Ulemj's edu page

Ухаалаг гар утсанд зориулсан зүүд удирдах апликэшн

2012-02-14T15:08:00.000+08:00

Хэдийгээр хөгжлийн харьцангуй өндөр түвшинд хүрээд байгаа боловч Inception кинонд өгүүлдэг шиг өөрийн зүүдийг удирдан жолоодох боломжийг өнөөгийн шинжлэх ухаан хараахан бүрдүүлж чадаагүй байгаа билээ. Гэхдээ програм зохиогчид зарим нэг оролдого хийж таны зүүдийг удирдаж өөрчлөхмагадлалтай апликэшн зохиосон байна. Хүний гүн нойрсолтын хэмжээг 6 түвшинд ангилж үздэг бол түүний 5-р түвшин буюу REM (rapid eye movement) нойрсолтын үед зүүдлэх магадлал хамгийн өндөр байдаг ажээ.

Зүүдлэх үед хүний биеийн ихэнх булчин хөдөлгөөнгүй байдалд шилжих боловч нүдний хөдөлгөөн түргэсч, зүрхний цохилт, амьсгалын тоо ердийн үеийнхээс нэмэгддэг байна. Юмэмирү хэмээх шинэ апликэшн ухаалаг утасны микрофоны тусламжтайгаар унтаж байгаа хүний амьсгалын тооны өөрчлөлтийг мэдэрч REM нойрсолтын түвшинд орсон эсэхийг тодорхойлно.

Хэрэв энэ түвшинд орсон бол баян болох, амжилт олох, нисэх, наран шарлагын газар амрах зэрэг 8 төрлийн зүүдэнд хамаарах дуу авиаг сонсгож зүүдийг удирдах нөлөө үзүүлдэг. Тухайлбал зүүдэндээ ойд зугаалахыг хүсвэл шувуудын жиргээ, навчис сэрчигнэх чимээг, эсвэл эсрэг хүйсийн хэн нэгэн хүн өөрт нь хайр сэтгэлээ илчилж байгаагаар зүүдлэхийг хүсвэл "би чамд хайртай" гэх мэт үгсийг сонсгодог байна.

Хүссэн зүүдээ урьдчилан сонгох шаардлагатай бөгөөд зүүднээс сэрэх цагийг тохируулж сэрүүлэг тавих боломжтой юм. Уг апликэшн одоогоор зөвхөн япон хэлээр гараад байгаа бөгөөд iTunes-ээс үнэ төлбөргүй татаж авч OS 4.0 үйлдлийн систем болон түүнээс хойших хувилбар бүхий iPhone 3GS, 4, 4S, 3 болон 4-р үеийн iPod touch төхөөрөмжүүдэд суулган ашиглах боломжтой.

Харин үнэхээр хүний зүүдийг удирдаж, тухайн сонгосон зүүдийг зүүдлүүлж байгаа эсэх талаархи хэрэглэгчдийн сэтгэгдэл болон рэвьюнүүд хараахан гараагүй байна.

ЭХ СУРВАЛЖ: http://robomec.blogspot.com

iPhone, iPad болон Android гар утаснуудаас Ангараг гарагын зураг үзнэ

2012-01-30T19:14:00.004+08:00

Эх дэлхийнхээ хаа нэгтээгээс ойр дотны хүмүүсээсээ бид текст мессеж болон e-mail гар утасандаа хүлээн авч эхлээд багагүй хугацааг өнгөрүүлж байгаа билээ. Тэгвэл зөвхөн эх дэлхий бус нарны аймгийн аль нэг гарагт ажиллаж байгаа судалгаа шинжилгээний төхөөрөмжүүдээс (mars rover, moon rover гэх мэт) яагаад зураг хүлээн авч болохгүй гэж? 2004 оны 1－р сарын 25-ны өдөр Ангараг гарагын хөрсөн дээр амжилттай газардаж чадсан Opportunity судалгаа шинжилгээний төхөөрөмжнөөс илгээгдсэн гэрэл зургуудыг бид iPhone, iPad болон Android гар утаснаасаа үзэж болохоор болсон байна. Mars Images нэртэй энэхүү application нь Opportunity rover-оос ирсэн гэрэл зурагнуудыг таньд үзүүлэх аж. Мэдээжийн хэрэг эх дэлхий рүү илгээсэний дараа Үндэсний сансар судлалын төвийн (NASA) лабораторын мэргэжилтэнүүд уг app-д update хийдэг бизээ. Мөн энэ оны 8-р сарын гэхэд Ангараг гарагын гадаргууд өрөмдлөгө хийж судалгаа явуулах зориулалттай Curiosity rover-оос илгээх зурагнуудыг бид бүхэн зориулах юм гэнээ.

Mars Images application for iPhone/iPad

Mars Images application for Android

Хятад улс дэлхийд хамгийн том 36МВ-ийн батерей барьжээ

2012-01-30T15:49:00.005+08:00

Хятадын цахилгаан эрчим хүч дамжуулах корпораци цахилгаан автомашин үйлдвэрлэгч BYD компанитай хамтран дэлхий хамгийн том хэмжээ багтаамжтай батерей барьж дуусгасан байна. Уг батерей нь 36МВ-ийн багтаамжтай бөгөөд 500 сая долларын өртөгтэй байгуулагдаж 12000 өрх айлыг цахилгаан эрчим хүчээр хангаж чадах аж. Уг батерей Хятад улсын Хэбэй мужид байрлаж байгаа ба төсөл цаашид үргэжлэн 140МВ-ийн хүчин чадалтай салхин турбинээр тоноглогдсон парк байгуулах ажээ. Одоогоор баригдсан 36МВ-ийн батерей нь уг төслийн зөвхөн эхлэл нь хэмээн тус байгууллагуудын удирдлагууд мэдээлэл хийсэн байна. Энэхүү хэмжээгээрээ хөлбөмбөгийн талбайтай тэнцэх батерейн эрчим хүчний алдагдал нь хэдий өндөр мөн ашиггүй боловч ирээдүйн технологид зориулагдсан судалгаа шинжилгээний ажил явуулахад нэлээд тус нэмэр болохуйц байгууламж болсон хэмээн эрдэмтэд үзэж байна.

Бурханы орноос илгээх Facebook-ийн сүүлчийн мэссэж

2012-01-18T22:05:00.001+08:00

Өнгөрсөн жил зохиогдсон нэгэн application таныг бурханы оронд заларсныхаа дараа Facebook дэх сүүлчийн мэссэжээ илгээх боломжийг олгож байна. Мэссэж видео болон текст хэлбэртэй байх юм. Үүнийг илгээхийн тулд 'If I Die' хэмээх апликэшнийг суулгаж "Та нас барсныхаа дараа үлдэгсэддээ юу захиж үлдээх вэ" гэсэн асуултад хариулах шаардлагатай болно. Мэссэжид өөрийн амьдралын товч түүхээс авахуулаад бүр хэзээ ч хэнд ч задалж байгаагүй, хүн бүхнийг гайхашруулах нууцаа найзууддаа илгээх боломжтой юм. Сүүлчийн мэссэж автоматаар нийтлэгдэхгүй бөгөөд найзууд дундаасаа таны сонгон итгэмжилсэн 3 хүн таныг нас барсан гэдгийг нотлосны дараа нийтлэгдэх ажээ.

Энэ application аль хэдийн 5000 лайк аваад байгаа юм байна. Facebook өмнө нь "дурсамжийн үйлчилгээ"-г санал болгоод байгаа бөгөөд нас барсан нэгний дурсамж болон үлдэх хуудсыг найзуудад нь харуулдаг. "Бид статус, холбоо барих хаяг зэрэг мэдээллийг устгах замаар талийгаачийн хувийн нууцыг хамгаалах болно" гэж Facebook-ийг эрхлэгчид өөрсдийн блогт бичсэн байна. "Time capsule" төрлийн бүтээгдэхүн болох 'If I Die' application-ийг үнэ төлбөргүйгээр ашиглах боломжтой юм.

Эх сурвалж: http://www.robomec.blogspot.com

ШУТИС-ийн туг Антарктидын тэнгэрт мандав

2012-01-13T17:46:00.001+08:00

ШУТИС-ийн профессор Л.Дүгэржав дөрвөн тив, таван далай гатлан ертөнцийн нөгөө туйлд очоод саяхан иржээ. Антарктидад судалгааны ажил хийхээр ирэх очих 50 мянган км зам туулсан энэ урт аялал түүний хувьд анхных нь биш. Өмнө нь тэрбээр гурван ч удаа тус тивийг зорьсон. Энэ удаа Л.Дүгэржав багш Болгарын Антарктид судлалын 20 дугаар эксдедицийн бүрэлдэхүүнд орж, өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сараас энэ оны нэгдүгээр сарын хооронд Антарктидын Ливингстоны арал дахь Болгарын бааз дээр судалгаа хийжээ. Судалгааны ажлынхаа үр дүнд тэрбээр тус арлын зарим хэсэгт 1:5000 масштабын геологийн дөрвөн лист зургийг эцсийн хувилбараар дуусгаж, тоон хэлбэрээр бэлтгэж хэвлүүлэхэд бэлэн болжээ.

Мөн Антарктидын глобал цаг уурын өөрчлөлтийг судлах Европын холбооны төслийн хүрээнд цэвдгийн хэмийн өөрчлөлтийг хэмжих цооногуудын материалыг нэгтгэх ажилд оролцжээ. Ингэснээр Монгол орны цэвдгийн өөрчлөлт ба глобал цаг уурын өөрчлөлт сэдэвт суурь судалгааны ажлыг эхлүүлэх бэлтгэл хангасан байна. Тэрбээр өчигдөр явсан ажлынхаа талаар ШУТИС-ийн удирдлага, багш нарт тайлагнаж, Антарктидад мандуулж байсан сургуулийнхаа тугийг ректор Б.Дамдинсүрэнд гардуулсан.

Энэ удаагийн аяллын өмнөхөөс ялгаатай нэг зүйл нь “Бодь” даатгал” компанид 75 мянган доллараар амь насаа даатгуулсан гэнэ.

Энэ зардлыг нь тус компани ивээн тэтгэсэн бөгөөд эрсдэлтэй холын замд ийм даатгал хийлгэх зайлшгүй шаардлагатай байдаг аж. Түүнээс гадна Антарктид явах бүх зардлаа профессор Л.Дүгэржав өөрөө хөөцөлдөж олон улсын төсөл, хөтөлбөрөөс санхүүжүүлсэн байна. Тэрбээр өмнөд туйлаас авчирсан дөрвөн төрлийн ургамлын дээжийг сургуулийнхаа музейд хүлээлгэн өгсөн юм. Антарктидын цорын ганц цэцэгт ургамал, хаг өвсийг тэр бидэнд сонирхуулсан. Энэ үеэр түүнтэй уулзаж ярилцлаа.

-Зорьсон ажил бүтэмжтэй, сайн яваад ирэв үү? Антарктидад хэд хоносон бэ?

-Антарктид судлалын 20 дугаар экспедицийг энэ жил Болгар улс зохион байгуулсан. Энэ экспедицийн бүрэлдэхүүнд 10 гаруй орны судлаач оролцсоны нэг нь би. Тэнд 20 гаруй хонолоо. Ирж очих замд явснаа тооцвол хоёр сар болж ирлээ. Дэлхийн цаг уурын өөрчлөлтийн судалгааны хүрээнд цэвдгийн температурын өөрчлөлтийг судалж, геологийн зураглал хийлээ.

-Тэнд хүйтэн байна уу гэж асуух илүүц байх, хэдэн хэм байв?

-Антарктид тивийн жилийн дундаж температур -50 хэм байдаг. Хамгийн дээд тал нь -90 хэм хүрч байсан тохиолдол бий. Одоо тэнд зуны улирал болж байгаа. Эрэг хавиар нь хүн амьдрах бололцоотой. Далайн уур амьсгалын нөлөөгөөр нартай сайхан өдрүүдэд 0 градус орчим байдаг. Салхи шуурга гарчихвал хүйтэн л дээ. Антарктид өөрөө хүйтэн туйл учраас тэндхийн халуун хүйтний тухай яриад яахав.

-Та өмнө нь хэд хэдэн удаа тийшээ явсан. Анх очиж байснаа бодоход илүү туршлагатай болсон байлгүй?

-Анх ойд төөрсөн сармагчин шиг л явдаг байлаа шүү дээ. Яг тэнд яваад хүрчих онгоц, машин байхг үй. Ертөнцийн нөгөө туйлд 25 мянган км явж хүрнэ гэдэг амаргүй ажил. Гурав, дөрвөн тив дамжиж, таван далай гаталж тэнд хүрдэг. Мэдээж эхэлж байсан үеэ бодоход одоо нэлээд туршлагажсан. Энэ удаа судлаачдын багийг ахалж явсан гэдэг маань миний ажил нэлээд цэгцэрснийг харуулж байгаа болов уу. Цаашдаа Монголоосоо ганцаараа явахгүй. Манай сургуулийн судлаач нар явна. 2011-2012 оны судалгааны жилд дор хаяж гурвуулаа эндээс явахаар төлөвлөж байгаа.

-Тэнд хэдэн орны судалгааны бааз байдаг вэ?

-Одоогоор нийт 34 орны 43 бааз үйл ажиллагаа явуулж байна.

-Антарктидад очиж судалгаа хийнэ гэхээр манайхны зарим нь ач холбогдлыг нь төдийлэн ойлгодоггүй. Эрдэмтэд тэнд судалгаа хийж байгаагийн гол зорилго нь юу вэ?

-Хүн амьдрах орчны л судалгаа шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, ирээдүйд тэнд хүн амьдрах нөхцөл бүрдэх нь үү гэдгийг судалж байна гэсэн үг. Ашигт малтмал байна уу, ирээдүйд ашиглаж болох уу, дэлхийн цаг уурын дулаарал юу болох нь вэ гэдгийг мөн судалдаг. Тэнд сонирхсон хүн бүр очих бололцоо бага, судалгааны ажил л хийдэг. Антарктид тив манай дэлхийн хуурай газрын 10 хувь, цэвэр усны нөөцийн 80 хувийг агуулдаг. Эрэг хавийн далай тэнгист асар их биомасс оршдог. Ашигт малтмалын арвин их нөөцтэй. Тус тивийн газар нутгийн хуваарилалтын төлөөх тэмцэл хэдийнэ эхэлсэн. Хэн тэнд хөл тавьж, баазтай байж, судалгаа хийж, хүмүүсээ ажиллуулж, хөрөнгө зарж чадна, тэр улс ирээдүйд хувь хүртэх боломжтой.

-Монголын цаг агаар тэндхийнхтэй зарим талаараа төстэй гэж та өмнө нь хэлж байсан?

-Яагаад адилхан байдаг вэ гэдэг бол сонирхолтой асуулт л даа. Дэлхийн цаг агаарын дулаарал Монгол оронд ч хамааралтай. Түүний судалж болох хамгийн гол станц Антарктидад л байгаа юм. Тэнд байгаа тэр их мөс дэлхийн цэвэр усны нөөцийн 80 хувийг бүрдүүлж байна. Дунджаар 3400 метрийн зузаантай, 14.5 сая хавтгай дөрвөлжин км энэ мөс дэлхийг сэрүүцүүлэх хамгийн гол хөргөгч нь болдог.

-Сүүлийн жилүүдэд туйлын мөс хайлж байна гэж ярих болсон?

-Антарктид тивийн мөс хайлаад сүйд болсон юм байхгүй. Харин сүүлийн 100 жилд өмнөд далайн усны температур дунджаар 0.17 градусаар нэмэгдсэн гэж Антарктид судлалын хүрээлэнгийн мэдээлэл гарсан. Үүний нөлөөгөөр өмнөд далайд амьдардаг биомассын амьдрах орчинд өөрчлөлт гарч байна. Ялангуяа крил гэж хавч хэлбэрт биетийн амьдрах орчин сайжирсан учраас их хэмжээгээр үржих нөхцөл нь бүрдсэн. Крилийг идэж амьдардаг төрөл бүрийн далайн хав, цэнхэр халим, оцон шувууд өсөж үржих таатай боломж бий болж байна.

-Дараагийн удаа Антрактид руу та хэзээ явах вэ?

-Энэ оны аравдугаар сард.

Өнөөдөр сонинд гарсан мэдээлэл : http://www.mongolnews.mn/i/26739

Ардын эрх сонин, www.news.mn мэдээллийн сайтад гарсан мэдээлэл :

http://www.news.mn/content/93040.shtml

Согтож, шартахаас бүрэн хамгаалах эм бүтээж байна

2012-01-07T16:20:00.000+08:00

Калифорнийн их сургуулийн эрдэмтэд согтолт, шарталтаас хамгаалах эм бүтээж байна. Тэд 15-20 шил пивотой тэнцэх хэмжээний спиртийн төрлийн ундааг хулгануудад 2 цагийн дотор уулгаж туршсан байна. Ердийн нөхцөлд хулганууд согтож, хөдөлгөөн нь эрс удаашран эцэстээ "тас үсэрч" байсан бол согтолтоос хамгаалах шинэ төрлийн бэлдмэлийг уулгасан хулгана бараг согтоогүйгээр барахгүй 15 минутын дотор эрүүлжиж байжээ.

Хулганы бие спиртийн төрлийн ундаанд хүний биетэй төстэй байдлаар хариу үйлдэл үзүүлдэг байна. Мөн шинэ бэлдмэл хулганы "уух хүсэл"-ийг дарж байгаа нь ажиглагджээ. Өөрөөр хэлбэл согтууруулах ундаанд донтогчдын эмчилгээний зорилгоор ашиглагдах магадлалтай гэсэн үг юм. DHM (dihydromyricetin) хэмээн нэрлэгдэх уг бэлдмэлийг 659 оноос эртний хятадад шар тайлах зорилгоор хэрэглэгдэж байсан эмийн ургамлуудын нэг болох Hovenia Dulcis модноос гаргаж авчээ.

Эрдэмтдийн үзэж байгаагаар уг бэлдмэл нь тархины мэдрэлийн системийг согтолтын нөлөөнд орохоос хамгаалдаг байна. Одоогоор хэрэглэгдэж буй согтолтоос хамгаалах бусад эмүүд адил төрлийн нөлөө үзүүлдэг боловч ядарч сульдах, толгой эргэхээс авахуулаад хий юм харах зэргээр тархины хэвийн ажиллагааг алдагдуулах сөрөг нөлөөтэй байдаг байна.

Neuroscience сэтгүүлд өгүүллээ хэвлүүлсэн судлаач Jing Liang DHM бэлдмэлийг уусан хүн согтох шартахаас найдвартай хамгаалагдана гэжээ. Одоогоор уг бэлдмэлийн хүнд тохирох хувилбарыг бүтээхээр ажиллаж байна. Дашрамд хэлэхэд ихэнх хүмүүс согтууруулах ундааг согтох, шартах зорилгоор л хэрэглэдэг. Зориуд эмээр даруулж согтолт, шарталтгүйгээр цэнгэх дээрээ тулах юм бол анхнаасаа (ихэнх тохиолдолд) уухын хэрэг юу болох билээ.

ЭХ СУРВАЛЖ http://robomec.blogspot.com

Монголын ард түмэнд сайхан ирээдүй бий. Их боломж бий

2011-12-28T17:50:00.000+08:00

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний түүхт 100 жилийн ойн Хүндэтгэлийн чуулганы индэр дээрээс Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн хэлсэн үгийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.

Эрхэм хүндэт ард иргэд ээ,
Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд,
УИХ, Засгийн газрын эрхэм гишүүд ээ,
Хүндэт зочид, хатагтай ноёд оо,

Өнөөдөр та бид Монгол улсад, магадгүй өнгөрсөн зуунд тохиосон хамгийн чухал түүхэн үйл явцын тухай ярилцаж, гүн хүндэтгэл үзүүлэхээр цуглаад байна. Монгол төрийн хүндэт хоймроос эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний түүхт 100 жилийн ойн баярын мэндийг нийт ард түмэндээ болон хөрш улс орнууд, манай улстай дипломат, найрсаг харилцаатай, хамтын ажиллагаатай нийт улс гүрэн, байгууллага, хамт олонд хүргэж байгааг минь хүлээн авна уу. Аливаа улс үндэстэнд түүний эрх эрх чөлөөт, бие даасан байдал нь хамгийн эрхэмд тооцогддог. Монголчууд дор бүрнээ, айл аймаг, хотол үндэстэнээрээ эрх чөлөөтэй, эн тэнцүү, тэгш харилцаатай байж хөгжин дэвжихийг эрхэмлэж ирсэн.

