In de brief wordt het beleid op het gebied van mensenrechten dat het kabinet de komende jaren zal hanteren uiteengezet. De analyse en aanbevelingen van de brief bouwen op de naar eigen zeggen rijke Nederlandse mensenrechtentraditie. Het succes van organisaties als Amnesty International in Nederland en het ontwikkelde Nederlandse bewustzijn is voor de commissie een teken dat het onderwerp van mensenrechten in Nederland leeft. Vooral Lesbienne-, Homo, Biseksuele en Transgender (LGHT)rechten, gelijke rechten voor vrouwen, vrijheid van internet en godsdienst blijven de belangrijkste speerpunten in het Nederlandse beleid.

Veranderende wereld

Zoals minister Ploumen haar nota formuleerde in het kader van een ´veranderende wereld´, erkent ook Timmermans dat de mondiale verhoudingen dusdanig zijn veranderd dat er andere oplossingen moeten komen voor bestaande problemen. De Arabische Lente wordt in de brief hierbij als voorbeeld aangedragen, want hoe kan het immers dat er bij democratisch gekozen regeringen de mensenrechten zo worden geschonden? In dit soort situaties werkt volgens Timmermans het ´traditionele´ dialoog niet altijd meer en moet er naar nieuwe, innovatieve benaderingen worden gezocht.

Een van de innovatieve plannen van het ministerie is om strategische allianties te sluiten met opkomende niet-Westerse landen om de mensenrechtensituatie in andere landen bespreekbaar te maken. Nederland wil bijvoorbeeld samenwerken op het gebied van LHBT rechten met Brazilië en Cuba. Deze trilaterale aanpak stelt opkomende landen in staat zelf een prominente rol in te nemen in de mensenrechtendiscussie.

Daarnaast adviseert de brief om meer gebruik te maken van social media en andere digitale mogelijkheden. Zo heeft het ministerie een facebookpagina over mensenrechten gelanceerd met daarop ook de blog www.mensenrechtenwereldwijd.nl, waar ambassadeurs vertellen wat zij doen ter bevordering van mensenrechten. Ook is er met behulp van de Nederlandse overheid de StoryMaker app ontwikkeld, een telefoonapplicatie waarmee burgers zelf verslag kunnen doen van mensenrechtingenschendingen. Het idee is dat actuele beelden en verslagen van schendingen meer overtuigen en mensen tot actie aanzetten dan grootschalige onderzoeken en rapporten.

Economische diplomatie 

Ook maatschappelijk verantwoord ondernemen en een duurzame voedselketenbeheer vallen volgens de brief onder het verbeteren van mensenrechten. De regering wil, zoals ook al in de nota van Ploumen werd beschreven, economische diplomatie koppelen aan mensenrechten. Het bedrijfsleven moet hierin ook een zekere verantwoordelijkheid dragen voor het waarborgen van mensenrechten, vooral op het gebied van kinderarbeid en vakbondsvrijheid. Minister Timmermans benadrukt hierbij dat het belangrijk is om coherent samen te werken met het ministerie van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.

Om dit internationale mensenrechtenbeleid effectief te maken moet Nederland zelf ook verantwoordelijkheid dragen en geloofwaardigheid uitstralen, want zoals het rapport stelt: ´wie anderen wil aanspreken over mensenrechten moet zelf ook bereid zijn te worden aangesproken´. Daarom zal Nederland openstaan voor discussie met andere landen over de stand van zaken op het gebied van mensenrechten in Nederland. Hiertoe zal er een nauwe samenwerking zijn met het nieuw ingestelde onafhankelijke College voor de rechten van de mens. Ook de mensenrechten in EU-lidstaten moeten volgens het rapport regelmatig onderzocht worden. In samenwerking met Duitsland, Finland en Denemarken zal Nederland hierop toezien.

Daarnaast pleit het rapport voor verdere bescherming van mensenrechtenverdedigers. Het Shelter City programma dat september 2012 in Den Haag hiervoor is opgesteld, waarbij mensenrechtenverdedigers tijdelijk in Nederland worden opgevangen moet volgens de commissie worden voortgezet.

Tot slot geeft de brief het belang aan van de bevordering van economische groei voor mensenrechten en spreekt de hoop uit dat mensenrechten expliciet worden geformuleerd  in de nieuwe, post-2015 Millennium Ontwikkelingsdoelen.

Vandaag begint de G8, te topontmoeting van de grootste economieën ter wereld. In Enniskillen (Noord-Ierland) bespreken de acht machtigste leiders prangende mondiale problemen. Waar gaat het over? 

Op de top zullen de leiders van de 8 landen aanwezig zijn: David Cameron (Groot-Brittanie), Barack Obama (VS), Angela Merkel (Duitsland), Vladimir Poetin (Rusland), Francois Hollande (Frankrijk), Stephen Harper (Canada), Shinzo Abe (Japan), Enrico Letta (Italië), daarnaast zijn ook Herman van Rompuy (voorzitter van de Europese Raad) en José Manuel Barroso (voorzitter van de Europese Commissie) van de partij.

