Een stadseiland met een bijzondere geschiedenis

In oktober 2026 is de nieuwe digitale Kattenburg Atlas gepresenteerd. Deze interactieve atlas vertelt de geschiedenis van Kattenburg en het voormalige Marineterrein in Amsterdam, vanaf de aanleg van de Oostelijke eilanden in de zeventiende eeuw tot de huidige tijd.

De atlas is ontwikkeld door de Universiteit van Amsterdam in samenwerking met Allmaps en de TU Delft. Historische kaarten vormen de basis voor een digitale ontdekkingstocht door een gebied dat in de loop der eeuwen ingrijpend van vorm en functie veranderde.

Oude kaarten op de huidige stadsplattegrond

Het bijzondere van de Kattenburg Atlas is de manier waarop historische kaarten worden gebruikt.

Met behulp van georeferentie zijn oude kaarten gekoppeld aan hun geografische ligging. Daardoor kunnen ze over de huidige stadsplattegrond van Amsterdam worden gelegd.

De gebruiker kan zo onderzoeken hoe de stad zich ontwikkelde, waar nieuwe eilanden ontstonden en hoe de inrichting van het gebied veranderde.

Voor de technische realisatie is gebruikgemaakt van Allmaps, een platform waarmee gedigitaliseerde historische kaarten geografisch kunnen worden geplaatst en gecombineerd met moderne kaartlagen.

De atlas bestaat uit zes hoofdonderdelen, die samen de ontwikkeling van Kattenburg beschrijven.

Van scheepswerf tot marineterrein

De geschiedenis begint bij de groei van Amsterdam als handels- en havenstad.

In de zeventiende eeuw ontstonden aan de oostzijde van de stad nieuwe eilanden door landaanwinning. Kattenburg kreeg daarbij een belangrijke functie voor de bouw en het onderhoud van oorlogsschepen.

Op het eiland werd ’s Lands Werf gevestigd, waar eeuwenlang schepen voor de Nederlandse oorlogsvloot werden gebouwd en onderhouden.

De historische kaarten laten zien hoe deze maritieme activiteiten de inrichting van het gebied bepaalden.

In de negentiende eeuw veranderde de scheepsbouw ingrijpend. Houten zeilschepen maakten geleidelijk plaats voor stoomschepen en ijzeren oorlogsschepen. De werf moest worden aangepast aan nieuwe technieken, grotere schepen en andere productieprocessen.

Ook deze veranderingen zijn in de atlas terug te vinden.

Oorlog, wederopbouw en stadsvernieuwing

De atlas behandelt eveneens de geschiedenis van Kattenburg tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Tijdens de Duitse bezetting werd het Marine-Etablissement door de Kriegsmarine gebruikt. De oorlog had grote gevolgen voor de stad en haar bewoners.

Na de oorlog veranderde Kattenburg opnieuw. De oude woonwijk raakte verder in verval en werd uiteindelijk grotendeels gesloopt.

Bij de wederopbouw ontstond een nieuwe woonwijk, met een andere stedenbouwkundige indeling. De eeuwenoude verwevenheid tussen wonen, werken en scheepsbouw maakte plaats voor een duidelijkere scheiding tussen de woonwijk en het afgesloten Marineterrein.

Door de opeenvolgende kaarten te bekijken, wordt zichtbaar hoe ingrijpend deze veranderingen waren.

Meer dan alleen kaarten

Naast de historische kaarten bevat de atlas uitgebreide toelichtingen, afbeeldingen en verwijzingen naar historische bronnen.

Het project maakt deel uit van een breder initiatief onder de naam Kattenburg Virtual Memories.

Daarin onderzoeken wetenschappers en ontwerpers hoe historische reconstructies kunnen worden gecombineerd met persoonlijke herinneringen van bewoners en voormalige militairen.

Met behulp van virtuele en augmented reality worden historische situaties opnieuw zichtbaar gemaakt. Daarbij gaat het niet alleen om de vraag hoe het gebied er vroeger uitzag, maar ook hoe mensen het hebben ervaren.

Tijdens de presentatie op 2 oktober werden verschillende prototypes van deze toepassingen gedemonstreerd.

Een nieuwe manier om historische kaarten te gebruiken

De Kattenburg Atlas laat zien hoe historische cartografie kan worden ingezet om de ontwikkeling van een stad begrijpelijk te maken.

Door oude kaarten te combineren met historische verhalen en afbeeldingen ontstaat meer dan een verzameling afzonderlijke kaartbladen.

De atlas maakt het mogelijk om veranderingen in het landschap, de bebouwing en het gebruik van de ruimte met elkaar in verband te brengen.

Daarmee is het project ook een interessant voorbeeld voor andere historische steden en gebieden.

De digitale atlas is vrij toegankelijk en kan rechtstreeks in de browser worden bekeken.

De Kattenburg Atlas is een voorbeeld van de mogelijkheden die digitalisering biedt voor het onderzoek naar historische kaarten.