Өнгөрсөн түүхийг шинжлэн харвал бидний өвөг дээдэс дэлхийн хуурай газрын хээлэнд хамгийн том гүрнийг байгуулж, олон улс үндэстний түүх, хувь заяанд онцгой нөлөө үзүүлж, шинэ дүрэм журам тогтоож, төр нийгмийг түвшитгэж явжээ. Мөн монголчууд гүрэн улс, нийгэм төрийн амьдралд тохиох онцгой үйл явдал, давтагдашгүй хүчин зүйл, цаг үеийн өөрчлөлтүүдээс ангид байгаагүй юм. Эдүгээгээс Манж Чин гүрэнтэй харилцаж ирсэн харилцаа нь манай түүхэнд тод ул мөр үлдээжээ.

Арван долоодугаар зууны эхэн мөчлөгт буюу 1630-аад оноос эхлэн уудам газар нутагт суурьшсан монголчууд болон Манж чин гүрний харилцаанд тодорхой өөрчлөлтүүд гарсаар байжээ. Тэдгээрт Өмнөд Монгол, Халх Монгол, Ойрад Монгол дараалан өртөж байсан ч монголчууд бүхэлдээ Манж Чин Гүрний дарлал эрхшээлд автсан нь үгүй юм. Үүнд Монгол газар нутагт үе үе хүч түрэн гарч байсан монголын шилдэг эх оронч зоригтнуудын тэмцэл бослого, монголчуудын улс үндсээ гэсэн алтан ургийн уламжлалт хэрсүү бодлого онцгой үүрэгтэй байсныг зориуд цохон тэмдэглэе. Манж гүрэн ч Монголчуудад хандсан өвөрмөц бодлого хэрэгжүүлсэн байдаг. Энэ бодлого нь хорьдугаар зууны эхэн хүртэл, хоёр зуун дамжин, хоёр талаас бичиж хүлээн зөвшөөрөгдсөн гэрээний дагуу харилцан хүлээсэн эрх үүрэгт үндэслэн хэрэгжсэн байх юм. Үүнийг аль нэг гүрэн, өөр улс хоорондын харилцаа гэхээс монгол манж үндэстнүүдийн бие биедээ хандсан тухайн цаг нөхцөлд зохицсон бодлого байжээ гэж үзэж болох юм. Манж, монгол үндэстний хооронд байсан тэр өвөрмөц харилцааг дундад зууны үеийн томъёололоор “vassal”, өнөөгийн ойлголтоор “satelite”, сүүлийн үеийн зарим судлаач эрдэмтдийн санал нэгдсэнээр “түшмэг” гэж тодорхойлж болох юм. Хорьдугаар зууны эхэнд хоёр үндэстний хоорондын энэхүү итгэмжит холбоотны харилцаа цагийн түрэлтээр өөрчлөгдсөн юм.

Арван есдүгээр зууны сүүлч, хорьдугаар зууны эх бол олон газар тив дэлхий, улс гүрнүүдийн амьдралд онцгой өөрчлөлт гарснаараа онцлог юм. Тухайн үеийн бүс нутгийн шинжтэй эзэнт гүрнүүд болох Отомманы Турк, Хавсбургийн Австри, Викториягийн Вритан, Романовын Орос, Чингийн Хятадын цагийн эрхшээлийг сөрөн зохицох гэсэн болдого үйл ажиллагаа, оролдлогууд бүтэлгүйтсээр байлаа. Олон олон шинэ хуучин улс үндэстэнүүдийн бие даан хөгжиж дэвжих гэсэн хүсэл тэмүүлэл ч үүнд нөлөөтэй байлаа.

Манж Чин гүрний бодлогын өөрчлөлт нь монголчууд болон монголын бусадтай харилцах харилцаанд үл итгэсэн байдлаар илэрч, монголын хил хязгаар нутагт мөн Их хүрээнд цэрэг харуул суулгах, монголчуудын улажлалт аж ахуй, газар нутгийн бие даасан байдлыг хөндсөн эзлэн түрэмгийлэх үйлдэл болон хувирсан юм. Үүнийгээ Манжууд “шинэ засгийн” бодлого хэмээн тодорхойлсон. Чин гүрний бодлогын манж шинжид гарсан чанарын энэ өөрчлөлтийг тухайн үеийн монголын удирдагчид чадварлаг ашигласан. Тэд Манжийн хаантай итгэмжит холбоотны харилцаагаа зогсоож, улс үндэстнийхээ эрх чөлөөт тусгаар байдлыг сэргээн бэхжүүлэхээр сэтгэл шулуудсан байдаг.

Эрхэм хүндэт ард иргэд ээ,

Монголын ард түмнээс төрөөс энэ жил, энэ өдрүүдэд гүн хүндэтгэл үзүүлж, өргөн дэлгэр хэлэлцэж, улс үндэстнийхээ бахархал болгон тэмдэглэж байгаа эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосны 100 жилийн ой бол цар хүрээгээрээ ч, ач холбогдлоороо ч, өнө мөнхийн шинж чанараараа ч үеийн үед бахархан дурсагдах үнэхээр хосгүй түүхэн үйл явдал юм.

Ингэж үнэлсний учраа тодруулан тэмдэглэхийг хүсч байна. Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний энэ баяр бол монголчууд бусдын хүч түрсэн түрэмгийллийн эсрэг бараг гурван зуун дараалан төр улсынхаа уламжлалт бодлого, газар нутаг, хүн ардаа өмгөөлөн тэмцэж ялан мандсаны илэрхийлэл юм. Энэ бол монголчуудын түүхэнд тохиосон хамгийн урт, баатарлаг, бас ялж гарсан тэмцэл байлаа.

Үндэсний эрх чөлөө тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосоны энэхүү зуун жилийн ой нь монголчууд шашны тэргүүн Богдоосоо эхлээд харц ард, хан ноёд, түшмэл хутагтаа хүртэл бүгд их үйлсийн төлөө зориглон нэгдэж түүхэн амжилтад хүрсэний баяр юм. Энэ их түүхэн үйл явдлыг үеийн үедээ улс үндэснийхээ их баяр бахархал болгон тэмдэглэж байхыг монголын төр албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсний илрэл нь тэртээгээс зуун жилийн дараахь энэ өдрүүдийн үйл явлуудаар нотлогдож байна. Ингэж түүхэн үнэн сэргэж монголын их түүх улам бүр бүтэн болж байгаад би баярлаж байна. Монголын ард түмэн ч үүнд зүй ёсоор талархаж байгаа гэдэгт би итгэж байна.

Монголчууд улс үндэснийхээ эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоохын төлөө он, он дамжуулан, ялангуяа 1911 оны туршид улс үндсээрээ гар газар, хөл хөсөр хаяхыг умартан зүтгэсэн байдаг. Энд нэг зүйлийг онцлон тэмдэглэхийг хүсч байна. Монгол түмэн улс үндэстнийхээ эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг, улс гүрнээ түвшитгэх ухааныг хэнээс ч гуйж байгаагүй юм. Тэр нь монголчуудад үеийн үед өөрсдөд нь хадгалагдаж байжээ. Харин тэр үнэт зүйлээ бусдыг хүлээн зөвшөөрөхийг хүсэмжлэн мэдэгддэг байсан. Монголчуудын эрх чөлөө бие даасан байдлын амин сүнс болсон төр улсаа төвшитгөх, сэргээн бадраах ухаан бол монгол хүн бүрийн сэтгэл зүрх, ухаан бодол, тархи оюунд үүрд хадгалаастай байсныг 100 жилийн өмнөх бидний түүх тод томруун харуулдаг.

Төрийн уламжлалт түүхээ дагаж монголын угсаа залгамжтан, ард олны төлөөлөл цуглан, тэр үеийн баримт сэлтэд тэмдэглэгдэж үлдсэнийг иш татвал: “Дахин давтан хянан бодолхийлж, боловсортол шүүмжлэн хэлэлцэж, зөвлөлдөн төлөвлөөд” нэгдмэл шийдэлд хүрсэн байдаг. Тэр түүхэн шийдлийн дагуу Монгол түмэн эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоож, Олноо өргөгдсөн Монгол улсаа тунхаглан зарлаж, Бурханы шашны тэргүүн VIII Богд Жавзандамба хутагтыг хаанд өргөмжилжээ. Улмаар хаан зарлиг буулган, Монгол Улсын Засгийн газрыг байгуулж, хааны зарлигт дурьдсанаар “тулгар төр байгуулах тухайн хэрэгт онц хүчин зүтгэж явсан” нэр бүхий лам, ван, бэйс, гүн, тайжыг төрийн анхны 5 яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилсон байдаг. Мөн хааны зарлигаар ахмад буурлууддаа хишиг хүртээж, алдсан эндсэн ард иргэдээ өршөөж, гадаад улс гүрнүүдэд хандан Монгол улс бие даасан бүрэн эрхт, тусгаар улс болсноо тунхаглан сонордуулсан захидал бичиг илгээсэн байдаг.

Монголчууд өдгөөгөөс 100 жилийн өмнө буюу цагаагчин гахай жилийн өвлийн дунд сарын шинийн 9-ний өдөр, төр улсын бүх бодлого, үйл ажиллагаагаа Манж Чин гүрнээс тусгаарлан сэргээж байгаагаа зарласан юм. Ингэж Монгол Улс Манжаас тусгаарласан Азийн анхны улс болсон юм. Энэ гайхамшигт мэдээг сонссон Монголын ард иргэд “Тэнгэрийн цаг ирлээ” хэмээн хэлэлцэж, “баярын нулимс асгаруулан мөргөж” байсныг тухайн үеийн гэрчүүд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Мөн энэ тухай мэдээг сонссон, уг үйл явдалд оролцсон олон орны элч төлөөлөгчид, хэвлэл мэдээллийнхэн түүхэн үйл явдлаас төрсөн сэтгэгдлээ чадах ядахаараа түгээн хүргэж байжээ. Тухайлбал Английн “Times” сонин “Ази тивд Монгол Улс сэргэн мандсан нь бодит явдал боллоо” хэмээн 1911 оны сүүлчийн дугаартаа тэмдэглэсэн байдаг.

Монголчууд аа, бидний өвөг дээдэс, та бидний шүтдэг тэр бурхад бидний зүрх сэтгэлд эрх чөлөөний мэдрэмжийг мөнхөд суулгасан. Тэр мэдрэмжийг унтраах гэж оролдож болно. Харин хэн ч устгаж чадахгүй. Үүнийг монголын түүх нотолдог. Үүнийг монголын өнөөдөр харуулж байна. Үүнийг монголын ирээдүй улам бататгах болно.

Энэ өдөр та биднийг тэнгэрээс харж байгаа өвөг дээдэстээ хандаж хэлэх үг байна. Нэгэн биед тохиох амь нас, хувийн бодол, баяр жаргалаа умартан монгол түмнийхээ нийтлэг эрх ашигт үнэнч явж, түүхийн алтан аргамжийг тасдахгүй авч ирсэн өвөг дээдэс, ахмад үедээ бүгдээрээ мэхийн ёсолж гүн талархал илэрхийлье. Өнгөрсөн 100 жилийн манай нийгмийн амьдрал гэрэлтэй гэгээтэй, дэгэнтэй догонтой, алагтай эрээнтэй байсан нь үнэн. Гэвч өнөөгийн бидэнд өвөг дээдсийнхээ түүхийг шүүх эрх байхгүй, харин тэр баатарлаг үйлсийг үргэлжлүүлэх түүхэн үүрэг ноогдсон.

100 жилийн түүхт баяраа тэмдэглэхдээ бас ирэх зууны эхэнд шийдвэрлэх шаардлагатай зарим асуудлыг би хөндье гэж бодсон юм. Мөн хүндрэлтэй асуудлыг шийдэх зарим шийдлийг ч та бүхэнтэй хуваалцъя. Иргэдийн амьдрал, эдийн засаг, улс төр, нийгэм, шударга ёс, Монголчуудын хүсэл эрмэлзлэл гээд биднийг тойрч байгаа зүйлүүдээс ярилцъя. Тэгээд шийдэл олъё. Ингэж чадвал бид өвгөдийнхөө гэгээн үйлсийг үргэлжлүүлэх түүхэн үүргээ ухамсарлаж байгаагийн илрэл юм.

Эрхэм гишүүд ээ!

100 жил ба Монгол хүн: 100 жилийн хугацаанд Монгол хүн наад зах нь 3 хувьсгалын нүүр үзсэн байх юм. 1911 оны эрх чөлөөний хувьсгал, 1921 оны ардын хувьсгал, 1990 оны ардчилсан хувьсгал. Энэ хувьсгалд оролцогчдоос юуны төлөө тэр хувьсгалыг хийснийг асуувал нэг л төрлийн хариулт давамгайлах байх. - Монгол хүний төлөө, монгол хүний эрх чөлөөт, сайн сайхан амьдралын төлөө гэсэн хариулт л давамгайлах байх. Өнөөдөр, 2011 оны байдлаар Монгол улс хүний хөгжлийн үзүүлэлтээрээ, тэр дундаа 1 хүнд ногдох орлогоороо дэлхийн 187 орноос 110 дугаар байранд орж байна. Гэтэл 1 хүнд ногдох байгалийн баялгаараа дэлхийд эхний аравт ордог гэж яригддаг. Баянаараа эхний аравт ордог эх оронтой хүн хөгжлөөрөө, орлогоороо дэлхийд эхний зууд ч орохгүй байна. Энэ бол энэ зууны эмгэнэл юм. Ирэх зуунд энэ эмгэнэлээс монголчууд ангижрах ёстой.

Сүүлийн жилүүдэд - Эдийн засаг өсч байна, сайхан болж байна гэж ярьж байна. Гэтэл тэр өсөлт тэр сайхан нь хүндээ наалдахгүй байна. Монгол гэрийн хаалгаар орохгүй байна. Манай төрийн бодлого ингэтлээ томров үү, эсвэл ингэтлээ хүнийсэв үү! Хүний жаргал хүнд наалддаггүй гэж ярьдаг. Ямар учраас монголын баян, буян монгол хүнд наалдахгүй байна вэ? Энэ асуултанд хариулах ёстой эзэд нь өнөөдөр энэ танхимд байгаа Та бид. Өөр хэн ч биш. 100 жилийн өмнө монголчууд ядуу байгаагаа манжуудаас хайж байсан. Одоо хэнээс хайхыгаа манай иргэд сайн мэдэж байгаа...

Амьдралаа бие даагаад аваад явчих гэж байдгаараа чармайж байгаа монгол хүн газар сайгүй байна. Гэтэл нэг талаас төрийн хүнд суртал, нөгөө талаас төртэй хавсарсан бизнесийн дарамтад хөөрхий тэр хүн хавчуулагджээ. Уг нь тэр хавчуулагдсан орон зай бол монголын дундаж юм. Дундажгүй нийгэм бол ирээдүйгүй нийгэм.

Өнөөдөр монголд ашигтай бизнесийг төр хийж байна, эсвэл гадныхан хийж байна. Нэг бол тэр хоёртой нийлж хуйвалдаж чадсан хэсэг нь хийж байна. Тэд ашигтай бизнес бүрийг хамж байна. Ажил хэрэгч монгол хүмүүс, жижиг дунд үйлдвэр эрхлэгчид, хамгийн өндөр үнийг төлж байна. Хамгийн үнэтэй бизнес тэдэнд ноогдож байна. Дээр нь төв суурин газраас алс хол ажиллаж амьдардаг хүмүүс бүр нэмж хэлмэгдэж байна. Тэдэнд зээл олдвол хугацаа нь богино, хүү нь өндөр. Бизнес олдвол ашиг нь бага, дарамт нь их. Тийм л байна. Үүнийг өөрчлөхгүйгээр монгол хүний амьдрал сайжрахгүй, монголд нийтлэг сайн сайхан ирэхгүй.

Үүнийг өөрчлөхийн тулд төр ажил хэрэгч иргэддээ гадныханд өгдөгөөс илүү, дотоодын олигархуудад олгодогоос илүү таатай орчин бүрдүүлэх ёстой. Энэ байдлыг өөрчлөх нууц нь, томъёолол нь энэ. Тодорхой түвшин тогтоогоод жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийг, магадгүй сарын 20 сая төгрөгнөөс доош орлоготойг нь татвараас чөлөөлөх хэрэгтэй. Архи, тамхи, уул уурхайн бүтээгдэхүүнээс өөр худалдаа, үйлдвэрлэл эрхэлж байгаа бол нэмүү өртөг, аж ахуйн нэгжийнх нь татвараас 5, 10 жил заагаад нэмж чөлөөлье. Нийслэлээс алсад байгаа бол гааль, худалдаа үнийн дарамтыг нь хөнгөлөх арга хэмжээ авъя. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, нэмүү өртөг бүтээж байгаа жижиг дунд аж ахуйн нэгжүүдэд зээл өгвөл хугацааг нь уртасгах шаардлага тавь. Хүүгийнх нь дарамтыг төр төл.

Дахиад хэлье татвар, дарамт хоёроос нь иргэдээ, жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийг чөлөөл. Тааламжтай нөхцөлийг тэдэнд олго. Үндэсний эрх чөлөөнийхөө 100 жилийг тэмдэглэж байгаа монгол улс иргэддээ эдийн засгийнх нь эрх чөлөөг эдлүүлэх цаг болсон. Энэ ажил, энэ санаачлага руу маргаашаас эхлэн уралдаж орох ёстой. Энэ талаар сайн санаа шийдэл байгаа бол төр лүү аваад ир. Их Хурал, Засгийн газрын гишүүдэд ийм санаа, шийдэл байгаа бол, одоо хууль шийдвэр болго. Би дэмжье.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба Монголын төр: 100 жилийн өмнө Манжийн төрд хорссондоо монголчууд босож байсан. 100 жилийн дараа эрх баригчдадаа баярлаж суугаа манай иргэдийн тоо олонхи байж чадах уу? Өнгөрсөн зуунд монголын төр иргэдээ баярлуулсан нь цөөнгүй байх. Бас хохироосон, гомдоосон, хэлмэгдүүлсэн нь багагүй юм. Хорьдугаар зуунд гаргасан алдаа, хийсэн хэлмэгдүүлэлт, хохироосон иргэдийнхээ амь нас, эрх эрх чөлөөнийх нь төлөө Монгол Улсын Их Хурал 1996 онд тогтоол гаргаж монголын төр, ард түмнээсээ уучлал гуйж байсан. Тэр цагаас хойш удаагүй ч иргэнийхээ эрх, эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг хангаж чадаагүй харамсалтай тохиодол монголын төрд гарсан.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар тогтоосон онцгой байдлын орчинд 2008 оны 7 дугаар сарын 1-нээс 2-нд шилжих шөнө хүний амьд явах эрх, эрх чөлөө ноцтой зөрчигдөж, хүний амь нас хохирсон. Энэ харамсалтай үйл явдал манай нийгэм, төрд гүн сургамж үлдээсэн. Иргэнийхээ эрх, эрх чөлөөг хангах болон эрх мэдлээ иргэдээрээ шийдүүлэх асуудлыг манай эрх баригчид онцгой анхаарах ёстойг 7 дугаар сарын 1-ний эмгэнэлт үйл явдал хойшид ч сануулсаар байх болно. “Долоо хэмжиж нэг огтол” гэсэн ардын сургааль ч бий.

Тэр өдрүүдэд иргэнийхээ аюулгүй байдал, эрүүл мэнд, амьд явах үндсэн эрх, эрх чөлөөг нь хангаж чадаагүйнхээ төлөө ард иргэдээсээ болон амь насаа алдсан, эрүүл мэнд, эрх чөлөөгөөрөө хохирсон нийт иргэдийнхээ гэр бүл, ойр дотныхноос Монгол улсын төрийн нэрийн өмнөөс уучлал гуйя. Иргэнийхээ үндсэн эрх, эрх чөлөө ноцтой зөрчигдөх, эрүүл мэнд, амь нас нь хохироход хүргэсэн учир шалтгааныг төрийн зохих байгууллагууд хуулиар хүлээсэн чиг үүргийнхээ дагуу хариуцлагатай шалган тогтоох ёстой. 2008 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрүүдэд гарсан эмгэнэлт явдал манай түүхэнд дахин давтагдах ёсгүй.

Төрийн тухай ярианд та бүхний анхаарлыг эргэн хандуулъя. Монголд гарсан хувьсгалууд голдуу бусдад булаагдсан эрхийг иргэддээ шилжүүлэх зорилготой байсан нь харагддаг. Гэвч цаг алсрах тутам тэр эрхээр иргэд нь биш эрх баригчид нь хангагдаад, эргээд тухайн нөхцөл байдал дараагийн хувьсгал руу хөтөлсөн байдаг. Өнөөдөр манайд байдал ямар байна вэ?

Хориодхон жилийн өмнө ардчилсан хувьсгалын нэг гол зорилго бол төрийн эрх мэдлийг хязгаарлахад бүр хуваахад оршиж байсан. Эрх зүйт нийгмийг байгуулах зорилготой байсан. Уг нийгмийн мөн чанар нь төрийн эрхийг хуулиар хязгаарлахад, иргэний эрхийг хуульчлан хамгаалахад, нээхэд оршиж байсан. Эрх зүйт төр гэдэг бол эрх нь хуулиар хязгаарлагдсан төр юм. Иргэний эрх нь хуулиар хамгаалагдсан нийгэм юм. Төр гэдэг бол хийсвэр зүйл биш. Бодит махан биетэй, албан тушаалтай хүн юм. Ерөнхийлөгчөөсөө эхлээд энд суугаа хүмүүс бол өнөөгийн төрийн биет төлөөлөл нь.

