Met nieuwe bezuinigingen voor de boeg is het haast onvermijdelijk de hypotheekrenteaftrek ongemoeid te laten. Toch weigert de coalitie het onderwerp te bespreken. Hiermee blijft de aanpak van de aftrek als een zwaard van Damokles boven de huizenmarkt hangen.

CDA en VVD weigeren te praten over de hypotheekrenteaftrek. Volgens minister De Jager van financiën valtmet inperking van de aftrek niet direct veel geld te verdienen. Juist nu zou aanpak van de bestaande regeling wel degelijk goed zijn – en om meerdere redenen.

Allereerst is het onverantwoord om opnieuw stevige nieuwe bezuinigingen uit te voeren, zonder te kijken naar een dergelijk grote uitgavenpost van de rijksoverheid. De overheid geeft jaarlijks zo’n elf miljard subsidie aan woningbezitters. Dat aanpassen is een project van lange adem. Als er nu een begin gemaakt wordt, levert dat voor toekomstige generaties voordelen op. ‘Rentmeesterschap’, zoals het CDA zou zeggen.

VVD, CDA en gedoogpartner PVV hebben alle drie in hun verkiezingsprogramma opgenomen dat de hypotheekrenteaftrek bij hun partij in goede handen is. Volgens het CDA leidt de aanpassing van de bestaande regeling tot ‘teveel onrust op de woningmarkt’. Aanpassing kan, volgens het CDA ertoe leiden dat mensen wachten met het kopen van een huis. Volgens de VVD weten mensen waar ze financieel aan toe zijn als er niet aan de bestaande regeling gerommeld wordt, en kan het  consumentenvertrouwen weer toenemen’.

De redenatie gaat, zeker met de zware economische vooruitzichten, niet op. Het klinkt paradoxaal, maar de weigering van de coalitie het onderwerp bespreekbaar te maken, zorgt ervoor datmensen twijfelen en niet weten waar ze aan toe zijn. Burgers zijn niet gek: als zoveel media, politici en beleidsmakers over herziening van de bestaande regelingen praten, komt er een moment dat de bestaande regeling op de schop gaat. Als er over enkele jaren een coalitie van andere kleur komt, is de kans dat de hypotheekrente wordt aangepakt sowieso erg groot.

Gezien het belang van een goed functionerende woningmarkt is het verstandig dit omstreden onderwerp zoveel mogelijk te depolitiseren. De constante discussies over de hypotheekrente leiden bij aspirant-huizenkopers tot angst voor zwabberend overheidsbeleid. De huizenmarkt kan zich pas echt herstellen zodra de politiek duidelijkheid verschaft over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek.

Om het probleemaan te pakken is er maar één echte oplossing: een breedgedragen politiek compromis. De regeringscoalitie zou het initiatief moeten nemen. Alle partijen zouden over hun eigen schaduw heen moeten springen enmeedenken over een compromis waarbij de beperkende maatregelen voor de komende vijfentwintig, dertig jaar worden vastgesteld. Als er een moment is, dan is dat nu wel, of, zoals premier Rutte pleegt te zeggen: “Never waste a good crisis”.

De voordelen zijn legio: het compromis wordt door alle grote partijen gedragen en is daarmee niet afhankelijk is van de toevallige loop van coalitieonderhandelingen. Voor de huidige coalitie heeft het nog als voordeel dat ze de oppositie belangrijke munitie ontneemt, terwijl de oppositie inhoudelijk haar zin krijgt. Maar het belangrijkste voordeel is dat alleen zo’n maatschappelijke consensus over het h-woord daadwerkelijk de vastgelopen huizenmarkt kan vlottrekken.

Bloeden zullen we toch wel. Maar we weten dan tenminste de grootte, de slagkracht en hetmoment dat het zwaard zal toeslaan. Die wetenschap geeft rust en stabiliteit.

Dit artikel verscheen 22 december 2011 in Trouw.

———————————————-

Cleveringadebat 2011
Foto: Marc de Haan

Op 26 november 1940 sprak Professor Cleveringa als decaan van de Juridische faculteit een rede uit naar aanleiding van het ontslag van Prof. Meijers en andere Joodse collega’s aan de Rijksuniversiteit te Leiden. Een passage:

“Ik treed hier vandaag voor U op een uur waarop gij gewoon waart een ander voor U te zien: Uw en mijn leermeester Meijers. De oorzaak daarvan is een door hem hedenochtend rechtstreeks van het Departement van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen ontvangen brief van den volgenden inhoud: ‘Ingevolge opdracht van den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied terzake van niet-Arisch overheidspersoneel en met dat personeel gelijkgestelden, breng ik te Uwer kennis, dat met ingang van heden van de waarneming van Uw functie van hoogleeraar van de Rijksuniversiteit te Leiden is ontheven.”

Na een beschrijving van de grootheid van prof. Meijers vervolgt Cleveringa:

“Het is deze Nederlander (Meijers), deze nobele en ware zoon van ons volk, deze mensch, deze studentenvader, deze geleerde dien de vreemdeling, welke ons thans vijandiglijk overheerscht, ‘ontheft van zijn functie’! Ik zeide U niet oever mijn gevoelens te zullen spreken; ik zal mij eraan houden, al dreigen zij als kokende lava te barstendoor al de spleten, welke ik bij momenten den indruk heb, dat zich, onder den aandrang ervan, in mijn hoofd en hart zouden kunnen openen.”

Jaarlijks wordt aan de Universiteit Leiden de 26 novemberrede van Prof. Cleveringa herdacht, door middel van een oratie, op of rond 26 november. Dit jaar zal David van Reybrouck, auteur van het bekende boek “Congo”, maar ook van het uiterst interessante pamflet “Pleidooi voor Populisme” dat ik eenieder kan aanbevelen, komende maandag 28 november die rede houden.

