ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਚਾਰ

ਪਾਠ-1-ਕਿਰਿਆਂਵਾਂ

2021-10-22T07:47:00.000+05:30

ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

2021-10-05T22:09:00.007+05:30

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੇ ਕਿਸ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉਤੱਰ-ਆਇਰਸ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਰਕਟ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ 'i' ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਤਾ ਕਰੋ।/ find the value of current 'i' in the given circuit?

a) 0.1A b) 0.2A c) 0.3A d) 0.4A

ਉਤੱਰ- ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੱਤ?

ਉਤੱਰ-1)ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ 2)ਪ੍ਰੋਟੀਨ 3) ਚਰਬੀ 4)ਵਿਟਾਮਿਨ 5)ਖਣਿਜ 6) ਪਾਣੀ 7) ਮੋਟਾ ਆਹਾਰ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:ਲੈਟਰਾਈਟ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

1️⃣ ਪੋਟਾਸ਼ ਅਤੇ ਫਾਰਫੋਰਸ

2️⃣ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ

3️⃣ ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ

4️⃣ ਪੋਟਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ?

ਉਤੱਰ-

ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋ ਕਿਹੜੀ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ ਹੈ?*

1️⃣ CaO(s) + H₂O (l) → Ca(OH)₂(aq) + heat

2️⃣ 2FeSO₄(s) → Fe₂O₃ + SO₃(g) + SO₂(g)

3️⃣ Na₂SO₄(aq) + BaCl₂(aq) → BaSO₄(s) + 2NaCl(aq)

4️⃣ Fe(s) + CuSO₄(aq) → Cu(s) + FeSO₄(aq)

ਉਤੱਰ-Fe(s) + CuSO₄(aq) → Cu(s) + FeSO₄(aq)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਕਿਸ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਬਣਾਉਦੀ ਹੈ

ਉਤੱਰ- ਰੈਟੀਨਾ।

ਤੇਜਾਬ ਅਤੇ ਖਾਰ (ਕਵਿਜ)

2021-09-21T22:09:00.002+05:30

Loading…

ਲਿਟਮਸ :ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸੂਚਕ

2021-09-21T21:11:00.017+05:30

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:ਲਿਟਮਸ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ:ਇਹ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸੂਚਕ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਬੈਂਗਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਈਕਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਲਾਲ ਅਤੇ

ਨੀਲੇ ਲਿਟਮਸ ਘੋਲ ਜਾਂ ਪੇਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਿਟਮਸ ਘੋਲ ਜਾਂ ਪੇਪਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੇਜਾਬ ਅਤੇ ਖਾਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਜਾਬ ਨਿਲੇ ਲਿਟਮਸ ਨੂੰ

ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਾਰ ਲਾਲ ਲਿਟਮਸ ਨੂੰ ਨੀਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਈਕਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਸ਼ੀਦਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਜਾਮਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਜਾਮਣੀ ਰੰਗੇ ਇਸ ਲਿਟਮਸ ਘੋਲ ਨੂੰ ਤੇਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਰ ਵਿੱਚ

ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

NAS QUIZ FOR CLASS 10TH AND 8TH

2021-08-28T18:17:00.005+05:30

Loading…

ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ

2021-05-27T11:37:00.002+05:30

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:-ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ?

ਉਤੱਰ:-ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰ ਰਹੀ ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਉਸਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

I ∝ V

I = V / R

ਇਥੇ R ਅਨੁਪਾਤ ਦਾ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਚਾਲਕ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਟੈਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਅਤੇ ਕਰੰਟ (I) ਦੀ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਆਖਦੇ ਹਨ।

R = V / I

ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਤੇ ਨੋਟ ਲਿਖੋ

2021-05-27T11:24:00.008+05:30

ਭੋਜਨ ਲੜੀ :- ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਇਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ ਸਥਾਂਨੰਤਰਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ →ਟਿੱਡਾ →ਡੱਡੂ→ ਸੱਪ

ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਜਾਂ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰ :- (TROPIC LEVEL)

-ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚਲੇ ਹਰੇਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।ਹਰੇਕ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

1) ਪਹਿਲਾ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ:- ਇਹ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਪੋਸ਼ੀ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

2) ਸਕੈਡੰਰੀ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ :- ਇਹ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

3) ਤੀਜਾ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ :-ਇਹ ਪੱਧਰ ਸਕੈਡੰਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾ ਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

4) ਚੌਥਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ :- ਇਹ ਪੱਧਰ ਟਰਸ਼ਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾ ਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਹਰਣ :- ਘਾਹ → ਟਿੱਡਾ → ਡੱਡੂ → ਸੱਪ

(ਪਹਿਲਾ) (ਦੂਜਾ) (ਤੀਜਾ) (ਚੋਥਾ)

ਸਵੈ-ਪੋਸ਼ਣ:-ਜਿਸ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ,ਉਸ ਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪੋਸ਼ਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪਰ-ਪੋਸ਼ਣ:-ਜਿਸ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਚ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਉਸ ਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪਰ-ਪੋਸ਼ਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪਰਜੀਵੀ :-ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਜੀਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ ਅਮਰਵੇਲ,ਜੂੰ ,ਫੀਤਾ ਕਿਰਮ ਆਦਿ।

ਮਿ੍ਰਤ ਆਹਾਰੀ :-ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗਲੇ-ਸੜੇ ਕਾਰਬਨਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ ਉਲੀ,ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਆਦਿ।

ਸ਼ਾਕਾਆਹਾਰੀ :- ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਜਿਵੇ ਗਾਂ,ਬੱਕਰੀ ਆਦਿ।

ਮਾਸਾ ਆਹਾਰੀ :-ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਲਈ ਦੂਜੇ ਜੰਤੂਆ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ,ਚੀਤਾ,ਇੱਲ ਆਦਿ