Би энд энгийн жишээ хэлье. Манай улсын хууль тогтоомжоор монголын төр, албан тушаалтанууд нь эрх, эрх мэдлийн цуглуулга, иргэн хувийн хэвшил нь үүрэг хариуцлагын цуглуулга болж хувирчээ. Өдөр тутмын нэгэн сонинд гарсан нийтлэлээс иш татъя. Хуулиар Ерөнхийлөгчид 41 эрх 2 үүрэг, УИХ-ын удирдлага гишүүдэд 281 эрх 14 үүрэг, Ерөнхий сайдад 67 эрх, Засгийн газрын гишүүн, агентлагийн дарга нарт 1721 эрх 264 үүрэг ноогджээ.

Дунджаар төрийн нэг эрх мэдэлтэн 7 эрх эдэлж 1 үүрэг хүлээж байхад, иргэнийг 1 эрх дагаж 7 үүрэг дарж байна. Төрийн эрх 7 сарын 1-н шиг, иргэний эрх 1 сарын 7-н шиг харгадаж байна.Зарим газар эрх үүргийн харьцаа 10 сарын1 шиг бас 1 сарын10-н шиг байгаа нь тохиолдол биш. Энэ талаар та бүхэн нэмэлт судалгаа авъя гэвэл УИХ-ын гишүүн Лу.Гантөмөрөөс асуугаарай. Гантөмөр гишүүн уг судалгаанаас үүдсэн нэг ярилцлагадаа: –“Монголд эрхийн биш, үүргийн хувьсгал хэрэгтэй байна” гэж хэлсэн байна лээ. Би санал нэг байна.

Нийгмийн удирдлагын шинжлэх ухаанд зонхилж байгаа хандлагыг харахад албан тушаалтанд эрх биш үүрэг хүлээлгэдэг. Харин тэр үүргийг хэрэгжүүлэхэд нь зориулж цалин авах, унаагаар хангах, албан өрөөтэй байх гэх мэт эрхийг эдлүүлдэг. Эрхийн биелэлт хүнд суртлыг гааруулдаг, үүргийн биелэлт хариуцлагыг нэхдэг. Монголын төрийн нэр хүнд муу байгаагийн, ажил нь явахгүй байгаагийн нууц энд байгаа юм биш үү!

- Монголд мөнгөний биш хариуцлагын хомсдол байна, манайх эрхийн биш үүргийн дутагдалд оржээ, хариуцлага хүлээдэг хүн алга боллоо гэж иргэд ярьдаг. Иргэд үнэнийг хэлж байна. Хуулиар хуяглаж, эрхэндээ эвдэгдсэн төрөө энэ байдлаас нь өөрчилье. Иргэддээ, хувийн хэвшилд, олон нийтийн байгууллагуудад эрхийн шилжилт хийе. Төр нь үүрэгтэй, иргэд нь эрхтэй байдаг эв зохист нийгмээ байгуулъя.

Төрийн захиргаанаас иргэний удирдлага руу бид шилжих ёстой. Төрийн албаа нийтийн үйлчилгээ болгож солих ёстой. Манжийн ноёнд эрх байхаар дарлал болдог, Монгол даргад эрх өгөхөөр ардчилал болдог юм биш. Манайд дарга үүрэг хүлээгээгүй учраас хариуцлага үүсэхгүй байна. Хариуцлага байхгүй учраас үйлчилгээ байхгүй байна.

Манай улс иргэнээсээ илүү, бүр их эрхтэй төртэй. Иймээс ч төр нь баян, иргэн нь ядуу байгаа юм. Төрийн баян иргэндээ наалдахгүй байна. Өлсгөлөн хүний зовлонг цатгалан хүн ойлгохгүй гэж ярьдаг. Өнөөдөр манай иргэн, төр хоёрын харилцаа ийм л байдалтай байна. Төр иргэний үүрэг эрхийн харьцаа зөв болж, тухайн нийгмийн ажил амьдрал өөдөлнө. Иргэн нь эрхтэй байх ёстой. Багийн дарга нь иргэнээсээ илүү үүрэгтэй, иргэнээсээ бага эрхтэй байх ёстой. Сум нь багаасаа, аймаг нь сумаасаа тийм харьцаатай байх ёстой. Орон нутгийн болон төр засгийн үүрэг, эрх хуулиар эрэмблэгдсэн байх учиртай.

Иргэндээ үйлчилдэг төр иргэнээсээ том байж болохгүй. Иргэнийхээ дээр байж болохгүй. Тэгвэл дарамт болдог. Иргэнийхээ өмнө үүрэг хүлээсэн төр л иргэндээ дэмжлэг үзүүлж чаддаг. Иргэн нь үүргээ биелүүлээгүй төрөөс хариуцлага асууж чаддаг юм.

Үндсэн хуулинд заасан бүрэн эрхүүдийг үүрэг гэж үзье. Бусад хуулиар нэмж албан тушаалтанд, төрд эрх олгохоо зогсооё. Үндсэн хуулийн бус улс төрийн болон төрийн албан тушаалтны бүх эрх ямба, халдашгүй байдлыг хуулиар халъя. Бүх албан тушаалтныг үүрэгжүүлье, үүргээ биелүүлээгүй бол хариуцлага тооцъё. “Үүргийн хувьсгалдаа урагшаа” гэж би УИХ-ын эрхэм гишүүн, шат шатны иргэдийн хурлын төлөөлөгч нэг бүрийг уриалж байна.

Би эрх чөлөөний хүчинд итгэдэг. Эрх чөлөө хичнээн муудсан ч сайжрах тал руугаа байдаг. Эрх чөлөөт нийгмийнхээ ачаар төрд байгаа мууг бид хангалттай уудалж байна. Төрд муу байгааг, төр муу ажиллаж байгаа учир шалтгааныг ч харж байна. Эрх чөлөөгөө, энэ нийгмээ муу албатуудаас нь, муухайгаас нь шат дараалан салгах цаг болсон. Энэ бол эрин үеийн шаардлага юм. Ажлаа хийе.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба төрийн алба: Би өнөөдөр хэлэх үгээ бэлдэж байхдаа түүхэн сурвалж бичгүүд, зарим мэргэдийн хэлсэн бичсэнийг үзэж харлаа. Тэдгээрээс нэг дүгнэлт хийж болохоор байгаа юм. Монгол хүний төрийн тухай ойлголт их гүнзгий, эрхэмсэг, цэвэр нандин. Төрөө муу нэртэй байхаас их цээрлэдэг, төрийн хүнээс өндөр ёс зүй, шударга байдлыг хүсэн хүлээдэг. Төрөө хайрласандаа, тэнд муу юм тогтчих вий гэсэндээ төрийн албан хаагчдыг их шинждэг, муу бол жигшдэг, шүүмжилдэг. Ийм хандлага өнөөгийн манай ахмадууд болон иргэдэд ч байдаг. Төр гэдэг бол биднээс тусдаа юм биш. Бидний өөрсдийн бий болгосон, бидний нйитлэг сонирхолд үйлчлэх, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн дэг журмыг ялгамж үгүй хэрэгжүүлэх үүрэгтэй хүмүүс, үйлчилгээ гэх иргэншсэн ойлголт манай улсад тогтож хэвшиж байна. Ийм шалгуурт тэнцэж гэмээ нь манай төрийн албан хаагчид ажил үүргээ сэтгэл хангалуун гүйцэтгэх ёс суртахууны эрхтэй гэсэн үг.

ХХ зууны эхээр төрөө эмхэтгэж, төр түмэндээ хүчээ үнэлэх албан хаагчдаа ажилд авахдаа андгай өргүүлж байжээ. Тэр андгайд ингэж дурьдсан байх юм. “...төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүй, тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана”. Өвөг дээдсийнхээ төр түмэндээ хүчээ өргөхийн тулд хэлж байсан энэ үгийг өнөөгийн манай төрийн албан хаагчид уншиж эргэцүүлэхэд гэмгүй байх. Төрийн хүн бол түмний төлөө гал барьдаг, хэцүү хүндийг хийх ёстойг энд үүргээ гэж хүлээж, тэр үүрэг сахилгаа зөрчихгүй байхыг бидний ахмад үеийнхэн нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт эрхэмлэж ариун журмыг сахин ажиллаж байсан байх юм. Энэ цагийн төрд ажиллах хүний шалгуур бол нийгмийн үнэт зүйлсийн oйлголт мэдлэгээр, албаны өндөр ёс зүй, мэргэшил, хууль журмыг алагчлалгүй хэрэгжүүлэх чадвараар тодорхойлогдох ёстой. Үүнд эс тэнцвэл бас тэнцэхийг хүсэхгүй бол өөр сонголтоор ажил амьдралаа зохиох түмэн боломж иргэдэд бий. Үүнийг төрд ажиллахыг эрмэлзэгчид, ажиллаж байгаа хүмүүс сайн ойлгох ёстой.

Манай төрийн алба Төрийн албаны зөвлөлөөсөө эхлээд болохгүй байгааг би нэг биш удаа ярьсан. Өнөөгийн байдлаар нь энэ байгууллагыг цаашид ажиллуулах боломжгүй. Иргэдтэй уулзаж байхад төрийн албаны шалгалт шударга бус болдог, шалгагчид төрд хэрэгтэйг нь биш өөрт хэрэгтэйгээ тодруулдаг, томилдогийг их шүүмжилдэг. Ингэж төв орон нутгийн ихэнх төрийн албаны зөвлөл төрийн биш харин “Өөрийн албаны зөвлөл” болж хувирсан. Үүнээс болоод олон аймаг суманд орон нутгийн удирдлагын ордон тухайн нэгжийн удирдлагын “гэр бүлийн” ордон гэж андуурмаар болсон байгаа. Манай удирдлагууд боловсон хүчнээ өөртөө, гэр бүлдээ, намдаа хэрхэн үйлчилснээр нь эрэмбэлж тодруулах явдал газар авсан. Ийм байдалд Их Хурал цэг тавих ёстой. Төрийн албаны хуулийг, төрийн албанд тогтсон буруу хэвшлийг үндсээр нь өөрчлөх хэрэгтэй.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба улс төрийн нам: 100 жилийн өмнөх түүхийг сөхөхөд бидний өвөг дээдэс нам байгуулахыг урьтал болгоогүй байдаг. Тэр үеийн соёлжсон ертөнцөөс тэд олон зүйлийг авсан. Таван яам байгуулахаас эхлээд мөнгөн тэмдэгт, утсан харилцаа, машин, оньсон техник, европ сургууль, банк санхүүгийн бүтэц, үйлдвэр үйлчилгээ, тогтмол хэвлэл гээд бусад газар дэвшилтэт гэгдэж байсан олон зүйлийг авчээ.

Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнол амин чухал байсан тэр үед нам байгуулж талцахаас тэд болгоомжилсон ч байж болох юм. Монголын түүхийн өнгөрсөн зуунд тохиосон хамгийн чухал үйл явдал болох эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсэн энэ их ойн үеэр бид амжилт ололтоо ярихаас гадна, алдаа дутагдалдаа дүгнэлт хийхийг оролдож байгаа юм. Бас ирэх 100 жилийн эхэнд зайлшгүй шийдвэрлэх зарим асуудлаа нэрлэж шийдэл шийдвэрийн эрэл хайгуул хийж байна гэж би үзэж байна.

Нам тойрч хуримтлагдсан асуудал ойрын үед хэлэлцэх, шийдвэрлэх шаардлагатай нэг асуудал мөн. Энэ тухай яриа, хэлэлцүүлэг, шүүмжлэл нийгэмд өрнөсөөр байгаа. Би 2010 оны УИХ-ын чуулганы нээлтийн хуралдаанд энэ талаархи саналаа тодорхой хэлсэн. Нам бол манай орны хамгийн чухал зүйл биш. Нам бол байх боломжтой олон байгууллагын нэг. Намаас чухал үнэ цэнэтэй эрх ашиг гэж монголчуудад бий.

Намаараа талцаж амжилт ололтоо өмчлөх гэдэг хуучаасаа бид салж чадаагүй байна. Нам өмчлөх ёсгүй, нам хамаарах ёсгүй зүйлүүд аливаа иргэншсэн улс үндэстэнд байдаг. Өөрийн амжилт ололтоо өөртэйгөө биш намтайгаа холбодог хувь хүн байдаг. Намаа энхрийлж хашгиран уйлах зарим дарга гишүүдийг ч би ойлгож байна. Би намын дарга цэрэг явсан, сайн мууг нь мэднэ.

Монгол Ардын Нам олон жил ярьсан намын нэрнийхээ асуудлыг шийдэж чадсанд би талархаж байгаа. Ардчилсан Нам улс орныхоо хөгжил дэвшлийн сэдвээр бүтээлч, өргөн хэлэлцүүлэг өрнүүлж байна. Бусад нам хүчнүүд ч бодол саналаа чөлөөтэй уралдуулж байна.

Улс төрийн намын тухай ойлголт түүний нийгэмд гүйцэтгэж байгаа үүрэг зорилт, үйл ажиллагаа нь өнөөгийн бөгөөд ирж яваа цагийн шаардлагад нийцэхээ байжээ. Өнгөрсөн хугацаанд та бидний тогтоосон дүрэм журам, хууль тогтоомжийн сүүдэрт намууд маань нам царцжээ. Шинэ нам гэж алга. Манай намуудын хөгжил дэвшил нь ардчилсан хувьсгалын өмнөх МАХН-ын бүтэц зохион байгуулалтыг хуульчлан хуулахаас хэтрээгүй. Хуучныг дагасан хуучирсан зохион байгуулалтаас хуучин л юм гарч байна.

Шинэ цаг үе шинэ шийдлийг, шинэ зохион байгуулалтыг, шинэ намыг, шинэ бодлогыг шаардаж байна. Шинэ улс төр гэдэг бол асуудлын шийдлийг шинээр харахыг, шинэ арга барилыг, шинэ өнгө төрхийг хэлдэг юм. Эхлээд намын тухай хуулиа шинэчлэх хэрэгтэй. Хуучин хуулийн дагуу байгуулагдсан өнөөгийн бүх намууд татан буугдах ёстой. Шинэ хуулийн дагуу нам бүр шинэчлэн зохион байгуулалтаа хийж, шинээр бүртгүүлэх ёстой. Нэрээ, түүхээ намууд хадгалах эрхтэй байж болно.

Одоо намуудад нэрний биш агуулгын өөрчлөлт хэрэгтэй байна. Нам гишүүнчлэлтэй байх эсэхийг шийдье. Намын өмч хөрөнгө, байрны асуудлыг ч шийдье. УИХ-д болон ИТХ-д авсан суудлынх нь хувь хэмжээнд таарсан байр талбайг намуудад төрөөс гаргаж өгье. Намыг би нийгэмд үйлчилдэг байгууллага гэж үзэж байна. Нам бол бизнесийн байгууллага биш. Эрхтэн ямбатнуудын толгой хоргоддог, өсөж үрждэг газар ч биш. Нам олон, Монгол ганц. Намжсан нийгмээс иргэншсэн нийгэм руу явах хэрэгтэй.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба байгалийн баялаг: Өнгөрсөн зууны эхээр зарим хүний нүдэнд Монгол улс мөхөж байгаа юм шиг харагдсан тухай тэмдэглэгдсэн байдаг. Тэр гунигт тэмдэглэлийн эзэн монголын мууд нүд хурц, сайнд нь санаа хойрго байж дээ гэж боддог. Би монголоо мөхөж байсан гэх дүгнэлттэй хэзээ ч санал нэгддэггүй. Харин 100 жилийн өмнө монголчууд тэмцэж сэргэж байсантай бид бүгд санал нэгдэж байгаад баяртай байна.

Өнөөдөр 100 жилийн дараа манай орны тухай зарим шинжээчид өөдрөг дүгнэлт хийж байна. Ойрын ирээдүйд Монгол улсыг дэлхийд хамгийн хурдтай хөгжих орны тоонд оруулж байна. Би хувьдаа ийн дүгнэж байгаа хүмүүсийг монголын боломжийг өөдрөгөөр харжээ гэж үзэж байна. Харин тулгарч байгаа сорилтуудаа бид өөрсдөө шийдвэрлэх ёстой.

Манай орны хөгжлийн боломж, сорилтыг тойрсон ихэнх яриа байгалийн баялагтай холбоотой өрнөж байна. Монголчууд баялгаа зөв ашиглаж, хөгжиж дэвжиж чадна гэдэгт би итгэдэг. Учир нь энэ баялгийн эзэн нь би гэдгээ манай иргэд газар бүр улам илүүтэй мэдэрсээр байна. Ашигт малтмалын хайгуулын зөвшөөрөл /бид лиценз гэж ярьдаг/ манай орны нийт газар нутгийн бараг тал хувийг бүрхэж байсан үе бий. Үүнийг иргэд ч их шүүмжилсэн. Төр ч тодорхой арга хэмжээ авсан. Одоо тэр хэмжээ 3 дахин буурч 15 хувиас доошилж явна. Гэхдээ бид санаа амарч болохгүй.

Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг отон хүлээгчид олон байгаа. Хийх ёстой ажлууд ч бий. Гадна, дотны хүмүүсийн гарт, цүнхэнд байгаа ашигт малтмалын зөвшөөрөл нэг бүрийг ажил хариуцсан хүмүүс шалгаж байгаа. Тодорхой дүгнэлт гарах учиртай. Мөн буцаагдсан нэг ч зөвшөөрөл эргэж олгогдоогүй байх ёстой. Дээрээс нь би саяхан монгол улсын хилийн бүсэд 200 км хүртэл газар нутагт ашиглагдаж байгаа ашигт малтмал, мөн олгогдсон зөвшөөрлийг нарийвчлан шалгах чиглэл өгсөн. Хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг ашигт малтмалын шинэ хууль гартал олгохгүй сунгах хуулийг УИХ-аас хурдан батлах хэрэгтэй.

Ашигт малтмал, тусгай зөвшөөрөлтэй холбоотой асуудлууд шийдэгдэж дуусах яагаа ч үгүй байгаа. Ашигт малтмалын багц хууль боловсрогдож байгаа. Бие даасан хуулиуд гарна. Бас олон хуульд өөрчлөлт орно. Нийтээрээ нээлттэй хэлэлцэж эрх зүйн зохицуулалтаа энэ салбарт чамбай хийх хэрэгтэй. Шинэ хуулиар баялгаа тусгай зөвшөөрөл нэртэй хуудас цаасаар арилждагаа зогсооно. Тусгай зөвшөөрлийг түрүүлж ирсэнд нь олгодог замбараагүй явдлыг хална. Нээлттэй уралдаант шалгаруулалтаар олгодог болно. Энэ зарчмыг ашигт малтмалын эрэл, хайгуул, олборлолт, боловсруулалт гэсэн шат бүхэнд мөрдөнө.

Ашигт малтмалаар монголд бизнес хийе гэвэл нарийвчилсан төлөвлөгөө, гэрээ хийдэг болно. Тэр нь иргэдийн эрх, орлогын хувиарлалт, байгаль орчны асуудал, уурхайн хаалт хүртэл бүх зохицуулалтыг хамаарна. Ашигт малтмалтай холбоотой хамгийн эхний бөгөөд үндсэн зөвшөөрөл олгох эрх тухайн орон нутагт, иргэдийн эрхэнд хадгалагдана. Баялагтаа эзэн байх монголчуудын эрхийг баталгаажуулна.

Төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийгдвэл монголын талын болон монголын аж ахуйн нэгжийн оролцоог 51 хувиас дээш байхыг шаардана. Гадаадын хөрөнгө оруулагч 100 хувь хөрөнгөө гаргаад хайгуул хийсэн ч бай монголын талын оролцоо 34 хувь, түүнээс дээш байхаар хуулийн төсөл боловсрогдож байгаа. Өмнө нь 51, 34 гэсэн тоонууд монголчуудын хувьд дээд хязгаар байсан бол одоо доод хязгаар нь болно. Монголын талын эдлэх эрхийн эхлэх хувь болно. Энэ хувь өмнө нь зөвхөн стратегийн 15 орд дээр яригддаг байсан бол шинэ хуулиар бүх орд дээр хэрэглэгдэнэ. Эзэн нь баялгаа мэдье, бас баялгаа ашиглаж хөгжиж дэвжие гэж байгаа юм.

