Y học căn bản

Mạch môn

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Thu, 04 Jun 2026 08:17:46 +0000

KHÍ VỊ:

Vị ngọt bình hơi hàn, không độc, vào kinh Thủ Thái âm.

Địa hoàng, Xa tiền làm sứ. Ghét Khoản đồng hoa. Sợ Khổ sâm.

Là vị thuốc âm ở trong dương, có thể giáng xuống được.

CHỦ DỤNG:

Chữa tà hỏa phục ở tạng phế, chứng phế nuy mửa ra mủ tanh hôi; bổ tạng tâm hư tổn vì bị lao thương, huyết của tâm đi sai kinh, thêm tinh, cường dương, trừ phiền, giải khát, tan được khí kết ở tâm phúc tinh không công phạt thái quá.

Tiêu tích trệ cũ của tỳ vị, làm cho tỳ vị được khoan khoái nhẹ nhàng, tươi nhan sắc, đẹp da dẻ, thanh đờm đặc trên cách mạc, điều hòa kinh mạch ở tay chân, trừ đầy nghẽn ở dưới tâm, đánh lui khách tà hư nhiệt.

Chữa kinh huyết khô, sữa không xuống có thể dùng nó làm thuốc dẫn. Chữa ho liên thanh vì tạng phế ráo cần dùng nó để làm quân.

Lại có người nói: Yên tâm thần, thanh tâm nhiệt cùng dưới tâm nghẽn đầy (vì hỏa đã lui thì tâm thanh mà thủy sinh ra, thêm tinh khí thì tâm thần yên, huyết có sự thống nhiếp thì khách nhiệt tự tiêu tan). Mạch Đại (to) mà yếu tất phải dùng (vì tâm và phế nhuận thì huyết tự nhiên thông).

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Nhân sâm, Ngũ vị (gọi là Sinh mạch tán) chuyên bổ nguyên khí mà sinh tân dịch.

Cùng dùng với Địa hoàng, A giao, Ma nhân thì nhuận kinh, thêm huyết, hồi phục mạch trở lại, thông lợi tâm, nhuận táo kim để mạnh nguồn của thủy.

CẤM KỴ:

Vì tính của nó chỉ chuyên về tiết ra mà không thu lại, cho nên chứng hàn ở trong mà có thấp thì dùng ít, người tỳ vị hư hàn và chứng tiết tả sau khi sinh thì kiêng dùng.

CÁCH CHẾ:

Nếu để tư âm nhuận phế thì bỏ ruột dùng sống, nếu dùng chung với thuốc bổ tỳ phế thì trộn với gạo sao vàng rồi bỏ gạo đi. Bỏ ruột thì không làm cho người ta phiền. Lại có kẻ nói: muốn hành kinh thì tẩm rượu.

NHẬN XÉT:

Mạch môn đông bẩm thụ khí hơi hàn của thời lệnh mùa Thu, cho nên phần nhiều có công dụng thanh tâm bổ phế, hỏa của tâm bốc nóng cũng như thế của nắng đang thịnh, được gió mát của mùa Thu tới thì nóng nực mất, so với Thiên môn đông vị ngọt, hơn tính hàn hội kém thì Mạch môn lại tốt hơn một bậc, cho nên hỏa thị khí mạnh thì nhiều, dùng sống đều được cả, còn như người khí yếu vị hàn thì dùng ít sao mới tốt.

Sa sâm

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Mon, 01 Jun 2026 00:09:10 +0000

Có tên gọi là Bạch sâm.

KHÍ VỊ:

Vị đắng ngọt hơi hàn không độc. Ghét Phòng kỷ, phản Lê lô, một thuyết nói là thuốc của kinh Quyết âm.

CHỦ DỤNG:

Vị nhạt, thể nhẹ, chuyên bổ phế khí, nhân đó mà có ích cho tỳ thận, ho lâu khô phổi, kim bị hỏa khắc thì nên dùng, lại chữa nóng rét và ho, ngực tê đầu nhức, định kinh phiền trong lòng, lui tà nhiệt ở ngoài da.

Lại nói: chủ trị nhiệt ở khoảng ngoài da, bụng đau nhiệt kế, sán khi đau xoắn, ác sang lở ghẻ, phong chạy mình ngứa, tan huyết tích, có công dưỡng can, trị chứng kinh sợ khi ngủ, có sức giữ được thần.

CẤM DÙNG:

Phàm vì hàn tà lưu ở trong phổi mà họ thì cấm dùng.

CÁCH CHẾ:

Tẩm nước gạo phơi khô dùng, dùng thứ già thay Nhân sâm, là vì mùi vị nó đắng mà ngọt, trong tả có bổ, cũng giống như Nhân sâm.

NHẬN XÉT:

Sa sâm khí nhẹ lực bạc nó không phải là vị thuốc có lực lượng nhiều, gánh vác lớn được. Nhân sâm ngọt ôn, hình thể nặng chuyên chủ tăng phế khí, bổ dương mà sinh ra âm; Sa sâm ngọt hàn hình thể nhẹ, chuyên chủ thanh phế nhiệt bổ âm mà chế bớt dương?

Nhân sâm như khí mùa Xuân, Sa sâm như khí mùa Thu, không thể so sánh với nhau được. Cho nên nếu không phải tạng phủ có thực nhiệt mà hàn tà lưu lại ở phế kinh sinh ra ho thì chớ dùng.

Hoàng kỳ

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Mon, 25 May 2026 07:09:54 +0000

KHÍ VỊ:

Vị ngọt hơi ấm không độc, khí hậu hơn vị, tính thăng được, giáng được, thuộc loại dương dược, vào kinh Thủ Dương minh và Thủ Thái âm.

Ghét Miết giáp, Bạch tiên bì, sợ Phòng phong.

CHỦ DỤNG:

Để sống thì trị ung nhọt, nướng chín bổ hư tổn, chữa 5 chứng lao, 7 chứng thương, khí huyết hư hao, ích nguyên dương, tả âm hỏa.

Làm ấm cho phần thịt, đầy đặn da thịt, kín đáo thớ thịt, giữ được ra mồ hôi trộm, tự ra mồ hôi, làm vỡ mủ.

Đẩy độc từ trong ra làm cho khỏi đau, đẩy thịt lên da non. Ngoài thì lưu hành nơi da lông, trong thì bổ tỳ vị. Công của nó chuyên về củng cố phần biểu.

Tính sợ Phòng phong mà gặp được Phòng phong thì công lại càng to.

Lại có người nói: Trị khí đoản thuộc hư ở thượng tiêu, vì tả được hỏa của thở suyễn tạng phế, cũng chữa những chứng tả lỵ lâu ngày, chứng tràng phong, bệnh kinh nguyệt, băng đới, thai tiền, sản hậu, mọi bệnh của trẻ con, rất bổ cho cả tam tiêu nên gọi là "thịt dê".

Trục ác huyết phong đồi, chữa 5 loại trĩ, Thử lâu (tức tràng nhạc), mụn nhọt ở phế đã vỡ, phần biểu hư có tà sâm phạm mồ hôi không ra được, uống nó thì có mồ hôi, cho nên nói: có mồ hôi thì ngăn lại được, không có mồ hôi thì phát ra được. Lại chỉ khát, sinh tân dịch, sinh ra huyết, là thuốc thánh để tả âm hỏa, lui hư hỏa.

HỢP DỤNG:

Cùng với Bạch truật thì bổ trung tiêu, cùng với Nhân sâm thì bổ khí, cùng với Đương quy thì bổ huyết.

CẤM KỴ:

Phàm những chứng dương thịnh âm hư, cũng như chứng thượng tiêu rất nhiệt, hạ tiêu hư hàn, can khí không hòa, người bệnh hay giận và mạch ở bộ Phế Hồng Đại, hỏa đưa lên phế mà họ, âm hỏa xông lên mà thổ huyết đều cấm dùng.

CÁCH CHẾ:

Thứ mềm, màu sắc non thì tốt. Để sống dùng thì có khả năng đẩy độc tà ra ngoài biểu, làm vỡ mủ; chích mật thì điều bổ hư tổn, ở hạ tiêu hư thì sao với nước muối.

NHẬN XÉT:

Hoàng kỳ bẩm thọ khí xung hóa của trời để sinh ra, ngọt là mùi vị chính của đất, cho nên giải được độc, là dương dược thì giải phần biểu; vị ngọt thì có ích cho huyết, tỳ chủ về phần cơ nhục, cho nên chủ trị lở ngứa thối nát đã lâu ngày, làm vỡ mủ khỏi đau. Thực là vị thuốc chủ yếu để bổ cho phần biểu, nếu tà khí ở ngoài biểu đang còn thịnh thì cũng nên kiêng dùng nó.

