutiger, współpraca: Horst Heiderhoff
Przekład: Czesława Tomaszewska
Wstęp: Andrzej Tomaszewski
Projekt: Robert Oleś
ISBN 978‑83‑927308‑3‑5
d2d.pl, Kraków 2010
Format: 165×240 mm, 2+2, 296 stron
Papier: Alto 100 g/​m², vol. 1,5
Oprawa broszurowa, szyto-klejona, Scolex 300 g/​m², 1+0, tłoczenie
Obwoluta: Alto 130 g/​m², 2+0, lakier olejowy

Źródło: National Museum of Ireland
Treasure from the Bog
The Faddan More Psalter

Fot. Andrzej Odyniec

Czy istnieje etyka zawodowa typografa?

Oczywiście, podobnie jak w każdej profesji. Jeżeli określimy typografa, jako osobę zajmującą się projektowaniem i przygotowaniem do druku (lub innego upowszechnienia) publikacji, to jego zachowania etyczne dotyczą głównie trzech relacji międzyludzkich:
1) pomiędzy typografem a autorem-nadawcą opracowywanego komunikatu (treści tekstowej lub ikonograficznej);
2) typografem a odbiorcą komunikatu, czyli czytelnikiem treści;
3) wreszcie relacji z drukarzem jako wytwórcą publikacji na podstawie pracy typografa.
 Świadomie pomijam tu wszelkie kwestie związane z relacją zleceniodawca–zleceniobiorca, ponieważ regulowane są odpowiednimi przepisami prawnymi oraz umowami o dzieło. Również problematyka prawa autorskiego lub patentowego jest szeroko opisana w literaturze prawno-zawodowej. Skupmy się więc na wyżej wymienionych trzech punktach.
 Ad 1) Imperatyw moralny sprowadza się do tego, że podejmując się opracowania komunikatu (ulotki reklamowej, artykułu naukowego, arkusza poetyckiego, książki telefonicznej, programu teatralnego, biletu na mecz, legitymacji partyjnej czy innego druku) mamy obowiązek dogłębnie poznać intencje autora i jego oczekiwania. Przekonywanie autora-nadawcy komunikatu do własnych koncepcji estetycznych i wizualnych ma swoje granice. Nie można przygotowywać publikacji wbrew woli nadawcy. Zbyt często bywa, że powstaje produkt, w którym przestaje on być autorem przekazywanej treści lub to, co chciał przekazać, ulega deformacji.
 Ad 2) Końcowy odbiorca treści, a więc jej czytelnik, nigdy nie powinien umknąć uwadze projektanta. Najprostsza i w miarę jasna jest tu kwestia nieutrudniania percepcji komunikatu, a więc zachowania walorów czytelności, rozpoznawalności i rzemieślniczej jakości publikacji. Natomiast są sprawy, które musimy rozważać we własnym sumieniu. Należą do nich np.: opracowywanie treści fałszywych lub wątpliwych moralnie, uczestnictwo w oszustwach politycznych lub marketingowych, antyedukacja estetyczna i propagowanie kiczu — z takich decyzji żaden projektant nie może czuć się zwolniony. Sam wybiera: dochód czy rezygnacja z socjotechnicznej blagi, pieniądze na ubranie dla dziecka czy odrzucenie propozycji łamania pornosa, fajne wakacje czy odmowa produkcji ulotek piramidy finansowej. Ale podobne decyzje są, rzecz jasna, udziałem ludzi wielu zawodów.
 Ad 3) Do niedawna sprawa była jasna — całe przygotowanie produkcji odbywało się w drukarni i poligraf… jak sobie pościelił, tak się wyspał. Dzisiaj pracą w drukarni „rządzą” przygotowane przez nas pliki postscriptowe, pedeefy, instrukcje szczegółowe i wszelkie wymagania pochodzące spoza drukarni. Jest rzeczą bardzo ważną, aby zachować odpowiednie stosunki interpersonalne z technologami drukarń i innymi pracownikami poligrafii, konsultować sprawy trudne, wspólnie podejmować kłopotliwe technologicznie decyzje itp. Oczywiście nie znaczy to, aby rezygnować z wymagań jakościowych lub prób wprowadzenia jakiejś innowacji. Niby zrozumiała, ludzka sprawa, a jednak powszechne są z jednej i drugiej strony zachowania pełne pretensji, złośliwości i irracjonalnych postaw w rodzaju: na złość mamie odmrożę sobie uszy.
 Zastanawiam się, czy można mówić o etosie środowiska typografów. Myślę, że jest on ściśle związany z wielowiekowym znaczeniem drukarskiej profesji. W drukarskich sprawach istnieje etos zawodu, w internetowych jeszcze się nie wykształcił.

Etos. Wielu projektantów — ba, wielu drukarzy — nie ma o nim pojęcia. Kiedyś prawo nazywania się towarzyszem sztuki drukarskiej było wyrazem dumy i odpowiedzialności. Drukarz-typograf był zobowiązany… No właśnie, czy etos upada? Możesz go jeszcze bardziej przybliżyć?

Jest ars między inszymi taka, iż nie tylko plebeium,
ale vere ipsum nobilem nie szkaradzi.

Bartosz Paprocki: Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1584

O kim tak pięknie mówił znakomity szesnastowieczny polsko-czeski heraldyk? O nas! O drukarzach mianowicie (w pierwszych wiekach drukarstwa łac. typographus = drukarz). Pisał to już ponad sto lat po uruchomieniu oficyny mogunckiego mieszczanina Johannesa Gutenberga.
 Szlachetnie urodzonym honor nie pozwalał parać się rzemiosłem. Podobne zajęcie groziło wręcz utratą szlachectwa. Nobiles byli członkami rycerskiego stanu i mogli trudzić się tylko w militarnej potrzebie albo zarządzać majątkiem. Tymczasem w XVI stuleciu — złotym wieku polskiego drukarstwa — znajdujemy przykłady wyniesienia plebejuszy do stanu szlacheckiego, właśnie spośród grona drukarzy.
 Najbardziej spektakularnym przykładem jest nobilitacja Jana Łazarzowica-Januszowskiego, byłego sekretarza królewskiego Zygmunta Augusta, humanisty i twórcy oryginalnego kroju czcionek — Nowego karakteru polskiego. Syn drukarza Łazarza Andrysowica został dziedzicem słynnej krakowskiej Oficyny Łazarzowej — kontynuującej tradycje warsztatu renesansowego typografa Hieronima Wietora. Na sejmie w 1588 roku Januszowski uzyskał indygenat szlachecki wraz z herbem Kłośnik (Rola), a dwa lata później od Zygmunta III Wazy tytuł Architypografa wraz z przywilejami.
 Mamy też inne przypadki. Uszlachcono Walentego Łapkę-Łapczyńskiego, który tłoczył w drukarni wędrownej (tzw. latającej), towarzyszącej wyprawom wojennym Stefana Batorego. Łapka w potrzebie porzucał swoje czcionki i chwytał za oręż. Nawiasem mówiąc, na jego prasie w Warszawie wydrukowano po raz pierwszy „Odprawę posłów greckich” Jana Kochanowskiego. Przypuścił go do herbu Jelita wielki kanclerz i hetman koronny Jan Zamoyski.
 Nobilami zostali potomkowie krakowskich Szarfenbergów, szlachcicem był Rafał Skrzetuski-Hoffhalter — drukarz w Austrii i na Węgrzech, także Cyprian Bazylik — kompozytor [również poeta; przyp. red.] i właściciel drukarni, Stanisław Kocmyrzowski nobilitowany przez cesarza Leopolda I w Wiedniu oraz kilku innych przedstawicieli naszej profesji.
 Stąd właśnie nazwa — towarzysz. Na podobieństwo np. towarzyszy pancernych w husarii, albo też grona osób szlachetnych, którzy drukarzy alias typografów dopuszczali chętnie do swego towarzystwa.
 Godność towarzysza sztuki drukarskiej zdobywało się ciężką, długoletnią pracą uwieńczoną aktem rzemieślniczych „wyzwolin” spod władzy drukarza-pryncypała. Myślę że warto o tym przypomnieć, bo podobne imponderabilia związane z zawodową dumą mieszczą się w szeroko pojętym etosie drukarstwa.