ਪਾਠ.18-ਵਿਅਰਥ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

2021-05-08T11:28:00.001+05:30

ਪਾਠ.17-ਜੰਗਲ - ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ

2021-05-08T11:27:00.001+05:30

ਪਾਠ.16-ਪਾਣੀ- ਇਕ ਅਨਮੋਲ ਸਾਧਨ

2021-05-08T11:24:00.005+05:30

ਪਾਠ.15-ਪ੍ਰਕਾਸ਼

2021-05-08T11:22:00.003+05:30

ਪਾਠ.14-ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

2021-05-08T11:19:00.004+05:30

ਪਾਠ.13-ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ

2021-05-08T11:17:00.004+05:30

ਪਾਠ.12-ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਣਨ

2021-05-08T11:14:00.023+05:30

ਅਧਿਆਇ-12 ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਣਨ

ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ (ਪੰਨਾ ਨੰ: 144)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਪੁਨਰਜਣਨ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ-ਭੱਜੇ ਅੰਗ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਣਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਦੋ-ਖੰਡਨ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਉੱਲੀ ਅਤੇ ਕਾਈ।

ਅਭਿਆਸ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਭਰੋ।

(i) ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਤੂ ਮਿਲ ਕੇ ਫੁੱਲ ਦਾ ਪੁੰਕੇਸਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

(ii) ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬਣਦੇ ਹਨ।

(iii) ਜਿਸ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਪੁੰਕੇਸਰ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ, ਉਸ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਦੋ ਲਿੰਗੀ ਫੁੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(iv) ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਣਨ ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦੱਸੋ।

(i) ਖਮੀਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਅਲਿੰਗੀ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (❌)

(ii) ਪਰਾਗਕਣ ਫੁੱਲ ਦੇ ਨਰ ਯੁਗਮਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (✅)

(iii) ਅਦਰਕ ਇੱਕ ਤਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੰਢਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਗੰਢਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ((✅))

(iv) ਕਲਮਾਂ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਿਓਂਦ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਪ੍ਰਜਣਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਢੰਗ ਹਨ। (❌)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3- ਕਾਲਮ ‘ੳ’ ਦਾ ਕਾਲਮ ‘ਅ’ ਨਾਲ ਮਿਲਾਨ ਕਰੋ:

‘    ੳ’                                    ‘ਅ’
(i) ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ                          (ੳ) ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਜਣਨ
(ii) ਆਲੂ                                (ਅ) ਪੱਥਰ ਚੱਟ
(iii) ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਣਨ (ੲ) ਬਣਾਉਟੀ ਪ੍ਰਜਣਨ
(iv) ਪਿਓਂਦ ਚੜ੍ਹਾੳੇਣੀ               (ਸ) ਖਮੀਰ
(v) ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ                       (ਹ) ਸਪਾਈਰੋਗਾਇਰਾ
(vi) ਕਲੀ                                (ਕ) ਫੁੱਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ
(vii) ਵਿਖੰਡਨ                           (ਖ) ਗੰਢ (ਟਿਊਬਰ)

ਉੱਤਰ- ਕਾਲਮ ‘ੳ’ ਕਾਲਮ ‘ਅ’

(i) ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ (ਕ) ਫੁੱਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ

(ii) ਆਲੂ (ਖ) ਗੰਢ (ਟਿਊਬਰ)

(iii) ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਣਨ (ਅ) ਪੱਥਰ ਚੱਟ

(iv) ਪਿਓਂਦ ਚੜ੍ਹਾੳੇਣੀ (ੲ) ਬਣਾਉਟੀ ਪ੍ਰਜਣਨ

(v) ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ (ੳ) ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਜਣਨ

(vi) ਕਲੀ (ਸ) ਖਮੀਰ

(vii) ਵਿਖੰਡ (ਹ) ਸਪਾਈਰੋਗਾਇਰਾ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4- ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਪ੍ਰਜਣਨ ਦੇ ਉਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜਣਕ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ- ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ।

(ii) ਫੁੱਲ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਭਾਗ ਫ਼ਲ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਅੰਡਕੋਸ਼।

(iii) ਖਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਬਡਿੰਗ ਵਿਧੀ ਨਾਲ।

(iv) ਹਵਾ ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ- ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਰਾਗਕਣ ਹਲਕੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਡ ਕੇ ਪਰਾਗ ਕਣ ਗ੍ਰਾਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਰਾਗਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(v) ਫੁੱਲ ਦੇ ਲਿੰਗੀ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਨਰ ਭਾਗ- ਪੁੰਕੇਸਰ ( ਤੰਤੂ ਅਤੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼),

ਮਾਦਾ ਭਾਗ- ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ ( ਪਰਾਗਕਣ ਗ੍ਰਾਹੀ, ਪਰਾਗਕਣ ਵਹਿਣੀ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5- ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਦੋ-ਖੰਡਨ ਵਿਧੀ, ਕਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ (ਬਡਿੰਗ), ਵਿਖੰਡਨ, ਬੀਜਾਣੂਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਪੁਨਰ ਜਣਨ ਅਤੇ ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਣਨ ਆਦਿ।

(ii) ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਨਾਉਟੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਿਓਂਦ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਜਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਆਦਿ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਪੌਦਾ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਬਨਾਉਟੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(iii) ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਜਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨ ਯੁਕਤ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਛੋਟੇਪੌਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(iv) ਬੀਜ ਖਿਲਰਣ ਦੇ ਲਾਭ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਬੀਜ ਖਿਲਰਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(v) ਪੁੰਗਰਨਾ ਕੀ ਹੈ? ਪੁੰਗਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਾਲਤਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?