Syrië

Een van de grootste hete hangijzers van de top dit jaar is Syrië. Inmiddels zijn er bijna 100.000 doden gevallen en zijn er miljoenen vluchtelingen op de been. Prangende vragen zijn welke rol de internationale gemeenschap heeft in het oplossen van het conflict en hoe een interventie, al dan niet militair, tot stand moeten komen. Terwijl Rusland president Bashar Assad blijft steunen willen de Verenigde Staten de Syrische rebellen bewapenen. Rusland is pertinent tegen enige vorm van steun aan de opstandelingen en ook Europese landen zijn nog niet al te happig geweest op het leveren van wapens aan de verschillende oppositie groepen.

Gisteravond gaven Cameron – die dit jaar voorzitter is van de G8 – en Poetin in een persconferentie aan dat ze positief staan tegenover de vredesbesprekingen die deze maand in Geneve staan gepland. Deze bespreking zou de patstelling tussen de Verenigde Staten en Rusland kunnen doorbreken, en op die manier de weg vrij maken voor eventueel ingrijpen van de Verenigde Naties. Zo ver is het echter nog niet. Cameron zei nog geen standpunt te hebben ingenomen wat betreft wapenleveranties aan de rebellen.

Belastingontwijking

Ook belastingontduiking staat tijdens de G8 besprekingen hoog op de agenda. Zeker voor Cameron is dit een belangrijk thema. Afgelopen zaterdag deed hij een oproep aan de Britse kroonkoloniën en overzeese gebieden, waaronder belastingparadijzen zoals de Kaaimaneilanden, om een door de OESO opgesteld verdrag te ondertekenen dat die landen verplicht om transparant te zijn over de rekeninghouders die hun geld daar wegzetten.

De vraag blijft echter of hier daadwerkelijk harde afspraken over gemaakt zullen worden of dat het slechts symboolpolitiek is. Ook Obama, Merkel en Hollande hebben zich uitgesproken om gezamenlijk belastingontduiking aan te pakken, maar de meningen over de impact van belastingontduiking zijn sterk verdeeld.

Ook hier in Nederland bleek uit de discussie die volgde op de publicatie van het rapport ‘Uit de schaduw van het bankwezen’ van Stichting Economisch Onderzoek (SEO) en het rapport ‘Should the Netherlands sign tax treaties with developing countries’ van Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO) dat er geen eenduidigheid bestaat over dit onderwerp. Beide onderzoeken gingen over de gevolgen van belastingverdragen die Nederland met andere landen sluit, maar de bevindingen van beide rapporten liggen ver uiteen.

Het is opvallend dat de roep om belastingstructuren te herzien uit de conservatieve hoek van Cameron komt. Ondanks dat er tijdens deze top waarschijnlijk geen harde maatregelen zullen worden afgekondigd, is deze oproep toch een sterk signaal dat belastingontduiking een van de belangrijkste internationale thema´s is op het moment.

Handel

Ook thema handel staat centraal tijdens de besprekingen. Vooral de onderhandelingen over het vrijhandelsverdrag tussen Europa en de Verenigde Staten, voluit de Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP), zullen de boventoon in de discussies voeren. Tijdens de top zullen de vertegenwoordigers van de twee grootste handelsblokken, Obama en Cameron, het belang benadrukken van deze akkoorden voor de wereldeconomie. Het gevolg van deze overeenkomst op ontwikkelingslanden zal ook worden besproken. In deze besprekingen zal tevens een aanzet worden gegeven voor de World Trade Organisation (WTO) overleggen die eind dit jaar – 3 tot 6 december- in Bali zullen plaatsvinden.

Transparantie lijkt een sleutelwoord van deze G8. Campagnevoerders die meer transparantie bepleiten, spannen zich in voor ‘open data’: cijfers over bijvoorbeeld brievenbusfirma’s, landbezit en grondstoffenhandel moeten gestandaardiseerd worden, zodat ze makkelijker toegang vinden tot het publieke debat. In ieder geval wat betreft belastingontwijking en landroof wordt verwacht dat deze oproep tot transparantie in de G8 gehoor zal vinden.

De bevindingen van deze tweedaagse besprekingen zullen worden meegenomen naar de G20 top die in september dit jaar in Sint Petersburg zal plaatsvinden.

Eind vorig jaar lanceerden Harry Derksen en Jack van Ham het idee van een New World Campus. Het doel? Stimuleren van vernieuwing in internationale samenwerking door middel van open innovatie en co-creatie. Met de input van veel verschillende stakeholders heeft het idee inmiddels reële vormen aangenomen. De eerste aandeelhouders zijn on board, het bestuur is gevormd en de

In het februari nummer van Vice Versa spraken Van Ham en Derksen over het idee van de New World Campus. Hoe samen te innoveren om de complexe mondiale uitdagingen rondom armoede en duurzaamheid het hoofd te bieden? De High Tech Campus Eindhoven inspireerde hen. Een creatieve plek waar tal van partijen samen innoveren en werkende business modellen formuleren én implementeren voor een inclusieve mondiale ontwikkeling.

Als dominees Nederland rond

Ruim vier maanden later spreken Van Ham en Derksen enthousiast over de voortgang van het idee. ‘Het begint met een vaag concept, met zoveel onbekende eindjes dat het een sprong in het duister is. Maar langzamerhand begint het duidelijk te worden dat er reële mogelijkheden liggen,’ aldus Derksen.