Nhân sâm

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Wed, 20 May 2026 07:54:43 +0000

KHÍ VỊ:

Vị ngọt hơi hàn không độc, vị và khí ngang nhau, không hậu không bạc, đưa lên nhiều hơn giáng xuống (Có sách nói: hơi ôn là nói công dụng của nó hơi hàn là nói tinh nó bẩm thụ), tính nổi mà đưa lên, thuộc dương dược.

Nếu muốn bổ năm tạng thì nên dùng theo thuốc của tạng đó làm sứ; Thăng ma làm thuốc dẫn; phản Lê lô; ghét Lỗ hàn

CHỦ DỤNG:

Bổ ích chân nguyên không đầy đủ của 5 tạng, chữa phế hư khí đoản thở gấp; tả hỏa tà ở tâm phế tỳ và vị.

Chữa hư hỏa nghịch lên do bị lao, làm mạnh cho mạch, chỉnh lý trung khí, sinh tân dịch, khỏi khát nước, khai tâm khiếu, thêm trí khôn, nhuận bổ nguyên dương, khỏi sợ hãi kinh động nằm mơ lung tung; lạnh trong tỳ vị, đau ở lòng bụng, ngực sườn đầy tức.

Phá tích cứng, khơi thông ngưng trệ, trừ chứng hay quên, tráng dương, nuôi tinh thần, yên hồn phách, khí mạnh thì dạ dày tự mở ra, dạ dày điều hòa khi ăn vào tự nhiên tiêu hóa tốt. Là thuốc thánh để lui hư hỏa.

Chứng khí yếu vẫn không thể quên nó mà huyết yếu cũng không thể thiếu được. Không có dương thì không có gì sinh ra âm, cho nên chứng huyết thoát thì phải bổ khí, vì khí là mẹ đẻ ra thủy, thực có công năng vãn hồi chứng hư sắp tuyệt, làm cho vô hình sinh ra hữu hình. Uống nhiều thì tuyên thông, uống ít thì ủng trệ.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Linh, Truật thì ráo thấp; cùng dùng với Thục địa thì nhuận bổ, cùng dùng với Mạnh môn thì thanh nhuận.

Lại nói: Cùng dùng với Hoàng kỳ thì bổ cho phần biểu; cùng dùng với Bạch truật thì bổ cho trung tiêu; cùng dùng với Thục địa mà lấy Phục linh làm tá thì giúp cho hạ tiêu mà bổ thận.

CÁCH CHẾ:

Chọn củ giống như hình người, to bằng đùi gà, bỏ cuống để khỏi làm cho người ta bắt mửa, gói chung với Tế tân cho kín thì lâu năm không hỏng.

Lại nói: khi dùng thái lát mỏng cho vào trong đồ đựng bằng bạc hoặc đá, đun nhỏ lửa, nấu lấy nước; nếu cho vào nước hoàn tán thì để cách giấy dùng lửa nhỏ, sấy khô. Nếu muốn để lâu thì trộn với gạo rang cho đều, rồi bỏ cả vào trong bình nút chặt, để lâu không hỏng lại được khí gạo thơm nhuần.

NHẬN XÉT:

Nhân sâm được khí thanh dương của đất, bẩm thụ thời lệnh Thiếu dương đưa lên của mùa Xuân để sinh, ngọt là hợp với mùi vị chính của 5 hành, ôn là được trung hòa của 4 khí, giống với hình dáng con người, ứng với ánh sáng mặt trời, cho nên vãn hồi được dương khi sắp tuyệt, đuổi hết hư tà trong chốc lát, công đứng đầu các vị thuốc, sức lướt hết mọi phương thuốc quý, vào hai kinh tỳ và phế, mọi chứng hư đều điều hòa, bổ cả năm tạng, người bị chứng hư uống vào như thể khi dương Xuân đến khi muôn vật phát sinh, không khác nào đói mà được ăn, khát mà được uống.

Còn giải được độc rượu, làm vỡ mụn nhọt, chữa khỏi đau mắt, thảy đều có công hiệu. Đủ biết công của nó bồi bổ bệnh hư và nguyên khí như thế nào. Nếu luyện cao để uống thì hiệu năng lại tốt hơn.

Hàn Phi Hà nói: Nhân sâm luyện thành cao vãn hồi được nguyên khí ở chỗ không có gì. Hết thảy các chứng sau khi đẻ, sau cơn bệnh nặng, sau khi mụn vỡ nhọt vỡ mủ nguyên khí chưa phục hồi thì tôn Nhân sâm làm thuốc thánh.

Binh lang

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Mon, 13 Apr 2026 06:32:00 +0000

(hạt cau khô)

KHÍ VỊ:

Vị cay đắng khí ôn không độc, vào kinh Thủ Dương minh, Túc Dương minh, tính giáng xuống thuộc loại âm dược. Có thuyết nói: là vị thuốc dương ở trong âm.

CHỦ DỤNG:

Tiêu thủy cốc ngưng đọng, ngăn tâm đau, giết 3 thứ trùng, phá tích trệ trừ chướng ngược, đưa mọi khí đi xuống, chữa bệnh kiết lỵ mót rặn, chuyên phá trệ khí đi xuống, bài tiết khí rất cao trong lồng ngực, khéo phá kết trệ hữu (cay phá được trệ, đắng giết được trùng, cho nên chủ trị như thần vậy).

Lại ngăn được nôn mửa cồn cào trong lòng, cước khí xung tâm, trị mọi thứ phong, mọi thứ tích, mọi thứ khí (vì tính nó chìm xuống nặng như sắt đá), lại có khả năng đưa mọi thuốc đi xuống.

CẤM KỴ:

Phàm những vị thuốc khéo phá hủy và đi xuống thì tất nhiên dễ làm tổn thương nguyên khí mà hại ngầm chân âm cho nên ngay như chứng kiết lỵ nếu không phải chứng thực lại mới phát thì không được dùng nó bừa bãi, nhất là chứng khí hãm xuống giống như lỵ thì càng cấm dùng.

CÁCH CHẾ:

Thứ trắng thì vị cay phần nhiều tán khí, thứ đỏ vị đắng chát phần nhiều giết trùng, nên dùng nước gio nấu chín, sấy khô mà dùng.

Có thuyết nói: dùng thứ tròn trặn như quả tim gà mà có văn gấm thì tốt dùng dao cắt bỏ vỏ, thái nhỏ, trị chứng cấp tính thì dùng sống, nếu để qua khí lửa thì mất tác dụng; chữa bệnh mãn tính thì sao qua hoặc nấu với giấm.

NHẬN XÉT:

Tân lang hạ khí xuống giống như sắt đá, cho nên phá trệ khí, chữa kiết lỵ một trà rặn như thần.

Ở miền Lĩnh nam hay ăn cau là vì khí chướng lệ sinh ra đều do thức ăn tích lại, mà Binh lang lại có tác dụng tiêu chất ăn ngưng đọng, hạ khí xuống.

Thảo quả

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Thu, 09 Apr 2026 06:41:00 +0000

(quả đò ho)

KHÍ VỊ:

Vị cay mà nóng, khí mạnh mà nặng đục (trọc), tính đưa lên mà tán ra, thuộc loại dương dược.

CHỦ DỤNG:

Tiêu chất ăn cũ, khỏi chướng đầy, trừ tà khí, chữa đau lạnh, trừ sơn lam chướng khí, chỉ hoắc loạn nôn nao trong lòng.

Lại nói: Chữa hàn thấp, hàn đờm ở tỳ vị, ích chân khí, tiêu báng do sốt rét gây ra (ngược mẫu), giải độc rượu và tích trái cây, chữa ôn bệnh.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với sa sâm thì ôn được trung tiêu, giúp Thường sơn trừ được ngược khí (sốt rét).

CẤM KỴ:

Khí nó mạnh mà nặng, nếu người nguyên khí chưa đầy đủ mà tà khí chưa đến nỗi nặng lắm thì chưa nên dùng nó, đã không có công mà lại có hại.

CÁCH CHẾ:

Bỏ vỏ trong và ngoài lấy nhân sao hoặc bọc cám nướng chín.

