Weetlogs - Blogs van anatomie tot zoologie

Tweetaligheid verbetert werkgeheugen immigrantenkinderen

Science Palooza — 03 Nov 2014, 09:50

Elma Blom van de Universiteit Utrecht doet onderzoek naar tweetaligheid bij Turks-Nederlandse immigrantenkinderen en ontdekte dat tweetaligheid bepaalde negatieve effecten van een lage sociaal-economische status tegen kan gaan.

Aan het onderzoek deden een groep eentalige kinderen met hoogopgeleide ouders mee en een groep tweetalige kinderen met laagopgeleide ouders. Kinderen met laagopgeleide ouders groeien over het algemeen op in een minder stimulerende omgeving dan kinderen met hoogopgeleide ouders. Ze worden gemiddeld genomen minder voorgelezen, sporten minder en kijken meer tv. Kinderen die weinig gestimuleerd worden ontwikkelen zich minder snel dan kinderen die veel gestimuleerd worden.

Alle kinderen in het onderzoek waren vijf of zes jaar oud en kregen een aantal testjes waarin hun werkgeheugen werd gemeten. Ze hoorden bijvoorbeeld getallenreeksen en moesten die vervolgens nazeggen, in de ene taak vooruit, in de andere taak achteruit. “Achteruit nazeggen is moeilijker”, zegt Blom. “Dan moet je de getallen niet alleen opslaan in je geheugen, maar je moet ze ook verwerken. Om dat te kunnen doen, heb je voldoende werkgeheugen nodig, net als een computer.” De getallenreeksen die de kinderen te horen kregen, werden steeds moeilijker. “Hoe langer de reeks, hoe meer werkgeheugen je nodig hebt.” Om de kinderen niet te frustreren eindigde de taak op het moment dat ze te veel fouten begonnen te maken.

De resultaten laten zien dat de Turks-Nederlandse tweetalige kinderen met laagopgeleide ouders een even goed werkgeheugen hebben als hun eentalige Nederlandse leeftijdsgenootjes met hoogopgeleide ouders. “Dat is opmerkelijk”, zegt Blom, “want over het algemeen hebben kinderen van hoogopgeleide ouders een beter werkgeheugen dan kinderen van laagopgeleide ouders. Een stimulerende omgeving geeft je werkgeheugen namelijk een boost.” Bij een nadere analyse bleken de tweetaligen het beter te doen dan de eentaligen als je het effect van sociaal-economische status wegfiltert. De tweetaligheid van de Turks-Nederlandse immigrantenkinderen lijkt dus te compenseren voor hun lage sociaal-economische achtergrond. Verder bleken de effecten bij de 6-jarigen groter te zijn dan bij de 5-jarigen. Het werkgeheugenvoordeel lijkt zich dus te ontwikkelen naarmate een kind tweetaliger wordt.

Het onderzoek van Blom sluit aan bij eerder onderzoek naar de cognitieve effecten van tweetaligheid. Zo is het al langer bekend dat tweetaligen zich beter kunnen focussen. Dat komt waarschijnlijk doordat ze de hele tijd overzicht moeten houden over hun twee talen. Ze moeten de talen uit elkaar houden, beslissen welke taal ze wanneer gebruiken en steeds een van hun twee talen onderdrukken. Wanneer een Turks-Nederlands kind Nederlands spreekt, moet hij de Turkse woorden die in zijn hersenen actief worden negeren. Deze focustraining beperkt zich niet tot de hersengebieden die met taal te maken hebben, maar werkt ook door in de rest van het brein. Dat tweetaligheid ook goed is voor je werkgeheugen is een relatief nieuwe vondst in het onderzoek. Blijkbaar geeft het spreken van twee talen een uitgebreide hersentraining die verder gaat dan focussen alleen. Bovendien laat het onderzoek van Blom zien dat het tweetalige voordeel ook geldt voor kinderen van laagopgeleide ouders.