Oude kaarten worden niet alleen toegankelijk gemaakt, maar krijgen door hun combinatie met moderne topografie en historische verhalen een nieuwe betekenis.

Voor liefhebbers van historische cartografie biedt deze atlas een interessante mogelijkheid om zelf te ontdekken hoe een Amsterdams stadseiland zich gedurende vier eeuwen heeft ontwikkeld.

ONTDEK DE KATTENBURG ATLAS : Kattenburg Atlas – interactieve digitale atlas

De atlas bevat zes hoofdonderdelen met historische kaarten, afbeeldingen en toelichtingen.

LEES MEER OVER HET PROJECT : Universiteit van Amsterdam – Kattenburg Atlas en Virtual Memories

Deze officiële projectpagina beschrijft de ontwikkeling van de atlas en de aanvullende toepassingen met virtuele en augmented reality.

Van historische kaart naar kunstwerk

Voor liefhebbers van historische cartografie is een oude kaart vooral een bron van informatie over het verleden. Wegen, grenzen, nederzettingen en landschappen vertellen hoe mensen hun omgeving zagen en vastlegden.

Maar kaarten hebben ook een bijzondere grafische kwaliteit. De lijnen, kleuren, symbolen en patronen kunnen los van hun oorspronkelijke betekenis een nieuw beeld vormen.

Dat is precies wat de kunstenares Anna Belleforte fascineert. Zij gebruikt oude papieren kaarten en atlassen als materiaal voor haar kunstwerken.

Landschappen en menselijke figuren

Belleforte begon in 2011 met het verwerken van kaarten in haar kunst. In haar serie Narrative Maps gebruikte zij onder meer wegenpatronen om menselijke silhouetten te creëren.

Daarmee wilde zij de verbondenheid tussen mensen en plaatsen zichtbaar maken. Tegelijkertijd onderzocht zij het contrast tussen de menselijke schaal en de omvangrijke infrastructuur die onze leefomgeving bepaalt.

Later ontstonden ook abstracte composities en denkbeeldige landschappen, opgebouwd uit fragmenten van bestaande kaarten.

Bijzonder is dat Belleforte voor haar serie Pure Maps uitsluitend onbeschilderde kaarten gebruikt. De oorspronkelijke kleuren, lijnen en geografische details blijven daardoor zichtbaar, maar krijgen in de nieuwe compositie een andere betekenis.

Nieuwe serie: Mapstractions

In de zomer van 2026 begon Belleforte aan een nieuwe serie onder de naam Mapstractions.

Hierin worden de geografische vormen nog nadrukkelijker omgezet in geometrische patronen. Symmetrie, herhaling en de wisselwerking tussen natuurlijke en architectonische vormen spelen een belangrijke rol.

De kunstenaar gebruikt opnieuw fragmenten van papieren kaarten, maar de oorspronkelijke geografie is niet langer het belangrijkste uitgangspunt. De vormen en kleuren van het kaartmateriaal bepalen de nieuwe compositie.

Op haar website zijn verschillende werken uit deze serie te bekijken, waaronder Oceans57, Deep see tours en Finding the way home.

Kaarten zijn nooit helemaal neutraal

Achter deze kunstwerken schuilt ook een interessante gedachte over cartografie.

Een kaart is immers altijd het resultaat van keuzes. De cartograaf bepaalt welke informatie wordt weergegeven, welke details worden weggelaten en hoe het landschap grafisch wordt voorgesteld.

Belleforte benadrukt dat kaarten geen neutrale registraties van de werkelijkheid zijn. Door het oorspronkelijke kaartbeeld uiteen te nemen en opnieuw samen te stellen, geeft zij de geografische informatie een andere betekenis.

Daarmee ontstaat een verrassende verbinding tussen historische cartografie en hedendaagse beeldende kunst.

Momenteel te zien in Amersfoort

Werk van Anna Belleforte is momenteel ook te zien in de groepstentoonstelling De vele gezichten van de zee bij Galerie De Ploegh in Amersfoort.

Twaalf kunstenaars geven daarin hun persoonlijke interpretatie van de zee. De tentoonstelling laat uiteenlopende benaderingen zien, van realistische en poëtische voorstellingen tot abstracte kunst.

De tentoonstelling loopt van 15 oktober tot en met 22 november 2026.

Op zaterdag 31 oktober is Anna Belleforte volgens het programma zelf in de galerie aanwezig.

De tentoonstelling biedt daarmee een gelegenheid om kennis te maken met haar werk en de bredere relatie tussen natuur, landschap en kunst.

Het werk van Anna Belleforte laat zien dat oude kaarten ook buiten de traditionele cartografie een nieuwe betekenis kunnen krijgen.

Waar de cartograaf geografische informatie ordent om de wereld begrijpelijk te maken, gebruikt de kunstenares diezelfde informatie om nieuwe beelden en verhalen te creëren.

Voor liefhebbers van historische kaarten biedt haar werk daarmee een verrassende andere manier om naar vertrouwde cartografische vormen te kijken.