Sinds 2003 wordt daarnaast door de studentcommissie van het LUF, CASSA, een debat georganiseerd in nagedachtenis van de rede van Prof. Cleveringa. Op deze wijze wil de studentcommissie het debat rond ‘vrijheid’ en ‘vrijheid van meningsuiting’ in het specifiek, op basis van actuele ontwikkelingen gaande houden. Tal van prominente sprekers zijn in de afgelopen jaren in discussie gegaan met Leidse studenten, net zoals wij dat nu hier doen.

Tot zover het ‘objectieve’ historische kader, dan vervolg ik nu mijn verhaal met het ‘intermezzo’.

Ieder jaar komt de vraag voorbij in hoeverre de woorden van Cleveringa nog actueel zijn. Hoe je het antwoord op die vraag ook formuleert, je bent bijna per definitie aan het ‘Godwinnen’. Voor degene onder u die niet veel op het internet komen: een Godwin is een internetwetmatigheid, vernoemd naar Mike Godwin. De stelling luidt: “Naarmate online discussies langer worden, nadert de waarschijnlijkheid van een vergelijking met de nazi’s of Hitler 1.” Oftewel, iedere internetdiscussie, als hij maar lang genoeg duurt, komt op een punt dat iets of iemand met Nazi-Duitsland wordt vergeleken. Het kenmerk van een Godwin is dat het iedere discussie doodslaat: tegen het verwijt dat de opponent standpunten verdedigt die gelijk zijn aan Hitlers ideeën is geen argument meer opgewassen. Tijdens dit intermezzo, met een terugblik naar de rede van Cleveringa, ligt voor mij dus het gevaar van een offline Godwin op de loer als ik de vraag stel of de rede van Cleveringa nog actueel is.

Anderzijds is het ondenkbaar Cleveringa in dit debat ongenoemd te laten, dus ik ga toch een poging wagen. Wij discussiëren hier, nu, over de rol van de journalistiek ten opzichte van nieuwe media en verantwoordelijkheid van de burger. Cleveringa uitte zich met name tegen de bezettende overheid.

Nu is onze overheid gelukkig democratisch gekozen, en we hebben een rechtssysteem dat ons beschermt tegen flagrante schendingen van overheidsbemoeienis in de privésferen. Maar zijn die twee elementen, democratie en rechtsbescherming, voldoende waarborg tegen een overheid in een steeds digitaler wordende maatschappij?

Mijn stelling is dat de overheid niets te zoeken heeft op sociale media.

De overheid heeft in de gaten dat dat internet nog best eens groot gaat worden. Dus zijn her en der ambtenaren aan de slag gegaan met het “Overheid 2.0”-idee. De “Ambtenaar 2.0” is bezig met het verkleinen van de afstand tussen burger en overheid. Hiertoe stelt zij zogenaamde internetprincipes op, zoals daar zijn ‘Breng in beeld waar gesprekken plaatsvinden’ en ‘Wees aanwezig op drukke plekken’.

Op zichzelf is hier natuurlijk weinig mis mee, het is de taak van de overheid de wensen van haar burgers te kennen. Toch schuilen ook hier gevaren.

Gerrit Komrij, voormalig dichter des vaderlands en eredoctor aan deze universiteit, heeft een column over zijn ervaringen met nieuwe media in NRC. Hij schreef op 3 november: “Het is een ijzeren wet dat iets wat zowel voor een goed als een kwaad doel kan worden gebruikt uiteindelijk vooral voor een kwaad doel zal worden gebruikt. Met internet zal het slecht aflopen, net als met de televisie. Het zal worden opgeslorpt door de commercie, de machthebbers, de grootste gemene deler.”

Zou het zo’n vaart lopen? In andere landen, ja, dat weten we. 26 oktober werd bekend dat China “sociale media en chatprogramma’s strenger gaat controleren. De autoriteiten willen zo ‘de ordelijke verspreiding van informatie in goede banen leiden’”. En de Arabische revoluties kenmerkten zich door pogingen van de overheid om sociale media aan banden te leggen.

Maar ook dichter bij huis. In Groot-Brittannië bepleitte David Cameron tijdens de rellen afgelopen zomer : “So we are working with the Police, the intelligence services and industry to look at whether it would be right to stop people communicating via these websites and services when we know they are plotting violence, disorder and criminality.”

Welnu, combineer deze losse observaties, en we komen tot een interessant toekomstbeeld. De overheid gaat zich steeds meer – als ware zij een onzer gelijken – mengen in onze online conversaties. Ik twijfel er geen moment aan dat dat in eerste instantie met de juiste bedoelingen is, namelijk om te weten wat er speelt onder de bevolking.

Diezelfde overheid is echter, behalve participant, ook de bewaker van de orde in de samenleving. De Arabische revoltes en het verhaal van Cameron bewijzen dat als de inhoud van het online gesprek niet bevalt, de overheid in het belang van de goede orde kan en zal ingrijpen in de middelen van gesprek.

Wellicht zegt u, ja, maar dat waren relschoppers, dat was terecht. Mee eens, deze mensen waren – als ik de media mag geloven – vaak meer uit op een nieuwe tv dan op sociale rechtvaardigheid. Maar rechtvaardigt dat het afsluiten van het internet? Job Cohen zei in november tijdens de Kerdijk-lezing: “Tijdens de rellen in Engeland deze zomer zeiden sommigen dat de relschoppers moreel niet beter of slechter waren dan de bankiers uit de City.”

Afgezien van de slimme zegswijze (“ik citeer hier slechts ‘sommigen’, ik zeg het zelf niet, maar heb het nu wel gezegd”), is mijn punt: wie bepaalt die grens? Blijkbaar zijn daar nogal uiteenlopende meningen over.