Hoewel Blom overtuigd is van de cognitieve voordelen van tweetaligheid zijn er ook onderzoekers die de voordelen in twijfel trekken. “Sommige onderzoekers vinden geen verschillen tussen een- en tweetaligen. Dit zou onder andere kunnen komen doordat tweetaligheid erg veel vormen heeft en niet elke vorm van tweetaligheid tot een cognitief voordeel leidt. Niet alle tweetalige kinderen beheersen hun twee talen voldoende of gebruiken ze actief.” Daarnaast benadrukt Blom dat ze pas een verschil zag tussen de twee groepen toen ze de sociaal-economische achtergrond van de kinderen meenam in haar analyse. “Als je zo’n soort verschil tussen beide groepen niet meeneemt, dan bestaat het risico dat je het tweetalige voordeel niet ziet, terwijl het er wel degelijk is.”

Bloms onderzoek suggereert dat tweetaligheid een belangrijke bron van verrijking kan zijn voor kinderen met laagopgeleide ouders. Kinderen die opgroeien in immigrantengezinnen leren op natuurlijke wijze twee talen, doordat ze thuis een andere taal spreken dan op school. “Het is van belang dat deze kinderen niet alleen goed Nederlands leren, maar ook de taal die thuis gesproken wordt. Alleen dan kunnen de cognitieve voordelen van tweetaligheid tot bloei komen.” Verder is de thuistaal ook belangrijk voor de sociale ontwikkeling. Als een kind de taal van zijn ouders niet goed leert, dan kunnen er allerlei sociale problemen ontstaan doordat er binnen het gezin geen goede communicatie mogelijk is. Bovendien is taal een belangrijke uiting van identiteit. Volgens Blom zou de talenrijkdom van een kind dat thuis Turks of Arabisch spreekt wel wat meer gewaardeerd mogen worden. “Onze kinderen moeten Engels, Frans en Duits leren, maar er is weinig enthousiasme voor de niet-westerse talen die immigrantenkinderen thuis leren.”

Blom is nog lang niet klaar met haar onderzoek. In een groter project genaamd “Cognitive Development in the Context of Emerging Bilingualism” (CoDEmBi) doet ze ook onderzoek naar tweetalige kinderen met een taalstoornis, Friese kinderen, kinderen in Limburg en Poolse kinderen. Ze probeert uit te zoeken wanneer meertaligheid een risico vormt voor de ontwikkeling van een kind en wanneer het juist een meerwaarde is. Daarnaast wil Blom met haar onderzoek bereiken dat we ons bewust worden van de talenrijkdom die Nederland al heeft, zonder dat we er iets extra’s voor hoeven te doen.

Bron: Blom et al. (2014). “The benefits of being bilingual: Working memory in bilingual Turkish-Dutch children”,Journal of Experimental Child Psychology 128: 105-119.

Door: Evelyn Bosma

Determinisme en indeterminisme in de fysica

Sylvia Wenmackers — 02 Nov 2014, 15:12

Als secretaris van de Nederlandse Vereniging voor WetenschapsFilosofie (NVWF) organiseer ik een symposium over “determinisme en indeterminisme in de fysica” op woensdag 26 november 2014 in Groningen (13u – 17u30). De sprekers zijn Dennis Dieks, Marij van Strien, Ronnie Hermens en Gerard ’t Hooft.

Op de website van de vereniging staat een pdf met het hele programma. Bijwonen is gratis, maar graag aanmelden via: secretaris [at] nvwf.nl. Misschien tot dan?

Voor de volledigheid staat het volledige programma ook hieronder (na de vouw).