BEKIJK DE KUNSTWERKEN : Anna Belleforte – Pure Maps

Deze pagina bevat de oorspronkelijke kaartkunstwerken en een toelichting op de werkwijze van de kunstenares.

ONTDEK MAPSTRACTIONS : Anna Belleforte – Mapstractions

Deze pagina toont de nieuwe serie uit 2026.

BEKIJK DE TENTOONSTELLING : Galerie De Ploegh – De vele gezichten van de zee

De Nederlandse cartografie beleefde in de zeventiende en achttiende eeuw een periode van grote bloei. Amsterdam ontwikkelde zich tot een belangrijk centrum voor de productie en handel in kaarten en atlassen. Uitgevers als Visscher, De Wit, Mortier en Ottens brachten werken op de markt die hun weg vonden naar verzamelaars en bibliotheken in binnen- en buitenland.

Over deze bijzondere periode is nu een omvangrijk nieuw standaardwerk verschenen. Cartografiehistoricus Peter van der Krogt publiceerde het vijfde deel van Koeman’s Atlantes Neerlandici, gewijd aan de grote folioatlassen uit de periode circa 1660–1825.

De uitgave bestaat uit vier boekdelen met samen bijna 3.000 pagina’s en ongeveer 3.500 illustraties. Daarmee vormt zij een belangrijke aanvulling op de bestaande literatuur over de geschiedenis van de Nederlandse cartografie.

De opvolgers van Blaeu en Janssonius

Wanneer we denken aan de Nederlandse atlasproductie, komen al snel de namen Mercator, Hondius, Janssonius en Blaeu naar voren. Hun atlassen behoren tot de bekendste cartografische werken uit de zestiende en zeventiende eeuw.

Maar de Nederlandse atlasproductie hield niet op bij deze beroemde uitgevers.

In de tweede helft van de zeventiende eeuw namen andere Amsterdamse uitgevers een belangrijke plaats in. Families en bedrijven als Visscher, De Wit, Danckerts, Allard, Schenk, Valk, Mortier, Covens en Ottens zetten de atlasproductie voort en ontwikkelden hun eigen uitgaven.

Juist deze uitgevers staan centraal in het nieuwe vijfde deel.

Het onderzoek laat zien hoe ingewikkeld de geschiedenis van deze atlassen kan zijn. Kaarten werden opnieuw uitgegeven, koperplaten wisselden van eigenaar en bestaande kaarten werden in verschillende combinaties samengebracht. Daardoor is het niet altijd eenvoudig vast te stellen wanneer een atlas verscheen, wie de uitgever was en hoe verschillende exemplaren zich tot elkaar verhouden.

Meer dan duizend atlassen onderzocht

Een bijzonder aspect van het onderzoek is de omvangrijke documentatie waarop het is gebaseerd.

Voor de reconstructie van de uitgeversgeschiedenis zijn meer dan duizend atlasexemplaren fotografisch gedocumenteerd. Daarmee kon de samenstelling van verschillende uitgaven nauwkeurig worden vergeleken.

Dit leverde nieuwe inzichten op in de manier waarop uitgevers hun atlassen samenstelden. Het onderzoek nuanceert onder meer de oudere opvatting dat veel van deze werken slechts willekeurig samengestelde verzamelatlassen waren, de zogenoemde atlas factices.

De nieuwe bibliografie biedt uitvoerige beschrijvingen van de atlassen en hun kaarten, aangevuld met afbeeldingen en registers. Daarmee is het werk vooral van belang voor onderzoekers, bibliotheken, kaartverzamelaars en antiquaren.

Voortzetting van het werk van Cornelis Koeman

Koeman’s Atlantes Neerlandici bouwt voort op het pionierswerk van de Nederlandse cartografiehistoricus Cornelis Koeman (1918–2006).

Zijn oorspronkelijke Atlantes Neerlandici, verschenen tussen 1967 en 1985, was de eerste omvangrijke bibliografie van in Nederland uitgegeven atlassen.

Peter van der Krogt begon in de jaren negentig aan een volledig herziene en uitgebreide editie. Hiervoor werden onder meer circa 1.500 bibliotheken wereldwijd benaderd om hun bezit aan Nederlandse atlassen in kaart te brengen.

De eerdere delen behandelden onder andere de atlassen van Mercator, Hondius, Janssonius, Blaeu en Ortelius, evenals de grote stedenatlassen.

Met het verschijnen van deel V krijgt nu ook de latere periode van de Nederlandse folioatlasproductie een uitvoerige behandeling.

Een belangrijk naslagwerk

Het nieuwe deel maakt duidelijk hoe omvangrijk en veelzijdig de Nederlandse atlasproductie was.

Voor de historische cartografie is niet alleen de inhoud van een kaart van belang. Ook de geschiedenis van de koperplaten, de verschillende uitgaven en de samenstelling van atlassen vertelt iets over de manier waarop geografische kennis werd verspreid.

Met deze publicatie is een belangrijke nieuwe bron beschikbaar gekomen om die geschiedenis verder te onderzoeken.