ਉੱਤਰ- ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਸੋਖ ਕੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਦਾ ਭਰੂਣ ਪੁੰਗਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜੜ੍ਹ
ਅੰਕੁਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਧਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤਣਾ ਅੰਕੁਰ (ਫਲੁਮੁਲੲ) ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪੱਤੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਛੋਟੇ ਪੌਦੇ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6- ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- (1) ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਣਨ- ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਤਣੇ, ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਵਾਂ ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਤਣੇ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਪੌਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

(2) ਬਡਿੰਗ- ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਖਮੀਰ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਤੋਂ ਵਾਧਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵ
ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(3) ਖੰਡਨ- ਕਾਈ (ਸਪਾਇਰੋਗਾਇਰਾ) ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਖੰਡ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਪੌਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(4) ਬੀਜਾਣੂ ਨਿਰਮਾਣ- ਫਰਨ, ਮੌਸ, ਉੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਗਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ii) ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਣਨ ਦੇ ਬਣਾਉਟੀ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- (1) ਕਲਮ ਲਗਾਉਣਾ- ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਵਰਗੇ ਪੌਦੇ ਟਹਿਣੀ ਦੇ ਗੰਢ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਭਾਗ (ਕਲਮ) ਨੂੰ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਕੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(2) ਦਾਬ ਲਾਉਣਾ- ਜੈਸਮੀਨ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਾਬੈਰੀ ਵਰਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਬਾਏ ਹੋਏ
ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਪੌਦਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਮੂਲ ਪੌਦੇ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(3) ਪਿਓਂਦ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ- ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇੱਛਿਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੱਢ (ਜੜ੍ਹ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਣੇ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾ
(ਤਣੇ ਵਾਲਾ ਭਾਗ) ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਗ ਤਿਰਛੇ ਕੱਟ ਕੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਛਿਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਬੇਰ, ਅੰਬ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਿਓਂਦ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

(4) ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਜਣਨ- ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਜਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨ ਯੁਕਤ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਛੋਟੇ ਪੌਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਆਲੂ ਅਤੇ ਗੰਨਾ ਆਦਿ ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਨਾਲ ਉਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(iii) ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੈ? ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਪਰਾਗਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ- ਪਰਾਗਕਣਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਰਾਗਕਣ ਗ੍ਰਾਹੀ ਤੱਕ ਸਥਾਨੰਤਰਣ ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-

(1) ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ, ਅਤੇ

(2) ਪਰ-ਪਰਾਗਣ।

ਪਰਾਗਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕ

(1) ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ- ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਰਾਗਕਣ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਡ ਕੇ ਪਰਾਗ ਕਣ ਗ੍ਰਾਹੀ ਤੱਕ
ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਰਾਗਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(2) ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ- ਹਾਈਡ੍ਰਿਲਾ ਵਰਗੇ ਜਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਰਾਗਕਣ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਲ ਰੋਧਕ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਾਗਕਣ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਕੇ ਦੂਜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(3) ਕੀਟਾਂ ਰਾਹੀਂ- ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵੱਲ ਤਿੱਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਟ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ

ਆਪਣੇ ਖੰਭਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਰਾਗਕਣਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨੰਤਰਣ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

(iv) ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- ਪਰਾਗਕਣ ਗ੍ਰਾਹੀ ‘ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਾਗਕਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨਲੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਾਗਨਲੀ ਕਹਿੰਦੇਹਨ। ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ ਦੀ ਪਰਾਗ ਵਹਿਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੱਕ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਡਾਣੂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(v) ਫ਼ਲ ਅਤੇ ਬੀਜ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ-
(1) ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਮਗਰੋਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਫ਼ਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਡਾਣੂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਮੁਰਝਾ ਕੇ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(2) ਬੀਜ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਅੰਡਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰੂਣ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆਤ ਪਰਤ ਨਾਲ
ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੀਜ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(3) ਫ਼ਲ ਗੁੱਦੇਦਾਰ ਅਤੇ ਰਸਭਰੇ (ਅੰਬ, ਸੰਤਰਾ) ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਸਖਤ (ਬਦਾਮ, ਅਖਰੋਟ) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(vi) ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਖਿਲਰਨਾ ਕੀ ਹੈ? ਬੀਜ ਖਿਲਰਨ ਦੇ ਕੋਈ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਜੰਤੂਆਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਿਲਰਨਾ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਖਿਲਰਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ:

(1) ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ- ਘਾਹ, ਅੱਕ ਅਤੇ ਦੋਫਲ (ਮੈਪਲ) ਵਰਗੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਹਲਕੇ ਬੀਜ ਹਵਾ ਨਾਲ ੳੁੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(2) ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ- ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸਪੰਜੀ ਬੀਜ ਪਤਣੀ ਉੱਪਰ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਚਲੇ
ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(3) ਜੰਤੂਆਂ ਦੁਆਰਾ- ਯੂਰੇਨਾ ਵਰਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ੳੁੱਪਰ ਹੁੱਕ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੀਜ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇਸਰੀਰ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਕੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Top

ਪਾਠ.9-ਮਿੱਟੀ

2021-05-08T11:13:00.000+05:30

ਪਾਠ.8-ਪੌਣ,ਤੂਫਾਨ ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਤ

2021-05-08T11:11:00.001+05:30

ਪਾਠ.7-ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕੂਲਨ

2021-05-08T11:09:00.001+05:30

ਪਾਠ.6-ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ

2021-05-08T10:53:00.001+05:30

ਪਾਠ-5-ਤੇਜਾਬ, ਖਾਰ ਅਤੇ ਲੂਣ

2021-05-08T10:49:00.008+05:30

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:- ਸਾਡੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਤੇਜਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੂਤਰ ਲਿਖੋ।

ਉਤੱਰ:- ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:-ਤੇਜਾਬ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇਓ ।

ਉੱਤਰ:- ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ,ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਿਡ ,ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ ,ਅਸੈਟਿਕ ਐਸਿਡ ਆਦਿ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:-ਸੂਚਕ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ:- ਜਿਹੜੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇਜਾਬ ਅਤੇ ਖਾਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਣ ਲਿਟਮਸ,ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸੂਚਕ,ਫੀਨੋਲਪਥੇਲਿਨ,ਹਲਦੀ ਆਦਿ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:- ਲਿਟਮਸ ਕਿਸ ਰੰਗ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ?