A więc uprawiamy szlachetny zawód. Ale czy drukarski (typograficzny) etos — podobnie, jak słowo „towarzysz” — nie został zbrukany?

Etos może nie tyle został zbrukany, co zapomniany. Zawód drukarza, typografa, od początku swego istnienia odbierany był jako swego rodzaju kulturowa misja. Drukarstwo stało się sposobem rejestrowania i przekazywania zdobyczy cywilizacji. Zapewniło międzypokoleniowy kontakt intelektualny. Druk dał ludziom nowoczesny sposób porządkowania myśli. Tempo pracy drukarsko-wydawniczej pozwala na bieżąco reagować w sprawach politycznych, naukowych, artystycznych czy edukacyjnych, a każda dziedzina wykształciła sobie właściwe formy publikacji. Nie jest przypadkiem, że np. Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Poligraficznego, w którym pracuję, podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
 Nawet jeśli popatrzymy na poligrafię związaną z marketingowym obszarem działania: drukowaniem opakowań, etykiet, prospektów, folderów reklamowych itp., możemy dostrzec w niej narzędzie kreowania gustów społecznych, preferencji estetycznych, czy wręcz zachowań moralnych.
 Patrzę jednak optymistyczne w przyszłość, bo chyba pięknoduchy nie dały się do końca pokonać wszechogarniającej komercji. Działania wielu osób lub instytucji krajowych i zagranicznych pozwalają na taki optymizm.

Ale nie da się wręczyć etosu przyszłym drukarzom czy typografom razem ze świadectwem ukończenia szkół. To jest przecież zbiór zachowań i właściwy tylko dla członków środowiska sposób myślenia, którego się człowiek uczy od swoich mentorów.

Myślę, że można pokusić się o „wręczanie” etosu w szkołach. Wszystko zależy od nauczycieli. Młody człowiek jest szczególnie podatny na sugestie dotyczące zachowań i życiowych postaw. Jego osobowość jest jeszcze czystą, niezapisaną kartą. Pozbawiony wzorców chłonie jak gąbka np. wzorce rówieśniczej subkultury. Jeśli jednak nauczyciele nie będą potrafili wyzwolić satysfakcji z wykonywanej pracy i dumy z zawodu, to oczywiście nic z tego nie będzie.
 Zwróć uwagę, że obaj odczuwamy potrzebę dowartościowania typografii. Twoje pytania i moje odpowiedzi są tego najlepszym dowodem. Przecież powinniśmy raczej rozmawiać o literkach, tytulariach i paginach. A my co?

Wzorce rówieśniczej subkultury, a słowo nauczyciela… Andrzeju, sam przecież chodziłeś na wagary. Co było bardziej interesujące — teoria (szkoła), czy praktyka (drukarnia)? Gdzie z tym etosem się można było zapoznać? Starzy majstrowie nie wykładali go przecież zza biurka, a raczej sami go kultywowali. A nie bywało też tak, że etos w drukarzu się wyczerpywał i trzeba było go uzupełnić, popijając szklaneczką?

Masz rację. Ja miałem w rozumie „nauczyciela” w sensie ogólniejszym, ale w szkolnym kontekście wyszło, jak wyszło. Niemniej w moim technikum było dwóch, trzech nauczycieli, którzy wręcz zarażali szacunkiem i sympatią dla zawodu. Inż. Jan Barszcz, przedwojenny maszynista typograficzny, uczył maszynoznawstwa, a opowiadał nam o spotkaniach z niezwykłymi osobami w drukarni (nawet o wiewiórce biegnącej po pasie transmisyjnym pośpiesznej maszyny). Polonistka Zofia Ciechanowska podpowiadała, gdzie są wystawy książek, imprezy wydawnicze, spotkania z autorami. Myślisz, że nie chodziliśmy? W niczym nam to nie przeszkadzało iść potem na mecz, na randkę albo na prywatkę. Jan Jużda, nauczyciel z zecerni, hołubił czcioneczki i uczył widzieć w nich coś więcej, niż kawałek brudnego metalu. Na fizyce, gdy była mowa o świetle i barwach, poszliśmy do Zachęty na film o czarowaniu kolorami przez malarzy impresjonizmu. Itd., itd.
 Od nauczycieli wiele zależy. Nie twierdzę, że z mojej klasy wyszli sami artyści i miłośnicy czarnej sztuki. Jednak kilka duszyczek zostało złowionych na całe życie. Przy najbardziej brudnej zecerskiej robocie, albo przy mieszaniu farby, przy myciu walców maszyny drukarskiej, naprawdę czuliśmy się pracownikami kultury. Być może brzmi to górnolotnie, ale tak bywa, gdy chce się wypowiedzieć, co się czuje.
 Mistrzowie, starzy wyjadacze w drukarniach, to jeszcze inna sprawa. Wówczas niektórzy pamiętali jeszcze przedwojenne czasy, gdy Pan Zecer wychodził po wypłacie z drukarni gazetowej i zamawiał dwie dorożki. W pierwszej jechała laska i melonik, a w drugiej Pan Zecer. Oczywiście nie jechał prosto do domu, ale do ulubionego lokalu, aby z koleżkami pokrzepić się jakimś wesołym napojem. Panowało bowiem niczym nie uzasadnione, a jednak powszechne mniemanie, że alkohol jest świetną odtrutką na tlenki ołowiu wdychane w znacznych dawkach w drukarniach. Znaczne dawki ołowiu wymagały znacznych dawek trunku.

Ręka rękę myje, a wszyscy jedziemy na tym samym wózku. Być może jakieś poczucie zawodowej jedności jest nam potrzebne. Tylko po co?