Ivo Opstelten wil de camera’s aan snelwegen gebruiken om kentekens van auto’s op te slaan. Ze hangen er immers toch. Maximaal vier weken. Als ik dat hoor hou ik mijn hart vast bij overheidshandelingen op het internet. Wie wil er nog open met een overheid in discussie, als al die woorden later tegen hem of haar gebruikt kunnen worden?

Gewaardeerde overheid, breng u zelf niet in verleiding. Het internet is groot genoeg, laat sociale media aan uw ingezetenen over.

Onheilspellende titel, ik weet het. Op zich is dit statement niet nieuw, Warren Buffet waarschuwde er al voor, dus het mag gevoeglijk bekend worden geacht dat voorzichtigheid in het investeren in sociale media is geboden. Helaas is blijkbaar niet iedereen doordrongen van deze waarschuwing, want afgelopen donderdag zou Facebook 87,5 miljard dollar waard zijn. Dat stemt tot enige achterdocht.

Allereerst de levensduur. Tot dusver lijkt het zo dat software en internetsites een korte levensduur lijken te hebben. Ik heb met Netscape het internet leren kennen, om via Internet Explorer en Firefox nu al een tijdje tevreden te zijn met Chrome. Ik ben mijn ‘zoeken-op-internet’-carrière begonnen op altavista.com, om vervolgens via Ilse voorlopig terecht te komen bij Google. En dat alles in minder dan 15 jaar tijd.

De levenscyclus van een sociaal medium is redelijk voorspelbaar. Een paar IT-vogels of paarse broeken bedenken een concept, dat wordt al dan niet overgenomen door een paar hippe brillen. Via de hippe scene komt het dan terecht bij studentenverenigingen. Die geven het weer door aan middelbare scholieren, waar het langzaam als een inktvlek ook de ouders en overige familieleden bereikt. In dit stadium zijn de hippe brillen allang afgehaakt omdat het nu te ‘mainstream’ is en de studenten haken af als hun ouders zich aanmelden. Zoals het vroeger al was: als je ouders woorden als ‘lauw’ of ‘cool’ gebruiken, weet je dat de term hopeloos verouderd is. Dat gebeurt dus ook met sociale media. Gevolg: als er eindelijk een grote groep gebruikers is, zijn de eersten alweer vertrokken naar een ander, nieuwer en hipper medium. MySpace en Hyves zijn voorbeelden die het meest tot de verbeelding spreken. TMG kan wel zeggen dat Hyves in Nederland meer leden heeft dan Facebook, ze missen de hippe brillen en studenten, en binnenkort ook de middelbare scholieren. Hyves is het MySpace van Nederland. Geen slimme investering van TMG.

Nou ja, niks aan de hand zou je zeggen, de markt lost het vanzelf op. Klopt, ware het niet dat er inmiddels immense bedragen betaald zijn voor LinkedIn, en straks ook voor Facebook en Groupon. Je kunt het je wellicht nu niet voorstellen, maar het is zeker niet ondenkbaar dat Facebook over 5 jaar niet meer gebruikt wordt. Dan is die 87,5 miljard echt nog niet terugverdiend.

Zo kom ik bij het tweede bezwaar: een deel van de investeerders, te weten de bovenstaande categorie ‘ouders en overige familieleden’, heeft geen verstand van de levensduur van sociale media, maar speelt wel met onze spaarcenten, hypotheken en pensioenen. Dat zijn dus wel de mensen die beleggingsportefeuilles beheren. Het probleem van sociale media: mensen vinden zichzelf al snel expert, maar ze overstijgen zelden het beperkte beeld van middelen. Gevolg is een wildgroei aan onderzoeken over wat de netwerkgeneratie wil op internet, instappende bedrijven en jammerlijke teleurstellingen. Als er een dikke krijtstreep voor je staat die vertelt dat er 40% belegd wordt in opkomende nieuwe media, met een schimmig verhaal over de ROI, dan wordt dat geslikt als ware het zoete koek.

Kortom, ik zie het allemaal wel weer gebeuren. Hoe we dit hebben kunnen laten gebeuren. Waarom niemand ons gewaarschuwd heeft. Mag Rutte met zijn jonge, dynamische ploeg weer gaan puinruimen.

Nu dit verhaal even posten op Facebook. Ik ben niet zo hip, dus mijn vrienden gebruiken dat nog.

Noot van de auteur: als u miljarden misloopt omdat u op basis van dit artikel achteraf onterecht niet investeerde in Facebook, jammer dan. Ik ben net zo min een expert als alle anderen.
-Update: Mashable heeft het allemaal weer mooi grafisch uitgebeeld.

Dit artikel verscheen op 30 mei 2011 ook op website DeJaap.nl

Tweet

De Partij van de Arbeid is niet populair – niet bij de kiezer en niet bij de andere partijen. „Wat hebben ze toch tegen ons?”, is een vraag die de PvdA zichzelf mag stellen, aldus het commentaar in deze krant van 17 mei. Sta mij toe om, als PvdA-lid in de marge en politiek geïnteresseerde, een mogelijk antwoord te geven op deze vraag.