De Nederlandse Vereniging voor WetenschapsFilosofie (NVWF)
& het Veni-project “Inexactness in the exact sciences”
presenteren het herfst-symposium

Determinisme & Indeterminisme in de Fysica

Locatie:

Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Wijsbegeerte
Oude Boteringestraat 52, 9712 GL Groningen
De ingang van het gebouw is via de steeg (rechts van de voordeur)
Lokaal Omega (gelijkvloers)

Datum & Tijd:

Woensdag 26 november 2014
13u00 – 17u30

Programma

13u00 – 13u05

Sylvia Wenmackers – KU Leuven & Ru Groningen
Welkom

13u05 – 14u00

Dennis Dieks – U Utrecht
“Determinisme en Wetmatigheid”

14u00 – 14u55

Marij van Strien – Max Planck Institute for the History of Science, Berlijn
“Discussies over (in-)determinisme in de tijd van Laplace”

14u55 – 15u10

Pauze

15u10 – 16u05

Ronnie Hermens – Ru Groningen
“Indeterminisme en waarschijnlijkheid in de kwantummechanica”

16u05 – 17u00

Gerard ’t Hooft – U Utrecht
“Kwantummechanica en Cellulaire Automaten: de CA interpretatie”

17u00 – 17u30

Forum – Met alle sprekers

Vlaamse Vikingszonen: Feit of fictie?

Eos Gastblog — 24 Okt 2014, 11:33

In de periode kort voor en na de officiële opening van de tentoonstelling ‘Vikingen!’ in het Gallo-Romeins Museum van Tongeren op 18 oktober kregen we in het forensisch laboratorium aan de KU Leuven vele e-mails en telefoontjes. Als Vikingen in de belangstelling komen te staan, horen we steeds dezelfde vraag: zou het via DNA-onderzoek mogelijk zijn aan te tonen dat bij hun voorouders een Viking voorkwam? Vikingen of Noormannen hebben voor velen immers iets fascinerends, het is een volk waarvan men blijkbaar ook graag wil afstammen. Met Vikingen wordt vaak het zeevarend deel van de Scandinavische bevolking bedoeld die op gewelddadige wijze Europa introk tussen de 9de en 11^de eeuw. Maar het stereotype dat de Vikingen enkel een groep was van moordlustige plunderaars wil het Gallo-Romeinse Museum met de tentoonstelling doorprikken. Vele Noormannen hadden immers ook andere bedoelingen aangezien er onder hen eveneens kooplui en ontdekkingsreizigers waren.

De vraag die men hierbij vaak stelt is of Vikingen tijdens deze rooftochten en handelscontacten ook hun DNA achtergelaten hebben in onze contreien en of dit nog steeds traceerbaar is. Volgens vele geraadpleegde websites en populaire boeken zou het Viking-DNA in de huidige bevolking van de Lage Landen verrassend hoog zijn. Zelfs het laatste uitgebreide artikel over genetische genealogie dat gepubliceerd werd in het Nederlandse tijdschrift voor familiekunde ‘Genealogie’ (Jaargang 19, nummer 3, september 2013; sinds 2014 draagt het tijdschrift de naam ‘Gen.magazine’) werd overheerst door een afbeelding van plunderende Vikingen met als onderschrift dat ‘genetisch onderzoek op veel genealogen een grote aantrekkingskracht heeft door het mogelijks afstammen van de Vikingen’. De makers van de tentoonstelling in Tongeren klopten dan ook lang voor de opening bij ons aan om te weten of er - zoals zij hadden opgevangen - inderdaad een ‘hoog Scandinavisch gehalte’ in het Vlaamse en zelfs Tongerse DNA zit en of dat dan ook chronologisch aan de Noormannen kan gelinkt worden. Zijn de vele beweringen over Vlaamse Vikingszonen onzin of wetenschappelijk onderbouwd?

Genetisch patroon

Op basis van alle huidige historische en archeologische gegevens weten we dat Vikingen vooral in de 9^de eeuw in Vlaanderen handel gedreven hebben, geplunderd hebben en kampen hebben opgeslagen om te overwinteren. Uiteraard zullen hierbij ook wel kinderen van Vikingen geboren zijn (al dan niet door verkrachting van lokale vrouwen zoals in talloze verhalen wordt verteld) die daarna in de plaatselijke bevolking zijn opgenomen. Daarom zal in die tijd sowieso wel Scandinavisch DNA doorgegeven zijn. De vraag is hoe vaak zich dit voordeed en hoe relevant dat was voor de lokale bevolking? Of met andere woorden: was de frequentie wel hoog genoeg zodat het genetisch materiaal van de Vikingen verspreid kon worden doorheen de populatie en vandaag nog gedetecteerd kan worden?