Nie lubię porzekadła „ręka rękę myje”, bo kojarzy się z sitwą albo kliką. Natomiast wspólnota interesów projektantów, drukarzy, redaktorów czy marketingowców jest faktem i wynika ze wspólnej pracy nad finalnym produktem.
 Drukarz drukarza czy projektant projektanta może traktować jako konkurencję zagrażającą własnym interesom. Zawsze tak było i będzie. Historia walki o przywileje drukarskie XVI-wiecznych krakowskich typografów przeciwko hegemonii Hallera jest tego najlepszym dowodem. Jednocześnie nie brak przykładów współpracy drukarzy w tamtym okresie: wspólnego korzystania z zasobów typograficznych, międzydrukarnianego współdziałania fachowców i ich pryncypałów.
 Nie ma zresztą potrzeby sięgać do przykładów z tak odległych czasów. Wiemy przecież, że dzisiaj pracujemy tutaj, a jutro gdzie indziej, że zakłady podejmują kooperację, że istnieje szeroka wymiana doświadczeń poprzez konferencje, seminaria, targi, internet, spotkania towarzyskie. Nie ma więc sensu walka z innymi oraz kwasy i niechęć do osób działających w naszej profesji. Wcześniej czy później odbija się to czkawką lub środowiskowym ostracyzmem.

Przykłady dobrego i złego projektowana typograficznego znajdujemy niemal w każdym medium. Wszędzie, gdzie pojawia się jakikolwiek przekaz, zazwyczaj pojawia się również tekst, a jeśli jest to tekst pisany (drukowany, wyświetlany etc.) już mamy do czynienia z typografią. Wydaje się, że jest ona wszechobecna, ale bardzo często ignorowana. Wielu projektantów weszło do zawodu przez ukończenie szkoły wyższej, ale chyba większa część jest samoukami. Dziś można zdobywać wiedzę o projektowaniu np. w czasopismach dla grafików czy różnych internetowych poradnikach. Od czasu do czasu organizowane są konferencje albo warsztaty projektowe, w których udział bywa bardzo kosztowny. Jak i gdzie najlepiej zdobywać wiedzę na temat projektowania w ogóle? jak i gdzie na temat typografii?

Ilość informacji, jaka dociera do nas w dzisiejszych czasach osiągnęła masę krytyczną. Coraz częściej łapiemy się na omijaniu wzrokiem reklam, wyrzucaniu nieczytanych druków, „wyłączaniu” swoich receptorów w nadziei na nieco spokoju oraz aby zebrać i usłyszeć własne myśli. Ale nic z tego! Oto przysłali znowu SMS, musisz sprawdzić maile, do kibla i do łazienki bierzesz telefon, z telewizora wrzeszczy głośniej emitowana reklama, itd., itd. Jeszcze próbuję się z tym borykać. Mam jednak kolegów, którzy już się poddali i tylko od czasu do czasu, jak błyskawica przelatuje im myśl: Boże, jeszcze kilka lat temu czytałem Konwickiego i Hegla, a teraz we łbie noszę błoto.
 Piszesz o złej i dobrej typografii wokół nas. Tak jest. Zawsze było podobnie i najpewniej długo będzie. Będzie zły typograf i dobry. Będzie zły i dobry murarz, zły lekarz i konował. Ale ja sobie zrobiłem z jakości typografii własną, prywatną maszynerię selekcyjną. Mianowicie nauczyłem się nie czytać niechlujnych tekstów i odrzucać je, jak odrzuca się podgniłe truskawki. Nadawca tekstowego komunikatu, dla którego wszystko jedno, że cudzysłów w polskim tekście jest angielski, albo nie rozróżnia myślnika i łącznika, czy też pisze słowa pospolite wielką literą a imiona własne małą, jest przeze mnie na wstępie „zwolniony”. On nie pisze do mnie, ale do jakiegoś bezrozumnego plebsu. Do ludzkiej tłuszczy, która podobnie jak on zapomniała już, czego uczono w podstawówce. Odbieram to jako wciskanie kitu lub częstowanie tekstem nieprzygotowanym, a więc — najprawdopodobniej niewiarygodnym.
 Szacunek dla pisma tworzy typografa. Trzeba zrozumieć jego fenomen, dostrzegać piękno, znać i stosować zasady pisowni, czuć ducha historii pisma i nowoczesności. Bez użycia pisma, kluczowego wynalazku ziemskiej cywilizacji, nie sposób utrwalić żadnej głębszej myśli. Obrazkami nie zapiszemy ani „Lokomotywy” Tuwima, ani statystyki Bosego-Einsteina, choćby nawet i Caravaggio pinxit. Zamiast przeczytać „ogary poszły w las”, możemy zobaczyć w telewizorze jak psy pobiegły do lasu. Nie sądzę więc, aby wszyscy twórcy książek i prasy dali się zepchnąć w prymitywizm popkultury. Albo lepiej: jedni dadzą się, inni nie.
 Ja już tego nie zobaczę, ale Ty Rafale wraz z zawodowymi przyjaciółmi (i rywalami) będziesz tworzył elitarną grupę osób czytających, uprawiających dobrą typografię, czujących tekst, szukających autorów, którzy mają coś do powiedzenia. Owa elita będzie dość szczupła, ale bardzo znacząca. Niektórzy z członków otaczającej Was ludzkiej magmy gadżeciarzy, czcicieli obrazka oraz pospolitej demokracji, w której większością głosów ustala się, kto ma rację, będą usilnie starali dostać się do Waszej elity. Wówczas jednak będą musieli „wkupić się” płodem własnego rozumu zapisanym na karcie papieru. Społeczność rodem z Galaktyki Gutenberga zdecydowanie się skurczy i najprawdopodobniej książka, gazeta czy intelektualne czasopismo, będą ekskluzywnym towarem sprzedawanym w czymś na kształt galerii albo gaju Akademosa. Będzie tam przyjemnie, a w swoim gronie znajdziecie rozrywkę i szczęście.
 A gdzie się uczyć? Jeśli komuś nie wystarczają krajowe szkoły, imprezy warsztatowe i seminaryjne oraz dostępna literatura, nie ma problemu. Zürcher Hochschule der Künste albo Création Typographique w paryskiej École Estienne pracują nie bojąc się modnego hasła „No future book”. Trzeba poznać język i jechać po naukę. Wszystko jedno który: angielski, niemiecki, francuski, włoski czy czeski, bo szkół w Europie dostatek.

 Będzie się koncentrować na temacie rysunku oraz jego związkach z literą, kaligrafią i typografią — to główny obszar tematyczny. Oprócz niego przewidziano cztery dodatkowe: dydaktyczny, doświadczeń typograficznych, techniczny i żartobliwy.
 Organizatorzy zgromadzili doborowych wykładowców — jak Marian Bantjes, Ken Barber, Pablo Cosgaya, Javier Gutiérrez, James Mosley czy Ricardo Rousselot — a więc warto korzystać, a wieczorami popijać wino w miejscowych bodegach.