Ik mag mezelf gelukkig prijzen met vrienden die wat betreft politieke voorkeur verdeeld zijn over een breed ideologisch spectrum – van conservatief tot progressief, van liberaal tot socialistisch. Binnen deze groep blijkt al snel dat de PvdA een soort Louis van Gaal onder de politieke partijen is. Of je bent fan (lid) van deze partij, of je hebt er een hekel aan. Ik ben lid. Ik stem braaf PvdA, maar in mijn omgeving sta ik daarin alleen. Zelfs mijn progressief-linkse vrienden, die elke verkiezing weer twijfelen tussen GroenLinks, D66, SP en tegenwoordig ook de Partij voor de Dieren, slaan consequent de PvdA over als mogelijke partij om op te stemmen. Steevast worden voorbeelden gebruikt die lastig te weerleggen zijn – Wim ‘exhibitionistische zelfverrijking’ Kok, die zich na zijn premierschap trakteert op commissariaten bij grote multinationals; Eveline Herfkens, die niet tevreden was met haar appartement in downtown Manhattan; en Lodewijk de Waal, die nota bene de topman van ING moest overhalen om zijn bonus te accepteren. Ze wijzen op gebroken beloftes (Irakonderzoek), op verkeerd beleid (onderwijs) en op namen van bestuurders in ivoren torens. Het doet niet ter zake of dat terecht of onterecht is. De PvdA is voor hen de belichaming van alles wat fout is in ‘de politiek’.

Aan de overzijde van het politieke spectrum is het niet veel beter. Liberale VVD’ers hebben het in deze tijd over het algemeen niet heel gemakkelijk. Premier Rutte wordt gepercipieerd als liberaal. Hij omringt zich met conservatieve partijgenoten, om de PVV niet te veel munitie te geven. Het zou mogelijk zijn dat ideologisch geïnspireerde liberalen zich nog enigszins aangetrokken voelen tot de PvdA, gezien de niet onaanzienlijke successen in de paarse jaren – denk aan euthanasie en het homohuwelijk. Niets is minder waar. Sinds de Fortuynrevolte zijn de sociaal-democraten consequent op zoek naar zichzelf, met als resultaat een oncontroleerbare profileringsdrang op socialistische onderwerpen. Dat is geen prettig bestuursvooruitzicht. Dan maar de SP, moeten ze denken in de liberale contreien van de VVD – die partij is blijkbaar stabieler. Ongebruikelijke colleges met VVD en SP, zonder de ‘tussenliggende’ PvdA, zijn het gevolg.

In deze voorbeelden zitten twee verklaringen voor de impopulariteit van ‘bestuurspartij’ PvdA – ideologische onduidelijkheid en een cultuurprobleem binnen de partij.

Over de ideologische onduidelijkheid is al veel geschreven. Ik zal daar niet diep op ingaan. Heel in het kort: een strijd wordt gevoerd tussen hen die (terug) willen naar links en de jongere, meer cultureel-liberale stroming. Nog weer anderen willen deze twee groepen samenbrengen. Dat dit leidt tot zwalkend beleid, met een gebrek aan herkenbaar geluid, spreekt voor zich.

Een onderliggend cultuurprobleem is mijns inziens ernstiger dan de ideologische spagaat. Het cultuurprobleem houdt de ideologische strijd in stand. De PvdA is stevig geïnstitutionaliseerd. De partij is, afgaand op het aantal zetels in de Tweede Kamer, oververtegenwoordigd in bestuurslagen en politieke gremia, net als de VVD en het CDA overigens. Het voordeel voor Nederland moet niet worden onderschat – stabiliteit. Een verkiezingsuitslag die alle kanten opschiet, heeft door dit mechanisme doorgaans geen ingrijpende gevolgen voor het beleid. Dat is goed voor de investeringszin van buitenlandse en binnenlandse ondernemers. Zo heeft Nederland het regeringsfiasco met de stuurloze LPF prima kunnen opvangen. De ambtenaren deden, de ruziënde ministers ten spijt, gewoon hun werk.

Ook het nadeel laat zich raden. Stabiele instituties zijn weinig flexibel. De PvdA is 65 jaar oud en met voorloper SDAP (1894-1946) erbij zelfs bijna 120 jaar. Haar hoogtijdagen waren de jaren vijftig, waarin premier Drees sr. de basis legde voor onze verzorgingsstaat binnen een politiek pacificatiemodel. Eind jaren zestig werd de grote naoorlogse generatie actief. Zij schuwde de polarisatie niet en ging de strijd aan met ideologische tegenstanders. Het gevolg van deze rijke historie is een stevig partijkader, bestuurlijk door de wol geverfd, dat zich niet door jongeren laat vertellen waar Abraham de mosterd haalt. Gecombineerd met een sociaal-democratische passie voor het gelijkheidsbeginsel is dit het recept voor een starre, op anciënniteit gebaseerde partijstructuur.

Typerend voor het in mijn optiek doorgeslagen gelijkheidsdenken is een passage uit Dit land kan zoveel beter van Wouter Bos. De LPF had net de PvdA verpulverd in de verkiezingen van 2002. Ad Melkert was net afgetreden. Jeltje van Nieuwenhoven liep op Wouter Bos af: „Haal jij je maar niets in je hoofd, zei ze. Ik neem morgen de fractie over, begrepen?” Publiek en media zagen in de jonge staatssecretaris Bos op dat moment al de ideale leider van de PvdA – zo niet de partij. Van Nieuwenhoven was aan de beurt. Een referendum over het partijleiderschap liet geen ruimte voor twijfel. Wouter Bos won, met ruim 60 procent van de stemmen.

Jong talent wordt geacht om achteraan te sluiten en de gebruikelijke route af te leggen, via de lokale afdelingen. Zie de kandidatenlijst voor de Senaatsverkiezingen – mocht de PvdA bij de Eerste Kamerverkiezingen van maandag hetzelfde zeteltal houden als nu (veertien), dan zit daar één iemand tussen die geboren is na 1970.