NHẬN XÉT:

Thảo quả vị rất cay mạnh, khí rất thơm, đủ biết tính nó mạnh và nặng đục, nếu không phải chứng thực mà dùng bừa bãi để hòng mau khỏi bệnh thì e rằng công của nó không bằng tội nó gây nên.

Thường sơn

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Wed, 08 Apr 2026 06:00:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị đắng cay tính hàn không độc.

CHỦ DỤNG:

Chặn cơn ôn ngược, mửa ra đờm dãi, trục được thủy trướng mà tiêu được chứng cổ truyền thi, lại chữa cả sốt rét thành báng (ngược mẫu), cũng như tích tụ ở trong bụng, tà khí bĩ kết, kiên hà (?) ở dưới gáy, anh lựu tràng nhạc.

Nếu trị chứng sốt rét đã lâu thì trước nên phát tán tà cho ra ngoài biểu của phần dương, rồi sau sẽ dùng nó, nên phơi sương sẽ uống, đừng uống nóng.

CẤM KỴ:

Sốt rét không phải vì khí lam chướng, có lão đờm tích ẩm thì chớ dùng bừa, cũng như người già yếu thuộc hư và bệnh đã lâu thảy đều cấm dùng, vì công của nó không che nổi tội.

CÁCH CHẾ:

Thứ nhỏ chắc sắc vàng giống như cái xương gà là tốt, dùng sống dễ làm cho người ta mửa tợn, nên tẩm rượu một ngày đồ chín, hoặc sao hoặc tẩm dấm nấu chín, thì có thể hòa tan được đầy tức mà không gây mửa.

NHẬN XÉT:

Thường sơn dùng để chặn cơn ngược rất hay, vì chứng sốt rét thế nào cũng có dãi vàng tụ trong lồng ngực, cho nên nói "không có đờm thì không thành chứng sốt rét". Vả lại mạch huyền chủ về đờm ẩm mà mạch của chứng sốt rét tất phải Huyền, Thường sơn chữa lão đờm tích ẩm rất tốt, cho nên là thuốc chủ yếu để chữa sốt rét.

Cùng dùng với Nhân sâm, Bạch truật thì đã khỏi được sốt rét lại hạn chế được tính mãnh liệt của nó. Người xưa trị sốt rét phần nhiều dùng nó, là vì miền Lĩnh nam nhiều sơn lam chướng khí, bị cảm vào thì đầy dãy ở khoảng dinh vệ bỉ phu, muốn trừ bỏ tận góc trướng khí ở trong lỗ chân lông nơi da thịt, không có Thường sơn là không được.

THỤC TẤT là mầm của Thường sơn, có tác dụng tán hỏa tà ngang trái, phá trưng hà ung nhọt cứng rắn, bị kết tụ, cổ độc quỷ chú (chứng cổ độc truyền thi), chữa cả chứng sốt rét lâu năm, họ khí đưa lên, không nên uống nhiều đề phòng gây mửa.

Nhân trần

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Tue, 07 Apr 2026 00:34:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị đắng bình hơi hàn không độc, có ít dương ở trong âm, vào kinh Túc Thái âm.

CHỦ DỤNG:

Thuốc chủ yếu để chuyên trị chứng Hoàng đản, nói chung cần dùng nó để hành khí trệ, giải phiền nhiệt, hóa đờm, lợi thấp, là thuốc thần để tan kết lợi thủy.

Lại nói: trị chứng đại nhiệt của Thương hàn, phong nhiệt ở trên đầu, đau mắt, chứng ngược (sốt rét vì lam chương), trừ chưng hà kết tụ, tiêu cả sang lở khắp mình. Nếu dùng quá nhiều thì lại hại nguyên khí.

CÁCH CHẾ:

Bỏ đất ở gốc rễ băm nhỏ sấy khô để dùng.

NHẬN XÉT:

Nhân trần cảm khí vị đắng hàn của giời đất, lại được sinh khí của mùa Xuân để sinh, cho nên vị nó đắng bình không độc là thuốc thánh chuyên để chữa thấp nhiệt vàng da.

Ba đậu

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Mon, 06 Apr 2026 00:40:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị cay khí ôn, được khí của hỏa nhiệt cứng mạnh, tính nó rất độc (Có thuyết nói: để sống thì ôn nấu chín thì hàn là không đúng).

Vào kinh Thủ Dương minh và Túc Dương minh. Nguyên hoa làm sứ. Ghét Toan tương thảo; Sợ Đại hoàng. Phản Khiên ngưu. Lại sợ Hoàng liên, Lê lô. Kỵ Măng lau, Tương xị và nước lạnh.

CHỦ TRỊ:

Phá trưng hà kết tụ, lưu ẩm, đơn tích, thủy trướng ở đại trường, sốt rét ôn ngược, rửa sạch tạng phủ, mở thông bế tắc, trừ quỷ độc chứng cổ chú giết trùng, chữa khỏi phụ nữ bế kinh nguyệt, làm tiêu nát thai, có khả năng tẩy rửa công kích, thực là tướng mạnh phá cướp cửa ải.

CẤM KỴ:

Trong dạ dày không có lạnh tích lại và chứng thuộc hư thì kiêng dùng. Tuy nói là để sống thì ôn, chín thì lạnh, sợ rằng chín cũng không lạnh lắm, là vì nó bẩm thọ tính cấp tốc của hỏa, có cả vị khí cay ôn để chạy tán.

CÁCH CHẾ:

Nếu chữa gấp để thông đường thủy cốc thì để sống mà dùng; bỏ màng mỏng trong ruột rồi bọc giấy ép bỏ dầu; chữa từ từ tiêu cứng mòn tích thì nấu với nước 5 lần, hoặc sao hết khói lên sắc đen nghiền nhỏ để dùng; có thể thông ruột, cũng có thể chỉ tả, mà người đời không biết, đây là thuyết của Lôi Công.

NHẬN XÉT:

Đan khê nói: Ba đậu trừ được tích lạnh trong dạ dày, nếu không có lạnh tích thì kiêng nó, nói chung dùng nó phải cẩn thận.

Ba đậu với Đại hoàng đều là thuốc công hạ, nhưng Đại hoàng tính hàn, chạy vào phần huyết, bệnh của 6 phủ có nhiều nhiệt thì nên dùng Ba đậu tính nhiệt, chạy vào phần khí, bệnh của 5 tạng có nhiều hàn thì nên dùng.

Lý Sĩ Tài nói: tẩy rửa 5 tạng 6 phủ, như nấu ruột, như cạo dạ dày, đánh tích cứng, phá đờm tích, trực tiếp làm nhiệm vụ chém tướng đoạt ải, khí huyết và chất ăn ngưng tích chỉ một lần công phá là hết sạch, đờm trùng và thủy trệ quét sạch mà không sót, thai nhi trụt ngay, đinh độc tiêu hết.

Nhưng, uất trệ tuy trừ được mà tiếp đó chân âm cũng tổn hại, hãy thử lấy một tí xát vào ngoài da, một lúc thấy da nổi rộp, huống chi không nát loét sao được! Nên vạ bất đắc dĩ phải dùng thì nên sao chín bỏ dầu mà cũng chỉ dùng ít thôi không được dùng nhiều.

Phác tiêu

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Fri, 03 Apr 2026 06:26:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị đắng cay, tính rất hàn, trầm mà giáng xuống, là vị thuốc âm dược.

CHỦ DỤNG:

Hòa tích tụ ở 6 phủ, trừ dịch lỵ thiên thời, nhuận phân táo, thay cũ đổi mới, tiêu nhọt sưng, vỡ mủ tan độc, phá huyết lưu tụ, tiêu đờm tích, chữa bĩ tức, thương hàn phát cuồng, đại tiểu tiện bí, mình vàng trán đen, cổ họng tê, miệng lở, bị lao vì sắc dục, bị thương phong đau mắt nhiệt, tất cả mọi chứng thực nhiệt đều tẩy trừ được cả.

CẤM KỴ:

Những bệnh thuộc hư, bệnh âm hư giả nhiệt, phụ nữ có thai đều kiêng dùng.

CÁCH CHẾ:

Thứ trắng xanh là tốt, có màu vàng đỏ thì chớ dùng, hễ khi cho vào thuốc thang thì hãy cho sẵn vào bát, đợi khi sắc được thuốc, đương lúc còn nóng rót vào bát khuấy đều mà uống.