Więcej informacji
4º Congreso Internacional de Tipografía | program | rejestracja
Asociación de Diseñadores de la Comunidad Valenciana

1. Tomáš Černý z Czech

2. Engel Espino Duran z Dominikany

3. Emil Idzikowski z Polski

4. Jiří Tille z Czech

5. Sheila Ciprian z Dominikany

 Na tle wszechobecnych cwaniackich i śmierdzących konkursów, dotyczących corporate identity, ten wydawał się zaskakująco optymistyczny. Bo czyż instytucja państwowa, której zależy na ponadkrajowej promocji, mogłaby kpić sobie z międzynarodowej rzeszy projektantów? Nawet brak regulaminu można było wziąć za dobrą monetę. Zapowiadało się dobrze, a wyszło jak zwykle. Ale czy należało oczekiwać czegoś więcej?
 W jury zasiadał pan Francisco Javier García Fernández, minister turystyki Republiki Dominikany, kto więcej — nie wiadomo. Nie wiadomo również, dlaczego unieważniono konkurs. Postanowiłem zasięgnąć języka u źródeł. Wypełniałem formularze kontaktowe na stronach www, słałem mejle do ministerstwa turystyki, a nawet do sekretariatu stanu i nic. Żadnej odpowiedzi. Czy zadałem zbyt natarczywe pytania?

1. ¿Por qué concurso cancelado?
2. ¿Cuál era la composición del jurado? Lo único que sabemos sobre el Presidente, el Sr. Ministro, Francisco Javier García Fernández. ¿Pueden otras personas, forman parte del jurado, también eran empleados del ministerio?
3. ¿Tiene previsto el anuncio del concurso que viene? Si es así, ¿se publicará una normativa detallada y transparente? Si no, ¿cómo van a obtener un nuevo logotipo?
4. ¿Qué consecuencias, buenas o malas, para la República Dominicana podría tener que dejar el concurso indecisos? Es posible el próximo concurso se sentará en el jurado de especialistas diseñadores?

 Wygląda na to, że konkurs zaistniał tylko we śnie, a w rzeczywistości w ogóle go nie było. Pozostają pytania, na które odpowiada tylko echo… echo… echo…

Informacje www
1. O konkursie
2. Ministerstwo Turystyki Republiki Dominikańskiej

 Twarda oprawa, nie za duży format czynią ją dość wygodną w użyciu. Jest również bardzo lekka, co można by potraktować jako zaletę, ale ja upatrywałbym tu wady. Niewielką masę książki uzyskano przy zastosowaniu papieru objętościowego (i niestety, drzewnego!) o niskiej gramaturze i bardzo wysokim spulchnieniu. Papiery drzewne są znacznie mniej trwałe, a przecież książka, ze względu na swój charakter, będzie zapewne w częstym użyciu.
 Wiedza zawarta w tym wydawnictwie nie tylko pomaga w porozumieniu z drukarzami na poziomie językowym, ale daje podstawy do zrozumienia procesów technologicznych. Nawet takie pobieżne zderzenie z poligrafią, każdego projektanta trochę „cywilizuje”. Gorąco polecam.

Więcej
Informacje wydawcy i zakupy www.cobrpp.com.pl
Autorzy: Grażyna Czech, Tomasz Dąbrowa, Jacek Hamerliński, Jan Kowalczyk, Leszek Markowski [red. prowadzący], Przemysław Śleboda, Andrzej Tomaszewski, Joanna Wasilewska, Leonard Cichocki
ISBN 978-83-930699-0-3
Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Poligraficznego
Warszawa 2010, wydanie pierwsze
Format bloku A5, 1+1, 264 strony
Papier Ecco-Book 70 g/m², vol. 2,0
Oprawa twarda, całopapierowa, laminowana, 4+0

Informacje organizatorów
d2d.pl
Arctic Paper Polska

Jak informowałem w styczniu, już za kilkanaście dni odbędzie się konferencja Grupy Użytkowników Systemu TeX w Bachotku, pod hasłem Typografowie i programiści: wzajemne inspiracje.
 GUST otwiera się na świat. Organizatorzy pragną zerwać ze środowiskowym piętnem poprzednich spotkań i stworzyć uniwersalną platformę wymiany doświadczeń między fachowcami — nie chodzi o znawców TeX-a, ale miłośników tego, czemu TeX służy: dobrej typografii — dlatego zaproszenie skierowano do użytkowników wszelkich systemów wspomagających przygotowanie publikacji. Podoba mi się ta idea i przyklaskuję jej wszystkimi kończynami.
 Oczywiście, że nikt nie wykastrował tegorocznej konferencji z tematów dotyczących TeX-a. Jak zawsze, będą wykłady i prezentacje dla zaawansowanych i warsztaty dla początkujących. Niemniej jednak, w programie przewidziano non-TeX-events, jak np. sesja plakatowa czy konsylium typograficzne.
 Dobrze poinformowane źródło donosi, że tradycja wspólnej konsumpcji napojów rozgrzewających, połączonej ze spontaniczną, podwyższoną aktywnością w dziedzinie audio-performance, zostanie podtrzymana.

Termin
30 kwietnia – 4 maja 2010, Bachotek

Więcej informacji
Strona główna konferencji
Ważne punkty orientacyjne programu
Rozkład zajęć
Lista wystąpień
Opłaty konferencyjne
Rejestracja uczestników

Powyższe słowa Andrzeja Tomaszewskiego pochodzą z książki pt. „Giserzy czcionek w Polsce”, jakże sympatycznie zadedykowanej współczesnemu twórcy pism drukarskich:

Lucae Successori
Andrea magister thypografskiego kunsztu
y zycer y pielgrzym moguncki
fecit

 Książka powstawała długo, jednak została oddana do druku na kilka dni przed ubiegłorocznym KRAKTypo, podczas którego została publicznie zaprezentowana przez autora i uroczyście wręczona Łukaszowi Dziedzicowi.
 Zapewne pośpiech leży u źródeł pojawiających się gdzieniegdzie drobnych błędów czy niekonsekwencji, ale nie są one istotne.

 Andrzej Tomaszewski, przedstawiając cały poczet rytowników i odlewaczy czcionek, działających przez stulecia na terenie naszego kraju, przekazuje wiedzę na temat typografii.
 Właściwie nie tylko. Jawiąca się w Giserach historia, może być przyczynkiem do różnych rozważań, np. marketingowych. Okazuje się, że zawód gisera — podobnie jak współczesnego projektanta pism — był elitarny, a ci, którzy go wykonywali najlepiej, bardzo dobrze prosperowali.
 Czcionka, umiejętność jej produkowania i — co ważne — posługiwania się nią, leży u podstaw naszej kultury, bo to właśnie czcionka była jej głównym nośnikiem. Dziś rolę czcionek przejęły fonty, ale na posługujących się nimi detepowcach ciąży równie wielka odpowiedzialność. Bądźcie typografami! Wkładajcie w swą pracę całą duszę, a wdzięczność zleceniodawców poszerzy wam portfele.