Typerend was ook het kortstondig bestaan van de Talentenacademie, rond 2005. Vijftien jonge, talentvolle PvdA-leden volgden deze academie. Ze werden vervolgens niet eens uitgenodigd voor een gesprek door de commissie die was belast met de kandidaatsstelling. Te uitgesproken meningen op jonge leeftijd helpen overigens ook niet. Mei Li Vos werd door Lodewijk de Waal geblokkeerd als Tweede Kamerlid bij de verkiezingen van 2006. Ze kwam op een 38ste plaats terecht.

Door de gebrekkige doorstroming hebben de ‘partijmastodonten’ veel macht. Wee degene die vergeet om deze partijprominenten te kennen in besluiten. U zult met gelijke munt worden terugbetaald. Het was pijnlijk voor de campagnemedewerkers in de regen toen Margreeth de Boer en Joop van den Berg, beiden PvdA-leden die, zoals dat heet, hun sporen hebben verdiend, in november 2006, pal voor de verkiezingen, lijsttrekker Wouter Bos een mes in de rug staken, door hem in Buitenhof ideologisch de maat te nemen. Bos had de oude garde genegeerd. Dat zou hij weten. Met zulke vrienden heb je geen vijanden nodig.

Het is een illusie om te denken dat dit een ‘intern’ probleem is. Dit vertaalt zich naar het bestuur. De oudere generatie bestuurders staat volslagen los van de maatschappij. Op het hoogtepunt van hun carrière kunnen zij het zich permitteren om buiten de probleemgebieden te wonen. Daardoor ervaren ze de integratieproblematiek niet aan den lijve en hebben ze nauwelijks contact met de door hen vertegenwoordigde ‘echte arbeiders’ of allochtonen. De jongere PvdA-bestuurder heeft die contacten wellicht wel, maar hij zal constant achterom kijken of hij de goedkeuring krijgt van de mastodonten en de ideologen. Voor coalitiepartijen levert dit onwerkbare situaties op. Met wie praten ze nu eigenlijk?

Een oplossing zie ik vooralsnog niet. Ik durf te voorspellen dat het alleen maar erger wordt. Binnen nu en tien jaar zal een hele generatie met pensioen gaan. Laat dat nu net de harde kern van de PvdA zijn. Zij zijn de Jannen Nagel en Marcellen van Dam – ex-PvdA, maar toch – in de dop. Hun overvloedige vrije tijd vullen ze met het lidmaatschap van raden en besturen.

De jonge generatie laat het afweten. Als ze al tot de bestuurlijke burelen van het establishment wordt toegelaten, zal ze aanzienlijk minder tijd hebben. Doordeweeks zal ze veertig uur moeten werken, om alle pensioenen betaalbaar te houden.

Onlangs dronk ik met een leeftijds- en partijgenoot een biertje in de kroeg. We hadden het over ons partijlidmaatschap. Hij zei: „Ik ben een sociaal-democraat in hart en nieren. De scherpe randen moeten van het kapitalisme af. Het is alleen zo verdomd jammer dat je er dan de PvdA bij krijgt.”

Gelijk heeft hij. Juist nu – met de eurocrisis, de bankencrisis, de vergrijzing en de integratie – is een duidelijk sociaal-democratisch geluid gebaat bij een frisse, vernieuwende PvdA. Ik ben alleen bang dat dit geluid beter wordt vertolkt door andere partijen. De PvdA is te druk bezig met bekvechten in haar ivoren toren.

Dit artikel verscheen 21 mei 2011 in NRC Handelsblad.

Tweet

Fotobron: Flickr/retinafunk

In januari liet onderzoeksbureau Locatus weten dat de leegstand van winkels in 2009 ‘dramatisch is toegenomen’. Met name B- en C-locaties hebben te maken met een vertrek van winkeliers. De directeur van het onderzoeksbureau weet dat aan veranderd koopgedrag, waaronder het gebruik van internetwinkels.

Dat ons koopgedrag verandert is niet vreemd, dat doet het constant. In de jaren vijftig waren er bijvoorbeeld meer schoenmakers en minder elektronicazaken dan nu. Ook veel bakkers, groenteboeren en slagers hebben door prijsvechtende supermarkten

of gebrek aan opvolging hun winkel moeten sluiten. De lokale kledingspecialist heeft zijn pand verkocht aan een Hema. Ons bestedingspatroon en de manier waarop we een artikel willen kopen, verandert.

Deze ontwikkelingen gaan soms gepaard met menselijk leed. Ondernemers die jaren hard hebben gewerkt om een bedrijf op te bouwen, zien door een veranderende wereld hun levenswerk verzanden en uiteindelijk verdwijnen. En hoewel niemand dit leed zal ontkennen, heeft de overheid geen verbod ingesteld op de komst van nieuwe supermarkten of schoenen uit India. Toch geeft dit leed een emotionele lading aan de discussie. Het gaat immers om mensen.

De samenleving is in de afgelopen vijftig jaar net zo veranderd als ons bestedingspatroon. Was het na de Tweede Wereldoorlog niet meer dan normaal dat de man de kostwinnaar was, inmiddels rekent de overheid er toch echt op dat een vrouw haar arbeidspotentie verzilvert.

Toch houdt het demissionaire kabinet er op het gebied van de zondagsrust een andere, inconsequente filosofie op na. Op dit moment ligt een wetsvoorstel bij de Eerste Kamer voor de beperking van het aantal koopzondagen, ondanks de maatschappelijke ontwikkeling dat een steeds groter gedeelte van de beroepsbevolking van maandag tot en met vrijdag werkt. De tijden dat de vrouw des huizes door de week overdag de boodschappen kon doen, is voorbij. De zaterdag is daarvoor de enige dag. Wat de overheid niet deed met het opkomen van supermarkten of warenhuizen, en niet doet met de opkomst van het kopen op internet, doet het wel met de (makkelijker uitvoerbare) beperking van de zondagsopenstelling: een maatschappelijke ontwikkeling proberen te remmen ter bescherming van de kleine ondernemer.