Gegevensblok

De verschijning van dit vijfde deel is een belangrijke gebeurtenis voor iedereen die zich bezighoudt met oude kaarten en atlassen. Het werk biedt niet alleen een uitgebreid overzicht van de Nederlandse atlasproductie, maar maakt ook zichtbaar hoeveel onderzoek nodig is om de geschiedenis van afzonderlijke kaarten en atlasuitgaven te reconstrueren.

Wie meer wil weten over het onderzoeksproject en de eerdere delen, vindt op de website van Explokart een uitgebreid overzicht.

BEKIJK HET ONDERZOEKSPROJECT

Koeman’s Atlantes Neerlandici – Explokart

Deze pagina is rechtstreeks toegankelijk en bevat de achtergrond van het project, een overzicht van alle verschenen delen en informatie over de komende publicaties.

BEKIJK DE UITGAVE BIJ BRILL

Koeman’s Atlantes Neerlandici, deel V – uitgever Brill

Aan de hand van 35 kaarten wordt de ontwikkeling van het gebied in beeld gebracht. Historische kaarten, reconstructies en foto’s vertellen samen het verhaal van een landschap dat voortdurend in beweging is geweest.

Van veenlandschap naar polderland

De geschiedenis van de Noordkop begint ongeveer tienduizend jaar geleden. Vooral vanaf de middeleeuwen veranderde het landschap ingrijpend door menselijk handelen.

De ontginning van uitgestrekte veengebieden veroorzaakte bodemdaling, waardoor grote delen van het land kwetsbaar werden voor overstromingen. De zee kreeg steeds meer invloed en delen van het oorspronkelijke landschap verdwenen onder water.

Aanvankelijk probeerden bewoners hun land vooral te beschermen. De aanleg van de Westfriese Omringdijk is daarvan een bekend voorbeeld.

Vanaf de late zestiende eeuw veranderde die houding. Met de bedijking van de Zijpe begon een periode waarin steeds grotere gebieden op het water werden gewonnen. Later volgden onder meer de Wieringerwaard, de Anna Paulownapolder en de Wieringermeer.

De ontwikkeling zichtbaar op kaarten

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral interessant hoe deze veranderingen op kaarten zijn terug te vinden.

De opeenvolgende bedijkingen en inpolderingen veranderden niet alleen de kustlijn, maar ook de inrichting van het landschap. Nieuwe wegen, kanalen, nederzettingen en landbouwgebieden ontstonden waar voorheen water of veen lag.

De atlas behandelt daarnaast de ontwikkeling van de Rede van Texel, de haven van Den Helder, Schagen en de aanleg van het Noordhollandsch Kanaal en de spoorwegen.

Daarmee wordt duidelijk hoe kaarten niet alleen een momentopname van het landschap bieden, maar gezamenlijk ook een geschiedenis van menselijke ingrepen kunnen vertellen.

Een landschap dat blijft veranderen

De geschiedenis van de Noordkop is nog niet voltooid. De kust blijft in beweging en vraagt voortdurend om onderhoud en bescherming.

Juist daardoor is het gebied een interessant voorbeeld van de wisselwerking tussen natuurlijke processen en menselijk ingrijpen. De atlas maakt zichtbaar hoe het huidige landschap het resultaat is van eeuwenlange veranderingen.

4. Gegevensblok

Deze gegevens komen uit de oorspronkelijke uitgeverscatalogus. Squarespace

5. Afsluitende tekst

De Historische atlas van de Noordkop en Texel laat zien hoe oude kaarten kunnen helpen om de geschiedenis van een landschap te begrijpen. Wie geïnteresseerd is in historische geografie, waterbeheer en de veranderingen van het Nederlandse kustlandschap, vindt hierin een rijk geïllustreerd overzicht.

BEKIJK DE HISTORISCHE ATLAS : Historische atlas van de Noordkop en Texel – officiële uitgeverscatalogus (PDF)

De Topografische Atlas van België bevat de meest recente en gedetailleerde topografische kaarten die het NGI momenteel produceert. Daarbij worden kaarten uit de eerste editie van de huidige 1:25.000-reeks uit 2016–2022 gecombineerd met kaarten uit de tweede editie, die loopt van 2024 tot 2029.

Op schaal 1:25.000 komt één centimeter op de kaart overeen met 250 meter in het landschap. Daardoor zijn niet alleen steden en dorpen zichtbaar, maar ook waterlopen, vegetatie, wegen en paden, spoorlijnen, gebouwen, toponiemen en elementen van het reliëf. De atlas biedt daarmee een zeer gedetailleerd beeld van het hedendaagse Belgische landschap.

Van historische naar actuele topografie

Voor liefhebbers van historische cartografie is juist die actuele toestand interessant. Een moderne topografische kaart vormt immers een uitstekend vergelijkingspunt voor oudere kaarten.

Dat is dit jaar extra toepasselijk. Het NGI bracht voor zijn jubileum ook een nieuwe uitgave van de Grote Atlas van Ferraris uit. De oorspronkelijke Ferrariskaarten tonen het landschap van de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik rond 1777. Samen met de nieuwe topografische atlas kan zo bijna 250 jaar landschapsverandering worden gevolgd.