Би ашигт малтмалын хуулийн төсөлд хууль санаачлагчийн хувьд баримталж байгаа зарим зарчмуудыг нээлттэй хэллээ. Сонирхож байгаа хүмүүс мэдэж аваг. Баялагтаа эзэн байх иргэнийхээ эрхийг хангах, түүнийг үр дүнтэй ашиглахад чиглэсэн санал хэлэлцүүлгүүд үргэлжлэх ёстой. Монголын ойрын ирээдүйн хөгжил дэвшил ашигт малтмалаас хамаарах юм бол бид энэ асуудалд онцгой анхаарах ёстой.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба орон сууц: Би манай нийгэмд ойрын үед шийдвэрлэх шаардлагатай байгаа зарим асуудлыг хөндөж, шийдэл талаас нь санаа гаргаж, түүнийг ажил хэрэг болгох тухай ярихдаа тэдгээрийг эрэмбэлэх гэж оролдсонгүй. Алийг нь ч түрүүлээд шийдсэн улс оронд хэрэгтэй тулгамдсан асуудал гэж ойлгож байна.

Одоогоор манай иргэдэд ялангуяа залууст, залуу гэр бүлд хамгийн хэрэгцээтэй шийдэх асуудал бол орон сууц. Энэ танхимд суугаа хүмүүс ихэнх нь орон байрны асуудлаа шийдсэн айл өрхийн төлөөлөл байгаа байх. Харин өөрийн гэсэн орон байргүй явсан үеэ та нар санах хэрэгтэй. Орон байртай болохоос илүү чухал зорилт байгаагүй тийм үе амьдралд байдаг. Аз жаргалант амьдралынхаа тодорхой хувийг аливаа хүн, гэр бүл орон сууцтай холбодог. Тийм зорилгодоо хүрч чадсан, хүрч чадах боломж байгааг харсан иргэд илүү бүтээлч, зорилготой, хариуцлагатай болдог. Ингэж орон сууцны асуудал зөвхөн айл гэрийн аз жаргалтай амьдралд төдийгүй, тухайн нийгэм иргэншиж төлөвшихөд, хариуцлагатай бүтээлч болоход нөлөөлдөг. Ийм нийгэм, ийм аз жаргалыг бий болгохын төлөө иргэд эрмэлздэг, ажилладаг бас түүнийгээ хайрладаг, хамгаалдаг юм.

Айл бүрийг олон өрөө байраар хангах тухай биш зөвхөн эхний гарааны өөрсдийнх нь хүч оролцоо, хөрөнгө санхүүгийн хүрээнд өөрийн гэсэн сууцтай болох нөхцлийг төр бүрдүүлэх ёстой. Би энэ талаар олон газрын туршлага, олон санаа сэдлийг судалсан, харсан. Манай нөхцөлд залуу гэр бүл болон хямд төсөр, бага, тохилог орон сууц шаардлагатай байгаа айл өрхөд зориулсан орон сууцны талбайн хэмжээг 40 квадрат метрээр тогтоож төрөөс онилсон бодлого явуулъя гэж байгаа юм. Ийм төсөл амжилт олох боломжтой юм билээ. Хүмүүсийн хэрэгцээнээс шалтгаалаад 20, 30-ийн хэмжээтэй ч байж болно.

Төр олон өрөөтэй, үнэ ихтэй, ашиг өндөртэй, тансаг байр сууцны бизнесийг бусадтай булаацалдах хэрэггүй. Иргэддээ “Affordable” гэж ярьдаг боломжит жижиг, тохилог сууцаар иргэдээ олноор нь хангахыг бодох хэрэгтэй. Ийм санаачлагыг тусгай бодлогоор дэмжиж тийм төсөл хөтөлбөрт зориулж газар, дэд бүтэц, зам харилцааных нь асуудлыг төрөөс цогцоор нь шийдэхэд л болно. Бусад нь уг боломжийг ашиглах иргэдийн, аж ахуйн нэгжүүдийн асуудал.

Уг нь энэ асуудал Нямжавын Батбаяр гишүүнийг Барилга хот байгуулалтын сайд байхад УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэгдэж байсан. Одоо болтол тодорхой нүдэнд үзэгдэж, нийгэмд мэдрэгдэх ажил болж чадаагүй л байна. Нэг бол төрөөс ажил хариуцсан эзэд нь ажлаа хийж чадахгүй байна. Эсвэл төр хийх шаардлагагүй ажил, бизнестэй хэтэрхий хутгалдаж, иргэдийн амин чухал хэрэцгээг анхаарахгүй байна.

Би гэрэл цахилгаантай, халуун хүйтэн устай, зам талбай, тохижилттой тохилог байр зөвхөн нийслэлд тулгамдаж байгаа асуудал гэж бодохгүй байна. Ийм хөтөлбөр манай бүх хот суурин, тосгонд мөн аймгийн төв, сумын төвд хэрэгжих ёстой гэж үзэж байна. Зуун жил явж ирсэн шигээ манай иргэд данх халуун усаар (хүүхдээ унтуулчихаад) ээлжилж усанд орж биеэ угаадаг байдлыг халах ёстой. Үүнийг төрөөс шийдэж чадахгүй бол би асуудлыг тань шийднэ, намайг сонгооч гэж гүйлдэхээсээ бүгд ичих хэрэгтэй.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба сумын төв: “Шинэ сумын төв” төслийг ажил болгоё гэж би та бүхнээс уриалах гэсэн юм. Монгол хүний зарим нь гэрээ буулгаж байшинд амьдраад, мориноосоо бууж автобус машин унаад удаагүй байгаа нь үнэн. Монголчууд нүүдэлчин нь нүүдэлчнээрээ, суурин нь сууринаараа амьдрах хангалттай хугацаа тууллаа.

Манайд Улаанбаатарын монгол, хөдөөгийн монгол гэж хоёр монгол байхгүй. Ая тухтай, сайхан амьдрах хүсэл сонирхол хүн бүрт газар сайгүй бий. 1920-30-аад оноос эхэлж баригдсан энэ хэдэн сумын төвөө шинэчилье. Манай олон сумын төв ноорхой гэр шиг болоод удлаа. Бүр хичнээн үдэж будаж нөхөөд ч ихэнх нь засал авахаа больжээ. Зарим тохиолдолд хуучныг засах гэж оролдсоноос шинийг барьсан нь илүү үр дүнтэй байдаг.

Сум бүхэн сумын төвөө шинэчлэх төлөвлөгөө хийг. Шаардлагатай стандарт, шалгуурыг нь Засгийн газраас баталчих. Орчин цагийн шаардлагад нийцүүлж сургууль, эмнэлэг, цэцэрлэг, ясли, спорт, соёлын байгууламж, төрийн болон үйлчилгээний газрууд, тохижилт цэцэрлэг, орон сууц зам талбай гээд бүх зураг төслөө гаргаг.

Хамгийн шилдгээс нь, сайнаас нь, шалгуур хангаснаас нь төрөөс нэгдсэн бодлогоор уг төслийг хэрэгжүүлээд эхлэе. Хэзээ нэгэн цагт манай сум суурингууд орчин цагийн стандартад нийцсэн амьдрал ахуйтай болох нь ойлгомжтой. Гэхдээ тэр хэзээ нэгэн цагийг хүлээх биш одоо эхлэх хэрэгтэй.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба Нийслэл: Их Хүрээг Богдхаан Нийслэл хүрээ гэж нэрийдээд, соёмбо үсэгтэй шар торгон төрийн далбааг энд мандуулснаас хойш даруй 100 жил өнгөрчээ. Улаанбаатарт шийдэх асуудал олон бий. Нийслэлийн бүх төрлийн ачаалал урьд төлөвлөж байснаас доод тал нь 2 дахин хэтэрсэн. Дээд тал нь 600.000 хүнтэй байх ёстой хот, одоо 1.200.000 хүнтэй болжээ. Манай нийслэл, дүүргийн удирдлагууд 1990-ээд оны дунд үе хүртэл асуудлыг шийдвэрлэх гэж зүтгэдэг, бас үр дүнд хүрдэг байсан. Сүүлдээ чадавхи нь шавхагдаж асуудлыг шийдэх биш харин хүндрүүлж түүнээс ашиг хийх гэж уралдах нь нэмэгдсэн.

Нийслэлд манай орны хүн амын 40 хувь нь цугласнаас гадна, эрх мэдлийн 90 хувь нь төвлөрчихөөд байгаа юм. Орон нутгийн удирдлагууд нэгэнт төвөөс эрх мэдлийг нь өгөхгүй болохоор “ажил хийх гэж Улаанбаатар, амрах гэж Хайнань” явдаг замын зурагтай болж байх шиг байна. Нийслэлийн асуудлыг шийдье гэвэл хүний төвлөрөл, эрх мэдлийн төвлөрөл хоёртой асуудлыг холбож авч үзэхээс өөр аргагүй юм.

Нийслэлээс их дээд сургуулиудыг нүүлгэх тухай яриа өрнөөд удлаа. Нүүлгэж чадвал оюутан болон, дагалдах, үйлчлэх хүмүүс гээд 200 гаруй мянган хүнээр ачаалал багасах боломж бий. Дээрээс нь төмөр зам, тээвэр, агуулах гээд нэмбэл бас ачаалал хөнгөрнө. Шийдэх гол асуудал бол нийслэлд дагуул хотууд үүсгэх замаар төрийн захиргааны төв байгууллагуудыг шилжүүлэхэд оршино. Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, хууль шүүхийн төв байгууллагууд, яам, агентлагуудыг шинэ дагуул хот руу нүүлгэх тухай ярьж байгаа юм. Ингэвэл дахиад 100-гаад мянган хүнээр нийслэлийн ачаалал багасна. Ингэж чадвал нийслэл хотыг тойрсон асуудлыг дорвитой, иж бүрэн шийдвэрлэхийн бодит эхлэл болно.

Ийм том шийдлийг дагаж улс төр эдийн засагт ч, улс орныхоо хөгжлийн хувьд ч, ард иргэд, аж ахуйн нэгж байгууллагуудын төлөвлөлтөд ч өөрчлөлтүүд орж таарна. Хамгийн гол нь ийм шийдэл хөгжлийн шинэ боломж бүрдүүлдэгийг мартаж болохгүй. Нийслэл хотод, нийслэлийнхэнд тулгамдаж байгаа асуудлыг улс орныхоо хөгжил дэвшлийн нэг шинэ боломж болгож хувиргая. Бүгдээрээ зориглоод ажиллаад үзье гэж би хэлэх гэсэн юм. Асуудлыг шийдэх гэвэл шийдэл олддог, шийдэхгүй гэвэл шалтаг мунддаггүй. Энд хүндрэл бэрхшээлийг тойрсон шалтаг шалтгааныг зөндөө тоочсон. Одоо шийдлийн тухай ярилцъя.

Нийслэл хотыг дахин хөгжүүлэхтэй холбогдсон харилцааг хуулиар зохицуулъя. Энэ асуудлыг хариуцсан нэгж, албан тушаалтан бий болгоё. Бүр Засгийн газрын шадар сайдын мэдэлтэй, сонгуулийн дүнгээс хамаарч ажил нь өөрчлөгддөггүй, ийм ажлыг хийж бүтээх эрмэлзлэлтэй, чадвартай хүнээр ажлыг нь хариуцуулъя. Хот сууринаа өргөжүүлдэг, шинийг байгуулдаг шилдэг туршлага санаа, шийдлүүдийг уралдуулъя.

Нийслэлд тохиож байгаа хүндрэл, гамшгаас хожиж гарах иргэн манай улсад нэг ч байхгүй. Бүгд л хохирч байгаа. Наад зах нь Улаанбаатарын өвчин удам судрыг нь хүртэл хойшид зовоох болно. Нийслэл гамшгийн бүс болсон. Агаараас харагдахаа больсон. Газарт яваад нь аваарын гэрлээс өөр аврал үгүй болсон.

Нийслэл хот маань монголыг сайхан харагдуулдаг цаг байсан. Одоо муухай харагдуулдаг болсон. Монгол хүнийг байтугай, энд ажиллаж амьдрах гэсэн сайн санаатнуудыг үргээдэг, уур хараалыг нь бардаг газар болсон. Улаанбаатарын бохирдол, түгжрэл, гамшиг энд амьдрагсдад хортой төдийгүй, манай орны хөгжил дэвшлээс чангаагч хүчин зүйл болсон. Манай нийслэлийн утаа монголын өрсөлдөх чадварт нөлөөлдөг....

Ийм асуудлыг, бас миний өмнөх хэлсэн шиг зүйлүүдийг шийдэх гэж монгол улсад төр ажилладаг. Ард түмэн ч төрөө тэгэж байгуулдаг гэж би ойлгодог. Ард олон маань тэгэж итгэж та биднийг сонгож эрх мэдэл өгч, үүрэг хүлээлгэж, цалинжуулж байгаа гэж би ойлгодог. Тэд идэх уухаасаа, өмсөх зүүхээсээ илүүчилж бидэнд цалин өгч, бидний зарж буйг гаргадаг юм шүү. Монголын төр мөнх орших нь үнэн, харин төрд ажиллаж байгаа, ажиллах хүний боломж, бүрэн эрх, нас хязгаартай. Өнөөдөр тулгамдсан асуудлыг та бид-өнөөгийн бодлого тодорхойлогчид маргаашдаа үлдээж болохгүй. Тэр тусмаа төрд ирж өрмийг нь хамаад, хусман дээрээ ард түмнээ, хойч үеээ зодолдуулж, зовоож болохгүй.

Эрхэм гишүүд ээ,

100 жил ба шударга ёс: Өнөөдөр бид өнгөрсөн зууны эхээр гарсан нэгэн их хувьсгалын тэгш ойд хүндэтгэл үзүүлж байна. Арваадхан хоногийн дараа Ардчилсан Үндсэн хуулиа баталсаны 20 жилийн чухал ойг Монгол улс бас тэмдэглэнэ. Шинэ, ардчилсан Үндсэн хуулийг батлахад оролцсон нийт хүмүүст урьдчилаад баяр хүргэе. Баяр шилээ даран болж байгаа ч Та бидэнд шийдэх асуудал тоо томшгүй олон байна. Түүнээс хамгийн тулгамдсанаас нь цөөнийг өнөөдөр нэрлэж байгаа юм. Одоо бас нэг асуудлынх нь тухай хөндөх гэж байна. Би эдгээр асуудлыг дугаарлах гэж оролдсонгүй. Харин хөндөхгүй байж чадсангүй.

Шударга ёсны тухай бид чамгүй ярьсан. Бас зах зухаас нь шийдвэрлэх гэж бүгд л чармайж байгаа. Би нийгэмд шударга ёсыг бэхжүүлэхэд тодорхой түлхэц үзүүлэхэд чиглэсэн багц болон бас зарим хуулийн төслийг өргөн барьсан. Дахиад төслүүд ч бэлтгэгдэж байгаа. Эдгээрийн тухай би өнөөдөр ярихгүй. Би хүний тухай ярих гэсэн юм. Хуулийн байгууллагад ажиллаж байгаа хүмүүсийн тухай. Бүр тодруулбал цагдаа, прокурор, шүүхэд олон жил ажиллаж байгаа хүмүүсийн тухай юм.

Нэг салбарт олон жил ажиллахын давуу тал бий. Туршлага хуримтлуулна. Ажлаа мэднэ. Үр дүн ч гардаг. Зарим албанд төр, ард түмэн итгэл хүлээлгэж насаар нь ч томилдог. Тэтгэвэрт гартлаа, хуулиар тогтоосон хугацаанд хүртлээ ажилла гэсэн үг. Хуулийн байгууллагад ажиллаж буй хүмүүс шударга ажиллаж байгаа гэвэл санал нийлэхгүй хүн гарах байх. Бас тэнд шударга бус хүмүүс ажиллаж байгаа гэвэл би санал нийлэхгүй.

Хуулийн байгууллагад тэр тусмаа цагдаа, шүүх, прокурорын байгууллагад хуулиар хүлээсэн үүргээ мэргэжил, ёс зүйн өндөр түвшинд хэрэгжүүлж байгаа олон албан хаагчид бий. Ажилдаа зөвхөн хууль, шударга ёсны зарчмыг хатуу баримталдаг цагдаа, шүүгч, прокурорууд олон байгаа гэдэгт би итгэдэг. Мөн хамт олон, иргэдийнхээ итгэлийг хүлээсэн туршлагатай ажилтнууд ч бий.

Гэхдээ энэ гурван байгууллагын хүрээнд ужгирсан олон асуудал бас байгаа. Ихэнхий нь шийдэж болно. Төр засаг шийдсээр ирсэн. Одоо, хойшид ч шийдэж таарна. Харин төдийлөн хөндөгдөөгүй үлдээд байгаа боловсон хүчний нэг асуудал бол цагдаагийн хөрөнгөлөг хурандаа нарыг тойрсон яриа юм. Хөрөнгөжигсөд зөвхөн цагдаад ч байгаа юм биш шүүхэд, прокурорт ч бий. Цагдаа, шүүх, прокурорын хэлтэс тасгийн даргаас эхлээд аймаг, дүүргүүд, төв сууринд удирдах албыг олон дамжсан, ажил нь ахидаггүй атлаа, алба тушаалаа далимдуулж ард иргэдийг хохироодог, айлгаж дарамталдаг, хууль шударга ёсыг хамгийн их хөсөрдүүлэгч этгээдүүдийн тухай би ярьж байна. Хууль ёсны томилгоотой ч хууль бусаар гэнэт их хөрөнгөжсөн тийм хүмүүсийн асуудлыг би хөндөж байна.

Төрийн нэрээр далайлгасан, бусдыг айлгаж хөрөнгөжсөн, “намайг хэн хэлэхэв”, гэсэн хэнэггүй ихэмсэг хүмүүсийн тухай яриа гараад удаж байна. Тэд хуулийг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй атлаа хуулийг зөрчдөг, шударга ёсыг сахиулах томилгоотой, тийм тангарагтай мөртлөө шударга бусыг хийдэг. Төсөв нь алдагдалтай төрөөс цалин авч, хувцас өмсөж, албан тушаалын зарим хангалт авдаг мөртлөө мөнгө хөрөнгө нь бялхсан, багтаж ядсан цагдаа, прокурор, шүүгч байдаг тухай би сонссон. Зөвхөн би ч биш энэ тухай өнөөдөр монгол сонсож байна.Итгэсэн ардынхаа элэг рүү ингэж өшиглөж болохгүй. Хууль завхруулдаг хууль сахиулагчид байж болохгүй.

Тэдний тухай иргэд ярьж байна. Хамт олон нь хүртэл шивэр авир ярилцаж байна. Сонин хэвлэлийнхэн ч бага сага бичиж байна. Тэнд болохгүй юм байгааг бүгд мэдээд, мэдрээд байна. Харин, ямар учраас үүнийг засах өөрчлөх талаар юу ч хийгдэхгүй явж ирсэн юм бэ! Бараг тийм бүдүүлэг авиртанг, хууль шударга ёсыг ингэж уландаа гишгэгчдийг өөгшүүлдэг, урамшуулдаг тогтолцоо манайд байгаа юм биш үү! Хэрэв тийм юм бол, энэ чөтгөрийн тойргоос бид салах ёстой. Ингэж байж улс орны ирээдүй баталгаажна, хөгжинө. Шударга ёсыг шударга бус аргаар тогтоохгүй. Нийгмийн нийтлэг сайн сайхан, үнэт зүйлийг муу аргаар бүтээж цогцлоохгүй. Үүнийг ямар ч ард түмэн, ямар ч нийгэм хүлээн зөвшөөрөх ёсгүй .

Бид юу хийх ёстой вэ? Би энэ байдлыг өөрчлөх талаар бодоод л явдаг. Зарим гарцыг санал болгоё. Бүгдээрээ шүүн хэлэлцье. Би ийм асуудлыг шийдвэрлэх гарц бүхнийг дэмжихэд бэлэн байна. Зарим орны туршлага ч бий.

Цагдаад хэлтсийн даргаас дээш, шүүх, прокурорт түүнтэй адилтгах албанаас дээш алба тушаал хашиж ирсэн, магадгүй 20-иос дээш жил ажилласан хүмүүсийг нарийн мэргэжлийн шалгалтад (аттестатчилал гэж ярьдаг) оруулъя. Хөрөнгө орлогыг нь нарийвчлан бүртгэе. Тайлбар танилцуулга авъя. Сард, жилд олдог орлогыг нь тогтооё. Дундаж гаргая. Манай жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийн орлогын дундажаас орлого нь давж байвал, тэр нь хууль ёсных бол, тийм хүнд хувийн бизнесээ хийхийг зөвлөж төрийн ажил албанаас нь чөлөөлье. Хууль бус бол шийтгэл хүлээлгэе.

