Aan de hand van 35 kaarten wordt de ontwikkeling van het gebied in beeld gebracht. Historische kaarten, reconstructies en foto’s vertellen samen het verhaal van een landschap dat voortdurend in beweging is geweest.

Van veenlandschap naar polderland

De geschiedenis van de Noordkop begint ongeveer tienduizend jaar geleden. Vooral vanaf de middeleeuwen veranderde het landschap ingrijpend door menselijk handelen.

De ontginning van uitgestrekte veengebieden veroorzaakte bodemdaling, waardoor grote delen van het land kwetsbaar werden voor overstromingen. De zee kreeg steeds meer invloed en delen van het oorspronkelijke landschap verdwenen onder water.

Aanvankelijk probeerden bewoners hun land vooral te beschermen. De aanleg van de Westfriese Omringdijk is daarvan een bekend voorbeeld.

Vanaf de late zestiende eeuw veranderde die houding. Met de bedijking van de Zijpe begon een periode waarin steeds grotere gebieden op het water werden gewonnen. Later volgden onder meer de Wieringerwaard, de Anna Paulownapolder en de Wieringermeer.

De ontwikkeling zichtbaar op kaarten

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral interessant hoe deze veranderingen op kaarten zijn terug te vinden.

De opeenvolgende bedijkingen en inpolderingen veranderden niet alleen de kustlijn, maar ook de inrichting van het landschap. Nieuwe wegen, kanalen, nederzettingen en landbouwgebieden ontstonden waar voorheen water of veen lag.

De atlas behandelt daarnaast de ontwikkeling van de Rede van Texel, de haven van Den Helder, Schagen en de aanleg van het Noordhollandsch Kanaal en de spoorwegen.

Daarmee wordt duidelijk hoe kaarten niet alleen een momentopname van het landschap bieden, maar gezamenlijk ook een geschiedenis van menselijke ingrepen kunnen vertellen.

Een landschap dat blijft veranderen

De geschiedenis van de Noordkop is nog niet voltooid. De kust blijft in beweging en vraagt voortdurend om onderhoud en bescherming.

Juist daardoor is het gebied een interessant voorbeeld van de wisselwerking tussen natuurlijke processen en menselijk ingrijpen. De atlas maakt zichtbaar hoe het huidige landschap het resultaat is van eeuwenlange veranderingen.

4. Gegevensblok

Deze gegevens komen uit de oorspronkelijke uitgeverscatalogus. Squarespace

5. Afsluitende tekst

De Historische atlas van de Noordkop en Texel laat zien hoe oude kaarten kunnen helpen om de geschiedenis van een landschap te begrijpen. Wie geïnteresseerd is in historische geografie, waterbeheer en de veranderingen van het Nederlandse kustlandschap, vindt hierin een rijk geïllustreerd overzicht.

BEKIJK DE HISTORISCHE ATLAS : Historische atlas van de Noordkop en Texel – officiële uitgeverscatalogus (PDF)

De Topografische Atlas van België bevat de meest recente en gedetailleerde topografische kaarten die het NGI momenteel produceert. Daarbij worden kaarten uit de eerste editie van de huidige 1:25.000-reeks uit 2016–2022 gecombineerd met kaarten uit de tweede editie, die loopt van 2024 tot 2029.

Op schaal 1:25.000 komt één centimeter op de kaart overeen met 250 meter in het landschap. Daardoor zijn niet alleen steden en dorpen zichtbaar, maar ook waterlopen, vegetatie, wegen en paden, spoorlijnen, gebouwen, toponiemen en elementen van het reliëf. De atlas biedt daarmee een zeer gedetailleerd beeld van het hedendaagse Belgische landschap.

Van historische naar actuele topografie

Voor liefhebbers van historische cartografie is juist die actuele toestand interessant. Een moderne topografische kaart vormt immers een uitstekend vergelijkingspunt voor oudere kaarten.

