De publieke en politieke steun voor ontwikkelingssamenwerking wordt steeds kleiner. Dat is bedreigend, maar kan verhulde zegen zijn. Het dwingt ontwikkelingsorganisaties namelijk om zichzelf opnieuw uit te vinden.

Op het moment dat ik deze Beschouwing schrijf heeft Nederland nog geen nieuw kabinet. Wel hebben de afgelopen verkiezingen duidelijk gemaakt dat Nederland een behoorlijke ruk naar rechts heeft gemaakt. Hoewel dat niet automatisch gevolgen hoeft te hebben voor de hoogte van het ontwikkelingsbudget (kijk naar het Verenigd Koninkrijk, waar onder de conservatieve regering van David Cameron de grootste bezuinigingsoperatie ooit wordt uitgevoerd, maar zowel de zorgsector als de ontwikkelingssamenwerking buiten schot blijven) zal dat in Nederland waarschijnlijk wél het geval zijn. De grootste winst werd immers behaald door de VVD en de PVV, partijen die de ontwikkelingssamenwerking – exclusief noodhulp – respectievelijk willen halveren of afschaffen.

Ook uit alle recent verschenen onderzoeken over de publieke steun voor ontwikkelingssamenwerking blijkt dat de gouden tijden over zijn. Uit het Kieskompas, dat in de aanloop naar de verkiezingen door 360 duizend mensen was ingevuld, bleek dat een meerderheid van 57 procent vindt dat er bezuinigd mag worden op steun aan arme landen. Deze mening hebben voornamelijk rechtse kiezers, maar ook in de achterban van de PvdA, SP en D66 vindt een flinke minderheid inmiddels dat er best iets van het ontwikkelingsbudget af kan. TNS Nipo constateerde kort daarvoor al dat 54 procent van de kiezers vindt dat Nederland te veel geld besteedt aan ontwikkelingssamenwerking in vergelijking met andere landen, terwijl de ongekroonde koning van onze opiniemetingen, Maurice de Hond, in een opdracht van Artsen zonder Grenzen concludeerde dat 53 procent van de Nederlandse bevolking twijfelt over het nut van hulp aan arme landen. De onderzoeken laten een duidelijke trendbreuk zien, want tot slechts enkele jaren geleden kwam uit vrijwel iedere meting naar voren dat Nederland een draagvlak van ongeveer 80 procent kende dat minimaal voor handhaving van het Nederlandse ontwikkelingsbudget was. Zoals Bob Dylan in de jaren zestig zong: ‘The times they are a-changing.’

Vrijbrief

Nu hoeft twijfel over ontwikkelingssamenwerking helemaal niet erg te zijn, als die tenminste leidt tot een debat over de betrekkelijkheid van hulp en over betere en meer structurele manieren om de mondiale ongelijkheid te verkleinen. Ontwikkelingshulp kán de armoede niet oplossen en is daar ook nooit voor bedoeld geweest, betoogde ik al in eerdere stukken: hulp is slechts een bijgerecht – en eerlijke handel moet het hoofdgerecht zijn.

Twijfel over ontwikkelingssamenwerking is echter wél zorgelijk als die een teken is dat ons land zich aan het afkeren is van haar mondiale verantwoordelijkheid. Jan Pronk constateert in zijn column (zie Vice Versa 4) met spijt dat de verkiezingen alleen maar over ons eigen land gingen. Het feit dat politici niet gevraagd werd om rekenschap af te leggen over het buitenlandbeleid, en dat zij dat ook niet uit zichzelf deden, betekent dat ze voor de komende jaren een vrijbrief hebben gekregen om met het buitenland te doen wat ze willen, betoogt Pronk. Deze vrijbrief baart ook mij ernstige zorgen, want met opkomen voor onze mondiale verplichtingen denken politici vandaag de dag nog maar weinig kiezers meer te trekken. Welke politicus durft het nog aan om pal voor mondiale solidariteit te gaan staan?