Цагдаа, шүүгч, прокуорын хүнд хүчир албанд олон жил ажиллах бас амаргүй. Энэ бол бие сэтгэл, эрүүл мэндээрээ хохирдог хүнд ажил. Ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өөрөө гаргавал тухайн хүнд ноогдох тэтгэлэг урамшлыг нь төрөөс олгоё. Тийм, шударга ажилласан хүмүүст нэмж урамшуулал ч өгч болно. Энэ бүх боломжийн ард үлдсэн хэсгээс нь шударга, сайн ажиллахыг шаардъя. Хууль зөрчвөл хариуцлага тооцъё. Төр, ард түмний хууль ёсны шалгуурт нийцсэнийг нь дэмжье. Хамгийн гол нь залуу, чадварлаг, өндөр мэргэшилтэй, шударга, ёс зүйтэй энэ салбарын өсөж яваа ажилтнуудад зорьсон ажлаа хийх, алба тушаал дэвших, нийгэм улсдаа сайн сайхныг бүтээх боломж олгоё.

Би сая төрийн онцгой алба хашиж байгаа тодорхой хэсэгт хандаж хатуу үг хэлсэн байх. Бурууд нь хатуу, зөвд нь зөөлөн хандъя. Энэ асуудлыг шийдэх талаар эрхэм гишүүд, иргэдэд санал байгаа бол би сонсож хүлээж авахад бэлэн байна. Бусдын туршлагыг үзье харъя гэвэл ч болох байх. Нам, олон нийт, хэвлэлийнхэн ч өргөн хэлэлцүүлэг хийх нь зөв. Бүгдээрээ хэлэлцье, буруу зөвөө тунгаая. Бас асуудлыг шийдье, хууль шийдвэрээ ч гаргая.

Хангалуун, аз жаргалант амьдрал бол зөвхөн төрийн тэтгэлэг, мөнгөн дээр биш харин нийгмийн шударга харилцаанд суурилдаг. Ихэнх үймээн самуун, хувьсгал хуйвалдаан нийгмийн ядуурлаас илүүтэй шударга бус байдлаас болж дэгдсэн байдаг. Бидэнд тийм зүйл хэрэггүй. Хуулийн дагуу, хэлэлцэж ярилцаад нийгмээ сайжруулах, болохгүйг засаж өөрчлөх боломж байна. Сүүлдээ олон хувьсгал, амжилтын ой тэмдэглэсээр байгаад зарим нь залхаж байх шиг. Онцгойг нь тэмдэглэсэн шиг төрөөс тэмдэглэж, бусдыг нь тэмдэглэх хэсэгт нь үлдээсэн нь дээр. Харин би эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний энэ 100 жилийн ойг энэ зууны хамгийн чухал нь гэж бодож байгаа. Би өмнө нь хэлсэн. Аливаа их үйл хэрэг хүний л төлөө, хүний сайн сайхны төлөө хийгддэг.

Эрхэм гишүүд ээ.

100 жил ба Монголчууд: Бүтэн зууны өмнө бидний өвөг дээдээс улс үндэснийхээ эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг сэргээн тогтоохдоо олон монголчуудынхаа хүчинд түшиглэсэн байдаг. Тарж бутарсансаа цуглаад ирэхэд тосоод авсан байдаг. Ингэж өнөөгийн бидний газар нутаг бүтэн болж, олон элгэн садан эргэн цугласан. Бид монгол улсын иргэнийхээ хувьд халх дөрвөд, казах, урианхай, захчин буриад хэн ч бай бүгдээрээ монгол хүн, бүгдээрээ л монголчууд. Монгол улсдаа амьдарч байгаа биднээс гадна дэлхийд монгол хүн, монголчууд бас цөөнгүй бий.

Би монголын түүхт төрийн тамгыг түшиж байгаа хүний хувьд өнөөдөр монголчууддаа хандаж нэгэн зүйлийг уриалах гэсэн юм. -“Монголчуудаа олуулаа болцгооё, Монгол нутагтаа ирцгээ” гэж уриалах гэсэн юм. Би энэ уриалгыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хувьд, Монгол хүн бүрт хандаж, Монголоо гэсэн зүрх сэтгэл бүрт хандан хэлж байгаа юм. Бидний өвөг дээдэс үеийн үед энэ газар нутаг дээр олуулаа аз жаргалтай амьдрахыг мөрөөдөж ирсэн.

–“Хүн нэмэгдвэл хүнс нэмэгдэнэ” гэж монголчууд ярьдаг.

–“Монголын үрс маш олон болох болтугай” гэж ерөөл билгээ дэвшүүлдэг. Түүхэндээ бидэнд мандан бадарч, уруудаж доройтож явсан үе бий. Одоо бид нарт цугтаа хийж бүтээх, хөгжиж дэвших цаг ирж байна. Бидний гарт өөрсдийнхөө хувь заяаг шийдээд явах боломж байна. Бидэнд ураг удмаа хүсэн санагалзах зүрх сэтгэл, уудам дэлгэр газар нутаг байна. Монголчуудаа Монголдоо ирж амьдраач, ирж ажиллаж, юу хийж бүтээж чадахаа харуулаач гэж би урьж байна.

Би энэ үгийг төрийнхөө энэ хүндэт индрээс зөвхөн иргэддээ төдийгүй, монголоо дээдэлдэг, хэл бичиг, соёл, ёс уламжлал, зан заншлаа мэддэг нийт монголчуудад, монгол үндэстэн, угсаатан, хүн бүрт хандан хэлж байна. Би энэ үгийг зөвхөн монголын сайн сайхны төлөө хэлж байгаа юм.

Монголчууд бидэнд Монгол газар нутагтаа сайхан амьдрахын тулд хийх ажил их байгаа. Шийдвэрлэх шаардлагатай зүйлүүд ч олон бий. Хүн ам зүй, удмын сан, эрүүл мэнд тойрсон асуудлаа бид ярих ёстой. Эдгээрийг бид өөрсдөө шийдэхгүй, хийхгүй бол бидний өмнөөс хэн ч хийхгүй. Энэ чиглэлд тулгамдаж байгаа асуудлыг монголын төр засаг шийдвэрлэхгүй бол өөр хэн ч шийдэхгүй.

Монголоо сайхан болохыг, Монголд хүн ажиллаж амьдрах аятай тухтай орчин бүрдэхийг алсаас харж хүлээж суугаад нэмэргүй. Монголынхоо гал голомтыг улам бадраан мандуулж, үр хойчдоо сайхан Монгол орноо уламжлуулан үлдээх үйлсэд хүн бүр гар бие, сэтгэл оюунаа чилээн оролцохыг би уриалж байна.

Эрхэм нөхдөө, ард иргэд ээ,

Шинэ тулгар төр засгаа байгуулсан тэр үеийн манай төрийн бодлоготнуудын нэн тэргүүнд анхаарсан зүйлийн нэг нь гадаад орчин байжээ. Богд хаанаас 9 орны төрийн тэргүүнд захиа илгээж, улс төрийнхөө учир байдлыг тайлбарлаж хамтын ажиллагаа, худалдаа, эдийн засаг, улс төр, хүмүүнлэг, гадаад бодлогын найрсаг харилцаа өрнүүлэхийг хүссэн байдаг. Ингэж зууны эхээр нэгээс эхэлсэн Монгол улсыг хүлээн зөвшөөрөх орны тоо нэмэгдсээр өдгөө манай орон НҮБ-ын гишүүн дэлхийн 161 оронтой дипломат харилцаатай болжээ. Монголчууд бусдын тус дэмийг авч хамтран ажиллаж байна. Бид ч бусдад тусалж дэмждэг боллоо. Манай энхийг сахиулагчид л гэхэд л гэхэд олон тив, халуун цэгт үүргээ нэр хүндтэй гүйцэтгэж байна.

Манай орон улс түмний эрх чөлөө, энх тайван, хөгжил дэвшлийн төлөөх хөдөлгөөний хүлээн зөвшөөрөгдсөн манлайлагч орны нэгэд зүй ёсоор багтаж байна. Ардчиллын хамтын нийгэмлэг Монгол улсад энэ хөдөлгөөний тугийг барих итгэл хүлээлгэлээ. Нийгмийн байгуулалдаа хувьсгал, шилжилт хийж, онож алдаж, сурч хэрсүүжиж яваа бидэнд бусадтай хуваалцах зүйлүүд бий. Харин бид бусдад багшлах заах бодол алга. Улс орондоо, ардчиллын орчин тойронд тулгамдаж байгаа асуудлаа шийдвэрлэж, ахиц дэвшил гаргаж чадвал бусадтай хуваалцах бидний бахархал тэр болно. Би энэ чиглэлээр өмнө нь ч санал санаачилга дэвшүүлж байсан, өнөөдөр ч зарим сэдвийг хөндлөө. Ярих зүйлийнхээ заримаас зохих удирдлага, хүмүүстэй санал солилцсон.

Манай нийгэмд удахгүй улс төрийн чухал кампани, хэлэлцүүлэг, өрсөлдөөн өрнөх гэж байна. Орон даяар өрнөх сонгуулийн кампанит ажил бол зөвхөн улс төрийн хүрээнийхэнд хамаатай зүйл биш. Нийт ард иргэд маань өнгөрсөн хугацаанд юунд анхаарч юу хийв, ямар ахиц дэвшил гарч, юуг хийж чадаагүй, бас юу хийх хэрэгтэй байгаагаа нийтээрээ хэлэлцдэг, ухаан санаагаа уралдуулдаг, сонголт чиглэлээ тодорхойлдог улс орны амьдралын, иргэд эрхээ хэрэгжүүлж ажиллаж байгаагийн чухал илэрхийлэл болдог хариуцлагатай үйл явц юм. Удаан дуншсан хууль журмаа ч гараа гаргаж байх шиг байна. Хамгийн гол нь тэдгээрийн хэрэгжилт чухал.

Муу хуулиас болж манай орны нэр, ардчилал хохироод байгаа юм биш, хуулийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээсэн, цалин урамшил авсан, хуулиар хийхийг биш хийхгүйг урьтал болгосон, хувиа хичээсэн албаны этгээдүүдийн хариуцлагагүй, санаатай үйлдлээс үүдэж иргэд хохирдог, нийгэм бужигнадаг, улсын нэр сэвтдэг шүү. Асуудал гарвал алба тушаалаар шагнах, толгой илэх зүйл байхгүй шүү гэдгийг эртхэн хэлье. Толгойгоор л хариуц. Иргэн хүний сонгох сонгогдох эрхийн үйлчилгээ эндэл доголдолгүй хэрэгжих ёстой. Үүнийг хийж чадах нь ажиллах ёстой, чадахгүй нь явах ёстой. Дахин хэлье, алдах, дахиж биендээ найр тавих орон зай энд байхгүй шүү.

Бидний сайн сайхан биднээс л хамаарна. Монголын амжилт бол манай сая сая иргэдийн амжилт юм. Улам илүү өндөрлөгт тэмүүлэхийн тулд бид нийтлэг эрх ашигтаа нэгдэж сурах ёстой. Хэтэрхий хуваагдал, хэтэрхий талцал, хэтэрхий үгүйсгэл хэрэггүй. Үндэсний нийтлэг дархлаа, нэгдэж эвлэх чадвар хохирох ёсгүй. Бид нэгдэж чадахаа больчих вий, ингэж байж бусдын зугаа болох хэрэггүй гэж бодогдох үе байдаг. Энэ байдалдаа бид дүгнэлт хийх ёстой. Үндэсний зөвшил хэрэгтэй байгаа тухай эрхэм гишүүн Жадамбаагийн Энхбаяр ярьсан байна лээ. Чухал санаа.

Улс үндэстний маань эрх чөлөө, бие даасан байдал, тусгаар тогтнол, ард иргэдийн маань эрх эрх чөлөө, амгалан тайван, аз жаргалант амьдрал бидэнд бүхнээс чухал. Үүний төлөө бид ажилладаг. Энэ л бид бүхний ажил амьдралын утга гэж би ойлгодог. Монголын ард түмэнд сайхан ирээдүй бий. Их боломж бий. Учир нь манай ард иргэд хувь заяандаа эзэн болсон хүмүүс. Монголын төр ч иргэдээсээ үүсэлтэй. Тэдний сайн сайхны төлөө зүтгэх эрхэм зорилготой. Ард иргэдийнхээ эрх чөлөөт сонголтоор иргэдийнхээ нийтлэг эрх ашгийн төлөө зүтгэх шиг сайхан хувь тохиол хаана ч байхгүй. Бүгдээрээ нийтлэг эрх ашгаа хамгаалж, түүнийг тойрон нэгдэж улс орноо хөгжүүлж сэргээн мандуулахын төлөө зүтгэцгээе.

Миний Монгол мандан бадрах болтугай.

Монгол Улс Мөнх оршиг.

2011 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдөр

Төрийн ордон

L&A design группын бүтээн байгуулах гайхамшигтай гүүр

2011-12-16T21:47:00.003+08:00

L&A design групп Хятадын Jiangsu мужийн Wuxi Xidong цэцэрлэгт хүрээлэнгий хойд болон өмнөд хэсгийг холбосон гайхамшигтай гүүр барихаар төлөвлөсөн байна. Энэхүү гүүрийн зориулалттай жижиг хэмжээний арал дотор орчин үеийн тохилог үйлчилгээний төвүүд ажиллах бөгөөд үзэгдэх орчин нь нэлдээ ус байхаар баригдах аж.

Шинийг санаачлагч Franky Zapata дельфин шиг сэлж чадна

2011-12-16T21:16:00.004+08:00

Дельфин шиг ухаантай далайн амьтан үгүй бөгөөд тэднийг дайны үед амиа золиослогч шиг л ашиглаж байсан нь саяхан билээ. Тэгвэл тэдэн шиг далайн усанд үзэсгэлэнтэй чадварлаг сэлж үзэх хүсэлдээ хөтлөгдсөн шинийг санаачлагч мэргэжлийн цана хөлөглөгч Franky Zapata нэгэн төрлийн усан тийрэлтэт хөдөлгүүр бүтээсэн байна. Тэрээр энэхүү усан тийрэлттэй хөдөлгүүрийнхээ ачаар усны гадаргуугаас 10 метрийн өндөрт хөөрч мөн дельфин шиг сэлж чаддаг болсон байна. Хэрхэн шумбалт хийж байгааг доорх бичлэгээс үзнэ үү.

Багш нарын ажил хаялт болоод бас бус зүйлийн тухайд

2011-12-14T21:17:00.002+08:00

Намайг 10 жилийн сургуулиа төгсөөд ирээдүйн ажил амьдралын гараагаа эхлүүлдэг тэр жилд аав минь ямар мэргэжилтэй болох вэ? хэмээн асуухад нь би шулаахан гацаж түгдрэлгүй юуны ч хамаагүй инженер болно хэмээн хэлсэн юмдаг. Тухайн үед миний сонголтонд хамаатны маань зарим ах эгч нар дургүйлхэн чи эдийн засагч, банк санхүүгийн аль эсвэл хуульч болооч одоо үед энэ л их ирээдүйтэй цалин ч өндөр сайхан амьдарч болохуйц мэргэжилүүд байна гэхэд нь би огтхон ч тэдний үгийг ойшоолгүй дотроо дэмий чалчигчид хэмээн бодсон юм. Тэр жилдээ их дээд сургуулиудын элсэлтийн шалгалтууд ар араасаа үргэлжилж амьсгаа өндөр явахад нэг юм нүднээ ажиглагдсаныгаа нуугаад яахав. Манай 10 жилийнхэн ихэнх нь Их сургуулийн Эдийн засаг хуулийн сургуулиудын элсэлтийн шалгалтуудад дашраарай бүртгүүлсэн ба элсэлтийн шалгалт нь ч сүртэй сүржин даржин ч гэж жигтэйхэн болсон юм. Харин би ТИС-ийн элсэлтийн шалгалтанд бүртгүүлчихээд багийн битүүхэн боддог байсан түүхийн багш болох жоохон ч гэсэн сэтгэлийн сэжүүрдээ хөтлөгдөн Багшийн их сургууль хавьцаа очиход эл хуль элсэлтийн шалгалтын бүртгэл болж байгаа эсэх нь мэдэгдээгүй юмдаг. Нийгэмийн суурийг бүрдүүлэгч мэргэжилүүдийн нэг нь яахын аргагүй багшийн мэргэжил тэр дундаа ирээдүйн Монгол улсын эздийн мэдлэг боловсрол, үндэсний үзэл санааг төлөвшүүлэн нийгэмшүүлэх үүрэгтэй суурь боловсролын багш нар билээ. Гэтэл эдгээр багш нарын маань хөдөлмөрийн хөлс бага байхын хэрээр үнэнчээр ажилаа хийх багш ховордож бүгд л өнөөдрийн талханы төлөө юуг ч хийхээс буцахгүй болсон байх. Намайг их сургуульд элсдэг жил толгойтой хүн болгон хуульч, эдийн засагч, программист болно хэмээдэг байлаа. Дараагаар нь барилгын салбар хөгжихын хэрээр бүгд л барилгын инженер, архитекторч болно хэмээв. Одоогийн байдлаар уул уурхай, геологийн мэргэжилтэн өндөр цалинтай байгаа тул 10 жилээ төгссөн сурагчид бүгд л энэ мэргэжилүүд рүү хошуурч байна. Сурагчид болон эцэг эхчүүдийн энэхүү сонголтыг би өөрийн биеэр элсэлтийн комиссд хэд хэд ажиллаж байхдаа ажигласан бөгөөд эхний үед 1-р байранд жагссан сурагчид программын мэргэжил сонгож байсан бол 4 жилийн өмнө нэгэн сурагч барилгын инженер, удаах нь уул уурхайн инженерийн мэргэжил сонгоход нь би нээг их цочирдож хүлээж аваагүй юм. Зах зээл дээр энэ мэргэжилүүдийн мэргэжилтэнүүдэд хамгийн өндөр цалинтай, эрэлт хэрэгцээтэй байгаа учираас тэр л дээ. Гэтэл 300,000 төгрөгний цалинтай багшийн мэргэжилийг 10 жилийн онц сурлагатан хүүхэд сонгочихвол адгийн тэнэгээрээ дуудуулж аав ээжээсээ нэг сайн эрүүний шөл уух байлгүй хайчихав. Бидний ирээдүй хойч үе болсон Тусгаар тогтносон Монгол улсын иргэдийг сурган хүмүүжүүлж, эх оронч сэтгэлгээ, шинжлэн судлах сониуч шинэхэн тархинд нь эрдэм боловсрол өгөх ёстой багшын мэргэжил хаах нь явна вэ? Тамин ээ !!!

Google "ахаас" асуулт асуухдаа дараах зүйлсийг анхаараарай

2011-11-22T19:49:00.000+08:00

Google хайлтын системд хайлтынхаа үр дүнг илүү бодитой, илүү сайн болгохын тулд нэмэлт боломжуудыг оруулсан байна. Гэхдээ энэ нь ил байдаггүй тул ихэнх хэрэглэгчид огт мэддэггүй ажээ. Заримдаа Google дээр хайлт хийнэ гэдэг бол жинхэнэ тамын ажил байдаг шүү дээ. Бүтэн єдєржин толгойгоо эргэтэл хайгаад олигтой юм юу ч олдохгүй байх үе бий. Буруу л хайгаад байгаа хэрэг шүү дээ. Заавал ийм хүнд үед ч гэхгүй, ер нь хайлт хийхдээ нэмэлт боломжуудыг сайн ашиглах хэрэгтэй. Ингэвэл цаг хугацаагаа маш их хэмнэх болно, бас хайлтын үр дүн чинь их чанартай гарна гэсэн үг. Єєрєєр хэлбэл яг хүсэж байгаа юмаа шууд олоход дєхєм үзүүлнэ.

Google-ийн хайлтын гол чанар

Google хайлтын системийн хамгийн том давуу тал бол түүний хялбархан байдал юм. Хайх цонхон дээр хайх нэг эсвэл хэд хэдэн үг бичээд л Enter дарах эсвэл Хайлт гэсэн товчин дээр дараад л гүйцээ. Ийм амархан зүйлийг хэн ч хийчхэж дєнгєх нь ойлгомжтой. Харин Google танд үр дүн бүхий хуудсыг харуулна. Тэр хуудсанд вэб сайтуудын жагсаалт байх бєгєєд таны хайлтад хамгийн боломжтой нь хамгийн эхэндээ жагссан байдаг. Гэвч үр дүн заримдаа хэтэрхий их болон хэтэрхий хаа хамаагүй байх нь элбэг. Ингээд л асуудал үүсэж байгаа нь тэр.

ХАЙХ ҮГЭЭ СОНГОХ НЬ

Олохыг хүсэж байгаа мэдээллээ олоход туслах хамгийн гол зэвсэг бол хайх түлхүүр үгээ зєв сонгох явдал юм. Ихэнх хүмүүс маш тодорхой хайдаг. Жишээ нь Hawaii арлын тухай мэдээлэл хайж байгаа бол шулуухан л Ha¬waii гэх нь тодорхой. Гэхдээ ганцхан Hawaii гэсэн үгээр хайлт хийхэд Ha¬waii-тай холбоотой юу ч гарч мэдэх учраас дараагийн тєвшинд илүү нарийвчлах шаардлага єєрийн эрхгүй гарна. Жишээ нь Хавайн аралд амрахыг хүсэж байгаа бол vacation Hawaii гэж хайвал илүү зохимжтой. Гэтэл Хавайн арлын олон зуун амралтын газруудын тухай гарч ирээд байвал vacation Hawaii golf буюу Гольфтой холбоотой амралтын газруудыг нь түүж болно.