Dat is dit jaar extra toepasselijk. Het NGI bracht voor zijn jubileum ook een nieuwe uitgave van de Grote Atlas van Ferraris uit. De oorspronkelijke Ferrariskaarten tonen het landschap van de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik rond 1777. Samen met de nieuwe topografische atlas kan zo bijna 250 jaar landschapsverandering worden gevolgd.

Die vergelijking kan inmiddels ook digitaal worden gemaakt. In de eerder dit jaar gelanceerde TopoFerrarisViewer zijn de Ferrariskaart, verschillende historische topografische kaartreeksen en de actuele NGI-kaart naast elkaar te bekijken. De viewer hebben we inmiddels ook opgenomen op onze pagina Online kaarten.

Een kaart ontstaat nog altijd niet vanzelf

Interessant is ook de aandacht die het NGI besteedt aan de vervaardiging van zijn moderne kaarten. Hoewel een belangrijk deel van het productieproces tegenwoordig is geautomatiseerd, blijft menselijke tussenkomst noodzakelijk. Digitale verwerking, geografische gegevens, grafische technieken, werkzaamheden op kantoor én controles in het terrein komen bij de productie samen. Daarmee vormt de atlas ook een eigentijds hoofdstuk in de geschiedenis van de topografische cartografie.

Gegevensblok

Titel: Topografische Atlas van België
Schaal: 1:25.000
Gebied: geheel België
Kaartmateriaal: NGI, edities 2016–2022 en 2024–2029
Uitgave: Nationaal Geografisch Instituut / Uitgeverij Lannoo
Verschenen: 18 augustus 2026
Taal: Nederlands
Onderwerp: topografie, landschap, toponymie en cartografie

Wie historische kaarten bestudeert, kijkt vanzelf ook naar het landschap van vandaag. Deze nieuwe atlas biedt daarvoor een bijzonder gedetailleerd referentiepunt. In combinatie met de Ferrariskaart en de TopoFerrarisViewer ontstaat bovendien een mooie mogelijkheid om veranderingen in het Belgische landschap over bijna tweeënhalve eeuw te onderzoeken.

BEKIJK DE TOPOGRAFISCHE ATLAS : Topografische Atlas van België – officiële NGI-pagina

BEKIJK EEN PREVIEW

De landschapsbiografie brengt die ontwikkeling in samenhang in beeld. Vijvers, beekvalleien, moerassen, heide, bossen en dorpen worden niet afzonderlijk bekeken, maar als onderdelen van een landschap dat door water, bodem en menselijk gebruik is gevormd. Daarbij komen onder meer natuur, landbouw, viskweek, erfgoed, ontginning en economische ontwikkeling aan bod.

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral de werkwijze interessant. Historici, landschapsdeskundigen, ecologen, archeologen, geografen en erfgoedspecialisten werkten aan het onderzoek mee. Naast wetenschappelijke literatuur en archiefbronnen zijn historische kaarten gebruikt om de ontwikkeling van het landschap te reconstrueren. Deze bronnen zijn gecombineerd met landschappelijke analyses, terreinwaarnemingen, eerder onderzoek en lokale kennis.

Van terugblik naar toekomst

De publicatie is niet uitsluitend bedoeld om het verleden vast te leggen. De historische ontwikkeling van het landschap moet ook helpen bij toekomstige keuzes voor beheer en inrichting. Daarmee laat de landschapsbiografie goed zien hoe oude kaarten en historisch-geografisch onderzoek een rol kunnen spelen bij actuele landschapsvraagstukken.

De verschijning valt bovendien samen met de kandidatuur van De Wijers voor erkenning als UNESCO Mens- en Biosfeergebied. De landschapsbiografie vormt daarbij een inhoudelijke basis om de bijzondere samenhang tussen mens, natuur en landschap zichtbaar te maken.