 Książkę można zamawiać bezpośrednio u wydawcy lub otrzymać ją jako nagrodę w konkursie, który trwa do godziny 23.00, 6 lutego br.

Tomaszewski Andrzej: Giserzy czcionek w Polsce, Ogme, Warszawa 2009
Informacje i zakupy ogme.pl

 — [delikatne pukanie do drzwi] Pan się chyba jeszcze gniewa?
 — Proszę. Niech wejdzie… niech powie o co chodzi.
 — Bo ja chciałam plakat wydrukować, ale pilniejsze są ulotki, o tu przyniosłam załącznik…
 — O! z czymś takim na stole możemy rozmawiać. A więc w czym mogę pomóc?
 — A więc… tu chciałabym czcionkę Arial, dużą, reszta Times New Roman. Wszystko czarno na białym, tylko tu, ten mały kwadrat — bordowy.
 — Ale ja czcionek Arial nie mam, nawet o takich nie słyszałem, może Paneuropa się nada?
 — No ostatecznie, a Times New Roman?
 — Może być garmond?
 — Nie, przecież Garamond zupełnie nie pasuje, nie ma pan czegoś bardziej odpowiedniego?
 — Jeśli nie w garmondzie, to mogę złożyć w perlu…
 — „To jakiś żart? Przecież w perlu, to Maniek programuje”. [głośno] — Nie, nie, perl też nie pasuje.
 — Więc może cycero?
 — Ale co ma do tego Cyceron? Szczerze mówiąc, znam tylko jego Lorem ipsum.
 — Hm… W jakim stopniu ma być tym Timesem?
 — Ten, no… cały tekst, oprócz nagłówków.
 — Ale jaką wielkością? Perl, petit, garmond, cycero…?!
 — Times New Roman?… Tak ze dwa milimetry?
 — Eh, dobrze… Będzie gotowe pojutrze. Do widzenia.

Konkurs
1. O czym rozmawiają panowie w drukarni?
2. Jaki stopień pisma dobierze Pan Drukarz?

Odpowiedzi można podawać w komentarzu — jest to możliwe tylko po zalogowaniu — im bardziej opisowo, tym lepiej. Można odpowiedzieć na jedno z pytań lub na oba. Wśród trafnych odpowiedzi, jednoosobowe jury, w którego skład wejdzie autor niniejszego blogu, dokona zdecydowanie subiektywnej oceny i przyzna nagrodę — książkę Andrzeja Tomaszewskiego pt. „Giserzy czcionek w Polsce”. Uwaga: niewykluczone, że pojawi się możliwość przyznania więcej, niż jednej nagrody.
 Nagrodzone osoby poproszę o potrzebne dane po rozstrzygnięciu. Zostaną one przekazane wydawcy (ogme.pl), który zrealizuje wysyłkę.

Polscy twórcy plakatu
To temat sprzed kilku dni w Smashing Magazine. Andrea Austoni szczegółowo omawia dzieje polskiego plakatu. Ciekawa analiza historyczna, przykłady prac projektantów z XIX i XX wieku.
 Autor — niestety — pominął Henryka Tomaszewskiego, nazywanego twórcą polskiej szkoły plakatu, w świecie sztuki więcej, niż człowieka-legendę — boga plakatu… Mimo wszystko, warto się zapoznać z tekstem, a samemu poszukać o polskim plakacie więcej informacji.

Andrea Austoni The Legacy Of Polish Poster Design (Spuścizna polskiego plakatu)
 — Smashing Magazine
Andrea Marks Freedom on the Fence [film dokumentalny]
 — strona www, promująca film

Jacek Utko
Było o nim głośno w związku z nagrodą w konkursie World’s Best-Designed Newspapers w 2006 r. oraz z jego wystąpieniem pt. Czy dizajn może uratować gazety?, podczas konferencji TED w 2009 r. Załączam zapis wystąpienia o znaczeniu projektowania prasowego (można sobie włączyć polskie napisy).

Jacek Utko strona www | blog

Maria Mileńko
Studentka ASP w Poznaniu. Wiemy o niej stąd, że jej plakat dostał się do finału konkursu plakatowego z okazji Dnia Europy 2010 i w głosowaniu internautów nieznacznie prowadzi. Jeszcze na pewno nie wiadomo, ale być może wygra. Ja w głosowaniu przyznałem maksymalną liczbę punktów właśnie jej dziełu. Zachęcam innych do oddania głosu, bo ten projekt nie tylko jest „nasz”, ale jest również bardzo dobry.
 Uwaga. Głosujemy, przyznając odpowiednią liczbę gwiazdek. Następnie, po zatwierdzeniu, podajemy swój adres e-mail, wypełniamy test captcha i czekamy na wiadomość z linkiem potwierdzającym.

Strona konkursowa I love Europe
Radio Zet Zagłosuj na polski plakat o Europie
Gazeta.pl „I love Europe”. Studentka z ASP podbija Europę
Andrzej Ludwik Włoszczyński Pomóż Polce wygrać!
Blogi Marii Drawear | Mariacraft

Miejsce
Real Academia de Bellas Artes de San Fernando C/ Alcalá, 13, Madrid
Więcej
Unos Tipos Duros
Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo

Informacje i zakupy w d2d.pl

Jeśli masz okazję, skorzystaj.

ATypI
Pięciodniowa konferencja ATypI (od nazwy organizatora) odbywa się dorocznie w różnych miastach świata, nieprzerwanie od 1957 r. Ostatnia, pod nazwą Typ09: the heart of the letter, odbyła się w sierpniu w Meksyku. Promowano ją przy pomocy ciekawego filmu.

 Obowiązujący język, to angielski. Międzynarodowy charakter spotkania i fakt, że czasami może mieć miejsce całkiem niedaleko, zachęca do uczestnictwa. Dla członków ATypI przewidziano zniżki. Warto zapoznać się z materiałami wideo z konferencji w Brighton. Następna odbędzie się w Dublinie.

BachoTeX
Konferencja stowarzyszenia GUST, którą na stałe związano z miejscowością o dźwięcznie brzmiącej nazwie Bachotek. Ma środowiskowe piętno — bywają na niej przede wszystkim użytkownicy TeXa, wykłady i warsztaty dotyczą głównie tego systemu. Mimo, że silnie ukierunkowana, jest konferencją typograficzną. Jakby nie było, TeX służy przecież do łamania.

KRAKTypo
Tę konferencję zorganizowano w Krakowie, po raz pierwszy w 2008 r. Grupa osób skupionych wokół Akademickiego Kursu Typografii — absolwentów i wykładowców — postanowiła działać i… okazało się to bardzo skuteczne działanie. Podobnie, jak podczas dużych, międzynarodowych spotkań, odbywają się wykłady, prezentacje i warsztaty. Zazwyczaj wszystko w języku polskim, acz zdarzają się wyjątki. Ciekawą inicjatywą był konkurs na plakat promocyjny.