ਉੱਤਰ:- ਬੈਂਗਣੀ ਰੰਗ ਦਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ :-ਤੇਜਾਬ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ :-ਜਿਹੜੇ ਯੋਗਿਕ ਨਿਲੇ ਲਿਟਮਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ,ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜਾਬ ਆਖਦੇ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਣਾਂ :ਸਿਰਕੇ ਦਾ ਤੇਜਾਬ,ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਿਡ ,ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਆਦਿ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:- ਖਾਰ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ:- ਜਿਹੜੇ ਯੋਗਿਕ ਲਾਲ ਲਿਟਮਸ ਨੂੰ ਨੀਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ,ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਣਾਂ :ਕਾਸਟਿਕ ਸੋਡਾ ਅਤੇ ਕਾਸਟਿਕ ਪੌਟਾਸ਼।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:- ਉਦਾਸੀਨੀਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ:-ਤੇਜਾਬ ਅਤੇ ਖਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਲੂਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨੀਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਇਕ ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ:
HCl (aq) + NaOH (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:- ਲੂਣ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ:-ਉਦਾਸੀਨੀਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗਿਕ ਨੂੰ ਲੂਣ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ:

HCl (aq) + NaOH (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:-ਸਿਰਕੇ ਦੇ ਤੇਜਾਬ ਜਾਂ ਐਸੇਟਿਕ ਐਸਿਡ ਜਾਂ ਈਥੇਨੋਇਕ ਐਸਿਡ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੂਤਰ ਲਿਖੋ?

ਉਤੱਰ:- CH₃COOH

ਪ੍ਰਸ਼ਨ :- ਸਾਡੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਤੇਜਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉਤੱਰ:- HCl (ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ :- ਸਾਧਾਰਨ ਨਮਕ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੂਤਰ ਲਿਖੋ?

ਉਤੱਰ:- ਰਸਾਇਣਿਕ ਨਾਮ :-ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ

ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੂਤਰ :NaCl

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:-ਇਮਲੀ ਅਤੇ ਕੀੜੀ ਦੇ ਡੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤੇਜਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ :-ਇਮਲੀ –ਟਾਰਟੈਰਿਕ ਤੇਜਾਬ

ਕੀੜੀ ਦਾ ਡੰਗ :-ਫਾਰਮਿਕ ਐਸਿਡ ਜਾਂ ਮੈਥੇਨਾਇਕ ਤੇਜਾਬ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:-ਤੇਜਾਬ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਗੁਣ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ :-ਜਿਹੜੇ ਯੋਗਿਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਆਇਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਲਿਟਮਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ,ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜਾਬ ਆਖਦੇ ਹਨ।ਉਦਾਹਰਣਾਂ : ਸਿਰਕੇ ਦਾ ਤੇਜਾਬ,ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਿਡ ,ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਆਦਿ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ :-ਉਦਾਸੀਨ ਘੋਲ ਦੀ ਪ੍ਹ ਕਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ :- 7

ਪ੍ਰਸ਼ਨ :-ਨੇਟਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਤੇਜਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ :- ਮਿਥੈਨੋਇਕ ਐਸਿਡ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ :-ਖਾਰ ਦੇ ਜਲੀ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਫੈਨੋਲਪਥੈਲਿਨ ਸੂਚਕ ਮਿਲਾਉਣ ਤੇ ਘੋਲ ਕਿਹੜੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ:-ਗੁਲਾਬੀ ।