Van Ham: ‘We hebben daarbij een stevige ambitie; begin april volgend jaar moet er in ieder geval een begin staan.’

Om het concept van de New World Campus te introduceren zijn Derksen en Van Ham dit jaar samen langs tal van verschillende partijen in Nederland geweest; maatschappelijke en groene organisaties, universiteiten, financiële instellingen, de overheid en sociale ondernemers in alle soorten en maten. Van Ham: ‘Met veel enthousiasme en veel plezier gaan we als een soort dominees Nederland rond om te vertellen over hoe innovatie ook kan. Vooral jonge organisaties zien direct mogelijkheden in de campus. Daar wordt ik ontzettend enthousiast van. Maar ook de universiteiten komen gelijk met goede perspectieven. Het feit dat over het algemeen positief wordt gereageerd, werkt zeer enthousiasmerend.’

Rob van Tulder van het Partnerships Resource Centre is één van de frontrunners die met zijn organisatie graag meewerkt aan de opzet van de campus. ‘Veel problemen ontstaan door gebrek aan samenwerking en ‘out-of-the-box’ denken. De New World Campus biedt de mogelijkheid om middels co-creatie echte problemen met echte oplossingen te lijf te gaan,’ zo motiveert hij zijn deelname.

Co-creatie

Zoals het business plan van de campus leest is de primaire functie van de campus om de juiste omstandigheden te creëren om het proces van open innovatie en co-creatie te faciliteren en te versnellen. Dit kan leiden tot nieuwe startende ondernemingen, tot joint ventures tussen bedrijven, organisaties en kennisinstellingen en tot vernieuwing binnen organisaties en bedrijven op het terrein van internationale samenwerking.

Ook in de opzet van de campus zijn open innovatie en co-creatie leidende principes. Want, zo meent Derksen, ‘als we in de opstartfase niet het principe van co-creatie hanteren slaan we de plank mis.’ Naast de vele gesprekken de afgelopen maanden hebben Van Ham en Derksen zich daarom ook laten inspireren door verschillende brainstormsessies: in januari met ontwikkelingsprofessionals op High Tech Campus Eindhoven, in maart met jonge sociale ondernemers in de Utrechtse houtzaagmolen en deze maand met de zogenaamde frontrunnergroep en inspiratieraad.

De frontrunners zijn de organisaties, bedrijven en universiteiten, zoals het Partnerships Resource Centre, die graag meewerken aan de opzet van de campus. De inspiratieraad zal de komende tijd onder voorzitterschap van professor Arie de Ruiter de opzet kritisch volgen en Van Ham en Derksen bijstaan met inspiratie, raad en daad. Ook is inmiddels het driekoppige bestuur van de campus gevormd, bestaande uit Betteke de Gaay Fortman, Frans van den Boom en Bram van Leeuwen.

Opschalen

Niet alleen de contouren van de campus, maar ook de eerste financiering is getekend. Een zestal investeerders zijn geënthousiasmeerd om ofwel bij te dragen in de vorm van een subsidie, ofwel in de vorm van een investering. Derksen: ‘Dat laatste, niet geven maar investeren, moet in principe het model achter de campus worden. Een aandeelhoudersmodel waarbij een kerngroep een financieel en inhoudelijk belang in de campus neemt. Dat is aantrekkelijk voor ons, maar ook voor hen. Want de aandeelhouders worden mede-eigenaar en kunnen meebeslissen over de toekomst van de campus. Dat aandeelhouders zelf mee gaan denken over de ontwikkeling van het concept strookt ook met de gedachte achter de campus van co-creatie.’

Ook hebben de heren de eerste internationale contacten gelegd in Zuid-Afrika, Brazilië, India, Indonesië en de Filipijnen. In deze opkomende landen zijn de eerste reacties op het zelf opzetten van een New World Campus in eigen land overwegend positief.

Net zo nieuwsgierig

‘Er zijn sommige mensen die vragen wat er nou precies uitkomt na een jaar.’ Van Ham lacht. ‘Wij zijn net zo nieuwsgierig naar wat het proces teweeg gaat brengen. We weten dat het een omgeving is waar vernieuwing mogelijk is. Maar of deze vernieuwing er uiteindelijk ook uitkomt zal in hoge mate afhankelijk zijn van de partners die wij kunnen verleiden om naar de campus toe te komen. Op die campus moet het gaan gebeuren. Het moet niet omdat Van Ham en Derksen het willen, maar omdat mensen dat zelf willen en kunnen door een chemie die op dit soort plekken doorgaans ontstaat.’

Van Ham vervolgt: ‘Vernieuwing is niet wat je kunt voorspellen. We kunnen het proces faciliteren. We kunnen de juiste mensen naar de campus bewegen. We kunnen een idee hebben over waar het naar toe kan leiden. Maar waar de New World Campus daadwerkelijk toe leidt en wat er uitkomt, dat is nou precies de kern van de campus. Spannend, maar vooral ook heel erg leuk.’

Op de website van de New World Campus, die sinds vorige week online is, moedigen Derksen en Van Ham iedereen aan om vooral mee te denken en praten over de campus.