Die vergelijking kan inmiddels ook digitaal worden gemaakt. In de eerder dit jaar gelanceerde TopoFerrarisViewer zijn de Ferrariskaart, verschillende historische topografische kaartreeksen en de actuele NGI-kaart naast elkaar te bekijken. De viewer hebben we inmiddels ook opgenomen op onze pagina Online kaarten.

Een kaart ontstaat nog altijd niet vanzelf

Interessant is ook de aandacht die het NGI besteedt aan de vervaardiging van zijn moderne kaarten. Hoewel een belangrijk deel van het productieproces tegenwoordig is geautomatiseerd, blijft menselijke tussenkomst noodzakelijk. Digitale verwerking, geografische gegevens, grafische technieken, werkzaamheden op kantoor én controles in het terrein komen bij de productie samen. Daarmee vormt de atlas ook een eigentijds hoofdstuk in de geschiedenis van de topografische cartografie.

Gegevensblok

Titel: Topografische Atlas van België
Schaal: 1:25.000
Gebied: geheel België
Kaartmateriaal: NGI, edities 2016–2022 en 2024–2029
Uitgave: Nationaal Geografisch Instituut / Uitgeverij Lannoo
Verschenen: 18 augustus 2026
Taal: Nederlands
Onderwerp: topografie, landschap, toponymie en cartografie

Wie historische kaarten bestudeert, kijkt vanzelf ook naar het landschap van vandaag. Deze nieuwe atlas biedt daarvoor een bijzonder gedetailleerd referentiepunt. In combinatie met de Ferrariskaart en de TopoFerrarisViewer ontstaat bovendien een mooie mogelijkheid om veranderingen in het Belgische landschap over bijna tweeënhalve eeuw te onderzoeken.

BEKIJK DE TOPOGRAFISCHE ATLAS : Topografische Atlas van België – officiële NGI-pagina

BEKIJK EEN PREVIEW

De landschapsbiografie brengt die ontwikkeling in samenhang in beeld. Vijvers, beekvalleien, moerassen, heide, bossen en dorpen worden niet afzonderlijk bekeken, maar als onderdelen van een landschap dat door water, bodem en menselijk gebruik is gevormd. Daarbij komen onder meer natuur, landbouw, viskweek, erfgoed, ontginning en economische ontwikkeling aan bod.

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral de werkwijze interessant. Historici, landschapsdeskundigen, ecologen, archeologen, geografen en erfgoedspecialisten werkten aan het onderzoek mee. Naast wetenschappelijke literatuur en archiefbronnen zijn historische kaarten gebruikt om de ontwikkeling van het landschap te reconstrueren. Deze bronnen zijn gecombineerd met landschappelijke analyses, terreinwaarnemingen, eerder onderzoek en lokale kennis.

Van terugblik naar toekomst

De publicatie is niet uitsluitend bedoeld om het verleden vast te leggen. De historische ontwikkeling van het landschap moet ook helpen bij toekomstige keuzes voor beheer en inrichting. Daarmee laat de landschapsbiografie goed zien hoe oude kaarten en historisch-geografisch onderzoek een rol kunnen spelen bij actuele landschapsvraagstukken.

De verschijning valt bovendien samen met de kandidatuur van De Wijers voor erkenning als UNESCO Mens- en Biosfeergebied. De landschapsbiografie vormt daarbij een inhoudelijke basis om de bijzondere samenhang tussen mens, natuur en landschap zichtbaar te maken.

Titel: Landschapsbiografie De Wijers
Gebied: De Wijers, Belgisch Limburg
Verschenen: september 2026
Onderwerp: landschapsgeschiedenis, erfgoed, natuur en historische cartografie
Uitgave: De Wijers / Provincie Limburg
Beschikbaarheid: digitaal te lezen; de gedrukte uitgave wordt verspreid onder partners van De Wijers en de Limburgse openbare bibliotheken en wordt niet te koop aangeboden.

Wie historische kaarten graag gebruikt om te begrijpen hoe een landschap door de eeuwen heen veranderde, vindt in deze landschapsbiografie een interessant voorbeeld. De publicatie laat niet alleen zien wat er in De Wijers veranderde, maar vooral hoe natuurlijke processen en menselijk ingrijpen samen het huidige landschap hebben gevormd.

BEKIJK DE LANDSCHAPSBIOGRAFIE

Van Ferraris tot de huidige topografische kaart

Het vertrekpunt is de Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik uit 1777, beter bekend als de Ferrariskaart. Deze wordt in de viewer gecombineerd met verschillende generaties historische topografische kaarten en de meest recente topografische kaart van het NGI op schaal 1:25.000.

In totaal zijn acht kaartlagen beschikbaar, verspreid over een periode van ongeveer 250 jaar.

De kracht van de viewer zit vooral in het vergelijken. Kies twee kaartperioden en beide kaarten kunnen naast of onder elkaar worden weergegeven. Ze bewegen synchroon, zodat op beide kaarten steeds exact hetzelfde gebied zichtbaar blijft.