Titel: Landschapsbiografie De Wijers
Gebied: De Wijers, Belgisch Limburg
Verschenen: september 2026
Onderwerp: landschapsgeschiedenis, erfgoed, natuur en historische cartografie
Uitgave: De Wijers / Provincie Limburg
Beschikbaarheid: digitaal te lezen; de gedrukte uitgave wordt verspreid onder partners van De Wijers en de Limburgse openbare bibliotheken en wordt niet te koop aangeboden.

Wie historische kaarten graag gebruikt om te begrijpen hoe een landschap door de eeuwen heen veranderde, vindt in deze landschapsbiografie een interessant voorbeeld. De publicatie laat niet alleen zien wat er in De Wijers veranderde, maar vooral hoe natuurlijke processen en menselijk ingrijpen samen het huidige landschap hebben gevormd.

BEKIJK DE LANDSCHAPSBIOGRAFIE

Van Ferraris tot de huidige topografische kaart

Het vertrekpunt is de Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik uit 1777, beter bekend als de Ferrariskaart. Deze wordt in de viewer gecombineerd met verschillende generaties historische topografische kaarten en de meest recente topografische kaart van het NGI op schaal 1:25.000.

In totaal zijn acht kaartlagen beschikbaar, verspreid over een periode van ongeveer 250 jaar.

De kracht van de viewer zit vooral in het vergelijken. Kies twee kaartperioden en beide kaarten kunnen naast of onder elkaar worden weergegeven. Ze bewegen synchroon, zodat op beide kaarten steeds exact hetzelfde gebied zichtbaar blijft.

Daardoor worden veranderingen in het landschap snel herkenbaar. Hoe groeide een dorp uit tot een stad? Wanneer verscheen een bepaalde weg? Werd een waterloop verlegd? Waar verdwenen bossen of kwamen juist nieuwe woonwijken?

Zoeken naar iedere plek in België

Met de zoekfunctie kan rechtstreeks worden gezocht naar een adres, straat, gemeente of toponiem. Vervolgens kan dezelfde locatie door verschillende perioden worden gevolgd.

Voor iedere kaartlaag is bovendien een gedetailleerde legenda beschikbaar. Dat is vooral bij oudere topografische kaarten handig, omdat kleuren en kaartsymbolen door de tijd heen veranderden.

De TopoFerrarisViewer is daardoor niet alleen aantrekkelijk om mee te ontdekken, maar ook bruikbaar voor historisch-geografisch en lokaal historisch onderzoek.

Historische kaarten mee naar buiten

Interessant is dat de TopoFerrarisViewer ook beschikbaar is voor mobiel gebruik. Daarmee kan de historische kaart daadwerkelijk mee het landschap in.

Het NGI biedt enkele wandelsuggesties aan, maar gebruikers kunnen ook een eigen GPX-track importeren. Tijdens een wandeling of fietstocht kan zo worden onderzocht welke historische landschapselementen tegenwoordig nog herkenbaar zijn en hoe de omgeving gedurende de afgelopen 250 jaar is veranderd.

Daarmee brengt de TopoFerrarisViewer historische cartografie letterlijk van het beeldscherm naar het landschap.

Belgische tegenhanger van Topotijdreis

Voor Nederlandse gebruikers doet de toepassing al snel denken aan Topotijdreis van het Kadaster. Waar Topotijdreis de ontwikkeling van Nederland via historische topografische kaarten toegankelijk maakt, biedt de TopoFerrarisViewer een vergelijkbare tijdreis voor België.

Het bijzondere uitgangspunt is daarbij de Ferrariskaart van 1777. Hierdoor kan niet alleen de ontwikkeling gedurende de negentiende en twintigste eeuw worden gevolgd, maar kan de vergelijking worden teruggebracht tot het landschap aan het einde van de achttiende eeuw.

Voor liefhebbers van historische cartografie is de TopoFerrarisViewer daarmee een waardevolle nieuwe digitale bron.