ਪਾਠ.4- ਤਾਪ

2021-05-08T10:47:00.002+05:30

ਪਾਠ.3-ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੱਕ

2021-05-08T10:45:00.000+05:30

ਪਾਠ.11-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਹਨ

2021-05-08T10:41:00.004+05:30

ਅਧਿਆਇ-11 ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਹਨ

ਕਿਰਿਆ 11.1- ਧਮਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਹੂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ।
(ਪੰਨਾ ਨੰ: 128)
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਨਬਜ਼ ਦਰ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਧਮਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਧੱਕ-ਧੱਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਨਬਜ਼ ਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਅਸੀਂ ਨਬਜ਼ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਉੱਤਰ- ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗੁੱਟ ‘ਤੇ, ਗਰਦਨ ‘ਤੇ, ਗੋਡੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਗਿੱਟੇ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਬਜ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਕਿਰਿਆ 11.2- ਸਟੈਥੋਸਕੋਪ ਦਾ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।
(ਪੰਨਾ ਨੰ: 130, 131)
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਸਟੈਥੋਸਕੋਪ ਕੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਸਟੈਥੋਸਕੋਪ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ
ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਕੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਅਤੇ ਨਬਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਨਬਜ਼ ਦਰ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਦੀ ਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਰਿਆ 11.3- ਆਲੂ ਨੂੰ ਪਰਾਸਰਣ ਮੀਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਪਰਾਸਰਣ ਕਿਰਿਆ ਦਾ
ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ।
(ਪੰਨਾ ਨੰ: 133)
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਪਰਾਸਰਣ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਪਰਾਸਰਣ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੋਲਕ ਇੱਕ ਅਰਧ ਪਾਰਗਾਮੀ (ਸ਼ੲਮi ਫੲਰਮੲੳਬਲੲ) ਝਿੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟ
ਸੰਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਘੋਲ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਘੋਲ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਅਰਧ ਪਾਰਗਾਮੀ (ਸ਼ੲਮi ਫੲਰਮੲੳਬਲੲ) ਝਿੱਲੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਅਰਧ ਪਾਰਗਾਮੀ (ਸ਼ੲਮi ਫੲਰਮੲੳਬਲੲ) ਝਿੱਲੀ ਅਜਿਹੀ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇਕਾਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਕਣ ਹੀ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅਭਿਆਸ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਭਰੋ।
(i) ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਹਨ ਜ਼ਾਇਲਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ii) ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਸਟੈਥੋਸਕੋਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
(iii) ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲੂਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(ਵਿ) ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਧਮਣੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
(ਵ) ਦਿਲ ਦੇ ਲੈਅਬੱਧ ਸੁੰਗੜਨ ਅਤੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦੱਸੋ।
(i) ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲੋਇਮ ਵਹਿਣੀਆਂ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨੰਤਰਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਸਹੀ)
(ii) ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ ਖੂਨ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਪਸ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਸਹੀ)
(iii) ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਗਲਤ)
(ਵਿ) ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਖੂਨ ਦਾ ਠੋਸ ਭਾਗ ਹੈ। (ਗਲਤ)
(ਵ) ਖੂਨ ਦਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।(ਗਲਤ)
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3- ਕਾਲਮ ‘ੳ’ ਦਾ ਕਾਲਮ ‘ਅ’ ਨਾਲ ਮਿਲਾਨ ਕਰੋਕਾਲਮ
‘ੳ’ ਕਾਲਮ ‘ਅ’
(i) ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਰਿਵਹਿਨ (ੳ) ਸਟੋਮੈਟਾ
(ii) ਲਾਲ ਰੰਗ (ਅ) ਜ਼ਾਇਲਮ
(iii) ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ (ੲ) ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ
(ਵਿ) ਖੂਨ ਦਾ ਥੱਕਾ (ਸ) ਫਲੋਇਮ
(ਵ) ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਥਾਨੰਤਰਣ (ਹ) ਪਲੇਟਲੈਟਸ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4- ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣੋ-
(i) ਖੂਨ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਜੰਮਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ-
(ੳ) ਪਲਾਜ਼ਮਾ (ਅ) ਸਫ਼ੇਦ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (ੲ) ਲਾਲ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (ਸ) ਪਲੇਟਲੈਟਸ (✓)
(ii) ਦਿਲ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਦੋ ਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
(ੳ) ਆਰੀਕਲ (ਅ) ਵਾਲਵ (ੲ) ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ (ਸ) ਵੈਂਟਰੀਕਲ (✓)
(iii) ਮਲ ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-
(ੳ) ਗੁਰਦੇ (ਅ) ਮਸਾਨਾ (ੲ) ਮੂਤਰ ਦੁਆਰ (ਸ) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ (✓)
(ਵਿ) ਉਹ ਪੇਸ਼ੀਦਾਰ ਅੰਗ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਪ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਧੜਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ-
(ੳ) ਧਮਣੀਆਂ (ਅ) ਗੁਰਦੇ (ੲ) ਦਿਲ (✓) (ਸ) ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ
(ਵ) ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-
(ੳ) ਪਲਾਜ਼ਮਾ (ਅ) ਲਾਲ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (ੲ) ਸਫ਼ੇਦ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (ਸ) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ (✓)
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5- ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-
(i) ਲਹੂ ਦਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਵਰਣਕ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਕਾਰਨ ਲਹੂ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(ii) ਸਥਾਨੰਤਰਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੋ।
ਉੱਤਰ- ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪੋਦੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਸਥਾਨੰਤਰਣ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
(iii) ਡਾਇਆਲਿਸਿਸ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ- ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਲੋੜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਤਰਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ
ਡਾਇਆਲਿਸਿਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6- ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-
(i) ਲਹੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਦੱਸੋ।
ਉੱਤਰ- (1) ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ, ਆਕਸੀਜਨ, ਹਾਰਮੋਨ ਆਦਿ ਲਹੂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
(2) ਲਹੂ ਫਾਲਤੂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।
(3) ਲਹੂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
(ii) ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਵ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਉੱਤਰ- ਵਾਲਵ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਦਿਲ ਵੱਲ ਹੀ ਵਹਿਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
(iii) ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।
ਉੱਤਰ- ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਰਦੇ,ਦੋ ਮੂਤਰ ਵਹਿਣੀਆਂ, ਇੱਕ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੂਤਰ ਦੁਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7- ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-
(i) ਲਹੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ- ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (੍ਰਭਛ), ਸਫ਼ੇਦ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (ਾਂਭਛ), ਪਲੇਟਲੈਟਸ ਅਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
(1) ਲਾਲ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (੍ਰਭਛ)- ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਅਤੇ ਡਿਸਕ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਾਲ ਲਹੂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਪਰਿਵਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
(2) ਸਫ਼ੇਦ ਲਹੂ ਸੈੱਲ (ਾਂਭਛ)- ਇਹ ਰੰਗਹੀਣ ਅਤੇ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ
ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ।
(3) ਪਲੇਟਲੇਟਸ- ਇਹ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ‘ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਜੰਮਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
(4) ਪਲਾਜ਼ਮਾ- ਇਹ ਲਹੂ ਦਾ ਤਰਲ ਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਪਾਣੀ ਹੈ।
(ii) ਦਿਲ ਦੇ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਉੱਤਰ- ਦਿਲ ਦੇ ਚਾਰ ਖਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਖੱਬਾ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਆਰੀਕਲ, ਖੱਬਾ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ। ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਭਰਪੂਰਲਹੂ ਦਿਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ ਲਹੂ ਖੱਬੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਖੱਬਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਹੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ ਲਹੂ ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ਵਿੱਚਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ ਲਹੂ ਸੱਜੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੱਬਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫੇਫੜਾ ਧਮਣੀ ਰਾਹੀਂ ਲਹੂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵਾਲਵ ਲਹੂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂਮੁੜਨ ਦਿੰਦੇ।

(iii) ਮਲ-ਤਿਆਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉ।
ਉੱਤਰ-

(ਵਿ) ਧਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ।
ਉੱਤਰ-
ਧਮਣੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ
1. ਫੇਫੜਾ ਧਮਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਧਮਣੀਆਂ
ਆਕਸੀਜਨ ਭਰਪੂਰ ਲਹੂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਤੱਕ
ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
1. ਫੇਫੜਾ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ
ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਭਰਪੂਰ ਲਹੂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ
ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 2. ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਪਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 3. ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
4. ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਬਜ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 4. ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਬਜ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
5. ਇਹ ਚਮੜੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 5. ਇਹ ਚਮੜੀ ਹੇਠਾਂ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾਈ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