Гэхдээ нарийвчилж байна гээд хаа хамаагүй үг буюу єгүүлбэр бичиж болохгүй. Жишээ нь really nice places to spend the night in Hawaii гэвэл олигтой юм ер гарч ирэхгүй. Монголоор орчуулбал “Хавайд шєнийг єнгєрүүлж болох үнэхээр сайхан газрууд” гэх юм. Гэтэл вэб дээрээ ингэж бичдэг бараг байхгүй шүү дээ. Тэгэхээр ийм хайлтын үр дүнд таны хүсэж байгаа чанартай вэб бараг гарахгүй. Харин оронд нь хэн нэгний бичсэн нийтлэл эсвэл блог мэт л гарах магадлалтай. Үүний оронд luxury hotels Hawaii гэвэл илүү оновчтой бас тодорхой болох юм. Luxury гэдэг бол хээнцэр тансаг гэсэн үг шүү дээ. Та Хавайн тансаг зочид буудлуудын вэбийн жагсаалтыг олж авах бєгєєд эндээс сонголтоо хийх нь үр дүнтэй.

ТОМ ЖИЖИГ ҮСЭГ

Зарим хүмүүс том жижиг үсэг ялгаатай гэж боддог. Үнэхээр ч зарим хайлтын системүүд том жижиг үсгийг ялгаатай авч үзэх нь бий. Харин Google нь том жижиг үсгийг ялгадаггүй. Томоор ч бичсэн, жижгээр ч бичсэн ялгаагүй. Жишээ нь george washington, George Washington, gEoRgE wAsHiNgToN гэж 3-н янзаар бичлээ гэхэд ялгаагүй л нэг ижил үр дүн харуулна.

“and” ХОЛБООС ҮГ

Google нь автоматаар таны хайлтад оруулсан бүх үг орсон вэбүүдийг харуулдаг. Єєрєєр хэлбэл and холбоостой гэсэн үг. Монголчлох аваас “ба” гэсэн холбоос үг юм даа. Тэгэхээр Google дээр хайлт хийхдээ and гэх шаардлагагүй. Зарим хүмүүс “Mongolia and China” гэх мэтээр хайдаг нь “Mongolia China” гэсэнтэй ялгаагүй юм л даа. Харин зарим єєр хайлтын системүүд нь and холбоос үг оруулахыг шаардах нь ч бий.

НИЙТЛЭГ ҮГНҮҮДИЙГ ХАСАХ НЬ

Google нь онцгой шаардлагын улмаас зарим үгнүүдийг хайлтаас шууд хасчихдаг. Жишээ нь “where”, “how” гэсэн үгнүүд нь хайлтад нєлєєлєхгүй мєртлєє Google-ийн системд маш их ачаалал єгдєг юм байна. Дэлхийн олон зуун сая хүн зэрэг зэрэг хайлт хийж байгаа шүү дээ. Google нь хайлтын үр дүнг хурдан үзүүлэх тал дээр онцгой анхаардаг тул тусгай аргуудыг хэрэглэдэг юм байна. Хайлтад нєлєєлєхгүй мєртлєє хүмүүс хайлтдаа маш их хэрэглэдэг үр дүнгүй үгнүүдэд дээрх үгнүүдээс гадна дан оронтой цифр, дан үсэг зэргийг дурдаж болно.

Тэгэхээр таны хайлт єгсєн үгнүүдийг судалж үзээд шаардлагатай бол дээрх сул үгнүүдийг хасдаг байна. Хэрвээ ингэж хассан бол тусгай тэмдэглэлийг хайлтын цонхны дор саарал єнгєєр бичиж харуулдаг. Гэтэл та дээрх хасагдсан үгийг хайлтдаа заавал оруулахыг хүсэж байж болох юм. Ийм тохиолдолд “+” тэмдгийг тухайн үгийнхээ урд тавьчих хэрэгтэй. (“+” тэмдгийнхээ урд хоосон зай авах шаардлагатай) Єєр нэг арга байгаа нь тухайн багц үгнүүдээ оруулаад хоёр талд нь хашилт тавих явдал юм. Жишээ нь where are you гэхийн оронд “where are you” гэвэл хайлтад эдгээр үгнүүдийг заавал оруулах болно. Жишээ нь Star Wars, Episode I буюу 1-р ангийг нь хайж байгаа бол Star Wars, Episode I гэхэд I-ийг хасаад бүх ангийн тухай мэдээллийг харуулах магадлалтай. Ийм тохиолдолд ємнєх аргуудыг хэрэглэвэл: Star Wars Episode +I эсвэл “Star Wars Episode I” гэж бичих шаардлагатай.

ҮГИЙН ХУВИРАЛ

Google єнєєдєр ийм алдартай болоход нєлєєлсєн олон хүчин зүйл байдгийн нэг нь энэхүү үгийн хувирал юм. Google нь хайлт хийж байгаа үгнүүдэд задлан шинжилгээ хийх бүхэл бүтэн системтэй. Тэрээр хайлтад дүн шинжилгээ хийж шаардлагатай бол ойролцоо утгатай үгээр хайлт хийн үр дүнг давхар гаргадаг. Жишээ нь “pet dog dietary needs” гэж хайвал dietary гэсэн үгэн дээр ажиллан “pet dog diet needs” гэж давхар хайх ажээ. Хэрвээ үгийн хувирлаар хайлтыг харуулсан бол уг хувиргасан үгийг жижгээр бичин хавсаргаж харуулдаг байна.

ХЭЛЛЭГЭЭР ХАЙХ

Яг тухайн хэсэг үг орсон үр дүнг хайж олох шаардлага бишгүй л гардаг. Ийм тохиолдолд давхар жижиг хашилтад уг үгнүүдээ бичээд л болоо. Жишээ нь “George Washington”, эсвэл “the long and winding road”, “Єнє мєнх орон” гэх мэтээр бичиж хайвал яг ийм хэсэг үг орсон вэбүүдийг гаргаж ирнэ.

ХАСАХ ТЭМДЭГТ

Зарим үгнүүд хос салаа утгатай байх нь бий. Жишээ нь англи хэлний bass гэсэн үг загас барих болон хєгжмийн дуугаралт гэсэн хоёр утгыг зэрэг илэрхийлнэ. Та энэ үгээр хийсэн хайлт хийхдээ зєвхєн загас барих утгыг нь сонирхож байгаа бол хєгжим гэсэн хэсгийг хасах хэрэгтэй болно. Тэгэхгүй бол хєгжмийн сайтууд хүч түрэмгийлэн орж ирэх болно. Хасахыг хүсэж байгаа үгийнхээ ємнє “-” тэмдэг тавиад л болоо. Жишээ нь “bass –music” гэж бичих юм бол хєгжмийн сайтууд нь гарч ирэхгүй.

I’m Feeling Lucky

www.google.com сайтын эхний нүүрэн дээр I’m Feeling Lucky гэсэн алдартай товч бий. Гэвч бид энэ товчны үүргийг ерєєсєє мэддэггүй шүү дээ. Хайлт хийх үгнүүдээ оруулаад энэ товчийг дарах юм бол хамгийн эхэнд гарч ирэх сайт руу шууд автоматаар ордог үүрэгтэй товч юм байна. Тэгэхээр та хайлтын үр дүн бүхий хуудсаар дамжихгүй л гэсэн үг. Зарим тохиолдолд энэ товч нь цаг хэмнэх сайхан боломжийг олгодог боловч ерєнхийдєє туршлагатай хүмүүс хэрэглэвэл илүү зохимжтой мэт. Бас хайлтын үр дүнд гарч ирэх сайтуудаас зєвхєн ганцыг сонгох нь тодорхой үед ашиглаж болдог. Жишээ нь Стэнфордын их сургуулийн сайт руу орохыг хүсэж байгаа бєгєєд URL хаягийг нь мэдэхгүй байгаа бол “Stanford” гэж бичээд л энэ товчийг дарчхад хамгийн эхэнд уг сургуулийн вэб сайтын хаяг гарч ирэх нь бараг гарцаагүй тул хайлтын үр дүнг харах шаардлагагүй болж байгаа юм. “I’m Feeling Lucky” товч дарсны дараа Google шууд л www.stanford.edu сайт руу орох болно.

ИЛҮҮ ЄНДЄР ТЄВШИНД ХАЙЛТЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ

Хэрвээ Google-ийн жирийн хайлт нь гологдоод байвал илүү нарийн тєвшинд хайлтаа захиалж болно. Үүний тулд “Хайх” товчны хажууд байгаа “Advanced Search” гэсэн линк дээр дарах хэрэгтэй. Энэ үед нилээд олон тохиргоо бүхий хайлтын захиалга авах цонх гарч ирнэ. Энэ цонхыг ашиглан та дараах боломжуудыг эдлэх болно.

All буюу Бүгд багтах ёстой үгнүүд

Яг бичсэн хэлбэрээр байх ёстой хэллэгүүд

Ядаж нэг нь байх ёстой үгнүүд

Орох ёсгүй үгнүүд

Ямар хэл дээрх сайтыг гаргаж ирэх вэ?

Файлын форматын тухай мэдээлэл

Хамгийн сүүлд шинэчлэгдсэн огноог зааж єгєх

Ямар нэгэн тооны хязгаар тавьж єгєх

Хэрэглэх эрхийн тухай зааж єгєх

"Adult" буюу насанд хүрэгчдэд зориулсан мэдээлэл бүхий сайтуудыг гаргах эсэх

ДЭВШИЛТЭТ ХАЙЛТЫН ОПЕРАТОРУУД

Оператор нэмж хайлтаа илүү нарийн тєвшинд хийж болно. Дараах дэвшилтэт хайлтын операторууд байдаг:

Include буюу багтаах гэсэн оператор

Synonym буюу ижил утгатай үг гэсэн оператор

OR буюу эсвэл гэсэн оператор

Domain search буюу Domain нэрээр хайх

Numrange буюу тооны хязгаараар хайх

Бусад хайлтын боломжууд

НЭМЭХ ОПЕРАТОР

“how”, “where” гэх мэтийн үгнүүдийн автоматаар хасчихдаг болохыг та мэдсэн. Тэгвэл хасагдсан үгийг хайлтдаа оруулахын тулд “+” тэмдгийг ашиглана.

ИЖИЛ УТГАТАЙ ОПЕРАТОР

Хэрвээ тухайн үгтэй утга ижил үг бүхий хайлтуудыг бас гаргаж ирэхийг хүсвэл “~” тэмдгийг ашиглах хэрэгтэй. Жишээ нь food буюу хоол хүнс гэсэн үгээр хайлт хийж байгаа бол “~food” гэвэл хоол хүнстэй холбоотой бүхий л үгнүүдээр хайлт хийгдэнэ. Жишээ нь “~food ~facts” гэвэл хооллох горим, хоолны хүнсний мэдээллүүд гарч ирнэ.

"OR" ХАЙЛТ

Танд аль нэг нь л байхад болох хайлт хэрэгтэй болж мэдэх юм. Жишээ нь та Европт амрахаар шийдсэн бєгєєд Лондон эсвэл Парисын аль нэгэнд тухлахаар шийджээ. Тэгвэл танд аль нь ч хамаагүй гэсэн нєхцєл үүсэж байгаа нь тэр. “vacation london OR paris” гэхэд энэ хоёр хотын амралттай холбоотой сайтууд холилдон гарч ирнэ гэсэн үг.

DOMAIN ХАЙЛТ

Зєвхєн нэг сайт дотор хайлт хийх сонирхолтой тохиолдол гарч болох юм. Жишээ нь та Компьютер Таймс сэтгүүлийн сайт дотроос нэгэн материал хайж болох юм. Тэгвэл сайтаа зааж єгєх хэрэгтэй.

Энэ тохиолдолд site гэсэн түлхүүр үг тавиад ард нь давхар цэг тавина. Ард нь сайтынхаа domain нэрийг бичнэ. Жишээ нь “robot technology site:computertimes.mn” гэх хэрэгтэй. Энэ тохиолдолд зєвхєн уг сайтаас л материалыг хайна. Олон хуудастай, их материалтай сайтууд дээр энэ боломжийг их ашигладаг.

ТООН ХЯЗГААР ТАВИХ

Хэрвээ танд тоон хязгаар дотор хайх шаардлага гарч байгаа бол Google-д ийм боломж бий. Огноо, жин, нас, үнэ гэх мэтээр хязгаарлалт тавьж хайж болно. Хоёр тоогоо бичээд дунд нь 2 цэг тавихад л болно. Жишээ нь Willie Mays 1950..1960 эсвэл 5000..10000 kg truck гэвэл 5 тонноос 10 тонн хүртэлх ачааны машинуудын мэдээлэл гарч ирнэ. Бас энэ боломжийг ашиглах нэгэн сонгодог жишээ бол үнэ юм. Жишээ нь “DVD player $50..$100” гэвэл 50-100 долларын хооронд үнэтэй DVD тоглуулагчид гарч ирнэ. Сонирхолтой байгаа биз.

* ТЭМДГИЙГ АШИГЛАХ НЬ

Зарим тохиолдолд та єгүүлбэрийг гүйцээж чадахгүй байгаа бол зүгээр од тэмдэг тавин Google түүнийг гүйцээх боломж олгож болно. Сонирхолтой нь хүмүүс л мэддэггүй болохоос ингэж хайх шаардлага нилээд гардаг юм шүү. Жишээ нь англиар “the parachute was in¬vented by *” гэвэл хэн нэгний зохиосон шүхэр гэж ойлгоно. Хэн нэгэн гэдгийг Google єєрийн сангаас хайгаад олчих учиртай.

БУСАД БОЛОМЖУУД

Хайлтад ашиглаж болох бусад боломжуудыг товчхон дурдъя.
Language:
Ямар хэл дээрх сайтууд хайж байгаагаа зааж єгч болно. Жишээ нь зєвхєн монгол хэл дээрх ч гэдэг юм уу.
File format:
Ямар файл хайж байгаагаа зааж єгнє. Жишээ нь зєвхєн doc буюу Word-ийн файл хайж болох юм.
Date:
Мэдээж огноогоор хайж болно. Жишээ нь сүүлийн 3-н сарын мэдээллүүдийг хайх шаардлагатай бол энэ боломжийг ашиглах хэрэгтэй.
Occurrences:
Хайж байгаа түлхүүр үг чинь сайтын аль хэсэгт байх ёстойг зааж єгч болно. Хуудасны хаана ч байж болох, эсвэл зєвхєн гарчиг эсвэл зєвхєн URL-д байна гэж заана.
Domains:
Тодорхой нэг сайтад хайлт хийх бол энд бичнэ.
Usage rights:
Мэдээллийн зохиогчийн эрхийн нєхцєлийг энд заана.
Safe Search:
Насанд хүрэгчдэд зориулсан мэдээлэл бүхий сайтуудыг гаргах эсэхийг заах
Page-specific:
Єєрийн чинь хуудастай тєстэй эсвэл холбоотой хуудаснуудыг зааж єгєх
Technology Search:
Энэ бол Apple Macintosh, BSD Unix, Linux, Windows гэсэн үйлдлийн системүүдийн алинд нь таарах мэдээлэл хайж байгаагаа зааж єгєх учиртай хэсэг юм.

ХАЙЛТЫН ҮР ДҮНД ГАРАХ ХУУДАС

Бид л мэддэггүй болохоос хайлтын үр дүнг харуулж байгаа цонхонд чамгүй их мэдээлэл байдаг ажээ. Эдгээр мэдээллүүдийг хэрхэн тайлж уншихыг танд тайлбарлаж єгье. Доогуураа зураастай үг болгон нь цаашаа явах линк бєгєєд Google-ийн хайлтын хєдєлгүүрийн олсон үр дүн юм. Хамгийн эхэнд байгаа линк бол хайлтад тань хамгийн их нийцэх сайтын линк юм. Ингээд энэнээс цаашаа хамаарал нь багасаад л явах болно. Мэдээж URL болон товч хэсгийг нь харж байгаад аль сайт руу орохыгоо єєрєє сонгох учиртай. Ингээд энэ хуудсанд байгаа бүхий л нэгж хэсгүүдийг тайлбарлая.

A. Google-ын удирдлагын хэсэг

Хэрвээ Google-ын єєр үйлчилгээнүүдийг хэрэглэхийг хүсвэл тохирох линкэн дээрээ дараарай. Вэб, Зураг, Видео, Шинэ мэдээ мэдээлэл, Газрын зургийн үйлчилгээ болон Gmail үйлчилгээнүүд рүү шууд орж болно.

B. Хайлтын талбар

Google дээр хайлт хийх түлхүүр үгээ энэ хэсэгт бичдэг гэдгийг бүгд мэдэх билээ. Үгээ бичээд л Enter дарахад болно.

C. Хайлтын товч

Хажуугийн нүдэнд хайх түлхүүр үгээ бичсэн бол энэ товчин дээр дарж хүсэлтээ илгээж болно. Enter дарахтай л адил.

D. Єргєтгєсєн хайлт

Энэ товчин дээр дарж илүү нарийн тєвшинд хайлтаа зохион байгуулж болно. Шинэ хуудас руу орно.

E. Тохиргоо

Хайлтынхаа ерєнхий үзүүлэлтүүдийн тохиргоог энд зааж єгч болдог. Хэлний сонголт, хичнээн үр дүнг нэг хуудсан дээр харах гэх мэтийг энд заана.

F. Хайлтын статистик

Энэ мєрєн дээр хайлтын үр дүнгийн нийт тоо, зарцуулсан хугацаа зэргийг харуулна. Нэг их ач холбогдолтой биш боловч зарим хүмүүс энэ үзүүлэлтийг сонирхон хардаг.

G. Хайсан үгтэй холбогдох нэмэлт линкүүд

Энэхүү динамик линкүүд нь ихээхэн хэрэгцээтэй байдаг. Єєрєєр хэлбэл хайлтынхаа үр дүнг єєр хэлбэрээр харахыг хүсвэл энэ линкүүд тусална. Алин дээр нь ч хамаагүй дараад єєр хуудас руу ороорой. Жишээ нь “Их сургууль” гэж хайгаад вэбүүдийн линк сонирхолгүй санагдвал шууд Image дээр дарж энэ үр дүнгийн зургуудыг харж болох юм.

H. Нэгтгэгдсэн үр дүнгүүд

Google нь хайлт дээрээ үнэхээр лут гэдгийн нэг илрэл нь энэ хэсэг юм. Хэрвээ хайлтын үр дүнд єєр хэлбэрийн үр дүнгүүд элбэг байгаа бол энд багцлан товч байдлаар харуулдаг. Зураг, видео, газрын зураг зэргийг энд товчоор үзүүлнэ.

I. Хуудасны гарчиг

Тухайн олдсон вэб хуудасны гарчгийг энд томоор харуулна. Гарчиг их чухал үүрэгтэй байдгийн нэг илрэл нь энэ юм. Та энэ гарчгаас уг сайт руу орох эсэх шийдвэрийн ихэнхийг гаргана. Заримдаа гарчгийн оронд уг сайтын URL хаяг харагдах нь бий. Тэгвэл уг хуудас нь гарчиггүй юм байна гэж ойлгож болно.

J. Гарчгийн доор байх текст

Энэ бол ишлэл текст юм. Уг вэб хуудас доторх агуулгыг товчлон харуулдаг. Хайлтын тань түлхүүр үгнүүдийг энд Bold-оор тодруулан харуулна. Хэрвээ хайлтын үгийн хувирлыг ашигласан бол ялгаагүй bold болгосон байх ёстой. Энэ бол тухайн сайт руу орох эсэхийг шийддэг хамгийн гол хэсэг юм.

K. Үр дүнгийн URL

Мэдээж ногооноор бичсэн хэсэг бол тухайн вэб хуудасны жинхэнэ URL хаягийг харуулна. Туршлагатай хүн уг вэб хуудас руу орох эсэхээ шийдэхийн тулд уг хаягийг заавал хардаг. Ингэснээр буруу сайт руу орж цаг алдахаас сэргийлэх ач холбогдолтой.

L. Хэмжээ

Тухайн вэб хуудасны нийт хэмжээг заана. Энэ нь тухайн хуудас хэр хурдан ачаалагдахыг заах чухал ач холбогдолтой нэгж юм. Хэрвээ их том байвал тухайн хуудас тэр хэмжээгээр л удаан ачаалагдаж чиний алтан цагийг үрэх нь тодорхой. Хэрвээ тухайн хуудас индекслэгдэж амжаагүй бол энэ нэгж гарахгүй.