Gegevens

Naam: TopoFerrarisViewer
Beheerder: Nationaal Geografisch Instituut (NGI), België
Gebied: België
Periode: circa 1777–heden
Aantal kaartlagen: 8
Oudste kaart: Ferrariskaart, 1777
Actuele kaart: topografische kaart NGI, schaal 1:25.000
Functies: kaarten vergelijken, zoeken op locatie, legenda’s, mobiel gebruik en GPX-import
Toegang: gratis online

Zelf 250 jaar terug in de tijd

Wie de mogelijkheden zelf wil ontdekken, kan rechtstreeks naar de TopoFerrarisViewer. Zoek bijvoorbeeld eerst de eigen woonplaats of een bekende Belgische stad op en vergelijk de Ferrariskaart met het huidige kaartbeeld.

Bekijk de TopoFerrarisViewer

Daarnaast geeft het NGI achtergrondinformatie over de beschikbare kaarten en de mogelijkheden van de toepassing.

Meer over de TopoFerrarisViewer

De acht kaartlagen, vergelijkingsfunctie, legenda’s, zoekmogelijkheden en mobiele GPX-functionaliteit worden door het NGI zelf beschreven.

Ook beschikbaar als mobiele app.

Topoferrarisviewer is ook beschikbaar als mobiele app. Wil je graag weten welke sporen uit het verleden vandaag nog zichtbaar zijn, of hoe het landschap waar je doorheen reist veranderd is in de afgelopen 250 jaar, selecteer dan een van de wandelsuggesties of importeer je eigen gpx-track, en trek erop uit met Topoferrarisviewer op je smartphone.

Van Hondsrug tot kleilandschap

Wie vanuit de stad Groningen verschillende richtingen uitgaat, komt in opvallend uiteenlopende landschappen terecht. Ten zuiden van de stad liggen rond Haren, Glimmen, Onnen en Noordlaren oude esdorpenlandschappen. Rond het Paterswoldse Meer, de Onlanden, Engelbert en Harkstede vinden we middeleeuwse veenlandschappen, terwijl rond Leegkerk, Thesinge en Ten Boer juist het open kleilandschap beeldbepalend is.

Die verschillen hebben een lange geschiedenis. De huidige gemeente omvat zand-, veen- én kleilandschappen. De stad Groningen zelf ligt op het noordelijke uiteinde van de Hondsrug, met aan weerszijden voormalige venige beekdalen. Natuurlijke processen vormden de ondergrond, waarna generaties bewoners het landschap verder veranderden door ontginning, bewoning, landbouw en waterbeheer.

De landschapsbiografie probeert deze verschillende tijdlagen zichtbaar te maken. Niet alleen de ontstaansgeschiedenis wordt beschreven, maar ook wat daarvan tegenwoordig nog in het landschap herkenbaar is.

Kaarten als sleutel tot het landschap

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral de belangrijke rol van kaarten interessant. De publicatie bevat veel kaarten waarmee ontwikkelingen en landschappelijke structuren inzichtelijk worden gemaakt. De Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen werkte mee aan de vervaardiging daarvan.

Een bijzonder voorbeeld is de synthesekaart. Daarop zijn de kernkarakteristieken die verschillende perioden in het landschap hebben achtergelaten gezamenlijk in kaart gebracht. Zo ontstaat als het ware een cartografische samenvatting van de landschapsbiografie.

Het boek laat daarmee goed zien hoe cartografie kan worden gebruikt om een landschap niet alleen te beschrijven, maar ook te leren lezen. Oude patronen in wegen, verkaveling, bewoning en waterstructuren krijgen betekenis wanneer ze worden gekoppeld aan de ontwikkeling van het landschap.

Van onderzoek naar boek

De landschapsbiografie werd in opdracht van de gemeente Groningen opgesteld door het Kenniscentrum Landschap van de Rijksuniversiteit Groningen, onder leiding van prof. dr. ir. Theo Spek. Jeroen Wiersma en Theo Spek voerden daarvoor uitgebreid landschapsonderzoek uit.