Daardoor worden veranderingen in het landschap snel herkenbaar. Hoe groeide een dorp uit tot een stad? Wanneer verscheen een bepaalde weg? Werd een waterloop verlegd? Waar verdwenen bossen of kwamen juist nieuwe woonwijken?

Zoeken naar iedere plek in België

Met de zoekfunctie kan rechtstreeks worden gezocht naar een adres, straat, gemeente of toponiem. Vervolgens kan dezelfde locatie door verschillende perioden worden gevolgd.

Voor iedere kaartlaag is bovendien een gedetailleerde legenda beschikbaar. Dat is vooral bij oudere topografische kaarten handig, omdat kleuren en kaartsymbolen door de tijd heen veranderden.

De TopoFerrarisViewer is daardoor niet alleen aantrekkelijk om mee te ontdekken, maar ook bruikbaar voor historisch-geografisch en lokaal historisch onderzoek.

Historische kaarten mee naar buiten

Interessant is dat de TopoFerrarisViewer ook beschikbaar is voor mobiel gebruik. Daarmee kan de historische kaart daadwerkelijk mee het landschap in.

Het NGI biedt enkele wandelsuggesties aan, maar gebruikers kunnen ook een eigen GPX-track importeren. Tijdens een wandeling of fietstocht kan zo worden onderzocht welke historische landschapselementen tegenwoordig nog herkenbaar zijn en hoe de omgeving gedurende de afgelopen 250 jaar is veranderd.

Daarmee brengt de TopoFerrarisViewer historische cartografie letterlijk van het beeldscherm naar het landschap.

Belgische tegenhanger van Topotijdreis

Voor Nederlandse gebruikers doet de toepassing al snel denken aan Topotijdreis van het Kadaster. Waar Topotijdreis de ontwikkeling van Nederland via historische topografische kaarten toegankelijk maakt, biedt de TopoFerrarisViewer een vergelijkbare tijdreis voor België.

Het bijzondere uitgangspunt is daarbij de Ferrariskaart van 1777. Hierdoor kan niet alleen de ontwikkeling gedurende de negentiende en twintigste eeuw worden gevolgd, maar kan de vergelijking worden teruggebracht tot het landschap aan het einde van de achttiende eeuw.

Voor liefhebbers van historische cartografie is de TopoFerrarisViewer daarmee een waardevolle nieuwe digitale bron.

Gegevens

Naam: TopoFerrarisViewer
Beheerder: Nationaal Geografisch Instituut (NGI), België
Gebied: België
Periode: circa 1777–heden
Aantal kaartlagen: 8
Oudste kaart: Ferrariskaart, 1777
Actuele kaart: topografische kaart NGI, schaal 1:25.000
Functies: kaarten vergelijken, zoeken op locatie, legenda’s, mobiel gebruik en GPX-import
Toegang: gratis online

Zelf 250 jaar terug in de tijd

Wie de mogelijkheden zelf wil ontdekken, kan rechtstreeks naar de TopoFerrarisViewer. Zoek bijvoorbeeld eerst de eigen woonplaats of een bekende Belgische stad op en vergelijk de Ferrariskaart met het huidige kaartbeeld.

Bekijk de TopoFerrarisViewer

Daarnaast geeft het NGI achtergrondinformatie over de beschikbare kaarten en de mogelijkheden van de toepassing.

Meer over de TopoFerrarisViewer

De acht kaartlagen, vergelijkingsfunctie, legenda’s, zoekmogelijkheden en mobiele GPX-functionaliteit worden door het NGI zelf beschreven.

Ook beschikbaar als mobiele app.

Topoferrarisviewer is ook beschikbaar als mobiele app. Wil je graag weten welke sporen uit het verleden vandaag nog zichtbaar zijn, of hoe het landschap waar je doorheen reist veranderd is in de afgelopen 250 jaar, selecteer dan een van de wandelsuggesties of importeer je eigen gpx-track, en trek erop uit met Topoferrarisviewer op je smartphone.

Van Hondsrug tot kleilandschap

Wie vanuit de stad Groningen verschillende richtingen uitgaat, komt in opvallend uiteenlopende landschappen terecht. Ten zuiden van de stad liggen rond Haren, Glimmen, Onnen en Noordlaren oude esdorpenlandschappen. Rond het Paterswoldse Meer, de Onlanden, Engelbert en Harkstede vinden we middeleeuwse veenlandschappen, terwijl rond Leegkerk, Thesinge en Ten Boer juist het open kleilandschap beeldbepalend is.

Die verschillen hebben een lange geschiedenis. De huidige gemeente omvat zand-, veen- én kleilandschappen. De stad Groningen zelf ligt op het noordelijke uiteinde van de Hondsrug, met aan weerszijden voormalige venige beekdalen. Natuurlijke processen vormden de ondergrond, waarna generaties bewoners het landschap verder veranderden door ontginning, bewoning, landbouw en waterbeheer.