M. Cached (Нєєцлєх)

Энэ бол тухайн хуудсыг Google єєрийн системдээ оруулах үеийн тєлєв байдлыг хадгалдаг сонирхолтой багаж юм. Магадгүй зарим сайтууд байнга шинэчлэгддэг байлаа гэхэд тухайн үед ямар байдалтай байсныг энэ линкэн дээр дарснаар мэдэж болно. Гол хэрэглээ нь орох гэсэн хуудас чинь гарч ирэхгүй юм уу алдаа єгєх, сайт маань байхгүй болсон тохиолдолд энэ линк дээр дарж хамгийн сүүлд ямар байдалтай харагдаж байсныг харж болох юм. Азтай тохиолдлоор текст, зураг гэх мэт мэдээллийг ашиглах боломжтой байдаг.

N. Ойролцоо хуудаснууд

Энэ линкэн дээр дарж уг хайлттай холбоотой ойролцоо хуудаснуудыг гаргаж болно.

O. Онцгойлсон үр дүн

Хэрвээ нэг сайтаас хэд хэдэн үр дүн олдсон бол энэ хэсэг гарч ирдэг. Зарим сайтууд их олон бие даасан хуудаснуудтай байгаа бол ингэж харуулдаг. Мэдээж хамгийн их хамааралтай нь хамгийн эхэндээ гарна.

P. Илүү их үр дүн

Хэрвээ тухайн сайтаас 2-оос илүү үр дүн олдсон бол энэ линк харагдана. Тэгэхээр тухайн сайт сонирхлыг чинь татаж байгаа бол энэ линкэн дээр дарж бусад үр дүн бүхий хуудаснуудыг харж болно.

Q. Нэмэх тэмдэгтэй дєрвєлжин

Нэмэх тэмдэг харагдаж байвал дээр нь дарж нэмэлт хэсгийг гаргаж болно. Жишээ нь зураг дээр газрын зургийг харуулсан байна.

R. Харилцан хамаатай нэр томьёонууд

Магадгүй та хайх нэр томьёогоо буруу сонгосон байж болох юм. Google танд туслах нэмэлт түлхүүр үгнүүдийг санал болгож байгаа нь тэр. Та эндээс хайлтаа илүү нарийн тєвшинд аваачин үр дүнтэй ажиллаж болох юм.

Эх сурвалж: http://www.kt.mn

Эздийгээ алдартай болгосон дэлхийн шилдэг 10 гэрэл зурагнууд

2011-11-18T23:55:00.007+08:00

1. Афганистан охин [1984]

Уг зургийг National Geographic-ийн фото зурагчин Steve McCurry авчээ. Зураг дээрх охины нэр Sharbat Gula, дүрвэгсдийн лагерь дахь нэгэн сургуулийн сурагч аж. Уг охин зургаа авхуулж байхдаа ойролцоогоор 12 настай байсан гэдэг.

Фото зурагчин: Steve McCurry

2. Omayra Sánchez [1985]

Omayra Sánchez нь 1985 оны 11 сарын 14-нд болсон Колумбын Nevado del Ruiz галт уулын дэлбэрэлтэнд өртсөн 25,000 хүний нэг бөгөөд тэрээр усан дотор нэгэн төмөр бетоноос зууран 3 хоногийн турш байсан байна. Уг зургийг авсан зурагчинг Колумбын засгийн газар шүүхэд өгч эмгэнэлт явдлыг олон түмэнд зарласан гэж буруутгасан байна. Гэвч охиныг нас барсны дараа уг зургийг дэлхий даяар цацжээ.

Фото зурагчин: Frank Fournier

03. Черчилын хөрөг зураг [1941]

Уг зургийг Канадын зурагчин Yousuf Karsh авсан байна. Уг хөрөг зураг нь дэлхийн хамгийн их хуулбарлагдсан зургаар тодорчээ. Фото зурагчин: Yousuf Karsh

4. Косовогын дүрвэгсэд [1999]

Уг зураг нь Вашингтон Постын зурагчны авсан зураг ба Косовогын дүрвэгч 2 настай Agim Shala хүү хэрхэн төмөр торны цаанаас өвөө эмээ дээрээ очин Арабын нэгдсэн Эмират руу дүрвэх гэж байгаа зураг юм. Хүү эцэг эхтэйгээ Косовогийн мөргөлдөөн намжсаны дараа эргэн нийлсэн байна.

Фото зурагчин: Carol Guzy

5. Өвчтэй хүү хоол хайн мөлхөж буй нь [1994]

Дээрх зургийг 1994 оны Суданы өлсгөлөнгийн үеэр авчээ. Зураг дээрх хүү 1 км-ын цаана байрлах НҮБ-ийн хоол тараадаг лагер луу мөлхөж явсан ба дэргэдэх тас шувуу хүүгийн үхлийг хүлээн даган явсаар байсан байна. Энэ зураг дэлхийг тэр чигт нь цочроов. Үүний дараа хүүд юу тохиолдсоныг хэн ч мэдэхгүй ба зургийг авсан фото зурагчин Суданыг орхисноос 3 сарын дараа сэтгэлийн гутралаа давж чадалгүй амиа хорложээ.

Фото зурагчин: Kevin Carter

6. Тусгаарласан угаалтуур [1950]

Энэ зургийг хараад бүгд ойлгох биз. Америкад 1800 оноос эхлэн ноёрхсон арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийг бүгдэд харуулсан зураг. Фото зурагчин: Elliott Erwitt, Magnum Photos

7. Өөрийгөө шатааж буй лам [1963]

1963 оны 6 сарын 11-нд Вьетнам ламтан Сайгон хотын их хөлийн бүсэд өөрийгөө шатааж тухайн үед өмнөд Вьетнамын засгийн газрыг удирдаж байсан Деймийн Католик дэглэмийн залхаан цээрлүүлэлтийг эсэргүүцэж байгаагаа илэрхийлжээ.

Тэрээр шатаж байхдаа нэг ч булчингаа хөдөлгөөгүй гэнэ. Фото зурагчин: Malcolm Browne

8. Амар тайван [~2000]

Компьютер хэрэглэдэг хүн бүрийн мэдэх зураг. Уг зураг дээрх газар Калифорниагын Сонома уулын хөндий юм. Уг зургийг авсныхаа төлөө фото зурагчин маань зар сурталчилгаанаас 200 сая доллар авсан байна. Гайхалтай биш гэж үү?

Фото зурагчин: Charles O’Rear

9. Triangle Shirtwaist-ийн түймэр [1911]

Уг зураг дээрх цогцоснууд нь Triangle Shirtwaist компаны гаднах талбайд хэвтэж буй юм. Компанийн дүрмээр бол ажлын цагаар компанийн гаднах хаалга үргэлж цоожтой байх ёстой ба ингэснээр хулгай гарахгүй гэдэг байжээ. Гэнэт түймэр гарснаас бол 146 хүн нас баржээ. Тэдний ихэнхи нь цагаач эмэгтэйчүүд байж.

Фото зурагчин: Олон улсын эмэгтэйчүүдийн байгууллагын ажилтан

10. Карл Марксын хөрөг.

За энэ хүнийг бүгд мэдэх бизээ.

Эцэст нь эдгээр зурагнуудаас хамгийн алдартай зураг нь энэ зураг гэж хэлэхгүй ээ. Сүүлийн үед элдэв янзын зураг авах хоббитой болоод байгаа та бүхэн сонирхож байвал миний веб блогийн Through my eyes цэсрүү орж орно уу :)

Mars гарагийн сарыг судлах Phobos-Grunt төслийн харамсалтай төгсгөл

2011-11-16T22:05:00.004+08:00

2011 оны 11-р сарын 09-ны өдөр Оросын холбооны улсын сансар судлалын төвийнхөн Казакстан улсын сансарын Байконур буудлаас Phobos-Grunt тандан судлалгааны төхөөрөмж хөөргөсөн билээ. Phobos-Grunt жолоочгүй автомат тандан судалгааны төхөөрөмж нь Марс гарагын хоёр сарны нэг болох Phobes саран дээр газардан түүний хөрснөөс (Grunt=Грунт=Хөрс) дээж аван эх дэлхийдээ эргэн ирэх даалгавартай байсан юм. Тодорхойгүй хэлбэр дүрстэй Phobes сар нь манай нарны аймгийн нууцлагдмал сарнуудын нэг бөгөөд улаан нүдэн гарагын тойрог замаас ердөө 10,000 км-ын зайд оршдог. Тандан судлах Phobos-Grunt төхөөрөмжийн ачаар бид улаан нүдэн гараг болон түүний сарны төлөв байдал бүтцийг нарийн мэдэж авч болох юм. Зөвлөлт холбоот улсын үед буюу 1980 онд Улаан нүдэн гараг руу тандан судлах төхөөрөмж илгээсэн боловч түүний тойрог замд орсны дараа холбоо тасарсан билээ. Улмаар Зөвлөлт холбоот улс задарсаны дараа буюу 1996 онд дахин нэг тандан судлах төхөөрөмж илгээх оролдлого бүтэлгүйтэж дэлбэрсэн бөгөөд төхөөрөмжийн плутонитой түлшний сав Номхон далай болон Чили улсын хооронд хаа нэгтэй газардсан билээ. Төлөвлөсөн ёсоор Phobos-Grunt төхөөрөмжийн даалгавар амжилттай байвал 2012 онд зорилтот газраа хүрч 2014 онд эх дэлхийдээ эргэн ирэх байлаа. Харамсалтай нь Phobos-Grunt төхөөрөмж эх дэлхийн тойрог замыг дөнгөж нэвтрэн гарах тэр агшинд хөдөлгүүрийн гал авалцуурт асуудал үүсэн ажиллаж чадсангүй. Төслийн удирдагч хэвлэлийнхэнд “Энэ бол стандарт бус нөхцөл байдал” хэмээн хэлсэн юм. Зөвлөлт холбоот улсын үеэс буюу тодруулбал 1960-аад оноос хойшхи Оросуудын Ангараг гарагийг тандан судлах 16 дахь удаагын оролдлого бүтэлгүйтсэн юм. Одоогийн байдлаар РосКосмосын инженерүүд Phobos-Grunt төхөөрөмжтэй дахин холбоо барих мөн дахин программчлах оролдлого хийсээр байгаа юм. Уг төсөлд нийт 65 сая доллар зарцуулаад байсан билээ. Нислэг эхлэхийн өмнөхөн Новости Космонавты сэтгүүлийн эрхлэгч Игорь Лисов France-Presse товчоонд өгсөн ярилцлагандаа “Phobos-Grunt төсөл нь Зөвлөлт холбоот улс задран унасан 1990 оноос хойшхи бидний гүйцэтгэх гэж буй том хэмжээний төсөл бөгөөд хэрэвээ амжилттай болбол манай сансар судлалын хөтөлбөрийн эрдэмтэд, инженер зохион бүтээгчдэд асар их сэтгэл санааны дэмжлэг болно. Бид Зөвлөлт холбоот улс задарсанаас хойш ялалтын амт гээчийг мартсан байна. ” хэмээн өгүүлсэн боловч харамсалтай нь дахиад бүтэлгүйтлээ.

Германы Neil-17 бөмбөгдөгч онгоцыг Их Британы далайн эргээс олов

2011-11-13T00:44:00.009+08:00

Их Британы далайн гүн дэх эрэн сурвалжлах төслийнхөн Kent Goodwin мужийн далайн эргийн гүехэн элсэрхэг хэсэгт Герман

ы бөмбөгдөгч Neil-17 онгоцыг олсон байна. 1940 оны 8-сарын 26-ны өдөр Essex муж дахь Хатан хааны нисэх хүчний нисэх талбайг бөмбөгдөх ажиллагааны үеэр энэхүү онгоц сүйрсэн хэмээн уг төслийн хэвлэлийн төлөөлөгч мэдэгдсэн байна. Хатан хааны нэрэмжит нисэх хүчний музей уг онгоцыг далайн ёроолоос гарган авч өөрсдийн үзэсгэлэнгийн танхимын шинэ үзмэр болгохыг хүсэж байгаа аж.

Хоёр жилийн өмнө далайн эргийн гүехэн хэсэгт загасчилж байсан загасчидын торонд нэгэн зүйл торсон нь бөмбөгдөгч Neil-17 онгоц байсан байна.

Хоёр хөдөлгүүртэй Германы нисэх хүчний бөмбөгдөгч Neil-17 онгоц

SpaceX Dragon Capsule Could Go Drill For Ice on Mars

2011-11-11T21:30:00.002+08:00

The privately built Dragon space capsule’s maiden flight to the International Space Station is just weeks away, but SpaceX and NASA already have big dreams for Dragon’s next steps. In a presentation at NASA late last month, SpaceX and space agency officials discussed sending Dragon to Mars. A “Red Dragon” mission, as NASA officials have nicknamed it, would be a low-cost way to send an ice drill to look for signs of life at the Martian poles.The relatively cheap $500 million mission could launch as soon as 2018, Nature News reports. It would include a robotic drill that would sample Martian permafrost and examine them with onboard lab equipment, like the types integrated into the forthcoming Curiosity rover.

Researchers at NASA’s Ames Research Center first brought the concept to light earlier this year, but the presentation Oct. 31 was a formal discussion involving NASA’s planetary science division. It’s evidence that the agency is at least contemplating private space exploration, as well as private human spaceflight, in the face of tightening budgets, Nature News reports.

Aside from its relatively low cost (at least compared with other Mars missions) the Dragon capsule is equipped with retro rockets that could enable a calm, slow descent onto the Martian surface. It would not need any bouncing parachutes or hoverdrop capability, like NASA’s own rover missions. It would instead fire eight motors that are already attached to the Dragon capsule in its human-transport configuration, which will help it escape its Falcon 9 heavy lift rocket in case of an aborted launch. But not everyone is convinced this will work, and others at the space agency are worried a private-transport proposal could jeopardize other planned rover missions. NASA and SpaceX are gearing up for a proposal competition in 2013.

Russia's Mission to Mars is Stuck in Earth Orbit After Engines Fail to Fire

2011-11-11T21:21:00.002+08:00

A day after the successful launch of the Phobos-Grunt probe from Baikonur Cosmodrome in Kazakhstan, Russian mission handlers are already scrambling to save their spacecraft from the fate that has befallen so many Russian Mars missions. Phobos-Grunt found orbit yesterday but then failed to fire the engines that would put it on a path for the Martian moon Phobos. The probe is now stuck in Earth orbit, and engineers have three days to fix the problem before the batteries run out.

Problems for the multi-year mission arose almost immediately after the spacecraft was dropped into elliptical orbit eleven minutes after launching. The orientation system was supposed to use the stars to turn itself toward Phobos, then initiate two firings of the huge cruise stage attached to the spacecraft that would first lift it from orbit and then set it on a path toward Phobos. None of this happened. However, all is not yet lost. “I would not say it’s a failure,” Roscosmos chief Vladimir Popovkin told the media. “It’s a non-standard situation, but it is a working situation.”

Engineers are now racing against the clock the get Phobos-Grunt back online. If it’s a software glitch causing the problem, new commands can be uploaded and it’s likely the mission could be saved. But if it’s a hardware problem, the entire mission might be doomed before it gets out of Earth orbit.

Phobos-Grunt isn’t just Russia’s most ambitious space project in years, but the largest interplanetary science mission ever devised (after Cassini-Huygens) at more than 14 tons. The spacecraft is also carrying Yinghuo-1, China’s first Mars satellite. If lost, Phobos-Grunt would be something like the 16th Mars-related mission sent by Russia to the Red Planet since the ‘60s. None of the previous have completed their mission objectives.

Mars 500 багийнхан ялгуусан ялалт байгуулан эх дэлхийдээ ирлээ

2011-11-06T19:57:00.003+08:00

Энэ сарын 4-ний өдөр Mars 500 төслийн 6 астрономч нар 2010 оны 6-р сараас эхлэсэн даалгавараа амжилттай биелүүлэн эх дэлхийдээ амжилттай эргэн ирлээ. Тэдний туршилт нь Mars гариг руу нисэж байгаа мэт 520 өдөр үргэлжилж битүүлжлэгдэн тусгаарлагдсан орчинд хүний сэтгэл санаа бие махбодийн өөрчлөлтөнд ямархуу сөрөг нөлөөлөл үүсэж болохыг судласан юм. Манай нарны аймагын Mars гариг дээр хүн амьдарч болох юм гэсэн таамаглал дэвшүүлдэг тул гариг руу аялах аяллын туршид сансарын нисгэгч нарт учир ч болох эрсдэлийг судалсан байна. Сансар судлалын ажилд томоохон түлхэц болохуйц туршилт судалгааны ажил боллоо хэмээн олон мэргэжилтэнүүд энэхүү төслийг магтан сайшаасан байна.

Үрлэн сумаар зэвсэглэсэн гэр хамгаалагч автомат робот

2011-10-10T23:15:00.005+08:00

Beatty-гийн гэр бүлийнхэн өөрсдийн зохион бүтээсэн гэрийн хамгаалалтын системд нэмэр болох үрлэн сумаар зэвсэглэсэн роботыг танилцуулж байна. Гэрт гадны биет илэрснийг роботын их биенд суурилагдсан 8 ширхэг мэдрүүр мэдрэх бөгөөд 100 м/секундийн хурдтайгаа минутанд 1000 үрлэн сумаар гадны объект руу дайралт хийдэг аж. 20 кг жинтэй уг робот гадны биетын хөдөлгөөн мэдэрсэн тохиолдолд хамгаалалтын горимд шилжиж автоматаар гал нээхээр бүтээгджээ. Дүрс бичлэгийг үзнэ үү.

Mechatron Robot from Robert Beatty on Vimeo.

Иран улс Kavoshgar-5 төслөө тодорхойгүй хугацаагаар хойшлууллаа

2011-10-04T14:49:00.002+08:00

1960-аад оны үеийн сансарыг эзэмших Зөвлөлт холбоот улс болон Америк хоёрын тэмцэлдээний үед олон тооны сорилт туршилтууд явагдаж байсан бөгөөд тэдгээр туршилт судалгаанд сармагчин ихэвчлэн орж байсан юм. Харин энэ өдөр Исламын бүгд найрамдах Иран улсын төв телевизээр тус улс сансарт илгээх сармагчин суулгасан Kavoshgar-5 пуужингийн төслөө тодорхойгүй хугацаагаар хойшлуулсанаа зарласан байна. Иран улсын сансар судлалын төвийн захирал Hamid Fazeli хэлэхдээ：Бид тодорхойгүй хугацаагаар төслөө хойшлуулж байгаа боловч манай улсын сансарын хөтөлбөр 2020 он хүртэл төлөвлөгөө ёсоор үргэжлэх болно хэмээн мэдэгдсэн байна. Иран улс нь тив алгасагч пуужингаа улам сайжруулан сансар судлалдаа ашиглахаас гадна барууны орнуудын халдлага дайралтанд хариу цохилт өгөх зорилттой байгаа билээ.

Японы тэргүүн баян 26 тэрбум долларын төслөө танилцуулав

2011-09-14T22:18:00.004+08:00

Японы SoftBank-ий үүсгэн байгуулагч, үүрэн харилцаа холбооны салбарт тэргүүлэгч тэргүүн баячуудын нэг Масаёоши Сон тус улсын эрчим хүчний дэд бүтэцийг үндсээр нь өөрчлөх төлөвлөгөөгөө танилцуулсан байна. Түүний төлөвлөгөөгөөр Япон улс атомын цахилгаан станцаас татгалзан 2030 он гэхэд тус улсын эрчим хүчний хэрэглээ, дэд бүтэц болон эх үүсгүүрийг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсгүүрээр бүрэн солиход орших болно гэжээ. Forbes сэтгүүлээс Масаёоши Сонийг хамгийн өглөгч бизнес эрхлэгч хэмээн тодорхойлсон бөгөөд тэрбумтануудын жагсаалтын дээгүүрт бичигддэг аж. Тэрбумтан Сон энэхүү төслийг ихээхэн зориг гарган хэрэгжүүлж ирээдүй хойч үедээ буян үйлдэхийг бүх Япончуудад уриалсан байна. Тэрээр энэхүү төсөлд зориулж өөрийн хөрөнгөнөөс 13 тэрбум доллар зориулан өгсөн бөгөөд ахин мөнгө гаргахад бэлэн байгаагаа мэдэгдсэн байна. Эцэст нь атомын цахилгаан станц бидэнд хэрэггүй гэдгийг Фүкүшимагийн осол харууллаа цаашид энэхүү аюултай эрчим хүчний эх үүсгүүрээс татгалзъя хэмээн уриалсан байна.

NASA саран дээрх хүний хөлийн мөрийг гэрэл зургын хальсанд буулгажээ

2011-09-08T21:26:00.005+08:00

Олон улсын сансар судлалын төвийн сарны тойрог замд байрлах тандан судалгааны төхөөрөмж шинэ гэрэл зургуудыг эх дэлхий рүү илгээсэн байна. Шинээр илгээсэн гэрэл зурагт сарнаа явагч болон хүний хөлийн мөр гарсан газруудын зургыг авсан байна. Энэхүү мэдээг уншаад та гайхаж цочирдох хэрэггүй учир нь уг хөлийн мөрний эзэд 40өөд жилийн өмнөх хүн төрлөхтөний түүхэнд баатарлаг үйлс бүтээсэн эздийнх юм. 1969 онд Appolo 12 хөлгөөр сар луу чиглэн хөөрсөн багийн гишүүд болох Alan Bean, Pete Conrad нарийн хөлний гишгэгдэлтэй газрын гэрэл зургыг та хүсвэл томруулан хараарай. Би лав олж харж чадсангүй. Магадгүй нууц материал болоод зүгээр л мэдээлэл өгөх гэсэн байх.

Последний концерт Виктора Цоя...............................

2011-08-15T11:48:00.009+08:00

"Звезда по имени солнце" Виктор Цой дурсгалын тоглолт

2011-08-11T11:53:00.006+08:00

Time	Monday, August 15 · 6:00pm - 9:00pm

Location	AER Club (Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийн зүүн талд хуучнаар Сентоза)



More Info	Gang болон X-Vit хамтлагийн хамтарч зохион байгуулж байгаа бөгөөд энэ үдэш алдарт дуучин Виктор Цой буюу түүний домогт Кино хамтлагийн дуунууд тоглогдох болно. ТАХ: 10000 төгрөг

Уг дурсгалын тоглолтод зориулаад Үндэсний тойм сэтгүүлийн нийтлэлч Д.Батбаярын бичсэн Звезда по имени солнце нийтлэлийг толилуулж байна.

Үнэн гэдэг үнэндээ залхмаар

М.С.Горбачев гэдэг өл халзан нөхөр одоо ч амьд яваа. Саяхан LV-ний рекламд тоглосон байна билээ. Энэ хүн 1985 онд СССР улсын удирдагч болонгуутаа Ленинград (Санк-Петербург) хотод “ускорение” (түргэтгэх) гэдэг шинэ ойлголт гаргасан юм. Үнэхээр нэг их удалгүй СССР улс, социалист систем тэр чигтээ нурсан. Зөнтэй хүн дээ.

Тэр хотод Виктор Цой гэж солонгос, оросын эрлийз нэг залуу байлаа. Алхам тутамдаа ялан мандаж буйгаа зарлаж асан социалист нийгмийн “гологдол” бүтээгдэхүүн. Социалист лагерийн “манлайлагч” Горбачевийн албархуу, ойлгомж муутай, бөөрөнхий үгсийг Цой олон түмэнд хүргэсэн гэж үздэг хүмүүс бий. Тэдний зөв биз.

1990 оны наймдугаар сарын 15. Зөвлөлтийн залуусын хувьд хар өдөр тохиолоо. Ленин, Сталин хоёроос өөр ингэж гүн хүндэтгэлтэй нөгөө ертөнц рүү үдүүлсэн зөвлөлт хүн ховор. Латвийн Тукумса тосгонд анхны эхнэрээс төрсөн хүү, удаах эхнэр хоёртойгоо амарч явсан Виктор Цой автомашины ослоор нас баржээ. Хэвлэл мэдээллээр “Сүүлийн үед зарим гэнэн томоогүй залуус ихээр сонсдог болсон дуучин Виктор Цой согтуу явж байгаад автын ослоор үхлээ” гэх маягийн жижигхэн мэдээ цацагдсан аж. Албан ёсны хэвлэлүүд эс мэдсэн дүр эсгэнэ. Чухамдаа бол радио телевиз, сонин сэтгүүлийн редакциуд эмгэнэлийн үгтэй захидал, цахилгаанд булуулж байсан гэдэг.

...Жартгар нүдтэй, өтгөн халимагтай, өөлсөн хүнд ялимгүй шаамий өсвөр насны эрлийз жаал Ленинград хотын Грибоедовын сувгийн дэргэдэх гар урлалын дунд сургуульд сурдаг байлаа. Солонгос гаралтай, инженер эцэг нь өөр амьдрал зохиогоод алга болсон. Ээж нь ёстой “жирийн нэг зөвлөлт хүн”, дунд сургуулийн биеийн тамирын багш, орос эмэгтэй. Хүүдээ анхаарал халамж тавих нь бага. Виктор хөрвийн аргаар, зоргоороо өсчээ. Энгэрт нь Барууны рок хамтлагийн зураг бүхий тэмдэг үзэгдэнэ. Энэ тэмдгийг найзуудтайгаа ээлжилж зүүдэг юм. Маргааш Сашка, нөгөөдөр Ванькагийн энгэрийг чимэх учиртай... Сарампай болсон банзан гитар тоглож, Deep purple, Black sabbat мэтийн хард-рок сонсож, тэднийг дуурайна. Рокийг англиар л дуулдаг гэж сэтгэнэ. “Аквариум”-ыг эс тооцвол үлгэр дуурайл болчих зөвлөлт рок хараахан байсангүй.

Социалист үзэл санааны бэлгэдэл болсон Зөвлөлтийн нийслэлд энэ эзэнт гүрний хамаг эрх мэдэл төвлөрдөг байсан бол Ленинград хотод тэр нийгмийн тэрслүү, чєлєєт үзэлтнүүд цугласан харьцангуй эрх чөлөөтэй газар. Орос рокийн түүхийг хөөвөл Ленинградийн зах зайдуу байх, хаягдмал байшинд хүрнэ. Тэнд өөрсдийгөө панк хэмээн нэрлэсэн залуус пүүшиг татаж, вино шимэнгээ банзан гитар балбаж өөрсдийн зохисон дуугаа аялж суухтай таарна. Тэдний нэг нь Виктор Цой. Энэ жаал наймдугаар ангиа төгсөлгүй сургуулиас гарч, хожим оройгоор албан ёсны боловсролоо гүйцээжээ. Техник мэргэжлийн сургуульд байхдаа “Палата №6” нэртэй бэсрэг хамтлаг байгуулж явсан сүрхий нөхөр. Харин сургуульд өөдтэй сурсангүй. Сурлага муутай гээд диплом биш, харин энэ сургуулийг төгссөн нь үнэн болно гэдэг цагаан хуудас олгосон юм билээ.

Тухайн үеийн хамтлагуудыг ямар стиль жаанраар тоглодгоор нь ялгахын оронд тєрийн ивээлд багтсан, багтаагүй гэж хоёрхон ангилж болох байлаа. Тєрийн ивээлд багтсан бол цалин авч, хуваарийн дагуу тоглолт хийгээд улсдаа орлого цуглуулна. Харин Викторын хамтлагийг төр яагаад ч ивээлдээ авахгүй билээ.

Гуляю я один гуляю

Что дальше делать я не знаю

Нет дома никого нет дома

Я лишний словно куча лома

Я бездельник о мама мама

Я бездельник

Я бездельник мама мама

... дугаар таван жилийн төлөвлөгөөгөө давуулан биелүүлж, юу юугүй коммунизм байгуулаад ард түмнээ гар газар, хөл хөсөр жаргаах гэж байгаа Зөвлөлт засаг “хийх ажилгүй хэсэж” яваа хүнийг ивээх байтугай ширвэнэ шүү дээ. Үнэндээ бол социалзм цаашдаа чухам яахаа мэдэхээ байчихаад “перестройка” буюу өөрчлөн байгуулалт хийхээр шийдээд байсан юм. Гэхдээ тэд үнэнээ хэлэхээс үхтлээ айна. Харин тэр нэг залуу банзан гитараа цохиод айж, эмээхгүй дуугаа хадаана.

Рок хамтлагийн дуучин гэдэг орон тоо СССР улсад байхгүй хойно Виктор төгссөн мэргэжлээрээ Ленинградын хот тохижилтын газар сийлбэрчээр оров. Энэ үедээ Оросын алдарт рокер Борис Гребеншиковтой танилцсан байдаг. Тэд уран бүтээлээр тогтохгүй андууд явсан. Дорнын соёлыг бишрэгч Гребеншиков, Брюс Лийг шүтэгч Виктор хоёр аль ч талаараа яв цав нийцэж байлаа. Виктор нунчаг эргүүлэхдээ гарамгай байсан гэдэг юм. Хот хоорондын галт тэргэн дотор танилцсан Гребеншиков уран бүтээлд нь нөлөөлөөд зогсохгүй бүх талын дэмжлэг үзүүлжээ.

Виктор хэдий Японы чимэглэлийн жижиг сийлбэр нэцкэг тун давгүй урладаг боловч сийлбэрчний ажилдаа удсангүй. Уул нь тэр газар ажиллаж байхдаа алтан гартай сийлбэрч залуу гэгдэж анх төв телевизээр хүртэл гарч байсан юм. Ажлын найман цаг яс суудаг болохоор уран бүтээл нь хаягдаад болоогүй биз. Ингээд бүтэн өдөр гараад гурван хоног амардаг цаг зав ихтэй, бас цалин хөлс нь давгүй болохоор уурын зууханд галчаар оров. Ер нь тэр үеийн орос рокерууд бүгд л нэг иймэрхүү ажил хийдэг байжээ. Хожим түүний ажиллаж байсан уурын зуухыг шүтэн бишрэгчид нь засаж янзлаад музей маягийн болгосон билээ.

Ленинградад рок хамтлагуудын бэсрэгхэн цугларалт зохиогдож эхэлжээ. 1982 онд Виктор Цой “Аквариум” хамтлагийн хєгжимчидтэй анх тайзан дээр гарав. Энгийн атлаа үнэн үгтэй дуугаа эрдүү хоолойгоор дуулах шаамий залуу хүмүүсийн анхааралд эрхгүй өртөв. Энэ үеэс алдарт “Кино” хамтлагийн анхны бүрэлдэхүүн бий болжээ. Тэр жилдээ цомог бичүүлэх ажилд шуударч “Время есть, а денег нет”, “Просто хочешь ты знать”, “Мои друзья” зэрэг 13 дуу бичүүлсэн нь нийт тоглогдох хугацаа яг 45 минут болжээ. Ингээд цомгоо “45″ гэж нэрлэв. Энэ цомогт рок наадамд оролцсон гэдэг шалтгаанаар комсомолоос хөөгдөж, ажлаасаа халагдсан өнөөх Борис Гребеншиков продессороор ажиллсан юм.

Энэ үеэр л болов уу, түүнийг 21 хүрдэг жил Улаан армийн зарлан дуудах хуудас ирэв. Ер нь хэн л хайран сайхан хоёр жилээ хийх ажилгүй согтуу офицерт зодуулж өнгөрөөе гэж бодох вэ. Тэр цагт Оросын ялгуулсан Улаан арми Афганы хэдэн партизаныг дарж дийлэхгүй яг гацаад байлаа. Гай нь таараад тийшээ явчихбал амиа ч алдаж мэднэ. Ингээд залуус зөвлөлдлөө. Гребеншиков, анхны эхнэр Марианна хоёртойгоо ярьж ярьж нэг ганган санаа олжээ. Мэдрэлийн өвчтэй болж жүжиглэх. Зохиол ёсоор Викторыг нэг л биш болчихлоо гэдэг дуудлага өгөөд хотын сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгт хэвтүүлэв. Социалист нийгэмтэй таарахгүй хүний очдог газар ч яг мөн дөө. Тэнд ороод таг гөлрөөд, тааз ширтээд хэвтчихвээ. Сэтгэл мэдрэлийн эмч хоёр долоо хоног шинэ өвчтөнтэй хоёр долоо хоног зууралдаад цэрэгт яагаад ч тэнцэхээргүй онош тавиад явуулжээ. Цэргийн асуудал цэгцрэв.

Цаг хугацаа өнгөрсөөр. “Кино” хамтлаг 1984 онд “Начальник Камчатка” цомгоо гаргалаа. Энэ цомогтоо зарим бичлэг нь алга болчихсон “46” цомгийнхоо нэлээд дууг багтаажээ. Алдарт 1985 онд “Это не любовь” цомог нь гарав. Энэ цагт айл бүрийн цонхноос Цойгийн эрдүү хоолой дуулдах болоод байв. Улсын мэдлийн ганц “Мелодия” дуу бичлэгийн студи тэр жил “Кино” хамтлагийн цомгийг дур мэдэн хэвлэж оцойтлоо баяжсан юм. Улсын л юм болсон хойно гадна хавтас гэж авах юмгүй. Мөнгөнөөс илүү тэр заваан хавтас л Цойгийн эгдүүг хүргэжээ. Уул нь өөрөө тэр бүхнийг хийдэг байж л дээ. Социализм гэдэг тэр чигтээ хулгай байсан юм. Иргэд нь ч, төр нь ч тэр, адилхан хулгайчууд.

Цой од болов. Түүнийг төр засаг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болж зөнд нь хаяжээ. Америк руу ч явж үзлээ. “Кино” хамтлагийн Юрий Каспарянтай нэг хэсэг амьдарсан Жоанна Стингрэй гэх америк хүүхний буян л даа. Энэ америк бүсгүй Оросын рокт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хүн. Чухам ямар аргаар СССР-т ирсэн нь тодорхой бус. Ямартай ч “Кино”, “Аквариум” тэргүүтэй дөрвөн хамтлагийн цомгийг ивээн тэтгэж хэвлүүлсэн байдаг.

Виктор Цойг хуучин нийгмийн бузар булайг уудлан, шинэчлэлт өөрчлөлтийн салхийг тавьсан хүн гэдэг. Тэр шинэчлэл өөрчлөлт нь явагдаад аль түрүүн дууссан. СССР улс задарсан, Горбачев рекламд тоглодог болсон. Харин одоо ч Виктор Цойг хүмүүс сонсдог хэвээр. Виктор Цой “перестройка”-гийн дууч байгаагүй аж. Харин энэ амьдралын мөн чанарыг харуулах гэж ханцуйгаа шамалж, эрүүгээ өлийлгөөд гитар цохисон хувилгаан байсан бололтой юм. “Надад худлаа хэлэхэд би дургүй, гэхдээ би тэр үнэн гэдгээс чинь бас залчихаад байна”. Тэр ингэж дуулсан билээ.

“Кино” хамтлагийн 1990 оны хавар Москвагийн “Лужники” цэнгэлдэхэд хийсэн тоглолтыг 62 мянган үзсэн юм. Анх Ленинградын рок тоглолтод хэдхэн хүний өмнө дуулсан тэр л янзаараа Виктор Цой тайзнаа гарч ирнэ. Үзэгчид уухайлна. Цагаан гитар нь хүнгэнэнэ. Эрүүгээ өргөнө. Ихэмсэг харагдана. Хэдэн дууны дараа Цой ам нь цангаж байгааг хэлээд үзэгчдээс пиав гуйв. Гар дамжсаар шил пиав ирлээ. Хэд сайн залгиад Цой үргэлжлүүлэн дуулна. 1980 оны олимпоор асааж байсан цэнгэлдэхийн бамбар шөнийн тэнгэрт дүрэлзэнэ...

Д.Батбаяр Үндэстний тойм

Хүннү гүрний үеийн язгууртаны булштай танилцлаа

2011-08-04T16:42:00.009+08:00

Одоогоос 2000 гаруй жилийн тэртээ ид хүчирхэгжин мандаж байсан нүүдэлчдийн Хүннү гүрний үеийн язгууртны булшийг манай Шинжлэх ухааны академийн Археологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн судлаачид, Солонгос улсын үндэсний музейн судлаачидтай хамтран судалгаа шинжилгээ, малталтын ажил хийж байхтай нь Д.Үлэмж миний бие эх орны үзэсгэлэнт байгальтай танилцан аялан явахдаа тааралдлаа. Хэсэгхэн зуурт өвөг дээдсийнхээ талийгаачийг хөдөөлүүлэх ёс заншил, талийгчийн цогцос эд агуурсыг тонуулчдад алдахгүй байх арга, Хүннү гүрний үеийн соёл заншилтай танилцан хөөрөлдөж бахархах сэтгэл төрснийг нуух юун. Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын баруун урд талд орших Дуурлиг нарсан шугуйд орших 300 гаруй Хүннүгийн үеийн булш, хэрэгс үүрийг улсын хамгаалалтад авсан байдаг юм байна. Дуурлиг нарсны ойролцоо байрлах 300 гаруй Хүннүгийн үеийн булшнуудыг анх 1974 онд эрдэмтэн судлаач Хорлоогийн Пэрлээ тэргүүтэй хүмүүс нээн илрүүлж байсан түүхтэй. Улмаар 1992 онд Монгол Японы эрдэмтэд өргөн хэмжээний нарийвчилсан судалгаа хийж улсын бүртгэлд бүртгэсэн юм байна. Бидний очсон булшны малталтын ажлыг 2006 оноос эхлэн Монгол Солонгосын эрдэмтэд гүйцэтгэж байгаа бөгөөд чулуун үүдэвчтэй дөрвөлжин хэлбэрийн булшинд малталт хийж байгаа ба одоогоор малталт 15 метрийн гүнд явагдаж байна билээ. Судалгааны ажлын үр дүнгээр одоогийн байдлаар булшинд нэлээн дөхсөн хэмээн эрдэмтэд үзэж байгаа бөгөөд 17-18 метр орчим малталт хийж үндсэн булшинд хүрэх юм гэнэ. Тэр үеийн булшнуудын онцлог нь талийгчийг нутаглуулсан хэсэгтээ чулуун хүрээ үүсгэн үүдэвч хэсэгт нь хоёр чулуу босгож тавьсан байдаг гэнэ.

Малталт хийж буй хоёр залуугийн хоёр талд нь үүдэвч
тэмдэглэсэн чулуу харагдаж байна.

Малталт хийсэн эхний жил тухайн булшны дээр байрлах нарс моддыг зайлуулан бэлтгэл ажлаа хийсэн бол дараагийн жилээс нь өнгөн хөрсийг хуулах ажил эхэлсэн. Малталтын явцад талийгчийн дээд хөрс нь хэд хэдэн давхаргаас бүрдэж байгаа харагдаж байсан. Элс, чулуу, элс гэх мэт үеүд яваад доод хэсэгтээ шатаасан их хэмжээний модны зомгол байна билээ.
Биднийг очихоос хэд хоногийн өмнө тэрэгний дугуй малтан гаргаж ирэх гэсэн боловч модон хэсэг нь юу ч үгүй бутран үйрч зөвхөн төмөр арал нь үлдсэн гэж байна лээ.

Тухайн үед булшны тонуулч дээрэмчид мундахгүй их байсны сацуу орчин цагт ч эд агуурс горилогчид сувдаг сэтгэлтүүд ойр орчмын жижиг том булшнуудыг ухаж төнхөн судалгааны ажлын цар хүрээ ач холбогдлыг буруулж байна хэмээн гомдоцгоож байгааг сонсоод их л дургүй хүрч билээ. Дуурлиг нарсны ойролцоо Хүннү гүрэн хэмээх музейн шав тавих ёслол болж өнгөрөн удахгүй нээгдэх гэж байгаа хэмээн нутгийн иргэд хуучилж байсан юм. Тухайн судалгааг хийж буй эрдэмтэд Хүннү гүрэн байгуулагдсаны түүхт энэ ойгоороо энэхүү судалгааны ажлаа бүрэн дуусгана гэдгээ хэлж бидний цаашдын аян замд ерөөл тавин үдэж өгсөн юм. Монгол Солонгосын хамтарсан судалгааны багийнханд цаашдын эрдэм шинжилгээ судалгааны ажилд нь амжилт хүсье.

Саудын Араб дэлхийн хамгийн өндөр Хаант улс цамхаг босгоно

2011-08-03T20:56:00.002+08:00

Өнгөрөгч онд Дубай хотноо дэлхийн хамгийн өндөр цамхаг Burj Khalifa баригдаж дуусан нээлтээ сүр дуулиантай хийсэн билээ. Burj Khalifa нь 800 метрийн өндөртэй баригдсанаараа дэлхийн хамгийн өндөр цамхагт барилга болж байсан бол энэхүү үзүүлэлтийг тун удахгүй эвдэж магадгүй болоод байна. Саудын Арабын Улаан тэнгисийн эрэгт орших усан боомттой Jeddah хотноо 2016 он гэхэд 1000 метрийн өндөртэй Хаант улс хэмээх цамхагт барилга сүндэрлүүлэн босгохоор болсон байна. Энэхүү цамхгийн загварыг Adrian Smith , Gordon Gill гаргасан байна. Adrian Smith нь Burj Khalifa цамхгийн загварыг гаргаж байсан туршлагатай мэргэжилтэн билээ. Хаант улс цамхгийн загварыг цөлд ургадаг 3 дэлбээтэй нэгэн ургамлаас санаа аван гаргасан байна. Цамхаг 157 давхартай бөгөөд нийт 1,23 тэрбум доллар зарцуулах төлөвлөгөөтэй байгаа аж.