Waar ik benieuwd naar ben, is hoe de Nederlandse ontwikkelingsorganisaties in dit nieuwe krachtenveld gaan opereren. Er zijn verschillende scenario’s mogelijk. De kans bestaat dat ze zich nog meer zullen laten leiden door hun eigen institutionele belang en overlevingsdrift. Zij die nog in de race zijn voor overheidssubsidie zullen zich tot 1 november, de dag waarop het salomonsoordeel over MFS-2 wordt geveld, in elk geval koest houden. Maar omdat er hoe dan ook minder geld beschikbaar zal zijn dan voorheen, zullen organisaties manieren moeten bedenken om minder afhankelijk van de Nederlandse overheid te worden. Dat betekent nog meer fondsenwerving onder het Nederlandse publiek, met het gevaar van een platte en onrealistische boodschap waarmee ze elkaar proberen af te troeven. Ik ben bang dat zo niet alleen politici maar ook de marketeers en fondsenwervers van ontwikkelingsorganisaties een vrijbrief zullen krijgen. En dat is evenmin een vrolijk vooruitzicht.

Overlevingsdrang

Ten tweede verwacht ik dat organisaties op zoek gaan naar fondsen buiten Nederland. De Verenigde Staten bijvoorbeeld kent tal van grote en kleinere particuliere  foundations en een rijke traditie van filantropie. Net als in de tijd van het Wilde Westen valt hier nog heel wat te ontginnen, ook voor Nederlandse ngo’s. De vraag is echter of het zal ‘klikken’ met Nederlandse ngo’s, omdat deze particuliere fondsen ofwel heel charitatief zijn of juist een veel bedrijfsmatiger aanpak hebben dan Nederlandse ontwikkelingsorganisaties gewend zijn.

Dan is er nog de mogelijkheid tot decentraliseren, een proces waar na ICCO nu ook Oxfam Novib mee gaat beginnen. Steeds meer verantwoordelijkheden worden hiermee naar lokale veldkantoren overgeheveld. Dat kan strategisch een slimme zet zijn. De Europese Unie is van plan om veel meer ontwikkelingsgeld direct naar ‘het Zuiden’ over te maken in plaats van te besteden via noordelijke hulporganisaties, en ook het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid doet aanbevelingen in deze richting. Het uitgangspunt van decentralisatie vind ik uitstekend. Het is in feite een gevolg van succesvolle ontwikkelingssamenwerking, omdat de capaciteit in het Zuiden zo sterk is geworden dat de uitvoering en begeleiding van projecten nu lokaal gedaan kan worden en de westerse ngo zich vooral op het lobbywerk hier kan richten. Het zou echter verkeerd zijn als voornamelijk uit overlevingsdrang voor deze decentralisatie wordt gekozen en de veldkantoren van Oxfam Novib en ICCO concurrenten worden van zuidelijke ontwikkelingsorganisaties omdat ze om dezelfde fondsen gaan strijden.

Tot slot is echter nog een laatste scenario denkbaar. Wat ik hoop is dat ontwikkelingsorganisaties zichzelf gaan heruitvinden; dat ze zich niet vanuit hun eigen belangen op de toekomst gaan bezinnen, maar mensen weer een oprecht en actueel verhaal gaan vertellen over armoede. Alleen daarmee kun je mensen weer voor je winnen. En dan niet om hun portemonnee te trekken, maar om weer (en meer) betrokken te raken bij de ongelijkheid in de wereld. De oplossing zit niet in nog betere rapportages over succesvolle projecten of in reclamecampagnes, maar in eerlijke communicatie.