Lletraferits…
…czyli Typomaniacy — organizowane w Hiszpanii spotkania o charakterze warsztatowym, coś w rodzaju weekendu z typografią. Przebieg jest silnie improwizowany, nie ma z góry ustalonego programu — po prostu typomaniacy zjeżdżają do jakiejś posiadłości na wsi, by przez kilka dni dzielić się doświadczeniami typograficznymi zwiedzając okolice, prowadząc dyskurs przy beczce wina czy podczas posiłku…

Tipos al natural
Można przetłumaczyć jako Typo w naturze. Warto odnotować, ponieważ to meksykańska inicjatywa. Dobrze się bawić i uczyć jeden od drugiego. Wszystko, oczywiście, po hiszpańsku. Dwa słowa dla mieszkańców Ameryki Łacińskiej albo osób planujących się tam wybrać — będzie ciekawie.

Type Camp
Typoobóz, wymyślony przez Shelley Gruendler z Kanady, jest organizowany w przeróżnych miejscach, kilka razy w roku. Poprzednia edycja miała miejsce w Indiach, kilka tygodni temu. Podczas Type Camp można przeżyć spotkanie z typografią w kontekście lokalnej kultury. Oprócz Azji, Type Camp odbywa się w Europie, Ameryce Północnej i Australii.

TypeCon
To duża konferencja, odpowiednik ATypI czy Typo Berlin. Ze względu na miejsce (USA), przeznaczona raczej dla mieszkańców Ameryki. Organizowana przez SOTA raz w roku, za każdym razem w innym stanie. Najbliższa konferencja będzie miała miejsce w Los Angeles.

TYPO Berlin
Również duża konferencja, odbywająca się co roku w niedaleko położonym Berlinie. Organizator, FontShop, nadał jej bardzo prestiżowy, a równocześnie nowoczesny charakter. Zawsze pojawia się międzynarodowa śmietanka. W przeddzień edycji 2009 nakręcono film, dokumentujący niezwykłe podejście do typografii Gemmy O’Brien (Mrs Eaves, pseud.) z Australii.

Dodatkowe informacje
ATypI
 www Meksyk 2009 | poprzednie konferencje
 materiały/prezentacje wideo, Brighton 2007
 social media Facebook | Flickr (Mexico 2009)
BachoTeX
 www www.gust.org.pl/bachotex
 social media Facebook
KRAKTypo
 www kraktypo.pl
 social media Facebook | Twitter
Lletraferits
 www (blog) lletraorama.blogspot.com
 materiały/prezentacje Diego Areso Las revistas: cosas que están llegando [pdf]
 relacje uczestników na blogach Cuatrotipos | Baaam
 fotorelacje w serwisie Flickr josepatau | La Niña Graphics | Coolebra
 social media Facebook
Tipos al natural
 relacje uczestników na blogach Grito en la pared
 social media Flickr
Type Camp
 www typecamp.org
 relacje uczestników na blogach I Love Typography | The Font Feed
 fotorelacja Ryana Kirnsa w serwisie Flickr 1 | 2 | 3
 social media Facebook | Twitter
TypeCon
 www typecon.com
 social media Facebook | Twitter
TYPO Berlin
 www typoberlin.de
 social media Facebook | Flickr | Twitter | YouTube

Kalendarium
30.04–04.05 BachoTeX (Bachotek)
20.05–22.05 TYPO Berlin
22.05–28.05 Type Camp London
18.07–23.07 [Type Camp] Book Arts Buffalo
17.08–22.08 TypeCon (Los Angeles)
08.09–12.09 ATypI (Dublin)
08.11–11.11 (?) KRAKTypo (Kraków)

In principio erat Verbum,
et Verbum erat apud Deum,
et Deus erat Verbum.
Hoc erat in principio apud Deum.
Omnia per ipsum facta sunt:
et sine ipso factum est nihil, quod factum est.
In ipso vita erat,
et vita erat lux hominum:
et lux in tenebris lucet,
et tenebræ eam non comprehenderunt.
Fuit homo
missus a Deo,
cui nomen erat Joannes.
Hic venit in testimonium
ut testimonium perhiberet de lumine,
ut omnes crederent per illum.
Non erat ille lux,
sed ut testimonium perhiberet de lumine.
Erat lux vera,
quæ illuminat omnem hominem
venientem in hunc mundum.
In mundo erat,
et mundus per ipsum factus est,
et mundus eum non cognovit.
In propria venit,
et sui eum non receperunt.
Quotquot autem receperunt eum,
dedit eis potestatem filios Dei fieri,
his qui credunt in nomine ejus:
qui non ex sanguinibus,
neque ex voluntate carnis,
neque ex voluntate viri,
sed ex Deo nati sunt.
Et Verbum caro factum est,
et habitavit in nobis:
et vidimus gloriam ejus,
gloriam quasi unigeniti a Patre
plenum gratiæ et veritatis.

 Powyższy tekst, to pełna wersja. Zachęcam do zbadania go, porównania z wersją Gutenberga. Gdzie na stronicy się znajduje (naprawdę tam jest)? czym się różni? etc. Dla miłośników inkunabułów zamieszczam trzy kopie tej samej stronicy, pierwsza z Getyngi, dwie następne z Londynu (papierowa i pergaminowa). Wesołych Świąt!

Biblia Gutenberga on-line
British Library, London (informacje) | (podgląd)
Georg August Universität Göttingen — Gutenberg Digital (informacje) | (podgląd)
Gutenberg-Museum Mainz (informacje) | (podgląd)
Keio University, Tokyo — HUMI Project (informacje) | (podgląd)
Polska Biblioteka Internetowa (Biblia pelplińska) (podgląd)
The University of Texas at Austin, Harry Ransom Center (informacje) | (podgląd)

Will Powers w Colorado, na początku sierpnia 2009 r.

 Wyobraźcie sobie — piszę do niego, nie mam pod ręką tylko adresu, który odnajduję razem z tą smutną wiadomością. Jeszcze w lipcu Will pisał:

Latem 1973 roku u­czest­ni­czy­łem w czymś bar­dzo po­dob­nym do Type Camp. Ray Nash, który wiele lat uczył pro­jek­towa­nia i ty­po­gra­fii w Dart­mo­uth Col­le­ge, organizował let­nie warsz­taty na swo­jej far­mie w Roy­al­ton, w sta­nie Ver­mont. • Było nas około ośmiu u­czest­ni­ków, wszy­scy po­ni­żej trzy­dziest­ki, wszy­scy za­in­te­reso­wani ty­po­gra­fią. W sta­rej sto­dole stały ta­stry i od­le­war­ki mo­noty­powe. Było też tam sta­no­wi­sko ła­mania i ręcz­na prasa dru­kar­ska. Skła­dali­śmy, dru­ko­wa­li­śmy i o­ce­nia­liśmy. Duże i małe ak­cy­den­sy. • Jako świe­żo u­pie­czo­ny cze­lad­nik ze­cer­ski, mia­łem nieco pod­sta­wowych u­mie­jęt­no­ści, ale naj­waż­niej­sze, że dzień w dzień, stale my­śle­li­śmy i ga­dali­śmy o typo. • Wszy­scy, oprócz mnie, miesz­ka­li przez czte­ry ty­go­dnie w zruj­no­wa­nym bu­dyn­ku na far­mie. Ja z żo­ną spę­dzi­łem lato kilka go­spodarstw dalej, a więc stra­ci­łem wiele noc­nych ko­le­żeń­skich po­ga­wę­dek. • To było cu­dow­ne lato. My­śla­łem, pa­trzy­łem i do­ty­ka­łem czcio­nek co­dzien­nie, jak w cza­sie prak­tyk, ale nie go­ni­ły mnie żadne ter­mi­ny, ani nie po­ga­niał maj­ster. • Ch­ciał­bym, by wszy­scy mło­dzi ty­po­gra­fowie mogli do­świad­czyć cze­goś ta­kie­go.