Het onderzoek heeft ook een praktisch doel. De gemeente gebruikt de opgedane kennis bij het beschermen van landschappelijke en cultuurhistorische waarden en bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. De landschapsbiografie vormt daarvoor samen met de Landschapskoers Groningen een belangrijke kennisbasis.

Boekgegevens

Titel: Landschapsbiografie van de gemeente Groningen
Auteurs: Jeroen Wiersma en Theo Spek
Uitgever: Erfgoed Uitgevers
Druk: tweede, licht gewijzigde druk
Verschenen: augustus 2026
Uitvoering: hardcover
Omvang: 200 pagina’s
Formaat: A4
ISBN: 978-90-836682-0-8
Prijs: € 25,00

Bekijk de Landschapsbiografie bij Erfgoed Uitgevers

Bekijk en download de Landschapsbiografie bij de gemeente Groningen

Vanaf 10 oktober 2026 presenteert Stedelijk Museum Alkmaar de tentoonstelling Van water naar land. Centraal staat een bijzondere kaart van renaissancekunstenaar Jan van Scorel (1495–1562), waarin hij zijn ambitieuze plannen voor de bedijking van de Zijpe vastlegde.

Een kunstenaar als landmaker

Jan van Scorel kennen we vooral als schilder en als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de renaissance in de Noordelijke Nederlanden. Minder bekend is dat hij zich ook bezighield met waterstaatkundige projecten en de inrichting van het landschap.

In de laatste fase van zijn leven raakte Van Scorel betrokken bij plannen voor de bedijking van de Zijpe. Dit gebied in Noord-Holland stond eeuwenlang onder invloed van de zee. Van Scorel zag mogelijkheden om het gebied door middel van bedijking geschikt te maken voor bewoning en landbouw.

Een bijzonder document uit deze geschiedenis is de grote Kaart van het Noordhollands kustgebied vanaf Petten, met Wieringen en Texel uit 1552, toegeschreven aan Jan van Scorel en medewerkers. Het origineel meet ongeveer 2,40 bij 0,78 meter en wordt bewaard in het Nationaal Archief.

De kaart werd waarschijnlijk vervaardigd in verband met de aanvraag van een octrooi bij keizer Karel V voor de bedijking van de Zijpe. Dat octrooi werd op 31 maart 1552 verleend. Opmerkelijk is dat de voorgenomen bedijking op de kaart al wordt weergegeven alsof zij werkelijkheid is. De kaart was daarmee niet alleen een weergave van het bestaande landschap, maar ook een middel om een toekomstbeeld overtuigend te presenteren.

Ook cartografisch is er veel te ontdekken. Landschapselementen zijn deels driedimensionaal weergegeven en verspreid over de kaart zijn kleine menselijke figuren opgenomen: arbeiders werken aan de dijk, vissers zijn actief op het water en elders zien we ruiters en karren. Op Texel zijn bakens bij het Marsdiep en een handelsschip afgebeeld en op Eierland zijn zelfs mensen te zien die eieren verzamelen.

Juist deze combinatie van kaart, landschapsbeeld en ontwerp maakt het werk bijzonder. Het laat niet alleen zien hoe het Noord-Hollandse kustgebied er halverwege de zestiende eeuw uitzag, maar ook hoe Van Scorel en zijn tijdgenoten dachten dat dit landschap door menselijk ingrijpen kon worden veranderd.

Kaarten, kunst en landschap

Rond de kaart van Van Scorel toont het museum historische kunstwerken, ontwerpen en monumentale kaarten. Daarmee wordt zichtbaar hoe mensen door de eeuwen heen hebben geprobeerd water en landschap naar hun hand te zetten.