(ਵ) ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨੰਤਰਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ- ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਹਨ-

ਪੋਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ਼ੇ ਹੋਏ ਖਣਿਜ ਲੂਣ ਜੜ੍ਹ ਰੋਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਰਣ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਜ਼ਾਇਲਮ ਟਿਸ਼ੂ ਰਾਹੀਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਪ ਉਤਰਸਰਜਨ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭੋਜਨ ਦਾ ਪਰਿਵਹਨ- ਪੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਖੁਰਾਕ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਫਲੋਇਮ ਟਿਸ਼ੂ ਰਾਹੀਂ
ਊਰਜਾ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਫਲੋਇਮ ਟਿਸ਼ੂ ਰਾਹਂੀ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਸਰਣ- ਪੌਦੇ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲ ਪਰਾਸਰਣ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਠ.10-ਸਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ

2021-05-08T10:39:00.022+05:30

ਅਧਿਆਇ-10 ਸਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ

ਕਿਰਿਆ 10.1- (ਪੰਨਾ ਨੰ: 114)

ਕਿਰਿਆ 10.1- ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸਾਹ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹੋ।ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਉੱਤਰ- ਅਸੀਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 35 ਸੈਕਿੰਡ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ?

ਉੱਤਰ- ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣੀ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਿਰਿਆ 10.2-(ਪੰਨਾ ਨੰ: 115)

ਕਿਰਿਆ 10.2- ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ-ਦਰ (ਸਾਹ ਖਿੱਚਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ) ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਆਰਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ-ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਤੁਹਾਡੀ ਸਧਾਰਣ ਸਾਹ ਦਰ ਕਿੰਨੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- 12 ਤੋਂ 20 ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ।

ਕਿਰਿਆ 10.3-(ਪੰਨਾ ਨੰ: 117, 118)

ਕਿਰਿਆ 10.3- ਆਓ, ਆਪਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਣਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰੀਏ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਰਬੜ ਸ਼ੀਟ ਕਿਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਪੇਟ ਪਰਦੇ (ਡਾਇਆਫ੍ਰਾਮ) ਨੂੰ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਦੋ ਗੁਬਾਰੇ ਕਿਹੜੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ- ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3- ਕੀ ਤੁਸੀ ਇਸ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਉੱਤਰ- ਹਾਂ। ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਣ ਸਮੇਂ ਪੇਟ ਪਰਦਾ ਰਬੜ ਸ਼ੀਟ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਪਸਲੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਪੇਟ ਪਰਦਾ ਰਬੜ ਸ਼ੀਟ ਵਾਂਗ ਆਮ ਸਥਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਰਿਆ 10.4-(ਪੰਨਾ ਨੰ: 118)

ਕਿਰਿਆ 10.4- ਅਸੀਂ ਸਾਹ ਰਸਤੇ ਕੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਚੂਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੁਧੀਆ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਸਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚੂਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੁਧੀਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਚੂਨੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੂਤਰ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰਾਕਸਾਈਡ –Ca(OH)2

ਅਭਿਆਸ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਭਰੋ।

(i) ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਲੈਕਟਿਕ ਐਸਿਡ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(ii) ਆਕਸੀਜਨ ਭਰਪੂਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(iii) ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ-ਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ਵਿ) ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਸਟੋਮੈਟਾ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ਵ) ਛੂਹਣ ਤੇ ਗੰਡੋਏ ਦੀ ਚਮੜੀ ਚਿਪਚਿਪੀ ਅਤੇ ਸਿੱਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦੱਸੋ।

(i) ਡੱਡੂ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। (ਸਹੀ)

(ii) ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। (ਸਹੀ)

(iii) ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। (ਸਹੀ)

(ਵਿ) ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਾਹ ਦਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਗਲਤ)

(ਵ) ਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਲੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। (ਸਹੀ)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3- ਕਾਲਮ ‘ੳ’ ਦਾ ਕਾਲਮ ‘ਅ’ ਨਾਲ ਮਿਲਾਨ ਕਰੋ :

ਕਾਲਮ‘ੳ’ ਕਾਲਮ ‘ਅ’

(i) ਲੈਂਟੀਸੈੱਲ (ਅ) ਪੁਰਾਣਾ ਤਣਾ

(ii) ਖਮੀਰ (ਸ) ਅਲਕੋਹਲ

(iii) ਮੱਛੀ (ੳ) ਗਲਫੜੇ

(iv) ਸਟੋਮੈਟਾ (ਹ) ਪੱਤੇ

(v) ਗੰਡੋਆ (ੲ) ਚਮੜੀ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4- ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣੋ-

(i) ਗੰਡੋਏ ਦੇ ਸਾਹ ਅੰਗ ਹਨ……………

(ੳ) ਸਾਹ ਨਲੀਆਂ

(ਅ) ਗਲਫੜੇ

(ੲ) ਫੇਫੜੇ (ਸ) ਚਮੜੀ (✓)

(ii) ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:-

(ੳ) ਪਾਚਨ

(ਅ) ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ (✓)

(ੲ) ਗਤੀ

(ਸ) ਮਲ ਤਿਆਗ

(iii) ਕਾਕਰੋਚ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:-

(ੳ) ਚਮੜੀ

(ਅ) ਸਪਾਇਰੇਕਲ (✓)

(ੲ) ਫੇਫੜੇ

(ਸ) ਗਲਫੜੇ

(iv) ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਸਖਤ ਤਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:-

(ੳ) ਸਟੋਮੈਟਾ

(ਅ) ਲੈਂਟੀਸੈੱਲ (✓)

(ੲ) ਜੜ੍ਹ ਵਾਲ

(ਸ) ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ

(v) ਬਹੁਤੀ ਭਾਰੀ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ……… ਹੈ:-

(ੳ) ਗੁਲੂਕੋਜ਼

(ਅ) ਆਕਸੀਜਨ

(ੲ) ਲੈਕਟਿਕ ਐਸਿਡ (✓)

(ਸ) ਅਲਕੋਹਲ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5- ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਸਾਹ-ਦਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ-ਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ii) ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਸੈਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਪਘਟਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਊਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-

(1) ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ

(2) ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6- ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਭਾਰੀ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉੱਤਰ- ਭਾਰੀ ਕਸਰਤ ਦੌਰਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਜਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੀ ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਊਰਜਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੈਕਟਿਕ ਐਸਿਡ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

(ii) ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗਮਲੇ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਮਰ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ
ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੌਦਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(iii) ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧੂੜ ਭਰੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਛਿੱਕਾਂ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

ਉੱਤਰ- ਜਦੋਂ ਧੂੜ ਕਣ ਸਾਡੇ ਨੱਕ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਛਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧੂੜ ਕਣ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7- ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹੈ?