Henk en Ingrid

Eerlijke communicatie bijvoorbeeld over wat ontwikkelingssamenwerking nu eigenlijk is. Op de interessante bijeenkomst van Singing a New Policy Tune in Ede (zie ook pagina 6) merkte een van de deelnemers terecht op dat een groot deel van het Nederlandse publiek niet is meegegaan in de stappen die de ontwikkelingssamenwerking door de jaren heen heeft gezet. Mensen denken bij ontwikkelingssamenwerking nog steeds aan schooltjes, weeshuizen en gezondheidsposten, terwijl het bij de meeste professionele ontwikkelingsorganisaties allang gaat om capaciteitsopbouw en het werken aan een civil society in het Zuiden. Ontwikkelingsorganisaties moeten de uitdaging aangaan om juist ook dít werk op een goede manier over het voetlicht te brengen en niet telkens – onder druk van de fondsenwervers – in de fuik te vallen om een beeld neer te zetten dat inmiddels achterhaald is. En verder, zoals op diezelfde bijeenkomst werd gesteld, ook veel beter duidelijk maken waarom het ook in ons eigen belang is dat de armoede een halt wordt toegeroepen. Anders valt er over vijftig jaar namelijk ook voor de kinderen van Henk en Ingrid weinig lol meer te beleven op deze wereld.

Ontwikkelingsorganisaties moeten het grote verhaal over de ongemakkelijke waarheid van armoede vertellen door in te zoomen op mensen die daar de dupe van zijn en die daar tegen strijden. In mijn boek  Berichten over Armoede heb ik al geschreven dat Nederlandse ontwikkelingsorganisaties zich niet lijken te realiseren wat voor goudmijn aan verhalen ze in huis hebben. Via hun partnerorganisaties hebben ze toegang tot duizenden mensen die de ongemakkelijke waarheid van armoede een gezicht kunnen geven, die met vallen en opstaan proberen vooruit te komen in hun leven binnen een internationale context die hen vijandig gezind is. Met zulke krachtige persoonlijke levensverhalen hebben ontwikkelingsorganisaties een ijzersterke troef in handen in het debat over de mondiale verantwoordelijkheid van Nederland.

Misschien is het helemaal nog niet zo slecht dat het draagvlak een stuk minder is geworden. Ik hoop dat het ontwikkelingsorganisaties dwingt om de juiste keuzes te maken. Laat ze maar eens helemaal opnieuw beginnen om mensen bewust te maken van de ongemakkelijke waarheid van armoede. Als mensen weer geraakt worden bestaat de kans ook dat ze zelf inzien dat het een schande is dat Nederland van een voorloper op het gebied van mondiale solidariteit nu opeens een achterblijver dreigt te worden. Soms is een stapje terug even nodig om vervolgens weer twee vooruit te kunnen zetten.

Ellen Mangnus (26) deed werkervaring op in Nicaragua via Youth Zone, het uitzendprogramma voor jonge professionals van koepelorganisatie PSO. Nu werkt ze als adviseur duurzaam ketenbeheer op het Koninklijk Instituut voor de Tropen.

De werkplek van Ellen Mangnus is het imposante Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) in Amsterdam. Het oude koloniale karakter en de nieuwe vormen van internationale samenwerking komen samen in een grote specerijenconferentie die Ellen samen met haar collega’s in oktober organiseert vanwege het honderdjarig bestaan van het KIT. ‘We zijn bezig met onderzoek naar duurzame specerijenketens’, vertelt ze enthousiast. ‘Kleine producenten in ontwikkelingslanden staan onder druk om duurzaam te gaan produceren. De conferentie moet zowel de producenten als importeurs van specerijen samenbrengen.’ Deze laatste groep is bepaald niet homogeen, heeft Ellen gemerkt. ‘Het zijn allemaal verschillende kleine ondernemers die gespecialiseerd zijn in één of twee kruiden.’