De tentoonstelling trekt deze geschiedenis bovendien door naar het heden. Werk van de hedendaagse kunstenaar Pé Okx wordt naast de historische stukken geplaatst. Okx richt zich eveneens op de relatie tussen mens, natuur en landschap.

Een interactieve digitale installatie laat bezoekers vervolgens zelf nadenken over de toekomst van het landschap. Welke delen willen we behouden, veranderen of juist beschermen?

Zo brengt Van water naar land historische cartografie, kunst, waterbeheer en actuele vragen over onze leefomgeving bij elkaar.

Tentoonstellingsgegevens

Van water naar land – Jan van Scorel & Pé Okx
Stedelijk Museum Alkmaar
Canadaplein 1, Alkmaar
10 oktober 2026 t/m 28 februari 2027
Dinsdag t/m zondag, 11.00–17.00 uur

Vanaf de opening worden bovendien iedere zondag om 14.00 en 15.00 uur gratis inlooprondleidingen georganiseerd. Hiervoor is wel een geldig entreebewijs voor het museum nodig.

Meer weten over de tentoonstelling, de kaart van Jan van Scorel en het programma? Stedelijk Museum Alkmaar geeft op de tentoonstellingspagina uitgebreide informatie.

Meer informatie over Van water naar land

Meer over de bijzondere kaart van Jan van Scorel
Wie de kaart vóór een bezoek aan de tentoonstelling uitgebreider wil bestuderen, vindt bij Duinen en mensen een uitvoerige beschrijving van de kaart, haar ontstaan, cartografische bijzonderheden en de geschiedenis van de bedijking van de Zijpe.

Bekijk de kaart en lees de uitgebreide toelichting

Nederlandse geschiedenis houdt immers niet op bij de landsgrenzen. Veel beslissende gebeurtenissen in onze geschiedenis waren onderdeel van veel grotere Europese machtsverhoudingen. De auteurs onderzoeken aan de hand van historische kaarten hoe de positie en grenzen van Nederland telkens opnieuw werden beïnvloed door ontwikkelingen elders in Europa.

Nederland bijna van de kaart

Een sprekend voorbeeld is het Rampjaar 1672. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was in 1648 internationaal erkend, maar werd nog geen kwart eeuw later van verschillende kanten aangevallen. Een groot deel van het grondgebied kwam tijdelijk in buitenlandse handen.

Dat roept een vraag op die als rode draad door de atlas loopt: hoe kon Nederland in de afgelopen eeuwen verschillende keren geheel of gedeeltelijk van de kaart verdwijnen en toch telkens als zelfstandige staat blijven bestaan?

Ook buitenlandse aanspraken op Nederlandse gebieden komen aan bod. Frankrijk en Engeland steunden tijdens de Opstand de Nederlanders tegen de Spaanse koning vanuit hun eigen Europese belangen. Later veranderden de machtsverhoudingen en hielpen Engeland, Oostenrijk en Spanje de Republiek juist bij het weerstaan van de groeiende Franse macht.

Geschiedenis verteld met kaarten

Voor liefhebbers van historische cartografie is vooral interessant dat deze geschiedenis wordt verteld met kaarten. Grenzen zijn immers nooit alleen lijnen op papier. Oude kaarten maken zichtbaar hoe tijdgenoten naar territoria, machtsgebieden en politieke verhoudingen keken.

De atlas bevat circa 200 afbeeldingen en plaatst de ontwikkeling van Nederland nadrukkelijk binnen de bredere Europese geschiedenis. Daarmee vormt het boek een aanvulling op de eerdere atlassen van Berendse en Brood, waarin onder meer de Nederlandse grenzen, streken, steden, wegen en het waterbeheer centraal stonden.

Historische Europa-Atlas NL is volgens de uitgever het slotakkoord van de atlassenreeks.