Direct na de installatie van het nieuwe kabinet vorig jaar november was het crisisberaad bij de Nederlandse wapenhandelaren. Twee PvdA-ministers op het ministerie van Buitenlandse Zaken voorspelden weinig goeds. Maar de wapenhandelaars hebben weinig te vrezen, zo denkt Frank van der Linde. Het duo Timmermans en Ploumen biedt weinig weerstand aan de geoliede lobby van de VVD en de wapenindustrie, volgens hem.

Timmermans, de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, had zich als kamerlid fel verzet tegen wapenhandel. En Ploumen, minister voor de nieuwe portefeuille buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking was voormalig directeur van ontwikkelingsorganisatie Cordaid. Die organisatie waarschuwt regelmatig voor de desastreuze gevolgen van gewapende conflicten voor armoedebestrijding. Toen Timmermans in zijn wittebroodsweken ook nog stelde mensenrechten weer centraal te gaan stellen en Ploumen ongeveer op hetzelfde moment aankondigde dat zij anders dan haar voorgangers wél werk gaat maken van beleidscoherentie, was het bij de wapenhandelaren alle hens aan het (militaire) dek. In de haast werden diverse lobbyisten opgetrommeld om met een voortvarend plan te komen om het tij te keren. Uiteindelijk hebben we het hier over een miljarden industrie. Nederland is een van grootste wapenexporteurs ter wereld.

Op missie

Druk vanuit de VVD en de wapenindustrie zorgde echter razendsnel voor voortzetting van het beleid van het vorige kabinet. De wapenhandelaren mochten gewoon weer mee op handelsmissies, nu met minister Ploumen die deze taak over heeft genomen van Economische zaken. In eerste instantie naar de wat stabielere landen Brazilië en Turkije, al wordt in Turkije inmiddels bewezen dat ‘stabiel’ een loos begrip geworden is, maar dat terzijde.

Alle bedrijven die meegaan op de handelsmissies van Ploumen, en dus ook de wapenhandelaren, moeten eerst een papiertje ondertekenen dat ze maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dat is voor Nederlandse wapenhandelaren niet zo’n probleem, want de criteria gaan over kinderarbeid en fatsoenlijke salarissen voor werknemers. Dat is meer een probleem in de kledingindustrie en niet zozeer bij de productie van geavanceerde wapensystemen, het wapentuig waar Nederland voornamelijk in handelt. Ploumen vindt het het niet nodig om voor wapenhandelaren bij voorbaat extra eisen te stellen. Controle of wapenexport naar land x of y verantwoord is, komt als de exportvergunningen worden aangevraagd. Vooralsnog vind Ploumen het van belang om stevige signalen te geven dat wapenhandel ook bij deze regering in goede handen is en in april vereert ze dan ook een van de drie grootste Nederlandse wapenhandelaren, Damen Shipyards, met een werkbezoek.

Damen Shipyards

Vlak daarna vraagt Damen Shipyards een exportvergunning aan bij het ministerie van buitenlandse zaken voor de verkoop van geavanceerde onderdelen voor Indonesische fregatten.

Het voordeel van zulk wapentuig is dat er minder snel een direct verband te leggen is met de slachtoffers die het maakt. Bij de verkoop van kogels is die relatie duidelijker. Maar dat maakt de Nederlandse betrokkenheid niet minder. Het argument dat fregatten niet betrokken kunnen worden bij binnenlandse conflicten is omstreden. Minimaal kunnen fregatten worden ingezet als machtsvertoon. En als dat geen argument is, dan had de levering van tanks vorig jaar gewoon doorgang kunnen vinden, want die zijn ook niet direct inzetbaar bij de interne conflicten waar Indonesië mee te maken heeft. Maar Timmermans was mordicus tegen de levering van tanks. Dat het geld voor het wapentuig ook ingezet kan worden voor armoedebestrijding, waartoe de Indonesische regering dus niet heeft besloten, zou minimaal reden moeten zijn de ‘ontwikkelingsrelatie’ met Indonesië geheel te bevriezen.

Radiostilte

Over beleidscoherentie gesproken. Dat de export de wapenwedloop in zuidoost Azië verder aanwakkert, zou al reden genoeg moeten zijn om geen wapens te exporteren. ‘Maar anders leveren de Duitsers wel.’ is een veelgehoord argument nu we weten dat de Duitsers de tanks hebben geleverd die Nederland niet wilde leveren. Als dat de nieuwe redenatie wordt, hoe waar ook, dan is het eind zoek. Waartoe grootschalige wapenexport en een regionale wapenwedloop kan leiden, zien we inmiddels in het Midden-Oosten waar Nederland nu door de levering aan Syrië van grondstoffen voor gifgas betrokken is.

Gezien de achtergrond van beide bewindspersonen moet de druk vanuit de VVD en de wapenindustrie heel hoog geweest zijn om het beleid van het vorige kabinet voort te zetten.

De radiostilte vanuit het maatschappelijk middenveld heeft niet geholpen bij het pareren van deze druk. Zonder maatschappelijke support is het moeilijk voor het duo Timmermans/Ploumen weerstand te bieden aan de geoliede lobby van de VVD en de wapenindustrie. Naar de reden voor de radiostilte zullen we moeten blijven gissen, maar wellicht speelt mee dat Ploumen na het zomerreces moet beslissen over het subsidiekader voor het maatschappelijk middenveld. Haar kort daarvoor publiekelijk zwaar onder druk zetten is dan niet handig.