Ellen studeerde ontwikkelingseconomie in Wageningen, was actief met student-assistentschappen en hielp haar hoogleraar bij het organiseren van workshops en conferenties. ‘Niet zozeer voor mijn cv, maar meer omdat ik het leuk vond.’ Na stages in China en op de Filippijnen deed ze haar afstudeeronderzoek bij een boerenorganisatie in Nicaragua. Met haar zelfgeschreven voorstel mocht ze langskomen bij Agriterra, een Nederlandse ontwikkelingsorganisatie die boeren in ontwikkelingslanden ondersteunt. Het voorstel werd ingediend bij Youth Zone, het startersprogramma van PSO, en goedgekeurd. ‘Ik heb ruim een jaar in Nicaragua gewerkt’, vertelt Ellen. ‘De boerenorganisatie had van de Nederlandse ambassade geld gekregen om binnen een jaar een dienstencentrum op te zetten voor het vermarkten van hun producten, zoals maïs en bonen. Alleen was er niemand met een economische achtergrond.’

Haar werkervaring bij Youth Zone is belangrijk geweest bij het vinden van haar huidige baan. ‘Mijn teamleider zei dat hij me zonder mijn Nicaragua-ervaring niet had aangenomen. Hij vond het vooral goed dat ik zelf het initiatief had genomen om een voorstel te schrijven voor de boerencoöperatie.’ Ze realiseert zich dat er weinig mogelijkheden voor starters zijn om kennis te maken met het werkveld. ‘In het eerste jaar van mijn studie keek ik vaak naar vacatures. Wat kan ik met mijn studie later worden? Toen werden er nog jaarlijks 25 jongeren-assistenten aangenomen bij ontwikkelingsorganisaties van de VN. Dat was vroeger dé instapmogelijkheid. Het merendeel van mijn collega’s is zo begonnen. Maar toen ik ging solliciteren waren er nog maar vijf plekken.  Studenten hebben best veel mogelijkheden om ervaring op te doen tijdens hun studie, maar als je eenmaal afgestudeerd bent, valt het best tegen.’

Hoewel ze het soms moeilijk vindt zich staande te houden tussen haar ervaren collega’s, heeft Ellen het goed naar haar zin bij het KIT – vooral vanwege de koppeling tussen wetenschap en praktijk – en noemt ze de organisatie een ‘koploper’ als het gaat om nieuwe vormen van ontwikkelingssamenwerking. Heeft ze nog goede suggesties voor anderen om kennis te maken met het werkveld? ‘Wees proactief’, antwoordt Ellen direct. ‘Als je zelf met een goed voorstel of plan komt, krijg je na je studie veel sneller respons dan als je op gewone vacatures reageert. Ga de boer op met een gericht plan. Dan zullen mensen eerder naar je luisteren.’

In haar nieuwste weblog leert Janneke Juffermans van een oude Afrikaanse vriend hoe je anders tegen begrippen als recht en rechtvaardigheid kunt aankijken. ‘Ekue zag niet zichzelf maar de dader als het slachtoffer.’

Gisteravond was ik uit eten met Ekue, een oude vriend. Ekue is in 2001 gevlucht uit Togo. We leerden elkaar kennen toen we allebei in Archeon werkten, een archeologisch park in Alphen aan den Rijn. Ik liep rond in leer en linnen, als zijnde prehistorische boerin en Ekue in Romeinse Toga, waarin hij zich, zo zei hij, helemaal lekker voelde. Het deed hem denken aan de kleding die veel mannen in West-Afrika dragen. Sowiezo voelde hij zich thuis tussen de lemen huizen en de vuurtjes in Archeon, hoewel hij zelf in Togo in een stenen huis had gewoond. Hij hield het park schoon en was, net als veel andere asielzoekers, een goedkope arbeidskracht voor de directeur van het park.

Ekue is van goede komaf. Zijn vader was lokale koning en Ekue studeerde. Hij behoorde tot de Afrikaanse middenklasse. Omdat hij bij een studentengroep zat die zich verzette tegen het dictatoriale bewind in Togo moest hij vluchten. Een oom van hem werkte bij de regering, en dus mee aan dat bewind, maar hielp hem ook het land uit. Ekue werkte na zijn verblijfsvergunning bij een bedrijf in Limburg dat textiel verhandelt. Hij reisde voor deze baan naar verschillende gebieden in Afrika om gesprekken te voeren met mogelijke afnemers. Zijn talenkennis en zijn kennis van het continent kwamen hem goed van pas en hij kreeg veel verantwoordelijkheden.