Boekgegevens

Titel: Historische Europa-Atlas NL
Ondertitel: Hoe vaak Nederland bijna van de kaart is geveegd
Auteurs: Martin Berendse en Paul Brood
Uitgever: WBOOKS
Jaar: 2026
Uitvoering: gebonden
Omvang: 224 pagina’s
Illustraties: circa 200
Formaat: 24,5 × 31 cm
ISBN: 978-94-6258-812-7
Prijs: € 39,95

Martin Berendse was van 2007 tot 2014 algemeen rijksarchivaris en directeur van het Nationaal Archief en is tegenwoordig directeur van de OBA. Paul Brood was onder meer rijksarchivaris in Drenthe en Groningen, werkte bij het Nationaal Archief en doceerde archiefstudies aan de Universiteit Leiden.

Meer informatie

Op de website van de uitgever zijn meer informatie, specificaties en enkele afbeeldingen uit de atlas te vinden.

Bekijk de Historische Europa-Atlas NL

]]> https://www.historischecartografie.nl/publicaties/2026/09/historische-europa-atlas-nl-nederland-bekeken-vanuit-europa/feed/ 0 11185 https://www.historischecartografie.nl/websites/2026/09/vernieuwd-hisgis-navigeren-door-het-nederland-van-1832/ https://www.historischecartografie.nl/websites/2026/09/vernieuwd-hisgis-navigeren-door-het-nederland-van-1832/#respond Wed, 23 Sep 2026 17:49:27 +0000 https://www.historischecartografie.nl/?p=11178

Wie bezat in 1832 een bepaald huis of perceel? Waar lagen akkers, weilanden en gebouwen en waarvoor werd de grond gebruikt? Met het vernieuwde HisGIS is een groot deel van die informatie nu op perceelniveau digitaal te onderzoeken.

Op 22 september 2026 is de vernieuwde versie van HisGIS officieel gelanceerd. Het Historisch Geografisch Informatiesysteem ontsluit het oudste kadaster van Nederland en bevat informatie over ongeveer drie miljoen percelen. Het platform is vernieuwd met bijzondere aandacht voor duurzaamheid, gebruiksvriendelijkheid en toegankelijkheid voor een breed publiek.

Het kadaster van 1832 als basis

HisGIS ontstond ruim twintig jaar geleden bij de Fryske Akademy. De basis wordt gevormd door het oudste Nederlandse kadaster uit de periode 1812–1832. Per perceel kunnen historische gegevens worden gekoppeld aan de kaart. Daardoor wordt bijvoorbeeld zichtbaar wie eigenaar was, welk beroep iemand uitoefende en hoe grond en gebouwen werden gebruikt.

Het project begon in Friesland, maar werd vervolgens uitgebreid. Groningen werd in 2010 toegevoegd, waarna Utrecht, Overijssel, Noord-Holland, Drenthe, Noord-Brabant, Gelderland, Limburg, Zeeland en Zuid-Holland volgden. Daarmee ontwikkelde HisGIS zich tot een landelijke infrastructuur voor historische geografische gegevens.

Voor historische cartografie is vooral de mogelijkheid interessant om verschillende geografische en historische gegevens met elkaar te verbinden. Het kadaster van 1832 fungeert daarbij als geografische onderlegger waarop andere historische kaartlagen en gegevens kunnen worden geprojecteerd.

Van bèta naar vernieuwd platform

In maart 2026 werd al een nieuwe bètawebsite beschikbaar gesteld. Gebruikers werden toen uitgenodigd om de nieuwe omgeving uit te proberen en feedback te geven. Met de lancering van 22 september is een volgende belangrijke stap gezet.

De verdere ontwikkeling vindt plaats binnen het KNAW Humanities Cluster, samen met het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. HisGIS wordt daarmee verder ingebed in de nationale digitale onderzoeksinfrastructuur voor de geesteswetenschappen. De kwaliteitsimpuls werd mede mogelijk gemaakt door financiering van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het ministerie van OCW.