Het lijkt een symboolpolitieke daad. Kleine ondernemers die het onderspit delven omdat grote bedrijven wel op zondag open kunnen of willen zijn, delven uiteindelijk toch het onderspit door nieuwe marktontwikkelingen, zoals de opkomst van het internet, of omdat zij open zijn terwijl iedereen aan het werk is. Creativiteit en goed ondernemerschap vereisen vrijheid.

Laat juist die kleine ondernemer vrij om zijn openingstijden zelf te bepalen. Ik kan me zo voorstellen dat een traiteur met verse kant-en-klaarmaaltijden van maandag tot en met vrijdag van drie tot negen uur open wil zijn. Zo bedient hij mensen die uit hun werk komen. Of een kledingzaak die op maandag en dinsdag sluit, maar op zondag geopend is. En middenstanders met een (kwalitatief) onderscheidend aanbod die hun zaak liever sluiten op zondag houden het prima vol, ook als de grote concurrenten op zondag open zijn.

De uitspraak van het gerechtshof in Rotterdam toont de juridische inconsequentie van de huidige wet. GroenLinks en D66 pleiten in een wetsvoorstel dat dat gemeenten de bevoegdheid krijgen te bepalen wanneer winkels open kunnen. Ik pleit voor meer aandacht van de ideologische inconsequentie van het huidige beleid. Laat zondagopenstelling over aan de ondernemer. En leg de zondagssluiting niet op omdat het toevallig wél uitvoerbaar is. Het is inconsequent tegenover het verleden, maar nog belangrijker: inconsequent met de participatieagenda van diezelfde overheid.

Dit artikel verscheen 14 september 2010 in dagblad Trouw.

Tweet

Fotobron: Flickr/faceme

Reeds zaterdagochtend stond onder het artikel op de website van Trouw een reactie van een boze academicus, die stelde PVV gestemd te hebben. Hij heeft daar gelijk in: de PVV stemmer valt niet in een opleidingshokje te stoppen. Dergelijke analyses leiden tot allergische reacties bij PVV-stemmers en worden hard teruggekaatst: weer zo’n analyse van een linkse, elitaire wetenschapper die de link met de bevolking compleet is kwijtgeraakt. Zoals Cees van der Laan verderop in dezelfde krant stelt: mensen schamen zich er niet meer voor om op de PVV te stemmen. Dat is net zo bij hoger opgeleiden als bij middelbaar en lager opgeleiden. De LPF-kiezer week in 2002 nauwelijks af van het gehele electoraat en de PVV lijkt hetzelfde doen: daarmee heeft de PVV de potentie een volkspartij te worden.

Het opleidingsniveau van de gemiddelde Nederlander is de afgelopen vijftig jaar explosief toegenomen. Dit heeft, zoals Van der Laan terecht stelde, ertoe geresulteerd dat een van de belangrijkste doelstellingen van de PvdA bereikt is. Het verklaart de zwalkende en zoekende houding tussen ‘ouderwets links’ en ‘modern postmaterialistisch’ waarmee de PvdA de afgelopen twintig jaar worstelt. De PvdA heeft de pech dat de waterscheiding in de maatschappij dwars door de geledingen van de partij heen loopt: de postmaterialisten, die best bereid zijn 1% van het BBP aan ontwikkelingssamenwerking te willen afstaan, hun heil zien in open grenzen voor goedkope arbeidskrachten en geloven in preventie in plaats van repressie. Daartegenover staan Bovens’ nationalisten, die willen opkomen voor de sociale voorzieningen voor gewone, hardwerkende Nederlanders, en niet kapitalen naar ‘corrupte regeringsleiders in Afrika’ willen sturen, die hun baan verliezen aan goedkope Polen en een harde aanpak van jonge criminelen voorstaan. Alhoewel de eerste groep vrijwel uitsluitend bestaat uit hoogopgeleiden, zijn de aanhangers van meer nationalistisch beleid over de hele breedte van de samenleving te vinden. Ook de oma’s van hoog opgeleiden krijgen door Europese aanbestedingsregels opeens thuiszorg van een slecht Nederlands sprekende, Oost-Europese dame. En ook hoog opgeleiden worden nagefloten door hangjongeren.

Naast het opleidingsniveau is het welvaartsniveau is minstens zo hard gestegen: grote groepen middelbaar opgeleiden kunnen met de juiste ondernemingszin en hard werken goed geld verdienen in een welvarend land. De tijd dat hoog opgeleiden zich konden opsluiten in hun gegoede buurten, vrij van ongure sujetten, is voorbij. Het heeft onder andere geleid tot de enorme stijging van de huizenprijzen: ook middelbaar opgeleide Nederlanders kunnen hun eigen huizen kopen en wonen nu naast de hoog opgeleide kiezer. De emancipatie van de ouderwetse arbeidersklasse heeft hiermee een belangrijk stap gezet: eigen woningbezit voor grote groepen mensen. Gevolg is dat alle jonge huisbezitters in gewone starterswijken terechtkomen, ongeacht opleidingsniveau. Hiermee komen hoogopgeleiden echter voor het eerst ook in aanraking met de problemen waarmee in het verleden alleen de destijds veel grotere groepen lager opgeleiden mee te maken hadden: ook hoog opgeleiden hebben last van hangjongeren, burengerucht en verloedering. Het is slechts een zeer kleine elite, die ‘op stand’ wonen, die zich hiervan kunnen afsluiten. Het is deze elite waar de PVV zich tegen afzet, de wereldvreemde grachtengordel elite, de Groene Amsterdammer lezende Geert Mak-adept, die absoluut geen flauw idee heeft waar de gewone man in het dagelijks leven mee te maken heeft, maar wel de dienst uit maakt in Den Haag. De PVV komt in de ogen van kiezers wellicht niet met concrete oplossingen (of met zeer radicale), maar zij weet in elk geval de vinger op de zere plek te leggen. Iets waar gevestigde partijen, blijkens de verkiezingsuitslag, onvoldoende in slagen.