Aanstaande zaterdag zal minister Ploumen afreizen naar Bangladesh. Zij is voorzitter van het donorcomité dat na de textielramp in Rana Plaza is opgezet. In het comité komen verschillende donorlanden samen om te bepalen hoe Bangladesh na de (zoveelste) ramp het best gesteund kan worden. Wat zijn de verwachtingen? Bram van Ojik (GroenLinks), Christa de Bruin (Schone Kleren Campagne) en Janet Mensink (textielexpert bij Solidaridad) vertellen.

Minister Ploumen kondigde na de textielramp in Bangladesh aan direct initiatief te nemen. In de Tweede Kamer was niet iedereen zo positief over Ploumens rol in het donorcomité. René Leegte (VVD) sprak in het Algemeen Overleg op 24 mei denigrerend van een ‘praatgroepje’. Zijn partijgenoot De Caluwé deed Ploumens initiatief af als ‘het afkopen van schuldgevoel’.

De kritiek kwam echter niet alleen ‘van rechts’. Ook GroenLinks-voorman Bram van Ojik was kritisch op Ploumens plannen. Hij vindt dat zij – in plaats van rondetafelgesprekken te organiseren – beter harde verplichtingen aan bedrijven kan stellen. Aangezien een internationale wetgeving aangaande eerlijke textielhandel ontbreekt, is de kans op mislukking groot, vindt hij.

Incidentele oplossingen voor incidentele belangen

Van Ojik: ‘Natuurlijk vind ik het goed dat de minister er bovenop is gesprongen en dat er gepraat wordt over de problemen in de textielsector. Er kan daar een hoop verbetering geboekt worden.’ Waar Van Ojik echter moeite mee heeft, is dat de aanpak van Ploumen een ‘incidentele oplossing voor een incidenteel belang’ is.

Een structurele aanpak ontbreekt, vindt Van Ojik. Hij gelooft dat Cambodja in een oogwenk het nieuwe Bangladesh kan worden, en dat de landbouw- of schoenenindustrie even snel kunnen veranderen in de nieuwe textielindustrie. Van Ojik: ‘Ploumen kan dat wat ze nu in de textielsector in Bangladesh doet niet in elk land en in elke sector doen.’ Er zouden bindende internationale standaarden moeten komen die bedrijven verplichten zich aan regels te houden, vindt Van Ojik.

Een bindend veiligheidsakkoord

Vanuit het maatschappelijk middenveld klinken er optimistischer geluiden. Janet Mensink (Solidaridad): ‘De komst van dit comité is een heel positieve ontwikkeling. Gekeken moet worden wat de partijen nodig hebben en hoe dat internationaal gecoördineerd kan worden. Wie gaat wat waaraan bijdragen? Duidelijk is dat er allerlei veranderingen moeten komen in de textielfabrieken.’

Ook Christa de Bruin (Schone Kleren Campagne) is erg verheugd met het initiatief. Volgens haar zit er bovendien een bindend element in. Ze benadrukt hoe waardevol het is dat de minister haar steun heeft betuigd aan het Bangladesh veiligheidsakkoord. Dit is een bindend akkoord tussen vakbonden, ngo’s en inmiddels veertig kledingmerken. Beetje bij beetje komen er nieuwe bedrijven bij – zoals Puma deze week, vertelt De Bruin. ‘Het is een ambitieus programma’, zegt ze. Bedrijven die het akkoord ondertekenen, committeren zich aan een tweejarig programma, waarin ze onderworpen zullen worden aan onafhankelijke inspecties en publieke rapportages. Een gezondheids- en veiligheidscomité wordt aangesteld. Bengaalse arbeiders krijgen het recht om werk te weigeren. Vakbonden krijgen een meer centrale positie toebedeeld. ‘Bedrijven kunnen niet om die clausules heen’, voegt Janet Mensink (Solidaridad) toe.

Ploumen: minister en donorcoördinator

Ook al heeft de minister haar steun uitgesproken voor het akkoord, het is nog niet duidelijk op welke manier ze de clausules uit het akkoord zal meenemen in haar functie als voorzitter van het donorcomité. ‘Het veiligheidsakkoord (gesteund door minister Ploumen) staat in principe los van het beleid van de donorcommissie (voorgezeten door commissielid Ploumen)’, vertelt Mensink.

Desalniettemin gaat Mensink ervan uit dat het budget van 9 miljoen euro dat de minister beschikbaar heeft gesteld in overeenstemming zal zijn met de conclusies van het veiligheidsakkoord. Ook De Bruin vertrouwt op Ploumen als donorcoördinator: ‘Het feit dat ze in de hoedanigheid van minister haar steun heeft uitgesproken voor het veiligheidsakkoord is een belangrijk publiek signaal’.

Precedentwerking

‘Natuurlijk is er veel te doen’, zegt De Bruin als reactie op Van Ojiks kritiek. ‘Maar ik geloof dat het veiligheidsakkoord een precedentwerking kan hebben.’ Mensink sluit zich hierbij aan: ‘Ploumens initiatief werkt als versnelling van alle hervormingen die in de textielsector moeten plaatsvinden.’