We spraken elkaar enkele jaren niet. Vervolgens vertelde hij tijdens een wandeling in de Hollandse polders, dat er een probleem speelde op zijn werk. Er was een collega geweest die niet met hem wilde samenwerken, omdat hij uit Afrika kwam en een goede baan inpikte. De beste man, die al jaren voor het bedrijf werkte, riep algehele verontwaardiging op en werd ontslagen. Tot grote tevredenheid van alle andere collega’s van Ekue. Maar niet van Ekue zelf. Hij maakte zich zorgen. De man zou nooit meer een andere baan vinden op zijn leeftijd. Hij had een gezin te onderhouden. Hij was zijn werk, dat hij al veertig jaar deed, kwijt en daarmee zijn daginvulling, zijn collega’s, bijna alles waar hij ’s ochtends zijn bed voor uitkwam. Dat hij Ekue gediscrimineerd had was gewoon domheid, onwetendheid, een probleem van de man zelf, niet iets waar Ekue van wakker lag.  Dus op aandringen van Ekue werd de man weer aangenomen en op een andere afdeling aan het werk gezet.

Dit verhaal vond ik zeer interessant. Ik bedacht me dat ik ben opgroeid in en beïnvloed door een maatschappij waarin men het recht wil laten zegevieren, zo sterk dat ik mensen die onrecht wordt aangedaan als slachtoffers zie. Als mijzelf ‘onrecht’ wordt aangedaan, neem ik die slachtofferrol en de verontwaardiging die daarbij hoort bijna als vanzelfsprekend op me, en als dat voor een ander geldt ben ik eveneens zeer verontwaardigd. Maar Ekue zag niet zichzelf, maar de dader als het slachtoffer!

Gisteren vertelde hij dat hij een bedrijf begonnen is dat producten op de West-Afrikaanse markt goedkoper aan de man wil brengen. Veel spullen, zoals babymelkpoeder, luiers, maar ook rijst en vlees, zijn duurder in Togo dan in Europa. Dat komt omdat er veel tussenhandelaren zijn, die allemaal een zakcentje meeverdienen. Volgens Ekue komen bijna alle producten niet van de lokale boeren, maar via import naar West Afrika. Andersom worden er producten als koffie en katoen geexporteerd, maar ook daar zijn er weer allemaal tussenpersonen. Hierdoor krijgen de boeren een lagere prijs dan ze hadden kunnen krijgen, als ze een rechtstreeks lijntje hadden met de plek van bestemming.

Ekue wil dus boeren en handelaars directer met elkaar in contact brengen, evenals distributeurs en externe leveranciers. Dat wil hij nu nog doen door zélf als tussenpersoon te fungeren en minder winst te maken dan de anderen. En door tegelijkertijd de boeren en de distributeurs te informeren en de contacten die hij heeft over te dragen. Zo worden de tussenpersonen omzeild en kan de prijs van de producten omlaag. En kunnen mensen in Togo ook die zaken kopen die voor hen nu nog vaak te duur zijn. Ekue vindt dat hij zeer veel gekregen heeft van zijn land, hij heeft er kunnen studeren en zich ontwikkelen. Hij wil graag met de kennis die hij in Nederland heeft opgedaan, iets terugdoen.

Ekue zoekt naar wat hij kan bijdragen en niet naar waar hij recht op heeft, of naar wat rechtvaardig is. Dat is een uitgangspunt waar we hier in onze samenleving nog best wat van kunnen leren.

www.grenzeloosgedreven.nl

Lees het hele artikel op de website van Llink.

Lees het hele artikel op DeWereldMorgen.be.

Beluister de uitzending hier.

Lees het hele artikel op DeWereldMorgen.be.

Het Millennium Village Project stuit bij Europese donoren op een muur van argwaan, maar in Mali gelooft men er heilig in en vraagt de overheid om extra investeringen. Paul Hoebink doet voor Vice Versa verslag van wat hij in Millenniumdorp Tiby aantrof. Deel één van een tweeluik.