Jonge, hoog opgeleide Nederlanders ontkenden omwille van sociale druk in 2006 wellicht nog dat zij vatbaar waren voor de retoriek van Wilders. Maar het gebrek van gevestigde partijen om een antwoord te bieden op de vragen van de PVV, heeft ervoor gezorgd dat ook deze groep inmiddels Wilders een kans wil bieden om de problemen waar zij mee te maken heeft op te lossen. 17% van de Nederlanders stemde op de PVV. Het geeft geen pas om deze grote groep af te doen als laagopgeleid.

Dit artikel verscheen 12 juni 2009 ingekort in dagblad Trouw.

Tweet

Fotobron: Flickr/screenpunk

De integratienota van de Partij van de Arbeid is geen ’goedkoop populistisch’ stuk, zoals de Groningse PvdA-wethouder Frank de Vries stelt (Podium, 26 januari). Het is een eerste stap die de taal van de PvdA weer terugbrengt bij haar electoraat.

Te lang is de PvdA gegeseld door het politiek correcte denken van het hoogopgeleide deel der babyboomgeneratie. Deze groep, die hun ouders een te lakse houding verweet tijdens de Tweede Wereldoorlog, manoeuvreerde zich in een verkrampte, zichzelf versterkende houding die resulteerde in een zeer beperkt arsenaal aan uitingen op het gebied van minderheden.

De hele samenleving werd hierin meegetrokken. Enkelingen als Bolkestein of Fortuyn die het dorsten om kritische opmerkingen te maken over integratie, werden op één lijn gezet met extreem-rechts of populisten. De historicus Roelof Bouwman schrijft in 1998 dat de term’populisme’ in PvdA-kringen snel uit de kast wordt gehaald als ’een politieke partij luistert naar minder politiek-correcte opvattingen van minder hoogopgeleide kiezers uit minder welvarende buurten’. En dat lijkt ook nu weer het geval te zijn.

Het electorale succes van Fortuyn heeft laten zien dat problemen in de maatschappij zich niet laten doodzwijgen. De PvdA bevond zich vanaf dat moment in een dilemma: de partijelite bleek niet meer in staat hun mening op te leggen aan de samenleving. Dit kwam doordat het eigen beleid, het ’verheffen der arbeidersklasse’ goeddeels was gelukt. Hoger opgeleid en mondiger dan ooit lieten de traditionele arbeidersbuurten in 2002 weten dat de PvdA niet meer standaard op hun steun kon rekenen. Dat de sociaal-democraten moeten werken voor hun stem.

Deze integratienota is een stap in de goede richting. Het benoemt zaken zoals ze zijn. De kritiek (dat alleen gekeken zou worden naar wat niet goed is) is compleet onlogisch. Een nota over onze sociale zekerheid met louter opsommingen van zaken die ’zo goed gaan’ zou door een partijcongres terecht naar de prullenmand worden verwezen. Echter, als het de integratie betreft moeten de eieren weer op de grond gelegd worden en moeten we toch vooral ook het positieve benadrukken. Dat is onzin.

Een nota is er om zaken die verkeerd gaan aan te tippen. En om perspectieven te bieden. Wat de nota ook keurig doet. Met het benoemen van problemen worden de talloze allochtonen of Nederlanders van buitenlandse komaf die hier perfect geïntegreerd zijn, helemaal niet over een kam geschoren met raddraaiers. Sterker nog: door het expliciet en overdreven benadrukken van positieve punten, wordt de materie alleen maar gevoeliger en moeilijker bespreekbaar. Daar schiet niemand wat mee op.

Tenslotte het woord populisme. De exacte betekenis van het woord in het publieke discours is onduidelijk. Op dit moment wordt de term voornamelijk gebruikt om voorstellen zo snelmogelijk en zonder verdere toelichting te diskwalificeren. Onterecht. Populisme heeft vele gedaantes. Eén daarvan is het spreken van de taal van de burger die de volksvertegenwoordiger daadwerkelijk vertegenwoordigt. Het weten en begrijpen wat er leeft onder de bevolking. Maar ook ’kansen zien in plaats van bedreigingen’ en de burger weten te mobiliseren om zich in te zetten voor de samenleving. Bijvoorbeeld door het gebruik van beschaafd nationalisme, zoals Arie van der Zwan het noemt.

Barack Obama heeft tallozemalen gebruik gemaakt van populistische retoriek. Ondanks het aankondigen van harde maatregelen, heeft hij een hele natie weten te mobiliseren en voorzien van een hoeveelheid hoop en wilskracht die absoluut nodig is voor het succesvol aangaan van de komende uitdagingen.

Deze nota heeft, op een andere schaal, diezelfde potentie. De problemen worden benoemd, we weten wat ons te doen staat. Nu is het taak om niet terug te kruipen in de verkrampte houding uit de jaren zeventig en tachtig, maar zeggen waar het op staat en vervolgens ook daadwerkelijk de mogelijkheden te scheppen voor iedereen in onze samenleving om zich te kunnen ontplooien. “Trots en ambitie terugbrengen in de mensen, dat is niet rechts, dat is niet links”, zei Wouter Bos vorige week. En daar heeft hij gelijk in.

Dit artikel verscheen 5 februari 2009 ook in dagblad Trouw.