Anders dan Van Ojik denkt De Bruin niet dat in omliggende landen ‘Bengaalse toestanden’ zullen ontstaan wanneer de arbeidsomstandigheden in Bangladesh – ofwel door het donorcomité, ofwel door het veiligheidsakkoord – zullen verbeteren. De Bruin: ‘wat ten grondslag ligt aan het veiligheidsakkoord zijn de conventies van de International Labour Organisation (ILO). Deze zelfde conventies worden ook toegepast in bijvoorbeeld Pakistan.’ Geslaagd beleid kan zo gekopieerd worden naar andere landen, stelt ze.

Aandachtspunten

Wat er concreet zal gebeuren in het donorcomité is echter nog niet geheel duidelijk. Ploumen heeft onlangs in een Kamerbrief uitstel gevraagd voor de concrete uitwerking van haar plannen. Aanstaande zaterdag zal ze naar het land reizen waar ze verder met de regering van Bangladesh zal overleggen over de aanpak van de misstanden.

Waar moet Ploumen als voorzitter van het donorcomité op letten om hun missie te doen slagen? Janet Mensink: ‘Een verhaal over lonen, vrijheid van vakbonden en personeelsmanagement moet geïntegreerd worden in de aanpak van het comité. Het probleem in de textielindustrie hangt samen met een breder sociaal vraagstuk. Daarnaast moet de Bengaalse overheid betrokken worden bij de aanpak: uiteindelijk zal zij haar wetgeving moeten aanpassen. Ten slotte is er ook nog een economisch aspect: de textielsector moet vitaal blijven en als motor voor de economie kunnen blijven fungeren. Juist de combinatie van hulp en handel werkt hier in haar voordeel.’

Er zijn nog nauwelijks empirische studies die inzicht geven in de beweegredenenen, resultaten en succesfactoren van PPP’s in ontwikkelingslanden. Hoewel PPP’s meestal positieve effecten lijken te hebben, is het empirische bewijs daarvoor flinterdun. Daarbij blijven de doelen van de samenwerkingen binnen PPP’s vaak vaag. Dat blijkt uit een literatuurstudie van de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) die gistermiddag is gepubliceerd.

De kritiek dat er weinig bekend zou zijn over de effectiviteit van Publiek-Private Partnerschappen (PPP’s) in ontwikkelingssamenwerking, zingt al geruime tijd rond. David Sogge (bestuurslid Transnational Institute) wees er onlangs op in een interview met Vice Versa, hoogleraar Paul Hoebink klaagde er over tijdens een parlementaire hoorzitting van de commissie Buitenlandse Handel/Ontwikkelingssamenwerking, diverse Kamerleden brachten het keer op keer onder de aandacht van minister Ploumen, en het was een van de uitkomsten van het door KIT en Vice Versa georganiseerde debat ‘Follow the Money’.

Nu komen ook de onderzoekers van IOB met eenzelfde conclusie over PPP’s. En de onderzoekers kunnen het weten, want zij hebben maar liefst 1.433 publicaties die over het onderwerp zijn verschenen doorgespit. Daarvan zijn er uiteindelijk 47 overgebleven die iets zeggen over de effectiviteit van de partnerschappen in ontwikkelingslanden.

Schaarse bewijzen

Hoewel de gevonden effecten positief zijn, zijn de bewijzen dat die effecten toe te wijzen zijn aan het bestaan van een PPP schaars en zwak. IOB destilleerde uit de 47 gevonden studies  18 case studies en analyseerde die op output en outcome. In 13 gevallen is de output, oftewel het aantal goederen en diensten die worden gegenereerd door een PPP, positief. Zo werd er in een project van het Initiatief Duurzame Handel meer en betere cacao geproduceerd, werden er in Nepal meer gevallen van tbc geregistreerd en leidde een PPP in Pakistan tot een toename van het aantal studenten en scholen.In twee gevallen hadden de samenwerkingsverbanden geen effect  en van de overige 3 case studies konden de onderzoekers van IOB geen gegevens vinden over de effecten.

Nog minder is er bekend over het effect van de PPP’s op gemeenschappen (outcome). In slechts 9 van de 18 case studies wordt hier iets zinnigs over gezegd. In 2 gevallen hebben de PPP’s tot negatieve effecten geleid. Zo zorgde een waterproject in Bolivia voor hogere watertarieven en dat kon de veelal arme bevolking niet opbrengen. In 7 gevallen is er echter wel een positieve uitkomst te ontwaren. In Pakistan haalden leerlingen op het hoger onderwijs betere scores, in Nepal steeg het aantal succesvolle behandelingen van tbc, een project van Triodos facet leidde tot technische innovaties en een weer een ander partnerschap had een lagere prijs van medicijnen tot gevolg.

Er wordt in de studies echter geen duidelijk oorzakelijk verband tussen de positieve gevolgen en het bestaan van een PPP aangetoond. De onderzochte literatuurstudies vergeleken veelal de situatie voor en na een PPP met elkaar, maar namen andere factoren die in de tussentijd ook meespeelden, bijvoorbeeld verhoogde overheidsuitgaven, niet mee. ‘Het effect had ook kunnen gebeuren in een situatie zonder een PPP’, concludeert IOB-directeur Ruerd Ruben.  Slechts één PPP is ooit succesvol geëvalueerd middels een zogenaamde random control. In Pakistan werden dorpen waar PPP’s gericht op basisonderwijs actief waren, vergeleken met een controlegroep van dorpen waar geen project was. In de dorpen mét project gingen er 51 % meer kinderen naar school dan in de dorpen waar geen project was.