NHẬN XÉT:

Phác tiêu có nghĩa là thể chất chưa hóa, bẩm thọ khí chí âm cực hàn của trời đất để sinh ra, là kết tinh của Thái âm, tính nó làm tiêu tan mọi vật, cho nên tiêu được cả 5 loại kim, 8 loại thạch, huống chi là tích tụ của 5 tạng.

Phụ:

A - MANG TIÊU

Tức là nước Phác tiêu đun cạn một nửa, cho vào trong cái chậu, để cách đêm đông lại có cạnh như lúa mạch là Mang tiêu, lại có tên là Bồn tiêu.

CHỦ TRỊ:

Mang tiêu tiêu được huyết ứ tích, thông kinh nguyệt, bôi chữa được lở sơn, trục được nhau đẻ khó ra, rửa tâm can mà làm sáng mắt, rửa tràng vị mà chỉ đau.

Lại nói Bồn tiêu có 4, 5 cạnh trắng lóng lánh như Bạch thạch anh thì gọi là Anh tiêu, lại gọi là Mã nha tiêu, có tác dụng nhuần mềm chất rắn, phá tích giống như Phác tiêu chỉ có hơi chậm hơn thôi.

Chữa kinh mạch của 5 tạng, chữa 5 chứng tích đái dắt của chứng Lâm, nhức đầu quá thể muốn chết, tán bột thổi vào mũi chữa mũi lở có sâu, sưng lở sau lưng, ẩn chẩn mới mọc, chữa các chứng phát sốt, phá lở do uống thuốc Đan, Thạch, Ghét Khổ sâm, Khổ thái, sợ Nữ uyển.

B - PHONG HOA TIÊU

Tức là Phác tiêu ngâm nước sôi cho tan ra, dùng lụa lọc vào trong cái chậu sành, rồi treo lửng ở trong giếng, cách đêm kết thành mầm trắng bóng thì dùng được, lấy thứ trắng bóng ấy tán bột, cho vào cái mỏng con trên phủ một lớp lụa để chỗ có gió.

Tính nhẹ mà không giáng, trị bệnh của những người ăn nhiều đồ cao lương, dễ hóa tan đờm ngoan cố. Lại nói chữa hết thảy các chứng đờm hỏa.

C - HUYỀN MINH PHẤN

Phần nhiều trong nhà tu hay dùng, phương pháp làm thì đến mùa Đông lấy một cân Phác tiêu nấu với một cân cải củ, đợi củ cải chín làm chừng, đem ra lấy tờ giấy lọc qua, phơi sương một đêm thì nó kết thành cục trắng xanh, để dùng.

Là vị thuốc trong âm có dương, thực là thuốc hay để khu trục nhẹ hư nhiệt của người già yếu, thuốc thần của chứng đờm trệ đã lâu nhuận khô ráo, thay cũ đổi mới, rửa mắt tiêu sưng lại sáng thêm ra, phiền táo trong lòng, mắt hoa đầu choáng, miệng đắng họng khô, trường phong trĩ lậu, lâm lịch dịch lỵ, bụng trướng, bế đại tiểu tiện, hết thảy đờm hỏa nhiệt độc, phong độc, phong sang nhức đau sưng đỏ, thức ăn tích trệ mà đờm kết thành trưng hà, uống rượu và ăn gỏi trúng độc đều trị được.

Đại hoàng

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Thu, 02 Apr 2026 00:37:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị rất đắng khí rất hàn mà không độc, vào kinh Túc Dương minh, Túc Thái âm và Túc Quyết âm, vào cả kinh Thủ dương minh.

Là vị thuốc âm ở trong âm dược, tính giáng xuống.

Hoàng cầm làm sứ. Không sợ vị gì cả.

CHỦ DỤNG:

Muốn Xổ hạ chóng thì dùng sống, muốn sổ hạ chậm thì dùng chín, có tác dụng thay cũ đổi mới, tẩy rửa ruột và dạ dày, tiêu huyết ứ, róc đờm ngoan cố, phá tích tụ, khỏi bĩ tức, tan nhiệt độc ung sưng, tiêu thức ăn ngưng trệ.

Thanh nhiệt tiêu đờm kết đặc tính hay chạy tuột mà không giữ lại, cho nên tả mọi chứng thực nhiệt không thông, có khả năng dẹp loạn đưa lại thái bình, quét sạch trướng đầy ở tâm phúc, lợi đại tiện trừ táo kết, gọi là "Tướng quân" vì nó mạnh mà nhanh.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với thược dược, Hoàng cầm, Mẫu lệ, Tế tân, Phục linh thì chữa được chứng kinh khiếp giận dữ, cùng khí hồi hộp ở dưới tâm.

Cùng dùng với Tiêu thạch, Tử thạch anh, Đào nhân thì chữa phụ nữ kinh bế; cùng dùng với Hoàng cầm, Hoàng liên thì chữa tâm khí gây ra nôn máu và chảy máu mũi.

CẤM KỴ:

Phàm mọi chứng hư đều cấm dùng, chứng hư hỏa cũng kiêng.

Nếu nhiệt ở phần huyết là tà khí hữu hình thì hạ xuống được; nhiệt ở phần khí là tà khí vô hình thì không thể, tà khí hữu hình thì hạ xuống được nhẹ công. Trái lại, sẽ làm tổn thương nguyên khí.

Chứng huyết bế do huyết khô, huyết tế do huyết hư, cũng như các chứng hư vô hình đều cấm dùng.

CÁCH CHẾ:

Rửa rượu hoặc tẩm rượu chưng, hoặc bột mì nướng chín, hoặc để sống dùng đều tùy theo chứng hư hay thực.

NHẬN XÉT:

Đại hoàng bẩm thụ riêng khí của đất đã nhiều, lại được hàn khí của giới cũng sâu, khí và vị đều hậu.

Sách Ngọc dịch nói: Tẩm rượu thì vào kinh Thái dương, muốn vào kinh khác thì không dùng rượu, là vì tẩm rượu lâu thì mùi vị của nó nhẹ đi, nhờ sức của rượu đưa đi có thể lên tới chỗ rất cao, rửa rượu thì không tả hạ mạnh, cho nên Đại hoàng dùng trong thang Đại thừa khi đều tẩm rượu, duy Tiểu thừa khí dùng sống, vậy rượu cũng là tay lái của Đại hoàng, không riêng gì cát cánh mới đưa dẫn lên đến vùng ngực để trừ bỏ thấp nhiệt mà đau mắt đỏ hết.

Hà Gian nói: Đại hoàng chưa chế rượu thì nhiệt ở thượng bộ không trừ được, chính vì lẽ đó.

Đại phúc bì (Vỏ quả cau)

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Wed, 01 Apr 2026 00:35:00 +0000

(Binh lăng bì)

KHÍ VỊ:

Vị cay đắng hơi ôn không độc, vào kinh Túc Dương minh và Túc Thái âm.

CHỦ DỤNG:

Hạ khí ở cách mạc rất hay, tiêu phù thũng rất nhanh, yên suyễn thở, ngăn hoắc loạn, điều hòa trung tiêu, mạnh tỳ vị, đuổi khí nóng lạnh công vào tâm, trừ tà khí ôn nhiệt úng tắc ở Đại tràng. Thực là vị thuốc chủ yếu để chữa chướng đầy, trừ thủy khí.

CẤM KỴ:

Phàm mọi chứng hư chớ dùng. Tuy ngăn được hoắc loạn náo tâm, trừ đờm ở cách mạc công vào tâm phúc, độc bí trễ ở Đại tràng, nhưng chứng thực nên dùng, chứng hư cũng phải kỵ

CÁCH CHẾ:

Phàm dùng nó trước hết phải rửa bỏ nước đen, lại rửa bằng rượu, rồi lấy nước đậu nành rửa lại, phơi khô dùng, là giống chim trẩm hay đậu ngọn cây cau.

NHẬN XÉT:

Phúc bì tức Binh lang bì, khí vị chuyên chủ của nó hơi giống với Binh lang nhưng Binh lang tính mạnh phá khí rất chóng, Phúc bị tính chậm, hạ khí xuống cũng hơi chậm.

Thần khúc

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Tue, 31 Mar 2026 00:34:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị ngọt cay khí ôn không độc, vào kinh Túc Dương minh.

CHỦ DỤNG:

Hạ khí xuống, điều hòa trung tiêu, chỉ tả, mở dạ dày, tiêu thức ăn, tiêu đờm, ngực bụng trướng đầy.