Populatiegenetische studies en modellen tonen alvast aan dat er vaak geen enkel zichtbaar genetisch spoor overblijft als er geen sprake is van verhuizing en assimilatie van een grote populatie. Archeologische en historische bronnen tonen geen grote en langdurige migraties aan naar Vlaanderen maar slechts korte aanwezigheden van Vikingen. Logisch dus dat er tot op vandaag geen genetische data en analyses wijzen op een relevante genmigratie vanuit Scandinavië richting Vlaanderen (en in uitbreiding heel West-Europa). Op basis van de recentste performante analyses waarbij volledige genomen van Scandinavische mannen met West-Europese mannen werden vergeleken, werd er geen onderlinge genmigratie in de periode tussen 800 en 1100 gedetecteerd. Ook in de genetisch genealogische DNA-projecten van Familiekunde Vlaanderen en de KU Leuven, waarbij enkel naar het mannelijke Y-chromosoom wordt gekeken, is er in Tongeren, de Kempen, Snellegem of welke regio in Vlaanderen dan ook waarvoor ooit een belangrijke ‘Noormanse’ invloed in de plaatselijke bevolking werd vermoed, geen ‘Scandinavisch’ genetisch patroon teruggevonden in de autochtone bevolking.

Uitzondering

De enige uitzondering is de autochtone bevolking van het noordwesten van Engeland, meer bepaald op het Wirral-schiereiland en in West Lancashire. Op basis van onder andere archeologische vondsten, oude teksten, linguïstisch bewijs en lokale toponiemen weten historici al lang dat daar wél een belangrijke gemeenschap van Vikingen heeft gewoond en opgegaan is in de plaatselijke bevolking. Onderzoekers van de Universiteit van Leicester startten daarom een genetisch genealogisch onderzoek bij de autochtone bevolking van het Wirral schiereiland en West Lancashire. In deze studie werden Y-chromosomen gegenotypeerd bij DNA-donoren die familienamen hebben die volgens archiefmateriaal al van voor het jaar 1600 in deze regio voorkomen. Hierna vergeleek men de groep Y-chromosomen van deze autochtone families met de Y-chromosomen van mannen uit andere Engelse regio’s en uit Scandinavië. Hieruit kon duidelijk aangetoond worden dat de frequenties van de evolutionaire Y-chromosomale lijnen (de zogenaamde haplogroepen) in Wirral en West Lancashire significant verschillend waren dan de frequenties in de andere regio’s in Engeland, maar meer gelijkend met die van Scandinavië. Maar dit resultaat is een uitzondering en ondanks soortgelijke initiatieven zijn dergelijke genetische signalen in Vlaanderen en in de rest van West-Europa niet terug te vinden.

Blauwe ogen

Waarom gonst het dan nog altijd van de geruchten over Viking-DNA in Vlaanderen? Dat heeft vermoedelijk enerzijds te maken met de grote interesse in Vikingen maar anderzijds ook met een te snelle interpretatie van genetische data zonder rekening te houden met de complexiteit ervan. Zo vind je in Vlaanderen een percentage van 20% aan Y-chromosomale varianten die je vooral in vrij hoge frequentie (tot 90%) in Scandinavië terugvindt, namelijk haplogroep I. Hieruit besluiten velen dat 20% van onze bevolking daarom via directe paternale lijn afstammen van Vikingen, wat door sommige auteurs ongecontroleerd wordt overgenomen. Het is nochtans een typische redeneerfout die in alle naslagwerken over populatiegenetica grondig wordt besproken. Op basis van de frequentie van een bepaald kenmerk of genetische variant kan immers nooit de ontstaansplaats van de variant afgeleid worden en al zeker niet hoe en wanneer het over het hele gebied verspreid is.