ਉਤੱਰ-

ਲੜੀ ਨੰ	ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ	ਸਾਹ ਲੈਣਾ
1	ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਕਸੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।	ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਕਰਨਾ।
2	ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।	ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ।
3	ਇਹ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।	ਇਹ ਸਾਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
4	ਜੈਵ-ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।	ਭੌਤਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।

(ii) ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅੰਕਿਤ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਓ।

ਉੱਤਰ-

(iii) ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ- ਆਕਸੀ ਅਤੇ ਅਣ-ਆਕਸੀ ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ

ਲੜੀ ਨੰ	ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ	ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ
1.	ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ।	ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ।
2.	ਭੋਜਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਪਘਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।	ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਪੂਰਨ ਅਪਘਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.	CO2 ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।	CO2 ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।
4.	ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।	ਥੋੜੀ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
5.	ਮਾਈਟੋਕਾਂਡਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।	ਸਾਈਟੋਪਲਾਜਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Top

ਪਾਠ.2-ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ

2021-05-08T10:36:00.020+05:30

ਅਧਿਆਇ-2 ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਭਰੋ।

(i) ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਆਹਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ii) ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪਾਚਨ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(iii) ਜਿਗਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹੈ।

(iv) ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਣਪਚੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲੂਣ ਸੋਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦੱਸੋ।

(i) ਜੀਭ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। (ਸਹੀ)

(ii) ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਚਨ ਕਿਰਿਆ ਮਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਗਲਤ)

(iii) ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਰੂਮੀਨੈਂਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। (ਸਹੀ)

(iv) ਅਮੀਬਾ ਝੂਠੇ ਪੈਰਾਂ (ਸੂਡੋਪੋਡੀਆ) ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕਣ ਫੜਦਾ ਹੈ। (ਸਹੀ)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3- ਕਾਲਮ ‘ ਮਿਲਾਨ ਕਰੋ

ਕਾਲਮ ‘ੳ’ ਕਾਲਮ ‘ਅ’

(i) ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਰੂਮੀਨੈਂਟ) ਗਊ

(ii) ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟਸ ਗੁਲੂਕੋਜ਼

(iii) ਪਿੱਤਾ ਪਿੱਤ ਰਸ

(iv) ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪਾਚਨ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

(v) ਮਲ ਨਲੀ ਅਣਪਚਿਆ ਭੋਜਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4- ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣੋ-

(i) ਜਿਹੜੇ ਜੰਤੂ ਕੇਵਲ ਪੌਦੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ-

(ੳ) ਮਾਸਾਹਾਰੀ

(ਅ) ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ (✓)

(ੲ) ਸਰਬ-ਆਹਾਰੀ

(ਸ) ਮ੍ਰਿਤਜੀਵੀ

(ii) ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਾਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-

(ੳ) ਪਰਜੀਵੀ

(ਅ) ਮਾਸਾਹਾਰੀ

(ੲ) ਮ੍ਰਿਤਜੀਵੀ (✓)

(ਸ) ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ

(iii) ਜੰਤੂ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਭੋਜਨ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ-

(ੳ) ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ (✓)

(ਅ) ਪਾਚਨ

(ੲ) ਸੋਖਣ

(ਸ) ਮਲ ਤਿਆਗ

(iv) ਜਿਗਰ ਦਾ ਰਿਸਾਵ-

(ੳ) ਪ੍ਰੋਟੀਨ

(ਅ) ਪਿੱਤ ਰਸ (✓)

(ੲ) ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟਸ

(ਸ) ਲਾਰ

(v) ਅਮੀਬਾ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਕਿਸਮ

(ੳ) ਪਰਜੀਵੀ

(ਅ) ਪ੍ਰਾਣੀਵਤ (✓)

(ੲ) ਮ੍ਰਿਤਜੀਵੀ

(ਸ) ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5- ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਪ੍ਰਾਣੀਵਤ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਪ੍ਰਾਣੀਵਤ ਪੋਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੋਜਨ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾ ਕੇ, ਐਨਜਾਈਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਰਲ

ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ- ਅਮੀਬਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ।

(ii) ਸੋਖਣ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਪਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਜਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੋਖਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(iii) ਸਵੈ ਅੰਗੀਕਰਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਸੋਖੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਲਈ ਕਰਨ ਨੂੰ

ਸਵੈ ਅੰਗੀਕਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(iv) ਪਾਚਨ ਨਲੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਮੂੰਹ, ਭੋਜਨ ਨਲੀ, ਮਿਹਦਾ, ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ, ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ, ਰੈਕਟਮ ਅਤੇ ਮਲ ਦੁਆਰ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6- ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਦੁੱਧ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਦੁੱਧ ਦੇ ਦੰਦ- ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਉੱਗੇ 20 ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇ ਦੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 6 ਤੋਂ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਈ ਦੰਦ- ਦੁੱਧ ਦੇ ਦੰਦ ਨਿਕਲਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਗੇ 32 ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਦੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ii) ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- (ੳ) ਤਿੱਖੇ ਦੰਦ (4)- ਇਹ ਭੋਜਨ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਸੂਏ (8)- ਇਹ ਭੋਜਨ ਫਾੜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ੲ) ਪ੍ਰੀ ਮੋਲਰ ਦਾੜਾਂ (8)- ਇਹ ਭੋਜਨ ਚਬਾਉਣ ਅਤੇ ਪੀਸਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ਸ) ਮੋਲਰ ਦਾੜਾਂ (12)- ਇਹ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪੀਸਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7- ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਅੰਕਿਤ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਮੀਬਾ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- ਅਮੀਬਾ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਭਾਸੀ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕਣ ਅਮੀਬੇ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਝਿੱਲੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਐਂਡੋਸਾਈਟੋਸਿਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਇਹ ਭੋਜਨ ਰਸਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਐਨਜਾਈਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਰਲ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਲਤੂ ਭੋਜਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ii) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰੋ।