Xích, Bạch lỵ, phụ nữ động thai, sữa hồi lại sau khi đẻ, ngăn hoắc loạn tiết tả, chữa Thương hàn, thương thực, trẻ em kinh giản, có thai ra huyết.

CÁCH CHẾ:

Lấy thứ để lâu sao thơm chín dùng.

Ngày 6 tháng 6 dùng Bột mỳ 100 thăng để tượng trưng thần Bạch hổ.

Nước Thương nhĩ 3 thăng để tượng trưng thần Câu trận.

Nước Nghể răm 4 thăng để tượng trưng thần Đàng xà.

Nước Thanh cao 4 thăng để tượng trưng thần Thanh long.

Hạnh nhân bỏ vỏ và đầu nhọn giã nát 4 thăng và nước sông phía Bắc để tượng trưng thần Huyền vũ.

Xích tiểu đậu nấu nhừ 3 cân để tượng trưng thần Chu tước.

Sáu vị trộn đều nén chặt, lại thêm nước Hy thiêm càng tốt, hết thảy đều như cách chế tạo các thứ "Khúc", ủ vàng treo chỗ có gió, để cách năm mới dùng, hoặc chọn ngày Thượng dần của "Tam phục nhật" để chế tạo.

NHẬN XÉT:

"Khúc" của người xưa dùng tức là men, nấu rượu, người sau chọn ngày mà sáu thần tụ hội, lại lấy màu sắc của các vị thuốc để tượng trưng tác dụng của sáu thần, cho nên có tên gọi là Thần khúc công dụng của nó càng hơn men rượu, vì nó có sức tiêu được thức ăn, hạ khí xuống, làm ấm dạ dày.

Sơn tra

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Mon, 30 Mar 2026 00:35:00 +0000

(quả chua chát)

KHÍ VỊ:

Vị chua khí bình không độc, vào kinh Túc Dương minh và Túc Thái âm.

CHỦ DỤNG:

Tiêu thức ăn tích tụ, là thuốc chủ yếu của nhi khoa; chữa đau dạ con là rất tốt lành cho sản phụ.

Còn như tiêu huyết trệ, chữa sang lở, hành khí kết, mạnh tỳ vị, khỏi đầy trướng, tiêu ngưng trệ cũ đều nên dùng nó.

Là vì vị chua thuộc Giáp, ngọt thuộc Kỷ, Giáp Kỷ hóa thổ, cho nên cho vào thuốc bổ tỳ, để giúp tỳ vận hóa.

Lại như tác dụng tiêu huyết cục, tan thịt tích cũng cần dùng, là vì vị chua thì vào gan trừ bỏ huyết tích trệ ở đó. Thịt tích trệ cũng là loại huyết dịch hóa ra.

Hột của Sơn tra chủ về thôi sinh (dễ đẻ) và Sán khí.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Nhân sâm, Bạch truật thì tiêu được tích trệ; cùng dùng với Xuyên khung, Đương quy thì tan được huyết cũ.

CẤM KỴ:

Nếu tỳ hư không vận hóa được, uống nhiều uống lâu thì càng hại đến khí sinh hóa của tỳ vị, lại càng trệ thêm, là vì Sơn tra đã không có khả năng dẹp yên rối loạn, lại cũng không có lực lượng bổ ích cho chân nguyên, chỉ có dùng tạm để giúp cho các vị thuốc khác thôi. Tại sao đời nay trong loại thuốc chữa trẻ em, hễ động đến là dùng nó ngay, là vì lý do gì?

CÁCH CHẾ:

Thứ lâu năm thì tốt, rửa sạch đồ mềm bỏ hột dùng

NHẬN XÉT:

Sơn tra khéo trừ được chất thịt tanh tao tích trệ, không giống với Mạch nha tiêu ngũ cốc tích trệ.

Trọng cảnh chữa Thương hàn gồm 113 phương chưa từng dùng Mạch nha và Sơn tra là vì sao? Là vì tính nó chậm cũng như người không có khả năng dẹp loạn, cho nên chỉ dùng Đại thừa, Tiểu thừa khí thôi. Người đời nay không cứ có chất thịt tích trệ hay không, nhất khái dùng Sơn tra cho là ổn đáng, e rằng đã không ích lợi gì thì tất nhiên phải có hại ít nhiều. Người hiểu biết nên xét kỹ.

Hoắc hương

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Fri, 27 Mar 2026 00:34:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị cay khí ôn không độc.

Khí hậu vị bạc, tính nổi mà đưa lên, thuộc loại dương dược.

Vào kinh Thủ Thái âm và Túc Thái âm, cũng vào cả kinh Túc Dương minh.

CHỦ DỤNG:

Chữa hoắc loạn, ngăn nôn mửa. Khai vị khiến ăn ngon, trị miệng hôi khó chịu, tiêu chứng phù nề phong thủy sưng lan dần.

Vì khí của nó thơm nên trừ được mọi tà khí; vì tính cay ôn nên chữa mọi chứng nôn mửa, nhưng nôn mửa vì dạ dày nhiệt và yếu thì không nên dùng; nếu gặp chứng đau bụng vì lạnh, vì uế bẩn thì nó thực là vị thuốc chủ yếu.

Lại còn có khả năng phát ra mồ hôi, tán hàn thấp, trừ chướng khí, ngăn sốt rét, ăn khỏe. Người âm hư hỏa vượng dạ dày nhiệt mà nôn mửa thì kiêng dùng nó.

CÁCH CHẾ:

Rửa nước sạch, suốt bỏ cộng chỉ dùng lá.

NHẬN XÉT:

Trong kinh Lăng nghiêm gọi nó là "Đâu lâu bà hương" vốn bẩm thụ được khí thanh hòa thơm ngát, là vị thuốc chủ yếu để thông đạt khí của tỳ và phế.

Mạch nha

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Thu, 26 Mar 2026 01:18:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị mặn khí ôn không độc.

Đậu khấu, Sa nhân, Mộc qua, Ngũ vị làm sứ

CHỦ DỤNG:

Tiêu hóa thức ăn, tiêu đờm, chữa khí lạnh, trưng hà trướng đầy ở ngực và cách mạc, hạ khí xuống khoan khoái trong ruột, huyết trệ ở thượng tiêu, trong bụng sôi như sấm, ngăn hoắc loạn, tiêu chất ăn cũ, khai vị, thật là thuốc nhạy bén để làm ấm trung tiêu.

Vương sử Cổ có nói: Hai vị Mạch nha và Thần khúc người mà khí của tỳ vị hư nên uống để giúp cho tỳ vị làm nát nhừ thức ăn, là ý nghĩa theo loại của nó, dùng cốc loại để tiêu cốc, không có cái nạn nạo vét quá mạnh. Chứng vị hư, đồ ăn tích trệ thì nên dùng, còn như cho là nó có tác dụng làm mạnh tỳ vị, uống lâu bổ ích cho người thì e rằng chưa phải vậy; vì, nếu chân hỏa ở trên và dưới không vượng thì đâu có công năng vận hành khỏe mạnh, không thể cậy tác dụng khắc tước của Mạch nha để thành công bổ ích được.

CẤM KỴ:

Có thai chớ dùng, sợ trụy thai; người thuộc hư cũng nên dùng ít là vì phòng ngừa nó làm tiêu mất thủy dịch của thận.

Tiết Lập Trai chữa một người nhân vì có con chết mà buồng vú sưng trướng muốn thành ung, dùng Mạch nha 1-2 lạng sao chín sắc uống, sưng tiêu ngay, do đó biết được sức phá khí, phá huyết của Mạch nha vậy.

Cho nên, Đan khê có lời răn rằng Mạch nha làm tiêu hao tạng thận là thế.

CÁCH CHẾ:

Sao vàng giã bỏ trấu rồi dùng.

NHẬN XÉT:

Mạch nha tính dính trệ, ngâm nước nảy mầm, khí của nó tuy có hơi thanh mà tính còn chưa biến hóa, sao đến sắc đen lại có công có lực chuyên chủ tiêu hóa ngũ cốc tích trệ. Người xưa có thuyết "Tiêu thận" là vì cớ nó công phạt vị khí.

Nội kinh nói: dạ dày là bể chứa thủy cốc và khí huyết, hóa sinh dinh vệ mà nhuần cho "tông cân". Lại nói: Âm dương là nơi hội họp của tông cân mà Dương minh là đầu hết, cho nên tổn thương thì dương sự phải suy.