Een eenvoudig voorbeeld: in Scandinavië hebben veel mensen blauwe ogen. Maar daaruit kan je niet afleiden dat de genetische informatie voor blauwe ogen in Vlaanderen door de Vikingen verspreid is geraakt. Integendeel, als we de genetische varianten voor de blauwe oogkleur nader bestuderen, is het duidelijk dat zuidelijke migraties vanuit het gebied van de Zwarte Zee de blauwe oogkleur in onze populatie hebben verspreid en meest waarschijnlijk tijdens de Neolithische revolutie.

Een soortgelijk patroon is waar te nemen voor de Y-chromosomale haplogroep I, die een verspreiding kent over heel Europa maar waarvoor een toenemende frequentie wordt vastgesteld van het zuiden naar het noorden, met dus de hoogste frequentie in Scandinavië. Wanneer we naar de genetische diversiteit binnen deze haplogroep kijken, stelt men echter vast dat deze evolutionaire lijn in het zuiden van Europa ontstaan is en van daaruit na de laatste ijstijd gemigreerd is naar het noorden. Een migratieroute die dus net andersom is dan verwacht. De 20% Vlamingen met haplogroep I vormen dus geen aanwijzing voor een sterke genmigratie ten tijde van de Vikingen.

Een ander vaak vermeld verhaal in dit kader is dat de zeldzame genetische variant die leidt tot hemochromatose - een aangeboren stofwisselingsziekte met een te hoge ijzeropstapeling in de organen als gevolg – in onze regio verspreid zou geweest zijn door de Vikingen. Dat de genetische variant die leidt tot deze ziekte vooral in Noord-Europa voorkomt, geeft opnieuw geen aanleiding tot het koppelen van een bepaald kenmerk in West-Europa aan een specifieke migratie uit het verre verleden.

Historische migraties

De vraag van zovelen om via genetisch onderzoek aan te tonen dat er een Viking in hun familie voorkwam, moeten we dus steeds negatief beantwoorden. Een genetisch signaal hiervoor is immers niet zo gauw te vinden en de meest geavanceerde genomische analyses vandaag laten geen DNA-transfer zien van de Vikingen naar de Lage Landen. Toch stellen we vast dat heel wat mensen met deze overtuiging aan genetisch genealogie doen en dat commerciële bedrijven vaak op die gevoelens inspelen. Genetische genealogie biedt een wetenschappelijke methode aan om historische migraties zoals die in het noordwesten van Engeland ten tijde van de Vikingen of die in Vlaanderen vanuit Noord-Frankrijk op het einde van de 16^de eeuw aan te tonen, maar dat kan enkel op populatieniveau, gepaard gaande met een specifiek staalnamedesign en dus niet op individueel of familiaal niveau. Toch blijven Vikingen deel uitmaken van onze geschiedenis en ben ik net als u benieuwd naar de boeiende tentoonstelling in Tongeren.

Geïnteresseerd in dit onderzoek?

De tentoonstelling ‘Vikingen!’ vindt plaats in het Gallo-Romeins Museum te Tongeren van 18 oktober 2014 t.e.m. 15 maart 2015.

Informatie over de genetische sporen van Vikingen in het noordewesten van Engeland vindt u onder meer in het Engelstalige boek ‘Viking DNA: The Wirral and West Lancashire Project’, geschreven door Stephen Harding.

Geïnteresseerd om zelf je Y-chromosoom te bepalen en/of die van je verre verwanten?

Deelnemen aan het DNA-Benelux project van Familiekunde Vlaanderen, een citizen science project voor elke geïnteresseerde genealoog, is nog steeds mogelijk via de website http://www.dna-benelux.eu/.

Voor een genetisch demografisch onderzoek aan de KU Leuven is men ook nog steeds op zoek naar mannen met een familienaam die beginnen met de letters ‘COR’ en met genealogische wortels uit het arrondissement Antwerpen via vaderlijke lijn. Iedereen die aan deze criteria voldoen kan volledig gratis een Y-chromosomaal onderzoek laten uitvoeren.

Over de auteur:

Dr. Maarten Larmuseau

(Postdoctoraal onderzoeker KU Leuven; Laboratorium van forensische genetica en moleculaire archeologie & Laboratorium van socio-ecologie en sociale evolutie)