HisGIS is niet alleen bedoeld voor wetenschappelijk onderzoek. Ook archieven, musea, archeologen, historische verenigingen, genealogen en andere geïnteresseerden kunnen ermee onderzoeken hoe plaatsen, eigendom en landschap in de negentiende eeuw waren georganiseerd.

Gegevens

Naam: HisGIS – Historisch Geografisch Informatiesysteem
Basis: oudste Nederlandse kadaster, 1812–1832
Omvang: circa 3 miljoen percelen
Vernieuwde versie gelanceerd: 22 september 2026
Betrokken organisaties: KNAW Humanities Cluster, IISG en Fryske Akademy
Toegang: gratis online

Meer weten over de vernieuwing van HisGIS? De Fryske Akademy beschrijft de geschiedenis van het project, de mogelijkheden van het vernieuwde platform en de verdere ontwikkeling ervan.

Lees meer bij de Fryske Akademy

Open HisGIS

In augustus 2026 verscheen een nieuwe uitgave van De Grote Atlas van Ferraris. De monumentale kabinetskaart die graaf Joseph de Ferraris in de achttiende eeuw liet vervaardigen, brengt de Oostenrijkse Nederlanden en het prinsbisdom Luik uitzonderlijk gedetailleerd in beeld.

Tussen 1771 en 1778 werd onder leiding van Joseph de Ferraris gewerkt aan de eerste systematische en grootschalige kartering van dit gebied. Het resultaat was een omvangrijke verzameling handgetekende en ingekleurde kaartbladen op schaal 1:11.520.

De kaarten geven een bijzonder beeld van het landschap aan het einde van het ancien régime. Wegen, waterlopen, bossen, akkers, dorpen, steden, kastelen en andere landschapselementen zijn nauwkeurig weergegeven. Daarmee vormen de Ferrariskaarten niet alleen een hoogtepunt uit de geschiedenis van de cartografie, maar ook een belangrijke bron voor onderzoek naar historische landschappen en nederzettingen.

De nieuwe atlas brengt de 275 kaartbladen van de oorspronkelijke kabinetskaart samen. Dankzij hoogwaardige reproducties kan het kaartbeeld tot in detail worden bestudeerd.

Bijzonder interessant is dat de uitgave deel uitmaakt van een samenwerking tussen het Nationaal Geografisch Instituut, KBR en uitgeverij Lannoo/Racine. Naast de historische atlas verscheen ook een tweede atlas waarin het huidige België cartografisch in beeld wordt gebracht. Zo kunnen het landschap van de achttiende eeuw en dat van vandaag naast elkaar worden bekeken.

Boekgegevens

De Grote Atlas van Ferraris
275 historische kaartbladen
Uitgever: Lannoo/Racine, in samenwerking met KBR en het Nationaal Geografisch Instituut
Verschenen: 18 augustus 2026

Meer weten over de nieuwe uitgave en het gezamenlijke atlasproject? Het Nationaal Geografisch Instituut geeft een toelichting op beide atlassen en hun totstandkoming.

Meer informatie bij het NGI

• Geschiedenis, kunst en cultuur van het grootste eilandenrijk ter wereld
• Een rijk geïllustreerde atlas met bijdragen van auteurs uit Nederland en Indonesië

Van de hoogtijdagen van het Majapahit-rijk (vijftiende en zestiende eeuw) tot het Indonesië van vandaag. Van de onvoorstelbare natuur en de uitgestrekte rijstvelden langs de koloniale overheersing, de Tweede Wereldoorlog en Japanse bezetting. Van eeuwenoude voorouderverering en rituelen, tot de komst van wereldreligies. Het is een ode aan de grote culturele diversiteit die het land rijk is met aandacht voor verschillende perspectieven en pijnpunten. Met volop ruimte voor nieuwe verhalen en verzwegen geschiedenissen. Tekst en beeld vertellen over de meeslepende geschiedenis van Indonesië.

Inkijkexemplaar

Bron : website wbooks