Lý Thời Trân nói: Có tích thì tiêu tích, không có tích thì tiêu hao nguyên khí. Các tiên hiền đối với loại thuốc công phạt rất nhẹ như vị Mạch nha mà còn ân cần dạy bảo như thế, huống chi những vị tả lợi mạnh như loại Phác tiêu, Đại hoàng thì có nên thường dùng để thử không? Chỉ khi nào có bệnh đó thì bệnh chịu lấy, mà cũng không nên dây dừa nuôi bệnh để đến nỗi thành hại lớn.

Bán hạ

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Wed, 25 Mar 2026 06:01:00 +0000

(chóc chuột)

KHÍ VỊ:

Vị cay hơi đắng khí ôn có độc, vào kinh Túc Thái âm, Túc Dương minh và Túc Thiếu dương, cũng vào kinh Thủ Thiếu âm.

Xạ can, Sài hồ làm sứ; ghét Tạo giác, sợ Hùng hoàng, Sinh khương, Tần giao, Quy giáp, Ô đầu, kỵ Hải tảo, thịt dê, Di đường.

Tính chìm mà giáng xuống, thuộc loại âm dược.

CHỦ DỤNG:

Chữa chứng ăn vào lại mửa ra (phiên vị), tiêu đờm lạnh ở bụng ruột, tan khí nghịch trừ nôn mửa, mở khí kết, phát ra tiếng nói.

Chữa tỳ tả, liễm tâm hãn, là vị thuốc hay nhất để chữa các chứng đờm quyết đầu đau chóng mặt, chữa chứng vì hình vóc bị lạnh ẩn tà đọng lại làm cho phế bị tổn thương gây ra họ, tiêu được cả sưng ung anh lựu, khí hư da vàng.

Lại chữa bệnh thương hàn nóng rét, ôn ngược vùng mỏ ác trướng cứng, ruột sôi, đều có thể dùng.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Hoàng cầm, Hoàng liên thì trị đờm hỏa sắc đen, đờm đặc như keo.

Cùng dùng với Khương Phụ thì chữa hàn đờm xanh, thấp đờm trắng.

Cùng dùng với Nam tịnh, Tạo thì chữa chứng đàm ẩm đau sườn.

Cùng dùng với Trần bì, Bạch truật thì chữa chứng thốt nhiên trúng phong sôi đờm.

CẤM KỴ:

Phàm những chứng huyết, chứng đổ mồ hôi, chứng khát, chứng âm hư có đờm, có thai đều kiêng dùng.

Lại có thuyết nói: chứng hư và người có thai nôn mửa thì nên đổi dùng Bán hạ khúc để tránh tổn huyết trụy thai.

CÁCH CHẾ:

Muốn chế thành Bán hạ khúc thì trước hết đem Bán hạ ngâm nước sôi chín lần, phơi khô tán bột ngào với nước viên to bằng viên đạn, dùng lá dướng hay giấy bọc lại, lấy rơm nếp phủ trên dưới ủ 7 ngày, khi mọc meo thì lấy ra treo vào chỗ có gió và khói càng lâu càng tốt.

Lại một cách chế khác: Cùng nấu với Bồ kết, Gừng tươi cho chín, lấy ra thái lát để dùng.

Lại một cách chế khác nữa: Lấy nước Gừng tươi hòa với bột Bán hạ nặn thành bánh nướng chín thái lát mà dùng.

NHẬN XÉT:

Uông Cơ nói: Tỳ vị thấp nhiệt nước dãi hóa thành đờm không có Bán hạ thì không chữa được, nếu thay bằng Bối mẫu thì chỉ chờ chịu chết mà thôi.

Lý Thời Trân cũng nói: Tỳ không có thấp lưu trệ lại thì không sinh ra đờm. Phế là đồ để chứa đờm, Bán hạ trị được đờm là vì thể chất nó trơn hoạt vị cay tính ấm, trơn hoạt thì nhuận, cay ấm thì tán mà cũng nhuận được, cho nên hành được thấp mà không đại tiện, lợi khiếu mà tiết tiểu tiện, vì thế nói vị cay thì tán khí, hóa được nước dịch, hoặc cay để nhuận là nghĩa như vậy.

Đan khê bảo Bán hạ có khả năng làm cho đại tiện nhuận mà tiểu tiện dài. Thành Vô Kỷ nói: Bán hạ hành thủy khí mà nhuận thận táo, Bài Bán lưu hoàn trong Cục phương chữa người già hư bế là dùng vào tính trơn nhuận của nó.

Tục thường cho Bán hạ là táo không biết rằng tác dụng lợi thủy trừ thấp mà làm cho thổ táo chứ không phải tính nó táo vậy. Có điều, nếu không phải là chứng tà khí thấp nhiệt mà dùng nó thì lại làm cho mất tân dịch thêm, thực không thích hợp. Trường hợp nên dùng thì cứ dùng như Nội kinh đã dạy: nên phạm mà phạm thì cũng như không phạm.

Người xưa dùng Bán hạ có ba điều cấm là: bệnh huyết, bệnh khát và bệnh ra mồ hôi.

Nhưng nó có công ngăn chỉ được nôn mửa, là thuốc của Túc Dương minh; trừ đờm là thuốc của Túc Thái âm; giúp Sài hồ chủ về chứng sợ lạnh thì lại là thuốc của Túc Thiếu dương; giúp Hoàng cầm chủ về trừ nóng thì lại là thuốc của Túc Dương minh, nóng rét qua lại ở khoảng nửa biểu nửa lý, cho nên dùng bán hạ trong trường hợp này là có ý nghĩa được một nửa.

Hậu phác

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Tue, 24 Mar 2026 02:08:00 +0000

(Vỏ vối rừng)

KHÍ VỊ:

Vị đắng cay khí ôn không độc, vào kinh Túc Thái âm và Thủ, Túc dương minh, là vị thuốc dương ở trong âm dược.

Can khương làm sứ, ghét Trạch tả Tiêu thạch, kỵ Ba đậu.

CHỦ DỤNG:

Tiêu đờm hạ khí khoan khoái trung tiêu thì cần phải có, mà lại là thuốc chủ yếu để trị đau bụng chướng đầy tan kết.

Chữa trúng phong, nóng rét hoặc loạn gân co rút, ấm trung tiêu, điều hòa vị, hóa thức ăn trừ thủy khí, phá huyết ứ, chữa đau dạ dày, cho tới các chứng nôn nghịch mửa ra nước chua, các chứng tả lỵ, lâm lậu, sôi bụng, thai chết trong bụng.

Tả bàng quang thủy tà, yên định kinh sợ, thông kinh nguyệt, điều hòa xương khớp, giúp đỡ cho khí của tràng vị, xua đuổi khí lạnh tích tụ lâu ngày, khai tiết dư khí của năm tạng. Tán ôn trừ nhiệt, trị chứng tê do khí huyết, tiệt trừ ba loại trùng đều dùng được.

Tóm lại, chứng khách hàn xâm phạm vào dạ dày, thấp khí lấn tới tạng tỳ cần phải dùng nó.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Chỉ xác, Đại hoàng thì tiết thực mãn giải nhiệt trướng, tiêu đờm hạ khí.

Cùng dùng với Quất bì, Thương truật thì trừ được thấp khí đầy mà bình được khí của dạ dày; ấm trung tiêu hạ khí.

Cùng dùng với thuốc giải lợi thì chữa chứng nhức đầu của chữa chứng thu bệnh thương hàn.

Cùng dùng với thuốc tiết lợi thì giúp cho ruột và dạ dày tiêu hóa tốt hơn.

CẤM KỴ:

Phàm chứng dạ dày yếu khí hư thì tuyệt đối không dùng, vì nó tán nguyên khí của người ta; có thai nên uống ít vì tính cay nóng sợ làm tổn đển thai nguyên.

CÁCH CHẾ:

Thứ thịt dày sắc tía là tốt, bỏ vỏ thô ngoài, dùng vào thuốc thang thì sao với nước gừng, cho vào thuốc phong thì tẩm dấm hoặc sữa mà nướng.

NHẬN XÉT:

Hậu phác đắng mà hạ được khí, chạy mà không giữ lại, rất tổn hại chân khí. Cho nên, người khí hư và phụ nữ có thai dùng nó tuy lúc đó chưa thấy có hại gì, nhưng khí thanh thuần xung hòa đã hao tổn ngầm, vì thế đều phải kiêng dùng.