Zes factoren voor een geslaagd huwelijk

Hoewel de empirische bewijzen teleurstellend zijn, hebben de IOB-onderzoekers uit de literatuur toch zes factoren kunnen onderscheiden zijn die bepalen of een PPP kans op succes heeft of niet. Zo is permanente betrokkenheid van de overheid belangrijk. De overheid dient kaders te scheppen en te handhaven op het gebied van veiligheid, kwaliteit en toegankelijkheid. Heldere regelgeving is tevens essentieel, want de private sector wil vooraf graag weten waar het aan toe is. Daarnaast is het handig om voor de start van een PPP een aantal zaken helder te hebben, zoals inzet, middelen, doelen, overleg, samenwerking en cultuurverschillen.

Een partnerkeuze moet gemaakt worden op basis van verenigbaarheid, capaciteit, commitment en controle. Stappen de partijen eenmaal in het huwelijksbootje, dan moeten beide partners enigszins een gemeenschappelijke visie en onderling vertrouwen hebben, want de culturele verschillen kunnen groot zijn. En de belangen moeten op een evenwichtige manier worden verdeeld.

Vaag

Volgens de IOB-studie heeft de Nederlandse overheid in 2011 aan 54 PPP’s 48,3 miljoen euro uitgegeven. Voedselzekerheid is een populair thema om een PPP in te beginnen, op de voet gevolgd door de sector water, sanitatie en hygiëne. Onderwijs komt er een beetje bekaaid van af, in tegenstelling tot gezondheidszorg, waar wel een behoorlijk aantal PPP’s te vinden zijn. Ze worden meestal aangetroffen in die sectoren waarbij activiteiten vragen om een forse eerste investering en bij activiteiten die uitzicht bieden op het genereren van substantiële inkomsten.

De onderliggende motivaties van bedrijven en overheden en/of ngo’s om te gaan samenwerking blijken meestal financieel van aard zijn. In maar weinig gevallen is marktfalen een overweging (bijvoorbeeld dat bepaalde medicijnen niet worden ontwikkeld door pharmaceutische bedrijven omdat dat markttechnisch gezien niet interessant is). In de studie valt verder op dat er bij PPP’s een goede definitie van het doel van de samenwerking vaak ontbreekt. Het doel is vaak in algemene termen gesteld en worden niet specifiek of meetbaar gemaakt, en niet aan een bepaald tijdspad gebonden. Voorbeeld is een geformuleerde doelstelling van een partnerschap in Pakistan: ‘to boost public confidence and toinculcate a spirit of citizen-friendly policing with community participation’. Het IOB vindt het eveneens opmerkelijk dat er in de PPP’s geen aandacht is voor de verdeling van risico’s en opbrengsten van de samenwerking.

Waarschuwingen

IOB heeft verder ook nog een paar waarschuwingen in petto. Zo moet voorkomen worden dat  PPP’s tot nieuw  marktfalen leiden of het level playing field van andere private partijen dwarsbomen. Regeringen zouden daarom eigenlijk gebruik moeten maken van een openbare inschrijving om eerlijke concurrentie te bewerkstelligen, in plaats van dat de keuze van de private partij al vast staat.

Men moet al helemaal voorzichtig zijn op het moment dat PPP’s ontspruiten vanuit een privaat initiatief dat publieke co-funding zoekt, zoals Private Sector Investments (PSI). Dergelijke programma’s moeten daadwerkelijk additioneel zijn en niet de al bestaande concurrerende krachten in de thuismaatschappij verstoren, schrijft IOB.

Ook wijzen de evaluatoren op moral hazard risico’s. Private partijen hoeven zich minder zorgen te maken omdat een deel van de risico’s toch wel door de belastingbetaler wordt betaald. IOB hamert erop onderscheid te maken tussen de verschillende rollen van publieke en private partijen.

Al met al concludeert IOB dat de gevonden wetenschappelijke basis onder de successen van PPP’s nog relatief zwak is. Wel denkt IOB dat de do’s en don’ts een handreiking vormen voor een ieder die zich bezig wil houden met PPP’s. Maar, zo meldt Ruerd Ruben: ‘[d]aarbij is het goed vooraf te overwegen of het instrument van PPP wel de meest geӫigende oplossing is voor het probleem, en of er in specifieke gevallen niet ook andere – betere – oplossingen of instrumenten voor handen zijn.’

Lees hier de hele IOB-studie: IOB Study no. 378 – Public-Private Partnerships in developing countries

Tax Justice Nederland oordeelt dat het onderzoek van SEO geen eerlijk beeld schets van de voor- en nadelen van het fiscale beleid van Nederland. Het is tijd voor een onafhankelijk onderzoek, bijvoorbeeld door de Algemene Rekenkamer, naar de financiële baten en lasten van de veel te ruime fiscale doorsluismogelijkheden die Nederland op dit moment biedt.