De Maison du Gouverneur is opgetrokken in neo-Soedanese stijl en staat midden in de bestuurswijk van Ségou aan de oever van de Niger. Het kantoor moet een kleine kopie zijn van het elegante paleis van Coulibaly, de koning van Ségou, die beroemd is geworden door de romans van Marise Condé. Binnen spreekt de interim-gouverneur Yaya Dolo met zachte stem van ‘een stille revolutie’. Voor hem gaat het om de zelforganisatie van het dorp: ‘De bevolking kan zelf duidelijk maken wat ze wil. Daar zijn geen technici voor nodig. Ze kunnen zelf hun grote en kleine behoeften formuleren en dat hebben ze gedaan.’

Het is dezelfde tevredenheid die je aantreft bij andere lokale autoriteiten over het Millennium Village Project in Mali. Babougou Traoré, adjunct-directeur van het Office du Riz (onderdeel van het succesvolle Nederlands-Franse irrigatie- en landbouwproject Office du Niger) spreekt van een ‘uitzonderlijk project’, waarmee zijn organisatie zeer goed samenwerkt. Boniface Keita, verantwoordelijk voor de onderwijzers en leraren in de regio Ségou, roemt de mobilisatie van de bevolking in de oudercomités. Seta Diko, regionaal directeur van de gezondheidszorg, noemt het Millennium Village Project een partner die daadwerkelijk in staat is om dingen op gang te brengen. Bocary Kaya, directeur van het project, is nog een maat enthousiaster bij de rondrit langs de rijstvelden en groentetuinen.

Onder leiding van de sous-préfet Makian Doumbio luisteren we in het donkere vergaderzaaltje bij Millenniumdorp Tiby naar de twee burgemeesters en raadsleden van de twee buurgemeentes en een groot cluster van 39 dorpen waarin het project actief is (rond de 65.000 inwoners). Makian Doumbio opent met een fraaie toespraak waarin hij stelt dat je wat de afgelopen jaren gebeurd is, niet in andere plattelandsdorpen ziet: ‘Mijn bescheiden persoon zit hier voor jullie, als vertegenwoordiger van de regering, om te getuigen van deze grote vooruitgang.’

Ook bij de bevolking van Tiby en de andere dorpen in het cluster is het enthousiasme groot. Als we bij het nieuwe gezondheidscentrum in Koila Bamana aankomen, zitten er zo’n dertig mensen klaar. Voor ons de mannen, aan de zijkant de nieuw opgeleide gezondheidsvrijwilligsters. Op mijn vraag voor wie deze nieuwe medische post belangrijk is, antwoorden de mannen unaniem: ‘Voor de vrouwen.’ Een van hen legt uit: ‘Want die gaan er heen als ze zwanger zijn, als de kinderen ziek zijn en ook als hun man ziek is.’

The big five

Het idee is eenvoudig: door 110 dollar te investeren per inwoner per jaar in vijf centrale sectoren, gedurende vijf jaar, boek je snelle successen in het verdrijven van armoede, ziektes en ongeletterdheid. Van de 110 dollar zou 50 dollar van internationale donoren moeten komen (via het Millennium Villages Project), 30 dollar van de regering, 10 van de inwoners zelf en 20 dollar van andere partners, waaronder lokale ngo’s. De vijf sleutelsectoren ofwel ‘the big five’ zijn: landbouw (irrigatie, kunstmest, verbeterde zaden) onderwijs (bouw van scholen, schoolmaaltijden), gezondheidszorg (klamboes, zorg voor moeder en kind), rurale infrastructuur (wegen, energie) en water en sanitatie. Verder is er ook nog 10 dollar voor trainingen van de dorpsbewoners nodig. Met deze interventies wil Jeffrey Sachs, directeur van het Earth Institute en oprichter van de Millennium Promise, aantonen dat de Millenniumdoelen wel degelijk haalbaar zijn, als regeringen en donoren maar willen investeren. De Millennium Villages worden daarom wel aangeduid als ‘het laboratorium van dr. Sachs’.