ਉਤੱਰ-

ਪਾਠ.1-ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ

2021-05-08T10:35:00.011+05:30

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਾਧੇ ਲਈ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਊਰਜਾ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1- ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਭਰੋ।

(i) ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੂਖ਼ਮ ਛੇਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

(iii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਤਪਾਦ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਹੈ।

(iv) ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ, ਦੂਸਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2- ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦੱਸੋ।

(i) ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ ਭੋਜਨ ਦਾ ਜਰੂਰੀ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। (ਗਲਤ)

(ii) ਸਾਰੇ ਹਰੇ ਪੌਦੇ ਸਵੈਪੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਸਹੀ)

(iii) ਯੂਗਲੀਨਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ੳਤੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਸਹੀ)

(iv) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਸੂਰਜੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। (ਗਲਤ)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3- ਕਾਲਮ ਮਿਲਾਨ ਕਰੋ

ਕਾਲਮ ‘ੳ’ ਕਾਲਮ ‘ਅ’

(i) ਖੁੰਭ ਮ੍ਰਿਤਜੀਵੀ

(ii) ਰਾਈਜ਼ੋਬੀਅਮ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਪੌਦੇ

(iii) ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਪੱਤੇ

(iv) ਅਮਰਵੇਲ ਪਰਜੀਵੀ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4- ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣੋ-

(i) ਅਜਿਹਾ ਸੂਖਮਜੀਵ ਜੋ ਹਵਾ ਵਿਚਲੀ ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ-

(ੳ) ਅਮਰਵੇਲ

(ਅ) ਖੁੰਭ

(ੲ) ਰਾਈਜ਼ੋਬੀਅਮ (✓)

(ਸ) ਕਲੋਰੋਫਿਲ

(ii) ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ-

(ੳ) ਸਵੈਪੋਸ਼ੀ

(ਅ) ਪਰਪੋਸ਼ੀ (✓)

(ੲ) ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ

(ਸ) ਖਣਿਜ਼

(iii) ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਦਾ ਕਾਰਖਾਨਾ-

(ੳ) ਪੱਤਾ (✓)

(ਅ) ਤਣਾ

(ੲ) ਜੜ੍ਹ

(ਸ) ਫੁੱਲ

(iv) ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮ੍ਰਿਤਜੀਵੀ ਹੈ-

(ੳ) ਰਾਈਜ਼ੋਬੀਅਮ

(ਅ) ਖੁੰਭ (✓)

(ੲ) ਅਮਰਵੇਲ

(ਸ) ਪ੍ਰੋਟੀਨ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5- ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(iii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ- ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ।

(iv) ਕੀਟ ਆਹਾਰੀ ਪੌਦੇ ਕਿਹੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ- ਉਹ ਪੌਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀਟ ਆਹਾਰੀ ਪੌਦੇ

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਘੜਾ-ਬੂਟੀ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6- ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਪਰਜੀਵੀ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ?

ਉੱਤਰ- ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੂਜੇ ਸਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਪਰਜੀਵੀ ਪੋਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ

ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅਮਰਵੇਲ।

(ii) ਸਹਿਜੀਵੀ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- ਸਹਿਜੀਵੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ

ਅਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ- ਉੱਲੀ ਅਤੇ ਕਾਈ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜੀਵਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(iii) ਘੜਾ-ਬੂਟੀ ਪੌਦਾ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਫੜਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਘੜਾ-ਬੂਟੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਘੜੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਘੜੇ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ

ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੀਟ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਤਿਲਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ

ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7- ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-

(i) ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ- (1) ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੂੜੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦ ਮਿਲਾ ਕੇ।

(2) ਨਿਖੇੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕੇ।

(3) ਰਾਈਜ਼ੋਬੀਅਮ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰੀਕਰਨ ਕਰਕੇ।

(ii) ਪੋਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ- ਪੋਸ਼ਕ- ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹਨ, ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ- ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ,

ਪ੍ਰੋਟੀਨ,ਚਰਬੀ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਖਣਿਜ ਆਦਿ। ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ-

(1) ਸਵੈਪੋਸ਼ੀ ਪੋਸ਼ਣ- ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਸਵੈਪੋਸ਼ੀ ਪੋਸ਼ਣ

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ- ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ।

(2) ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਪੋਸ਼ਣ- ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਲਈ ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ

ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਪੋਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਪਰਪੋਸ਼ੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-

(ੳ) ਮ੍ਰਿਤ ਆਹਾਰੀ ਪੌਦੇ- ਜਿਹੜੇ ਪੌਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਗਲੇ-ਸੜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ

ਮ੍ਰਿਤ ਆਹਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ- ਉੱਲੀ।

(ਅ) ਪਰਜੀਵੀ ਪੌਦੇ- ਜਿਹੜੇ ਪੌਦੇ ਦੂਜੇ ਸਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਜੀਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅਮਰਵੇਲ।

(ੲ) ਕੀਟ ਆਹਾਰੀ ਪੌਦੇ- ਉਹ ਪੌਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ

ਕੀਟ ਆਹਾਰੀ ਪੌਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ- ਘੜਾ-ਬੂਟੀ।

(ਸ) ਸਹਿਜੀਵੀ ਪੌਦੇ- ਸਹਿਜੀਵੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ

ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ- ਉੱਲੀ ਅਤੇ ਕਾਈ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜੀਵਨ।