Een begrijpelijk verzoek. Maar iedereen die wel eens een interview heeft afgenomen, weet dat vragenlijstjes niet bevorderlijk zijn voor een natuurlijk gesprek.

De leukste antwoorden krijg je als je doorvraagt. Een vragenlijstje is vooral handig als checklist aan het eind: hebben we alles besproken?

Daarom stuur ik geen vragen vooraf. Nou ja, ik zeg wel dat ik dat doe, maar eigenlijk doe ik iets anders: ik stuur een korte briefing. Ik vind het vooral belangrijk dat mijn gesprekspartners weten waar ze aan toe zijn. Zo’n briefing bestaat uit een paar vaste onderwerpen:

• Wat is de aanleiding voor het gesprek?
• Waar wordt het interview gepubliceerd en wie gaan het lezen?
• En, vooruit: wat zijn de belangrijkste vragen?

Daarnaast vraag ik ook altijd of er belangrijke informatie is die ik ter voorbereiding kan doornemen.

Zo’n briefing levert je veel op voor, tijdens en na het interview:

• Vooraf: een briefing stimuleert je gesprekspartners om het interview voor te bereiden
• Tijdens: een briefing helpt je om het gesprek te sturen. ‘Interessant wat u zegt over A, maar ik zou graag mee willen weten over B.’
• Achteraf: er ontstaat minder discussie over de uitwerking van het gesprek

Samen met fotograaf Ruud van der Graaf heb ik vijf thuisbrouwers geportretteerd. Zij vertellen over hun leerzaamste mislukkingen en smaakvolste successen.

Bestel Schuim online of koop het magazine bij een van de verkooppunten.

Ik ging te rade bij de vertaalbranche, waar automatisering al niet meer weg te denken is. Hoe hebben vertalers de robot omarmd en wat kunnen tekstschrijvers daarvan leren? Samen met vertaalprocesspecialist Guus Visser van Vitext schreef ik dit artikel voor Tekstblad:

Help, de robot komt! (PDF)

Wilfried de Jong brak een lans voor het gemoedelijke begin van een interview. ‘Rustig beginnen. Niet meteen al je kennis willen etaleren.’ Hij vertelde over zijn interview met jazzheld Archie Shepp, dat bij de eerste vraag meteen ontaarde in een tirade over rassendiscriminatie en slaverij. Nee, dan Henk van Dorp. Die zou zo’n gesprek beginnen met: ‘Hoe is het met u?’

Niet met gestrekt been

Michelle van Waveren kwam vertellen over haar boek ‘Interviewen, onthullend en respectvol’. Daarin behandelt ze het interview in de eerste plaats als sociale interactie. Ze liet onder andere een fragment zien waarin Joris Linssen een interview begint met een luchtig onderwerp en subtiel overstapt naar een persoonlijk, emotioneel onderwerp. Van Waveren: ‘Ga niet met gestrekt been het interview in.’

Fons de Poel toonde tijdens een paneldiscussie een fragment uit een onvoorbereid interview met hem door Frénk van der Linden. Van der Lindens eerste vraag zou je gerust als een ‘gestrekt been’ kunnen betitelen: ‘Begraven of cremeren?’ Maar het werkt: binnen twee minuten vertelt De Poel over het overlijden van zijn vader. Het geheim van Van der Lindens volgens Wouke van Scherrenburg: ‘Hij luistert goed, pakt steeds een trefwoord uit het verhaal en vraagt daarop door.’

Bekijk het interview van De Poel door Van der Linden

Thuis interviewen

Thijs Niemantsverdriet deelde zijn ervaringen als politiek journalist. Zijn belangrijkste tip: zorg ervoor dat je een politicus thuis kunt interviewen. Dat is lastig te organiseren, want voorlichters houden er niet van. Maar het is het proberen waard: ‘Een gesprek thuis levert bijna altijd interessante uitspraken op. En je kunt aan een huis goed zien wat voor persoon iemand is.’

Evelien van Veen vertelde over haar eerste interview voor het Volkskrant Magazine. Ze pakte het gedegen aan en was in totaal acht uur in gesprek met haar geïnterviewde, verdeeld over meerdere interviews. Het leverde niet veel op, volgens Van Veen: ‘Ik wist niet waar ik naar op zoek was.’ Ze adviseerde om niet te schromen: ‘Durf te vragen waarnaar je echt nieuwsgierig bent.’ En volg vooral je intuïtie: ‘Vraag naar wat voor jouw gevoel bij de geïnterviewde speelt.’

Korte zinnen zijn goed. Hoe korter een zin, hoe minder tijd er nodig is om ‘m door te lezen. Toch? Het ligt iets genuanceerder. Een tekst die alleen uit korte zinnen bestaat, is onleesbaar.

Ik leen graag een voorbeeld uit het onderzoek van Jentine Land en Ted Sanders naar de begrijpelijkheid van studieboekteksten op het vmbo. Zij kwamen onder andere deze passage tegen in een geschiedenisboek:

Bouterse bleek een dictator.
Hij regeerde in zijn eentje.
Hij liet zelfs mensen vermoorden.
Bouterse werd weer aan de kant gezet.
Wanneer gaat het echt goed met Suriname?
In Suriname telt ieder volk graag mee.
Elkaar vertrouwen blijft moeilijk.

Korter kunnen deze zinnen bijna niet. Toch lezen ze niet prettig, ook niet voor vmbo-leerlingen. De tekst klinkt staccato, onnatuurlijk. Elk verband ontbreekt. En vooral dat laatste is funest voor een snel tekstbegrip.

Korte zinnen trekken de aandacht

Is kort verkeerd? Nee, korte zinnen kunnen geweldig zijn, als je ze maar met mate gebruikt. Dan blijken ze heel geschikt om de aandacht van je lezers te trekken. Ik gebruik ze graag aan het begin of eind van een alinea:

Het geld is op. Die conclusie trokken de aanwezige journalisten na afloop van de persconferentie. Tegenvallende rente-inkomsten en stijgende kosten zorgen ervoor dat de begroting uit zijn jasje groeit. Maar er is hoop.

Korte zinnen lenen zich voor stellingen en conclusies

Korte zinnen komen zelfverzekerd over. Dat is een van de redenen dat ze zo geliefd zijn onder reclamemakers. Een korte zin leent zich daarom goed voor een stelling of conclusie. Zie het voorbeeld hiervoor.

(Ik noemde het al even: gebruik korte zinnen met mate. De korte zin wordt al het nieuwe uitroepteken genoemd. En dat is niet positief bedoeld.)

Korte zinnen zorgen, tja, voor afwisseling

Lange zinnen zorgen voor afwisseling, schreef ik in de eerste aflevering van deze ‘serie‘. Een beetje flauw misschien, maar dat argument geldt hier natuurlijk ook. Martin Bril vertelde in een interview met Onze Taal:

Men is geneigd te denken dat ik in heel korte zinnen schrijf, maar dat is absoluut niet waar. Het geheim van mijn stijl bestaat uit verschillende dingen. Om te beginnen wissel ik heel lange zinnen af met heel korte. Verder schrijf ik vrij kortademige dialogen […]. En ik heb een nogal in het oog springende manier van alineëren; mijn alinea’s bestaan soms uit maar één woord, zoals enfin, of tja, of precies.

Afwisseling is dus het geheim van de smid. Huiswerk: gebruik deze week minimaal één korte zin om de aandacht van je lezers op te roepen. En lees de tekst voor, in gedachten of (net als Martin Bril) hardop. Zo ontdek je of het eindresultaat natuurlijk klinkt.

Flatplan-software: slappe app (PDF) deel 1 en deel 2

Voor wie alleen geïnteresseerd is in de conclusie: “Ik kan een gevoel van algemene teleurstelling niet onderdrukken. Het gebruiksgemak laat bij alle apps te wensen over en de functionaliteit is bijzonder mager. Flat-Plan lijkt de minst onaantrekkelijke van de vier. Als beste getest dus, al is het wel een keuze uit armoe.”

Miro combineert de hoofdredactie van MacFan met een eigen tekstbureau, Miluc media, dat ook geregeld magazines produceert. Ik ben vooral geïnteresseerd in MacFan: een magazine van minstens 84 pagina’s dat elke twee maanden verschijnt. Miro stelt elk nummer samen, zet opdrachten uit bij journalisten en fotografen, bewaakt de redactionele formule en stemt alles af met de vormgever. Dat kan toch bijna niet zonder ondersteunende software?

Opgemaakte pdf’s in een flatplan

Miro blijkt voor MacFan een eigen systeem te gebruiken, waarin hij alle artikelen van een editie op een rij zet, voorzien van paginanummers. Hij gebruikt de software vooral om de voortgang bij te houden en andere partijen op de hoogte te houden (vormgever, drukker en administratie). Daarvoor exporteert hij de gegevens naar een Excel-bestand, dat hij zo nodig handmatig nog wat aanpast.

Miro is gewend aan het systeem; hij ligt niet wakker van de tekortkomingen. ‘Maar een visuele interface zou best handig zijn’, geeft hij toe. ‘Het zou bijvoorbeeld prettig zijn als ik een pagina of spread gewoon kon verslepen.’ En een preview van pdf’s zou ook niet misstaan. ‘Zodra de vormgever een pagina heeft opgemaakt, zou ik de pdf graag in mijn flatplan terugzien. Zo kun je beoordelen of het ritme in het magazine deugt.’

Het concept van een ‘spread’ ontbreekt

Voor deze gelegenheid maakt Miro in Flatplan een bladindeling voor een MacFan van 84 pagina’s. Dat is even slikken: Flatplan zet voorkant, achterkant en alle 41 spreads onder elkaar. Pagina’s verplaatsen gaat met drag & drop, maar helaas maar met één pagina per keer. Miro: ‘Het hele concept van een ‘spread’ ontbreekt in deze app. Dat is geen doen als je een artikel van zes pagina’s wilt opschuiven.’

Een nieuwe flatplan maken op basis van een bestaande, lijkt niet mogelijk. ‘Een aanzienlijk deel van het magazine bestaat uit vaste rubrieken. Die ga ik natuurlijk niet elke editie opnieuw invoeren.’ Het eindoordeel is niet mals. De app lijkt vooral geschikt voor kleine uitgaven van maximaal 24 pagina’s, maar ook in dat geval zijn de mogelijkheden erg beperkt. De producent van Flatplan vermeldt dat er nog aan de app wordt gesleuteld; het gaat hier om een bèta-versie. Dat maakt Miro niet veel milder. ‘Voordat deze app geschikt is voor professioneel gebruik moet er nog veel gebeuren.’

18 juni verschijnt een samenvatting van mijn zoektocht in Tekstblad

Er heerst een serene rust in het kantoor van ZeeDesign als ik mij meld voor onze afspraak. Des te groter is mijn verbazing als Pieter even later vertelt dat zijn bureau maandelijks pakweg veertig magazines produceert. Het zijn voornamelijk business-to-business-bladen die hij met zijn 15-koppige team maakt, in opdracht van uitgevers. Zoals Bakkers in Bedrijf, ‘vakblad voor de ondernemende bakker’, of Aannemer, dat zich richt op kleine en middelgrote bouwbedrijven. Op de dag van mijn bezoek moeten er weer twee bladen ‘de deur’ uit. Pieter laat zich er niet door afleiden en gaat even goed zitten voor Blinkplan.

‘Niet erg intuïtief’

We lopen bij de eerste stap in Blinkplan al meteen vast: het instellen van secties. Het wordt niet helemaal duidelijk wat van ons verwacht wordt. ‘Het werkt allemaal niet erg intuïtief’, vindt Pieter. ‘Je moet je echt verdiepen in de achterliggende gedachte.’ Dat gevoel bekruipt ons vaker, bijvoorbeeld als we de mogelijkheid ontdekken om ‘stich-ins’ toe te voegen. Er klinkt een diepe zucht naast me. ‘Als jij niet naast me had gezeten, was ik allang afgehaakt.’

Het plaatsen van een artikel of advertentie werkt eenvoudig. Beide categorieën krijgen hun eigen kleurtje en je kunt zelf categorieën bedenken. ‘Handig, vindt Pieter. ‘Zo krijg je in één oogopslag een indruk het bladritme.’ Maar je kunt slechts één pagina per keer vullen. ‘Heel simplistisch eigenlijk. Je kunt niet in één keer een spread maken.’ Voordat we ontdekken hoe we de volgorde van pagina’s kunnen aanpassen, moeten we wat langer naar het scherm staren. Verder zijn er niet veel mogelijkheden. We kunnen nog een opmerking toevoegen aan het magazine. Tja. Het eindoordeel is niet mals: niet erg gebruiksvriendelijk, beperkte mogelijkheden.

‘Ik werd gek van alle e-mail’

Blinkplan verliest met Pieter geen potentiële abonnee. Hij heeft namelijk zijn eigen systeem gebouwd, of beter gezegd: laten bouwen door de programmeurs die hij in dienst heeft. ‘Ik werd gek van alle e-mail’, vertelt hij over de aanleiding. ‘Stel je voor: veertig bladen per maand, elk met tientallen artikelen en advertenties… Ik zag door de bomen het bos niet meer.’ Toen heeft hij zelf maar een redactiemanagementsyteem bedacht, dat alle kopij en beelden op één centrale plek verzamelt en de workflow begeleidt tussen ZeeDesign, adverteerders, journalisten, fotografen, uitgevers en drukkers. Verschillende kleuren maken snel duidelijk wie wat moet doen.

Ik ben onder de indruk. Het is meer dan ik zoek, veel meer zelfs (Pieter heeft plannen voor CMS-achtige functionaliteit) maar wat ik zie, voldoet aan al mijn wensen. Er zit natuurlijk ook een flatplan-functie in, alleen is het etiket anders: ‘preview overzicht’. Pieter demonstreert hoe eenvoudig je een pagina verplaatst. En nog mooier: naarmate de vormgever vordert, worden de lege pagina’s gevuld met opgemaakte pdf’s, zodat het resultaat er echt als een traditionele ‘plank’ uit ziet. Dat kunstje heb ik nog geen enkele app zien vertonen. De eerste uitgevers werken al met het syteem op basis van een licentie. Nee, er bestaat nog geen abonnementsvorm, maar daar wil Pieter graag over nadenken. Wordt vervolgd, wat mij betreft.

Ik ben er nog niet helemaal uit, omdat ik minstens twee waarommen heb. Eén ervan heeft te maken met een boekje dat ik laatst las, De brievenbus van Mevrouw De Vries. Daarin beschrijft Stephan Steinmetz welke brieven en formulieren zijn bejaarde, hulpbehoevende maar zelfstandig wonende buurvrouw dagelijks krijgt. Het is om moedeloos van te worden. Niet eens vanwege de onbegrijpelijke zinnen die veel brieven bevatten. Daar is nog wel iets van te maken. Veel moedelozer werd ik van alle overbodige post die mevrouw De Vries kreeg.

Dieptepunt is een dag aan het einde van 2007, als mevrouw De Vries haar vriendelijke buurman om hulp vraagt bij een stapel van minstens twaalf brieven die ze heeft opgespaard. Bij elke brief is Steinmetz’ nuchtere commentaar: ‘Niets mee doen, buurvrouw.’ In een paar gevallen gaat het om reclame die mevrouw De Vries niet als zodanig had herkend. Maar de overige post is afkomstig van nuts-, zorg- en overheidsinstanties die iets kwijt willen over hun dienstverlening.

Het probleem lijkt dat bestuurders, projectmanagers en directies zo graag willen vertellen wat ze doen dat ze zich vergeten af te vragen of dat wel interessant is voor hun klanten. En hun communicatieafdelingen gaan daar kennelijk in mee. Mijn advies aan die bestuurders: durf ook eens onzichtbaar te zijn. En aan hun communicatieadviseurs: durf ook eens ‘nee’ te zeggen. Maak er een gewoonte van om je bij elke brief af te vragen: waarom doen we dit eigenlijk?

Tineke is de naamgever van Overbosch Communicatie, een drie vrouw sterk communicatiebureau dat veel schrijft over de zorgsector en de Rotterdamse haven. ‘OC’ maakt veel eenmalige magazines en elke twee maanden het personeelsblad van de afdeling Radiologie van Erasmus MC. Het meeste schrijfwerk doet OC zelf. Voor fotografie, opmaak en webdesign doet het bureau geregeld een beroep op ‘OC+’, een netwerk van freelance vormgevers, illustrators en fotografen die (niet toevallig) bijna allemaal wonen en werken in Rotterdam.

Een app bevordert de interactie

Tineke schrijft haar teksten met WordPerfect 15. Dat pakket gebruikt ze ook om een bladindeling te maken als ze aan een nieuw magazine begint. Die bladindeling gaat in pdf-vorm vervolgens naar de opdrachtgever en de vormgever. Maar het zou handiger zijn als zij de bladindeling kunnen bewerken of in elk geval opmerkingen kunnen plaatsen. ‘Dat bevordert de interactie.’

Tineke zou het ook handig vinden om statusinformatie kwijt te kunnen. ‘Daar hou ik nu hele lijsten van bij. Als je daarvoor dezelfde app kunt gebruiken, scheelt dat veel gedoe en papier.’ Haar wens gaat nog een stap verder: de ideale flatplan-app maakt het mogelijk om teksten te verwerken. ‘Dan krijg je pas echt een goed beeld van het totaal en weet je bijvoorbeeld precies hoeveel woorden je kwijt kunt. Laatst hebben we informatieborden voor de haven gemaakt. Dan telt elke letter. Ik heb toen de opmaak in WP nagemaakt, zodat ik precies weet of mijn tekst erop past.’

Gericht op de workflow

Het wordt al snel duidelijk dat dat niet gaat lukken met Intelligent Flatplan. De app lijkt vooral bedoeld voor de administratie rond een magazine. Met een heel kleurenpalet kun je aangeven in welk stadium elke tekst en elke advertentie zich bevindt. Tineke: ‘Het is allemaal erg gericht op de workflow. Ik denk dat de app gemaakt is voor projectmanagers. Dat ben je natuurlijk ook als je een blad maakt, maar als tekstschrijver ben je vooral met de inhoud bezig. Die functionaliteit is beperkt en ook niet zo gebruiksvriendelijk.‘

Tineke geeft niet snel op en verkent het pakket. ‘Het kost even moeite voordat je doorhebt hoe alles werkt, maar je hebt het redelijk snel in de vingers.’ Na enkele pogingen lukt het om snel een magazine te maken en te vullen. Tineke vindt het erg handig dat ze items op maat kan maken en dus naar eigen inzicht bijvoorbeeld vier artikeltjes op een pagina kan plaatsen. En dankzij de drag & drop-functie gaat dat redelijk vlot. Al met al is ze best tevreden. ‘Ik zou de app best een tijdje willen uitproberen als hij als beste uit de test komt.’ Dat moeten we nog even afwachten, want ik ben pas op de helft. Eerst aflevering 3, waarin ik Flatplan ga bekijken met Pieter van der Zee van ZeeDesign.