Het idee is natuurlijk altijd eenvoudiger dan de hardnekkige praktijk. Zo duurde het drie jaar (men begon in juni 2006) tot in 2009 het project in Mali ook daadwerkelijk de 110 dollar per inwoner kon uitgeven. Over de eerste drie jaar is 16 miljoen dollar geïnvesteerd, inclusief de bijdragen in natura, en dat is 70 dollar per inwoner. Overheidsdiensten werken nu eenmaal vaak trager dan men zou wensen, maar in het bijzonder de bijdragen van andere donoren en de inwoners zelf vielen tegen.

Daartegenover staat dat het Millennium Village Project in korte tijd heel wat voor elkaar heeft gekregen. De rijstoogst is fors gestegen door het gebruik van vernieuwde zaden en kunstmest. Er zijn acht graanschuren gebouwd. Het meeste geld is in de landbouw gaan zitten, daarna volgt het onderwijs. Bouwvallen die men gemeenschapsscholen noemde, zijn vervangen door een ordentelijke school met keuken en eetzaal waar kinderen dagelijks een schoolmaaltijd krijgen. Niet alleen is het aantal kinderen dat nu naar school gaat verzevenvoudigd, maar bijna de helft bestaat uit meisjes. Al die resultaten staan in schril contrast tot de trage vooruitgang die men elders in ruraal Mali aantreft, waar dergelijke investeringen niet zijn gedaan.

Door het uitdelen van 33.000 malarianetten is de prevalentie van malaria sterk gedaald. De nieuw opgeleide gezondheidswerksters kunnen dat met een eenvoudig proefje testen. Vroedvrouw Mariam Diallo laat ons de cijfers zien. Binnen vier maanden tijd is het aantal zwangere vrouwen dat zorg bij de zwangerschap krijgt, opgelopen van niets tot bijna 60 procent.

Budgetsteun

De Malinese regering is meteen verheugd over de vooruitgang in Tiby. In maart 2007 bezoekt president Amadou Touré het dorp. Voedselzekerheid is een speerpunt in zijn programma en hij is blij met wat er in Tiby bereikt is. Het Commissariaat voor Voedselzekerheid geeft hij opdracht een plan uit te werken. In mei 2008 ligt het eerste rapport voor L’Initiative 166 op tafel, een plan om in de 166 gemeentes met 3.052 dorpen waarin de voedselzekerheid het geringst is en de lokale infrastructuur het slechtst, met een op de Millennium Village Project gebaseerde aanpak aan de slag te gaan, en voor de ruim 2,5 miljoen inwoners de Millenniumdoelen te bereiken. Mali telt in totaal 703 gemeentes. Iets minder dan een kwart daarvan valt dus onder het voorgestelde project.

De Malinese overheid is bereid 35 procent van de investeringen zelf te betalen, indien donoren bereid zijn om het financieringsgat van meer dan 1 miljard dollar over vijf jaar aan te vullen. Dat is toch al snel een verhoging van de ontwikkelingshulp aan Mali van ruim 20 procent, terwijl de hulp aan Mali in de afgelopen paar jaar al van 600 miljoen naar rond de miljard dollar gestegen is.

Er is grote twijfel bij de donoren in Bamako en ook in de Europese hoofdsteden. In Bamako is die twijfel sterk ingegeven door onvolkomenheden in het plan zelf. De donoren voelen zich vooral gecommitteerd aan de met de Malinezen afgesproken gezamenlijke hulpstrategie. Zij zien niet hoe dit plan zich verhoudt tot de budgetsteun en de steun aan sectorprogramma’s in onderwijs en gezondheidszorg die zij nu vooral geven. Ook begrijpen zij niet waarom dit initiatief niet in de nationale financieringsplannen is ondergebracht en apart aan de donoren wordt aangeboden. Ze veronderstellen dat de Malinezen alleen maar extra geld willen bovenop de donorbijdragen die zij al krijgen.