De landschapsbiografie probeert deze verschillende tijdlagen zichtbaar te maken. Niet alleen de ontstaansgeschiedenis wordt beschreven, maar ook wat daarvan tegenwoordig nog in het landschap herkenbaar is.

Kaarten als sleutel tot het landschap

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral de belangrijke rol van kaarten interessant. De publicatie bevat veel kaarten waarmee ontwikkelingen en landschappelijke structuren inzichtelijk worden gemaakt. De Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen werkte mee aan de vervaardiging daarvan.

Een bijzonder voorbeeld is de synthesekaart. Daarop zijn de kernkarakteristieken die verschillende perioden in het landschap hebben achtergelaten gezamenlijk in kaart gebracht. Zo ontstaat als het ware een cartografische samenvatting van de landschapsbiografie.

Het boek laat daarmee goed zien hoe cartografie kan worden gebruikt om een landschap niet alleen te beschrijven, maar ook te leren lezen. Oude patronen in wegen, verkaveling, bewoning en waterstructuren krijgen betekenis wanneer ze worden gekoppeld aan de ontwikkeling van het landschap.

Van onderzoek naar boek

De landschapsbiografie werd in opdracht van de gemeente Groningen opgesteld door het Kenniscentrum Landschap van de Rijksuniversiteit Groningen, onder leiding van prof. dr. ir. Theo Spek. Jeroen Wiersma en Theo Spek voerden daarvoor uitgebreid landschapsonderzoek uit.

Het onderzoek heeft ook een praktisch doel. De gemeente gebruikt de opgedane kennis bij het beschermen van landschappelijke en cultuurhistorische waarden en bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. De landschapsbiografie vormt daarvoor samen met de Landschapskoers Groningen een belangrijke kennisbasis.

Boekgegevens

Titel: Landschapsbiografie van de gemeente Groningen
Auteurs: Jeroen Wiersma en Theo Spek
Uitgever: Erfgoed Uitgevers
Druk: tweede, licht gewijzigde druk
Verschenen: augustus 2026
Uitvoering: hardcover
Omvang: 200 pagina’s
Formaat: A4
ISBN: 978-90-836682-0-8
Prijs: € 25,00

Bekijk de Landschapsbiografie bij Erfgoed Uitgevers

Bekijk en download de Landschapsbiografie bij de gemeente Groningen

Vanaf 10 oktober 2026 presenteert Stedelijk Museum Alkmaar de tentoonstelling Van water naar land. Centraal staat een bijzondere kaart van renaissancekunstenaar Jan van Scorel (1495–1562), waarin hij zijn ambitieuze plannen voor de bedijking van de Zijpe vastlegde.

Een kunstenaar als landmaker

Jan van Scorel kennen we vooral als schilder en als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de renaissance in de Noordelijke Nederlanden. Minder bekend is dat hij zich ook bezighield met waterstaatkundige projecten en de inrichting van het landschap.

In de laatste fase van zijn leven raakte Van Scorel betrokken bij plannen voor de bedijking van de Zijpe. Dit gebied in Noord-Holland stond eeuwenlang onder invloed van de zee. Van Scorel zag mogelijkheden om het gebied door middel van bedijking geschikt te maken voor bewoning en landbouw.

Een bijzonder document uit deze geschiedenis is de grote Kaart van het Noordhollands kustgebied vanaf Petten, met Wieringen en Texel uit 1552, toegeschreven aan Jan van Scorel en medewerkers. Het origineel meet ongeveer 2,40 bij 0,78 meter en wordt bewaard in het Nationaal Archief.

De kaart werd waarschijnlijk vervaardigd in verband met de aanvraag van een octrooi bij keizer Karel V voor de bedijking van de Zijpe. Dat octrooi werd op 31 maart 1552 verleend. Opmerkelijk is dat de voorgenomen bedijking op de kaart al wordt weergegeven alsof zij werkelijkheid is. De kaart was daarmee niet alleen een weergave van het bestaande landschap, maar ook een middel om een toekomstbeeld overtuigend te presenteren.

Ook cartografisch is er veel te ontdekken. Landschapselementen zijn deels driedimensionaal weergegeven en verspreid over de kaart zijn kleine menselijke figuren opgenomen: arbeiders werken aan de dijk, vissers zijn actief op het water en elders zien we ruiters en karren. Op Texel zijn bakens bij het Marsdiep en een handelsschip afgebeeld en op Eierland zijn zelfs mensen te zien die eieren verzamelen.

Juist deze combinatie van kaart, landschapsbeeld en ontwerp maakt het werk bijzonder. Het laat niet alleen zien hoe het Noord-Hollandse kustgebied er halverwege de zestiende eeuw uitzag, maar ook hoe Van Scorel en zijn tijdgenoten dachten dat dit landschap door menselijk ingrijpen kon worden veranderd.

Kaarten, kunst en landschap

Rond de kaart van Van Scorel toont het museum historische kunstwerken, ontwerpen en monumentale kaarten. Daarmee wordt zichtbaar hoe mensen door de eeuwen heen hebben geprobeerd water en landschap naar hun hand te zetten.