Ích trí nhân

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Mon, 23 Mar 2026 02:13:00 +0000

(hạt rẻ trên rừng)

KHÍ VỊ:

Vị cay khi ôn không độc, vào kinh Túc Thái âm và Túc Thiếu âm.

CHỦ DỤNG:

Chủ về Quân hỏa và Tướng hỏa, làm tan hàn tà ở tì vị, điều hòa trung tiêu, chữa đái dầm nôn mửa, ngăn nước dãi nghịch lên, điều hòa mọi khí, yên tam tiêu, thu liễm và giữ được khí nghịch của tỳ và thận, ẩm trung tiêu khai vị khiếu ăn ngon, nạp khí về nguồn gốc, là vị thuốc chủ yếu của tỳ vị hư hàn.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với những vị thuốc thơm thì vào phế.

Cùng dùng với thuốc bổ khí thì vào tỳ.

Với thuốc tư bổ thì vào thận; nấu với muối lọc nước mà uống thì chữa về đêm đi tiểu nhiều, thường lấy 24 hột ích trí nấu với muối uống rất hay.

CẤM KỴ:

Người hình thể đen gầy, người âm hư tạo nhiệt kiêng dùng; nếu người huyết táo hỏa nhiều, người do nhiệt mà són đãi hoặc đái đục, cũng như người tam tiêu hỏa động thì cấm dùng.

CÁCH CHẾ:

Khi dùng nhớ bỏ vỏ, cho vào thuốc chữa tỳ thì sao thơm.

NHẬN XÉT:

Ích trí nhân vận hành khí dương mà rút lui âm, là vị thuốc giao thông của mẹ con Tâm và tỳ. Khí ở tam tiêu và Mệnh môn yếu, cũng như tâm hư tỳ yếu nên dùng Vì tâm là mẹ của tỳ, cho nên muốn cho ăn được không những chỉ hòa tỳ mà phải dùng thuốc của tâm hợp vào trong thuốc của tỳ, để thêm hỏa vào trong thổ thì hỏa sinh được thổ.

Thương truật

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Sat, 21 Mar 2026 06:13:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị đắng cay ngọt, khi ôn không độc, vào kinh Túc Dương mình và Túc Thái âm, tính nổi mà đưa lên, thuốc dương dược.

Phòng phong, Địa du làm sứ; kỵ hoa Đào, hoa Ly, thịt chim Sẻ, Bồ câu.

CHỦ DỤNG:

Tiêu đờm kết, làm khoan khoái khí trong ngực, chữa chứng đại phong ở mình và ở mặt, chứng phong chóng mặt nhức đầu.

Trừ sơn lam chướng khí, thời khí, ôn dịch, ấm da dày, an thai, khoan khoái trung tiêu làm cho ăn được, khu trừ tích bảng, khi kết thành cục, ỏng bụng chướng đau.

Có công năng bổ tỳ ráo thấp như Bạch Truật, nhưng Bạch truật tính bổ nhiều mà liễm được mồ hôi, Thương truật khí mạnh lại hay phát hãn. Bạch truật bẩm tính xung hòa, trực tiếp giữ vững trung khí thanh dương, Thương truật tính nhiều táo mạnh công chuyên về khu trừ phong thấp.

Lại nói: nó có khả năng ngăn hoắc loạn thổ tả, đau mắt có màng, người dương hư uống lâu sẽ trẻ lại, mạnh gần sáng mắt, mượt da đen râu.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Hoàng bá, Ngưu tất, Thạch cao thì đi xuống chữa bệnh thấp ở hạ tiêu.

Cho vào Bình vị tán thì trừ được thấp ở trung tiêu mà làm thăng bằng khí có thừa ở dạ dày.

Cho vào loại thuốc như Thông bạch, Ma hoàng thì tán được tà trừ phần thịt cho đến phần ngoài da.

CẤM KỴ:

Phàm người huyết hư khiếp nhược, người thất tình buồn bực khí kết, nếu dùng lầm nó thì hao khí huyết khô tân dịch, hư hỏa động mà buồn bực càng nhiều. Vì tính nó táo mạnh, công trừ thấp thì có thừa mà công giúp tỳ bổ trung tiêu không đầy đủ, cho nên chứng đại tiện táo, khát nước hỏa thịnh quá thuộc âm hư thì nhất thiết phải kiêng.

NHẬN XÉT:

Thương truật là thuốc chủ yếu của chứng thấp, chứng đờm, cay mà ấm trừ được tà, nó được chính khí của trời đất, trong sách Thần nông bản thảo kinh chưa chia ra Thương truật và Bcạh truật, đến Đào ẩn Cư mới phân biệt, rồi sau quý Bạch truật mà xem thường Thương truật là chưa hoàn thiện.

Đông viên: khả năng bổ trung tiêu trừ thấp thì không bằng Bạch truật, nhưng công dụng để khoan trung trừ thấp thì lại hơn. Nói như vậy là đúng.

CÁCH CHẾ:

Tẩm nước gạo một đêm, bỏ vỏ sao vàng sẫm, hoặc tẩm đồng tiện cũng tốt.

Kha tử (kha lê lặc)

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Fri, 20 Mar 2026 00:26:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị đắng chát, khí ôn không độc, tính trầm mà giáng thuộc loại âm dược.

CHỦ DỤNG:

Chữa khí lạnh, tiêu thức ăn ngưng đọng, chữa bụng đầy trướng, thông tân dịch, phá khí kết, chữa lỵ lâu ngày, đuổi trường phong, khai vị sáp trường.

Lại chữa cả Phế khí hư do hỏa làm thương tổn quá cực, uất tắc trướng đầy, ho suyễn thở gấp, vì nó chua và đắng nên có công thu liễm giáng hỏa.

Lại có khả năng tiêu đờm trừ phiền, chữa đi tả lâu ngày, đau hậu môn, hoắc loạn, thận khí sinh ra bộn đồn; có thai rong huyết, động thai băng huyết, đới hạ, đi tả ra huyết.

HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Nhân sâm thì bổ Phế; với Bạch truật thì mạnh tỳ; với Ngũ vị thì liễm phế khí; với Trần bì thì hạ khí.

CẤM KỴ:

Phàm chứng ho do tỳ có thực nhiệt, chứng tiết tả và lỵ chưa đến mức hư hàn, bệnh tả mới phát đều cấm dùng.

CÁCH CHẾ:

Dùng thứ có 6 cạnh sắc đen, thịt dày, lấy nước ngào với cám bọc ngoài rồi nướng chón bỏ hột, hoặc dùng rượu và nước chưng lên bỏ hột hong khô để dùng.

NHẬN XÉT:

Kha tử vị chát mà thu liễm, tính ôn mà thông suốt, cho nên đã hay phá kết chữa đầy trướng, lại hay chặt ruột ngắn ho; nhưng nó hạ khí xuống rất nhanh chứng thuộc hư không nên dùng một mình nó.

Người nước Ba tư gặp một chỗ cá lớn nhỏ dãi trơn đến vài dặm thuyền không thể đi được, họ bỏ Kha tử vào dãi đó thì dãi trơn tự hóa ra nước. Vậy thì sức hóa đờm dãi của Kha tử đã rõ.

Súc sa nhân

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Thu, 19 Mar 2026 00:54:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị cay tính ôn không độc, vào kinh Túc Thái âm, Túc Dương Minh, Túc Thiếu âm và Túc Quyết âm, cũng vào cả kinh Thủ Thái âm, Thủ Dương minh và Thủ quyết âm, vừa thăng vừa giáng nhưng thăng nhiều hơn giáng, bởi thế nó là dương dược.

CHỦ DỤNG:

Cay ôn thơm bốc bổ cho phế, ích cho thận, hòa vị, tỉnh tỳ, khoan khoái điều hòa khí trung tiêu, thông hành kiết trệ, chữa hoắc loạn nôn lợm, khỏi đau bụng an thai, ấm tì vị, hạ được khí lạnh, tiêu thức ăn ngưng trệ, chữa chứng hàn tả, lỵ ra máu mũi và hưu tức lỵ, lãnh khí bôn đồn, quỷ tà truyền nhiễm, thổ tả gân co rút, vị khí tắc trệ, ôn được hư hàn ở Đan điền, có thể làm ấm và giúp cho tỳ vị mạnh lên.

HỢP DỤNG:

Cùng với Đàn hương, Đậu khấu làm sứ thì vào tạng Phế, cùng Nhân sâm, Ích trí làm sứ thì vào tạng tỳ, cùng Hoàng bá, Phục linh làm sứ thì vào tạng thận; cùng Xích thạch chi làm sứ thì vào Đại, Tiểu trường.