Ook over de organisatorische kant hebben de donoren grote twijfels. Op het kantoor van het Millennium Village Project in Ségou werken twaalf stafleden. Daarnaast zijn er vijf chauffeurs en twee ondersteunende stafleden. Zij werken samen met een twintigtal lokale ambtenaren van de ministeries van Landbouw, Onderwijs en Gezondheidszorg, van het Office du Niger en van de gemeentes. De donoren vragen zich dan af of er voor de uitvoering van L’Initiative 166 eenzelfde hoeveelheid staf maal 166 nodig is. Er is grote twijfel of al dat extra personeel in Mali beschikbaar is. Mali zou het initiatief kunnen uitvoeren met de gedecentraliseerde afdelingen van de ministeries, maar de capaciteit daarvan wordt te zwak geacht voor een dergelijk grootschalig initiatief. De Malinese overheid is er echter van overtuigd dat ze het programma met versterkte lokale en regionale overheidsdiensten kan uitvoeren.

In de hoofdkantoren in Europa is de weerstand misschien nog groter. Daar wordt het Millennium Villages Project gezien als een externe interventie, die te weinig zou aansluiten op endogene ontwikkelingsprocessen. Ook als iets dat al in het verleden gedaan is, in plattelandsprojecten of ‘community development’, projecten die tot weinig successen zouden hebben geleid en in elkaar zakken als de hulp verdwijnt –166 van dit soort projecten zou bovendien voor veel te veel versnippering zorgen. Daar kun je tegenover stellen dat die vroegere projecten misschien niet voldoende zijn geëvalueerd of juist andersom, dat daar lessen uit getrokken zijn hoe het anders kan en beter moet. De Millennium Villages kunnen misschien wel die geleerde lessen – zoals op niet te veel sectoren mikken – in praktijk brengen.

Water bij de wijn

De interim-gouverneur van Ségou staat op het punt naar Kidal in het droge noorden te vertrekken, waar hij de nieuwe gouverneur wordt. Hij vraagt zich openlijk af of wat in Tiby mogelijk is, ook in het gortdroge Kidal zou kunnen lukken. Hij gooit het daarbij vooral op het gemeenschapsgevoel: ‘Mensen werken daar voor zichzelf, vooral in de landbouw en met hun vee, en samen voor de familie, maar gemeenschap is daar iets van het verleden’. Dan heeft hij het weliswaar niet over het ontwikkelingspotentieel van het noorden, maar betwijfelt ook hij of het project daar haalbaar is. Over de donoren zegt hij tegelijkertijd: ‘Systematische weigering is geen oplossing.’ Conclusie: de donoren moeten water bij de wijn doen.

Dat gebeurt mondjesmaat, want de eerste donoren schuiven nu toch aan. Het Spaanse MDG Fund schijnt een project te willen financieren op het terrein van voedselzekerheid in vier gemeentes. De Wereldbank wil hetzelfde doen in zeven gemeentes. Maar dan gaat het nog maar om 24 miljoen dollar. Het geeft het dilemma fraai weer: de donoren willen graag de Millenniumdoelen in 2015 halen en denken met de huidige hulpmodaliteiten de instrumenten daarvoor in handen te hebben, maar als er een regering komt met een hoge inzet op het behalen van die doelen én met eigen plannen, dan is er direct huiver en koudwatervrees. Dit zou een mooi onderwerp kunnen zijn voor de aankomende Millenniumtop in New York: als er verschillende wegen naar 2015 zijn, waarom zou je dan niet her en der experimenteren? Is de wereld niet één groot laboratorium voor een samenleving zonder geweld en armoede?

Dit artikel is mede gebaseerd op bezoeken aan drie Millennium Development Villages in 2008, 2009 en 2010: Mayange in Rwanda, Tiby in Mali en Ruhiira in Oeganda.