De tentoonstelling trekt deze geschiedenis bovendien door naar het heden. Werk van de hedendaagse kunstenaar Pé Okx wordt naast de historische stukken geplaatst. Okx richt zich eveneens op de relatie tussen mens, natuur en landschap.

Een interactieve digitale installatie laat bezoekers vervolgens zelf nadenken over de toekomst van het landschap. Welke delen willen we behouden, veranderen of juist beschermen?

Zo brengt Van water naar land historische cartografie, kunst, waterbeheer en actuele vragen over onze leefomgeving bij elkaar.

Tentoonstellingsgegevens

Van water naar land – Jan van Scorel & Pé Okx
Stedelijk Museum Alkmaar
Canadaplein 1, Alkmaar
10 oktober 2026 t/m 28 februari 2027
Dinsdag t/m zondag, 11.00–17.00 uur

Vanaf de opening worden bovendien iedere zondag om 14.00 en 15.00 uur gratis inlooprondleidingen georganiseerd. Hiervoor is wel een geldig entreebewijs voor het museum nodig.

Meer weten over de tentoonstelling, de kaart van Jan van Scorel en het programma? Stedelijk Museum Alkmaar geeft op de tentoonstellingspagina uitgebreide informatie.

Meer informatie over Van water naar land

Meer over de bijzondere kaart van Jan van Scorel
Wie de kaart vóór een bezoek aan de tentoonstelling uitgebreider wil bestuderen, vindt bij Duinen en mensen een uitvoerige beschrijving van de kaart, haar ontstaan, cartografische bijzonderheden en de geschiedenis van de bedijking van de Zijpe.

Bekijk de kaart en lees de uitgebreide toelichting

Nederlandse geschiedenis houdt immers niet op bij de landsgrenzen. Veel beslissende gebeurtenissen in onze geschiedenis waren onderdeel van veel grotere Europese machtsverhoudingen. De auteurs onderzoeken aan de hand van historische kaarten hoe de positie en grenzen van Nederland telkens opnieuw werden beïnvloed door ontwikkelingen elders in Europa.

Nederland bijna van de kaart

Een sprekend voorbeeld is het Rampjaar 1672. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was in 1648 internationaal erkend, maar werd nog geen kwart eeuw later van verschillende kanten aangevallen. Een groot deel van het grondgebied kwam tijdelijk in buitenlandse handen.

Dat roept een vraag op die als rode draad door de atlas loopt: hoe kon Nederland in de afgelopen eeuwen verschillende keren geheel of gedeeltelijk van de kaart verdwijnen en toch telkens als zelfstandige staat blijven bestaan?

Ook buitenlandse aanspraken op Nederlandse gebieden komen aan bod. Frankrijk en Engeland steunden tijdens de Opstand de Nederlanders tegen de Spaanse koning vanuit hun eigen Europese belangen. Later veranderden de machtsverhoudingen en hielpen Engeland, Oostenrijk en Spanje de Republiek juist bij het weerstaan van de groeiende Franse macht.

Geschiedenis verteld met kaarten

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral interessant dat deze geschiedenis wordt verteld met kaarten. Grenzen zijn immers nooit alleen lijnen op papier. Oude kaarten maken zichtbaar hoe tijdgenoten naar territoria, machtsgebieden en politieke verhoudingen keken.

De atlas bevat circa 200 afbeeldingen en plaatst de ontwikkeling van Nederland nadrukkelijk binnen de bredere Europese geschiedenis. Daarmee vormt het boek een aanvulling op de eerdere atlassen van Berendse en Brood, waarin onder meer de Nederlandse grenzen, streken, steden, wegen en het waterbeheer centraal stonden.

Historische Europa-Atlas NL is volgens de uitgever het slotakkoord van de atlassenreeks.

Boekgegevens

Titel: Historische Europa-Atlas NL
Ondertitel: Hoe vaak Nederland bijna van de kaart is geveegd
Auteurs: Martin Berendse en Paul Brood
Uitgever: WBOOKS
Jaar: 2026
Uitvoering: gebonden
Omvang: 224 pagina’s
Illustraties: circa 200
Formaat: 24,5 × 31 cm
ISBN: 978-94-6258-812-7
Prijs: € 39,95

Martin Berendse was van 2007 tot 2014 algemeen rijksarchivaris en directeur van het Nationaal Archief en is tegenwoordig directeur van de OBA. Paul Brood was onder meer rijksarchivaris in Drenthe en Groningen, werkte bij het Nationaal Archief en doceerde archiefstudies aan de Universiteit Leiden.

Meer informatie

Op de website van de uitgever zijn meer informatie, specificaties en enkele afbeeldingen uit de atlas te vinden.

Bekijk de Historische Europa-Atlas NL

]]> https://www.historischecartografie.nl/publicaties/2026/09/historische-europa-atlas-nl-nederland-bekeken-vanuit-europa/feed/ 0 11185