CẤM KỴ:

Tính nó vốn thơm ráo xông bốc, cho nên người có thai mà khí lại hư nếu uống nhiều trái lại làm cho khó sinh. Nếu người phế nhiệt sinh ho, người khí hư sinh đầy, người đau bụng do hỏa nhiệt, người huyết nhiệt động thai, đều cấm dùng.

CÁCH CHẾ:

Để cả vỏ sao nhỏ lửa chín thơm rồi bỏ vỏ lấy nhân giã nhỏ dùng.

NHẬN XÉT:

Sa nhân bẩm thụ khí dương hòa của trời đất để sinh vị cay có thể tán có thể nhuận; tính ôn thì điều hòa thông suốt, cho nên chữa hết thảy chứng hư hàn ngưng kết, khí trệ nôn mửa và dạ dày trướng đày.

Toan táo nhân

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Wed, 18 Mar 2026 01:26:00 +0000

KHÍ VỊ:

Vị chua mà có cả ngọt, khí bình không độc, vào kinh túc thiêu dương, Thủ Thiếu âm, Túc Quyết âm và Túc Thái âm, ghét Phòng kỷ.

CHỦ DỤNG:

Yên tâm, ích gan, liễm mồ hôi, khỏi khát, chữa lồng ngực nóng lạnh, tà kết khí tụ, chân tay đau nhức, thấp tê, tâm phiền, ý loạn không ngủ, đởm hư hay sợ hãi, tỳ hư không muốn ăn, tâm hư hay ra mồ hôi, yên thần định chí, bổ trung khí, giúp phần âm, cứng gân xương, yên năm tạng.

Uống lâu làm cho người ta béo khỏe nhẹ mình sống lâu. Chữa chứng ngủ nhiều hoặc không ngủ được nên phân biệt ở chỗ để sống hay sao nghiền mà dùng. Ngủ nhiều là đởm thực có nhiệt nên dùng sống, không ngủ là đởm hư có hàn thì nên dùng sao.

Chu Đan Khê nói: Huyết không trở về tỳ mà năm tạng yên hòa. Đởm hư không ngủ là vì hàn, nhưng can và đởm nương tựa lẫn nhau, được nhiệt để vượng can thì Can mộc lại khắc tỳ thổ. Tỳ chủ về tay chân, lại chủ cả nhọc mệt, cho nên làm cho người ta ngủ. Đởm thực ngủ nhiều là vì nhiệt để sống nghiền hòa uống. Táo nhân là thành quả của mùa Thu (?), để sống thì toàn vẹn khí của hành Kim để chế ước Can mộc, Tỳ thổ không bị can mộc khinh nhờn, vận hành được thì không hay ngủ.

CÁCH CHẾ:

Ngủ nhiều thì để sống dùng; không ngủ được thì sao đen, khi dùng nghiền nát, sao chín thì có mùi thơm vào tỳ, nhưng không nên sao lâu tiết hết khí, vì dầu nó không còn mùi thơm nữa.

NHẬN XÉT:

Toan táo nhân là thuốc của phần khí và ba kinh Tâm Can và Đởm. Tuy rằng yên được Tâm lại cốt ích cho can, cho nên nếu can vượng phiền táo không yên và phần âm của tâm không đầy đủ, sợ hãi hoảng hốt thì phải đi cùng huyết dược để thêm âm, hòa can dưỡng tâm, cùng giúp nhau mới có công hiệu, nếu không thì khí của tâm không có âm để liễm lại, khí của can được bổ càng nóng thêm, tại sao người xưa chưa nói đến? Tuy tính của nó nhu hòa mà trơn nhuận cho nên người bị đi tả thì cấm dùng.

Bạch biển đậu

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Tue, 17 Mar 2026 07:19:00 +0000

(Đậu ván trắng)

KHÍ VỊ:

Vị ngọt khí thơm tính ôn không độc, là thuốc vào phần khí, vào các kinh Túc Thái dương và Túc dương minh.

CHỦ DỤNG:

Trừ khí nắng, thanh thấp nhiệt, tỉnh nguyên khí của tỳ, chữa hoắc loạn, điều hòa khí của trung tiêu, hạ khí, ngăn tả giúp tỳ đưa trọc khí lên, giáng thanh khí xuống, chữa bệnh suốt Tam tiêu, giải cả mọi thứ độc, chữa Đới hạ, giải độc rượu.

CÁCH CHẾ:

Bỏ vỏ cùng sao với nước gừng, có hai loại đen trắng cho vào thuốc chỉ dùng thứ có hoa tía mà hột trắng là tốt, thứ màu đen không dùng.

NHẬN XÉT:

Biển đậu vì hình nó dẹt mà không tròn, bổ cho khí trung hòa của tỳ thổ, ăn lâu thì bổ cả ngũ tạng làm cho người ta không bạc đầu.

Cam thảo

noreply@blogger.com (bác sĩ thạch) — Tue, 17 Mar 2026 01:28:00 +0000

Có tên gọi là Quốc lảo, lại gọi là tinh của "Cửu thổ" (9 loại đất)

KHÍ VỊ:

Vị ngọt khí bình không độc, đi vào tỳ kinh, thăng được, giáng được, là dương trong âm. Lại vào cả ba kinh âm.

Dùng Bạch truật, Khổ sâm làm sứ, ghét Viễn chi, phản Đại kích, Nguyên hoa, Cam toại, Hải táo, kỵ lá Tùng, thịt lợn.

CHỦ DỤNG:

Giải mọi độc, lợi đau cuống họng, khỏe tỳ vị, bổ Tam tiêu, ngăn đi tả khát phiền.

Điều hòa các tính thuốc, chữa đau gấp ở rốn và bụng, tà nhiệt ở tạng phủ, thuốc nhiệt dùng nó để bớt nhiệt, thuốc hàn dùng nó để bớt hàn, bổ tỳ mà hòa trung khí, nhuận phế mà giải nhiệt.

Đuôi của nó chữa đau ở trong ngọc hành, mắt của nó chữa khỏi thũng độc mọi chứng sang lở, hột của nó trừ nhiệt ở ngực, thân của nó bổ trung tiêu.

Lại nói trị ho gấp. Lui khí nghịch, chữa chứng phế nuy mửa ra mủ, chữ Xích, Bạch lỵ, lại dưỡng huyết, bổ huyết được, cứng gân xương, cứng da thịt.

KỴ DỤNG:

Phàm khí của tỳ vị quá thừa thì trong lòng đầy, cùng với các chứng thũng, trướng nôn, mửa, đi lỵ lúc mới phát đều không dùng được. Chứng đầy ở trung tiêu thì cấm dùng, thuốc đi xuống hạ tiêu chờ cho vào.

Lại nói: Bệnh rượu, bệnh trướng đều kiêng dùng.

PHÉP CHẾ:

Cam thảo trong vàng ngoài đỏ, đầy đủ màu sắc của Quẻ "Khôn" Quẻ "Ly", vị ngọt khí bình, nhờ công của "Mẫu Kỷ" (Thổ) nên điều hòa mọi vị thuốc, vì thế có cái tên là danh dự là Quốc lão.

Chữa khắp trăm thứ tà, có tác dụng vương đạo. Vị ngọt ở trung ương mà kiêm cả năm hành (ngũ hành) trên dưới trong ngoài đều dùng được cả, hòa hoãn, bổ tả đều có hết, bổ âm trừ nhiệt, lại giúp đỡ Phế kim, cho nên trị cả ho đờm đau họng phế nuy, vị ngọt tính trung hòa, chuyển tư nhuận tỳ thổ cho nên chữa chứng tả lỵ, hư nhiệt ở da thịt phải cần đến nó.

NHÂN TRUNG HOÀNG:

Trị hết thảy các chứng nhiệt độc, độc của dịch lệ rất thần hiệu.

CÁCH CHẾ:

Lấy một cái ống tre cạo bỏ vỏ xanh, để mắt một đầu mắt dùi một lõ, dồn Cam thảo bột vào cho đầy, rồi lấy dầu và gio bịt kín lỗ lại. Đúng ngày lập đông đem bỏ vào hồ tiêu, sang Xuân thì lấy ống ấy ra, dùng nước trong rửa sạch, phơi chỗ im mát thoáng gió, nửa ngày sau mở ống ra lấy Cam thảo phơi khô để dùng.