Tweet

Fotobron: Flickr/charlesfred

Zaterdag spreekt het congres van de PvdA over het coalitieakkoord van CDA, PvdA en Christenunie. Het verdient een moeizaam congres te worden, want het progressieve karakter van de partij staat op het spel. Bij de totstandkoming van dat coalitieakkoord heeft klassiek politiek steekspel geleid tot compromissen op de gevoelige dossiers hypotheekrenteaftrek en WAO. De ethische vraagstukken zijn, zo luidt althans de opinie in de media, min of meer ongemoeid gebleven. Maar het regeerakkoord valt ouderwets terug op het (traditionele) gezin als hoeksteen van de samenleving. Wat het homohuwelijk betreft, begeeft de PvdA als ‘progressieve partij’ zich op glad ijs. Zo staat in het regeerakkoord: ‘Overeenkomstig het destijds geformuleerde beleid brengt zorgvuldige omgang met gewetensbezwaarde ambtenaren van de burgerlijke stand met zich dat in onderling overleg in plaats van de gewetensbezwaarde een andere ambtenaar van de burgerlijke stand een huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht voltrekt, mits in elke gemeente de voltrekking van een dergelijk huwelijk mogelijk blijft. Mochten er in de gemeentelijke praktijk problemen ontstaan, dan zullen initiatieven worden genomen om de rechtszekerheid van gewetensbezwaarde ambtenaren veilig te stellen.’

Het hier vermelde streven valt niet alleen juridisch te betwisten, met name de tweede zin is illustratief voor een conservatieve kentering bij de PvdA. Allereerst de praktische uitwerking. Ambtenaren met gewetensbezwaren hoeven geen homoseksuele stellen te trouwen overeenkomstig het destijds geformuleerde beleid, aldus het akkoord. Hier wordt verwezen naar de uitleg van toenmalig staatssecretaris Kalsbeek dat het laten sluiten van huwelijken door andere ambtenaren tegemoetkomt aan mogelijke gewetensbezwaren. Een wettelijke regeling hiervoor werd niet nodig geacht, maar die ruimte is nu expliciet in het regeerakkoord opgenomen. En juist dát kan helemaal niet, want waar beginnen gewetensbezwaren en waar houden ze op? Iedereen zal zich kunnen indenken dat ambtenaren vanuit hun geloofsovertuiging moeite hebben met het trouwen van twee mensen van hetzelfde geslacht, maar wat te doen als een ambtenaar vanuit zijn geloofsovertuiging geen mensen met een ander geloof mag trouwen? Of mensen met een andere huidskleur? Het land zou, terecht, te klein zijn. Om nog maar niet te spreken van ambtenaren die op basis van gewetensbezwaren moeite hebben bepaalde wetten uit te voeren. Ambtenaren bij de IND bijvoorbeeld, die weigeren vluchtelingen uit te zetten of medewerkers bij de sociale diensten die vanwege hun gewetensbezwaren verzaken overtredingen te melden. Zij zouden snel ongeschikt worden bevonden voor hun werk; een ambtenaar heeft immers de wet uit te voeren.

Terug naar het homohuwelijk. Zonder wettelijke aanpassingen heeft het kabinet niets te zeggen over de positie van gemeenteambtenaren met gewetensbezwaren, dat is immers aan de gemeenten voorbehouden. Als het Rijk de rechtszekerheid van gewetensbezwaarde ambtenaren veilig wil stellen, zal er een specifieke geloofsuiting in het Burgerlijk Wetboek gemanoeuvreerd moeten worden. De strikte scheiding tussen kerk en staat wordt dan voor het gemak even verlaten, juist in een situatie waarin de burger direct met de overheid te maken krijgt. Met het opnemen van een dergelijke passage in het regeerakkoord ondermijnt de nieuwe regering bewust de geest van invoering van het homohuwelijk, namelijk het opheffen van het onderscheid tussen homo- en heteroseksuele stellen. Want: voor de wet wordt iedereen in gelijke gevallen gelijk behandeld.

De PvdA-congresganger zal zich achter de oren moeten krabben over de consequenties van het aanvaarden van de ‘verruimde gedoogpassage’ voor ambtenaren die weigeren de huwelijkswetgeving uit te voeren. Het is immers dezelfde partij die zichzelf beschouwt als ‘hoeder van het homohuwelijk’ en het officiële partijstandpunt is nog altijd dat ‘als iemand er vrijwillig voor kiest ambtenaar van de burgerlijke stand te worden, hij of zij op de hoogte is van en instemt met de taakopvatting, dat wil zeggen het in de echt verbinden van paren ongeacht of ze van het andere geslacht zijn of niet’. Dat de partij dit tot nu toe ook echt aan het hart ging, blijkt onder meer uit de motie die minder dan een jaar geleden nog werd ingediend door de Tweede Kamerfractie. De kern daarvan: buitengewone ambtenaren van de burgerlijke stand leggen een eed of belofte af, waarna zij gehouden zijn de Nederlandse wet uit te voeren.

Hoe kon in het regeerakkoord een formulering worden opgenomen die haaks staat op de partijlijn van de afgelopen jaren en de ‘beloftes aan de kiezer’ in het verkiezingsprogramma? De PvdA heeft het vermoedelijk zo druk gehad compromissen te sluiten op de onderwerpen die we in onze portemonnee voelen, dat de onderhandelaars de progressieve standpunten waarmee Nederland
onder ‘Paars’ nog de wereldpers haalde onderaan het lijstje hebben gezet. Het congres staat voor een moeizame beslissing: is de zo gewenste regeringsverantwoordelijkheid belangrijk genoeg om ons op ethisch gebied weer een paar jaar terug in de tijd te duwen?

Dit artikel verscheen 16 februari 2007 ook in dagblad de Volkskrant.

Tweet