 William Powers, to jeden z nielicznych dziś dizajnerów, którzy zaczynali swoją drogę od pracy w ołowiu. Zdobył zawód zecera i zanim zaczął projektować parał się drukarstwem. Później pracował również w wydawnictwach i agencjach reklamowych jako designer, type director i redaktor. Wykładał projektowanie książek i typografię na uczelniach.
 W 1998 roku wstąpił do Minnesota Historical Society, na rzecz którego pracował przez ostatnią dekadę w dziale wydawnictw. Był również członkiem prestiżowych organizacji amerykańskich i międzynarodowych, jak ATypI czy Type Directors Club.
 Dał się poznać, jako zapalony ornitolog, czynnie uprawiał sport rowerowy i pływanie. Jako wielki miłośnik jazzu, często i z wielką przyjemnością przebywał w klubach Twin City, serwujących właśnie tę muzykę.
 Wywarł wielki wpływ na projektantów i typografów w Ameryce i na świecie. Uwielbiał dialog z ludźmi. W upowszechnianiu wiedzy — typograficznej kultury — posługiwał się nie tylko formułą wykładu. Jego wypowiedzi można znaleźć na listach dyskusyjnych i forach.
 Zmarł 25 sierpnia na zawał serca, podczas wakacji u rodziny w Kanadzie. Miał sześćdziesiąt trzy lata.
 Chciałem pokazać jego kilka projektów książek, ale okazały się niedostępne, zacytuję więc jego artykuł, dotyczący historii drukarstwa i typografii — bardzo interesującego i mało u nas znanego systemu składu gorącego ludlow (nazwa urządzenia pochodzi od jednej z amerykańskich miejscowości).

Co to jest ludlow? Will Powers
[w:] LetterSpace wiosna/lato 06, s. 4, Type Directors Club, 2006, New York

Szybko! Co to jest ludlow? i dlaczego typografów powinno to obchodzić?
 Rzadziej używany niż monotyp czy linotyp, przez wiele lat system ludlow był „trzecią drogą” składu gorącego. W najlepszych pracowniach — jak w manhatańskim Cardinal Type Service — i małomiasteczkowych gazetach niezliczoną ilość ogłoszeń i nagłówków, w latach 1920–1970, składano na ludlowach. Trochę tych maszyn używa się jeszcze w wielu zakładach przy produkcji matryc do tłoczeń lub pieczątek.
 Dzisiejsi typografowie przeważnie wiedzą o odlewniach czcionek, linotypach i monotypach, ale nie o ludlowach. Sui generis, ludlow był interesującą hybrydą. Nie miał klawiatury. Zecer składał mosiężne matryce ręcznie do specjalnego wierszownika, trochę jak w składzie ręcznym, jednak maszyna odlewała wiersz, podobny do linotypowego. Składacz miał luksus precyzyjnego justowania, jak w ukochanym składzie ręcznym, ponadto łatwo było zamykać wiersze [w wierszowniku]. Mógł wytwarzać setki różnych lub takich samych wierszy dziennie.
 To był prawdziwy koń pociągowy: łatwy do nauczenia, prosty w obsłudze, o niskiej awaryjności i łatwy do naprawienia. Istny wół roboczy, choć powolny. Tempo pracy stanowiło poważną wadę: po odlaniu wiersza, matryce należało rozmontować i przed przystąpieniem do składania i odlewania kolejnego, włożyć z powrotem do kaszty. Z tego powodu ludlow nie był przystosowany do składu innych, niż krótkie teksty w niejustowanych kolumnach.
 Najczęściej używano ludlowa do prozaicznych rzeczy, jednak można było na nim uzyskać skład równie elegancki, jak przy użyciu linotypów czy monotypów. Ale poza codzienną pracą, system składu jest na tyle dobry, na ile doskonałe są znaki, które odtwarza i tu tkwi tajemnica złej reputacji ludlowa. Fabryka Ludlow wytwarzała mniej krojów i rodzin, niż pozostali producenci, mimo, że część z nich zyskała równie wielkie uznanie, jak inne, klasyczne kroje składu gorącego.
 A więc Ludlow został zepchnięty na typograficzny margines. Czy na to zasłużył? Nie całkiem. Garść krojów Ludlowa była równie dobra, jak kroje konkurencji i zasługiwała na taką samą uwagę. Zapoznawałem się z pismami Ludlowa od pierwszego dnia pracy w składzie gorącym, od kiedy zobaczyłem maszynę i usłyszałem, że mam się nauczyć jej obsługi. Przez osiemnaście miesięcy stałem codziennie przed tym ludlowem, składałem i odlewałem mnóstwo wierszy, doskonaląc swój fach. Stopniowo przyswajałem sobie jakieś zrozumienie pism i różnic między nimi, powoli wyrabiałem sobie opinię o ich zaletach. Głównie dzięki temu, że poznając i pracując z poszczególnymi krojami Ludlow, obserwowałem je każdego tygodnia w wielu różnych zestawieniach.
 Najważniejszymi z pism Ludlowa były: Garamond, Stellar, Delphian, Eusebius, Radiant i Tempo, wszystkie zaprojektowane przez naczelnego typografa w Ludlow, Roberta Huntera Middletona — projektanta, którego kunszt zasługuje na uważne przestudiowanie. Zazwyczaj wymienia się jego nazwisko obok takich, jak: Goudy, Dwiggins i Zapf. Podobnie, jak każdy z nich, musiał pokonać techniczne ograniczenia systemu składu, by przygotować eleganckie, użyteczne kroje. Jednym z najbardziej dokuczliwych problemów było opracowanie ładnego kerningu w kursywie, tak oczywistego w pismach wielkich domów typograficznych i w tak wielu krojach Monotype. W Ludlow, Middleton próbował to obejść, przy pomocy ukośnych matryc dla kursywy i specjalnych wierszowników. Podobnie, jak w kursywach linotypowych, efekty były najczęściej mniej wdzięczne, niż w kursywach monotypowych, niemniej Ludlow Garamond zalicza się do najładniejszych kursyw wśród Garamondów.
 Dwa inne kroje Ludlow, zaprojektowanie przez Middletona, również zasługują na opisanie. Eusebius nie jest tak bardzo znany, jak Centaur Bruce’a Rogersa, lecz nadzwyczaj dobrze wycięty i solidniejszy, niż Centaur w składzie gorącym. Rogers sam się wyraził, że Euzebius „jest wierniejszą reprodukcją liter Jenson, niż Centaur”.
 Niektórzy twierdzą, że Optima Hermanna Zapfa była inspirowana, zaprojektowanym przez Middletona w dwóch odmianach, pismem Stellar, starszym o trzydzieści lat. Stellar jest upośledzony przez brak kursywy i wyraźnie wyczuwa się w nim lata trzydzieste, ale jego odmiana z szeryfami skrytymi [ang. flare-serif] z pewnością mogła stanowić wzór dla Optimy.
 Ale nie wszystko z Ludlow było eleganckie i oryginalne. Jak wszędzie w tamtym okresie, w Ludlow kopiowano, inaczej tylko nazywając, prace innych odlewni. I tak Goudy Oldstyle podrobiono, jako Ludlow 11, a Cooper Black przemianowano na Ludlow Black.
 Ludlowy zostały wyparte przez istniejące systemy składu gorącego, a większość krojów wyszła z użycia. Niektóre z nich zostały wskrzeszone, jak Garamond, Eusebius, Stellar, Radiant czy Zephyr — chyba ostatni krój wydany przez Ludlow w 1964 r. Niedawno Michael Harvey rozbudował i ponownie wydał pismo Zephyr.
 Porzuciłem skład czcionkowy dla komputerowego prawie dwadzieścia lat temu. Nie żałuję tego. Ale po przejściu na emeryturę — gdybym znalazł ludlowa w dobrym stanie, z dobrym zestawem matryc na sprzedaż — z powrotem zakładam fartuch i ponownie zaczynam parzyć palce gorącymi, świeżo odlanymi wierszami.
 Ta maszyna zajmuje specjalne miejsce w historii amerykańskiej typografii. Cieszę się, że była również częścią mojej praktyki.