Het ontbreekt aan een gedegen analyse van wat de gevolgen zijn van het  Nederlandse belastingbeleid op Europese landen en op  ontwikkelingslanden, die allen in tijden van economische crisis of in een context van armoede inkomsten mislopen door belastingontwijking  via Nederland. Zo zijn geldstromen door royalty’s, rentes en uitgaande dividenden niet in de berekeningen van de misgelopen inkomsten voor ontwikkelingslanden opgenomen. Dit verklaart mede waarom de cijfers van het SEO rapport en het tevens deze week uitgekomen SOMO rapport (146 miljoen tegen respectievelijk 771 miljoen) zo verschillen.

SEO hanteert ook een andere definitie van ontwikkelingslanden, waardoor landen als Venezuela, Kazachstan en Mexico niet worden meegenomen in hun berekeningen, terwijl zij veel schade ondervinden van belastingverdragen. Het SEO rapport baseert zich daarnaast alleen op belastingverdragen, andere schadelijke aspecten van belastingbeleid  worden niet meegenomen. Een analyse van de gevolgen van Nederlandse  belastingontwijkingstructuren voor belastinginkomsten in Zuid-Europese  landen had niet mogen ontbreken, ook als het gaat om de verantwoording naar de burger toe over de Europese steun aan deze landen.

Niet onderzocht

De kosten en risico’s voor Nederland krijgen te weinig aandacht. Er valt niets te lezen over de misgelopen belastinginkomsten voor Nederland en oneerlijke concurrentie voor  het Midden en Klein Bedrijf die geen kans zien gebruik te maken van doorsluisconstructies.  Het  fiscale systeem trekt daarnaast criminele activiteiten aan, zoals het witwassen van geld. Deze zijn door SEO echter nauwelijks onderzocht of gekwantificeerd. De geldstromen die van en naar zogenaamde secrecy jurisdictions worden gevoerd met Nederland als tussenstation zijn erg hoog, zo blijkt ook uit het rapport. Dit betekent dat het volledig  intransparant is of deze stromen zijn gemoeid met illegale activiteiten. Echter hier wordt verder niet op ingegaan, ondanks dat IMF en OESO rapporten Nederland al eerder waarschuwden. De  kraamkamergedachte dat uit brievenbusmaatschappijen reële economische  activiteit en werkgelegenheid zou ontstaan, wordt door het rapport ook niet ondersteund.

Het rapport levert veel nieuwe data die voorheen niet beschikbaar  waren voor onderzoekers en vormt daarmee een goede impuls voor verder debat. Helaas is het in sommige cruciale gevallen niet duidelijk waarop de cijfers gebaseerd zijn, zoals de 1,1 miljard die Nederland zou innen aan bronbelasting op uitgaande dividenden. Het SEO rapport zet een stap in het onderzoek naar de negatieve gevolgen voor ontwikkelingslanden, zij het veel te beperkt.

Tax Justice Nederland is positief over het feit dat het rapport concludeert dat er meer transparantie nodig is. Een internationale aanpak is -  zoals ook SEO meent – hard nodig, maar ook op nationaal niveau kunnen en moeten  maatregelen worden genomen.

Giuseppe van der Helm (voorzitter Tax Justice Nederland) en  Maaike van Diepen (coördinator Tax Justice Nederland)

De Kamercommissie Buitenlandse Handel/Ontwikkelingssamenwerking is de draad kwijt, meldde NRC gisteren. Wat heeft minister Ploumen nu precies toegezegd tijdens de afgelopen nota overleggen? Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft het even op een rijtje gezet. De Tweede Kamer kan dit jaar maar liefst 20 brieven tegemoet zien, zo blijkt.

De ambtenaren op het ministerie van Buitenlandse Zaken zullen het voor de zomer nog druk gaan krijgen. Volgens het overzicht van het ministerie van Buitenlandse Zaken zal minister Ploumen nog voor het zomerreces, dat 5 juli begint, acht brieven aan de Tweede Kamer versturen – tenminste, als ze daar aan toekomt. Zo heeft minister Ploumen eerder geïnformeerd dat haar brief over het Dutch Good Growth Fund, dat ze voor de zomer zou sturen, tot na de zomer is uitgesteld.

Onder de brieven die de minister nog voor de zomer wil sturen zijn een brief over het Budget Internationale Veiligheid, een beleidsnotitie over Internationale Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en een brief over de Post-2015 ontwikkelingsagenda.

In de zomer zit de minister echter ook niet stil. Dan zal ze een kabinetsreactie schrijven op de resultaten van het onderzoek naar belastingontwijking van de Stichting Economisch Onderzoek en de resultaten van een onderzoek naar belastingverdragen met ontwikkelingslanden.

Na de zomer volgen er nog eens negen brieven. Met name naar de brief over het Dutch Good Growth Fund zal door de Tweede Kamer reikhalzend uitgekeken worden. Ook belangrijk is haar brief over strategische partnerschappen met maatschappelijke organisaties en haar visie op particuliere initiatieven. Verder zal er een brief volgen over de resultaten van zogenaamde third country impact assesments die de Europese Commissie maakt als er handelsakkoorden worden afgesloten, bijvoorbeeld het handelsakkoord tussen de  EU en de VS dat nu in de maak is.

Klik hiervoor een compleet overzicht van de toegezegde brieven:  102bsg-Bijlage