 Jak widać — pomyślany przecież, jako pismo dziełowe — doskonale prezentuje się również na plakatach. Posiada niewielki kontrast, a równocześnie bardzo ciekawy krój. Nieco bardziej skontrastowany Surat — osobny krój z językiem gudżarati (jednym z wielu języków urzędowych w Indiach), który również wpisuje się w rodzinę — można traktować jako suplement do Skolara. Cyrylica w pełni odpowiada charakterem wersji łacińskiej. Jakże wymowne, że to właśnie ją nagrodzono w dwóch tegorocznych konkursach: rosyjskim Modern Cyrillic i armeńskim Granshan.

 Autor bez wątpienia doskonale się zna na typografii multijęzycznej. Diakrytykom przez niego zaprojektowanym nie można nic zarzucić. Świetna cyrylica! W przyszłości pismo zostanie poszerzone również o alfabet grecki.
 Kim jest David Březina? Ukończył informatykę w Masarykova Uniwerzita (Brno, Czechy) oraz projektowanie pism w University of Reading (Reading, Wielka Brytania). Typograf, członek ATypI.
 Obecnie pracuje, jako niezależny projektant i konsultant. Jest aktywny w takich dziedzinach, jak: projektowanie wielojęzycznych pism (również dla języków niełacińskich), programowanie fontów OpenType, projektowanie graficzne i typograficzne, konsultacje związane z pismami drukarskimi i fontami. Okazjonalnie wykłada oraz publikuje na tematy związane z typografią.
 Skolar/Surat, to projekt jego życia, ciągle udoskonalany i rozwijany, ale mam nadzieję, że nie ostatni. To bardzo dobry projekt. Założeniem było stworzenie kroju zoptymalizowanego do długich, strukturalnych tekstów, bardzo czytelnego w małych stopniach zarówno w odmianie prostej, jak i kursywie czy kapitalikach, dobrze sprawującego się w publikacjach zawierających duże ilości ciągłego tekstu, przypisów, indeksów górnych i dolnych, tabel, skomplikowanych strzałek, jednym słowem — naukowego.

 David zaczynał pracę od studiowania takich krojów, jak Ehrhardt MT, Times New Roman czy Academica, przyglądał się publikacjom naukowym różnych wydawnictw, dyskutował i zastanawiał się: Jak powinien wyglądać taki krój? Czego oczekują naukowcy? Doszedł do następujących wniosków:
— pożądany stopień pisma to 10–11 pkt. o wysokości x 1,5 mm;
— krój powinien dobrze się zachowywać w przypisach w stopniu 7–8 pkt. i 1 mm wysokości x;
— powinien rzucać się w oczy w sąsiedztwie ilustracji;
— odmiana gruba musi dobrze działać zarówno w skrótach, jak i długich tekstach — być może potrzeba dwóch grubych odmian, zróżnicowanych wagą;
— kursywa powinna wyróżniać się w skrótach, a równocześnie być czytelna w długich tekstach;
— krój powinien zawierać wyraziste znaki interpunkcyjne i nawiasy, które będą współgrać i z tekstem, i cyframi;
— konieczna jest obsługa wszystkich łacińskich języków europejskich oraz transliteracji najważniejszych języków niełacińskich (np. chiński/pinyin, sanskryt etc.);
— punktory (bulety), indeksy górne i dolne muszą być spójne we wszystkich wariantach.

 Uwzględniając powyższe postulaty, wypracował interesujący krój szeryfowy, o trochę niejednoznacznej dwuelementowości i — jak pokazują przykłady — doskonale spełniający powzięte założenia. Rzućmy okiem na arkusze testowe.

 Sprzedaż prowadzi wyłącznie Type Together. Obecnie można nabyć tylko odmianę prostą i kursywę oraz ich warianty pogrubione — semi-bold, bold — w sumie sześć odmian (bez Surata, cyrylicy, ani transliteracji). Pakiet kosztuje 199 dolarów.
 Cena, dla osób zajmujących się edytorstwem naukowym, jest rozsądna. Publikacje naukowe najczęściej zawierają grekę — nawet jeśli tylko pojedyncze glify, to wypadałoby ją mieć całą w tym samym foncie — a więc może proszę się wstrzymać z zakupem do czasu opublikowania wersji pro, co nastąpi w pierwszym kwartale 2010 roku.
 Skolar Pro będzie zawierał cyrylicę we wszystkich wariantach narodowych, grekę w wariancie politonicznym i monotonicznym oraz (prawdopodobnie) zestaw znaków do transliteracji. Należy jednak się spodziewać, że zostanie obarczony wyższą ceną.

Informacje
David Březina Strona domowa
Type Together Dystrybucja Skolara
Konkursy projektowania pism Modern Cyrillic | Granshan

 Książka jest mała, tania i bardzo ważna. Mam nadzieję dostać ją w ręce w przyszłym tygodniu, wtedy napiszę o niej więcej.

O książce na stronach wydawnictwa
 

]]>