Begrijpelijkerwijs leidde het artikel destijds tot publieke verontwaardiging en intensieve politieke en media aandacht. In een debat in de Tweede Kamer meenden sommige volksvertegenwoordigers het geschetste sharia-beeld in de wijk te herkennen. Zij lieten hun verontwaardiging blijken en riepen de lokale politie en de verantwoordelijke ministers op om op te treden. In hun pleidooien deden zij er nog een schepje bovenop en veroorzaakten daarmee extra angst voor moslims in de samenleving.
Illustratief voor deze politieke handel in maatschappelijke angst was het betoog van Dijkgraaf (SGP). Hij stelde dat “pogingen om de sharia op te tuigen naast en binnen onze rechtsstaat meteen de kop in moeten worden gedrukt met alle wettelijke middelen” en vroeg of “de ministers en de betreffende gemeenten voldoende middelen hebben om in te grijpen wanneer zich uitingen van de sharia voordoen?” (Tweede Kamer, 5 september 2013, TK 107-7). Hiermee wekte hij de indruk dat het hier zou gaan om een overweldigend verschijnsel waarvoor de Nederlandse staat eventueel over onvoldoende middelen zou beschikken om het te beteugelen.

Belang van het voorval
De tragiek is dat de verhalen van de sjoemelende Trouw-journalist kritiekloos zijn aanvaard door politiek, publiek, moslimorganisaties en andere media. Naar alle waarschijnlijkheid is de ontmaskering van de journalist echter vooral ingegeven doordat lokale en nationale beleidsmakers de opgetekende fabels over de “Sharia Driehoek” als aanval op hun veiligheidsbeleid ervoeren. Zowel het Haagse College van B&W als de ministers Asscher en Opstelten trokken de juistheid van de bronnen in twijfel. Voor de redactie van de krant was dit waarschijnlijk aanleiding om een nader onderzoek in te stellen. De redacteur in kwestie is inmiddels ontslagen en Trouw laat een onafhankelijke externe commissie onderzoek doen naar het voorval.
Dit voorval is niet alleen maatschappelijk en politiek buitengewoon interessant, maar ook vanuit communicatie theoretisch oogpunt. De kritiekloze acceptatie van het artikel laat zien dat onder bepaalde omstandigheden de inmiddels obsolete injectienaaldtheorie waarin de media worden vergeleken met een injectienaald voor het injecteren van informatie in de hoofden van de passieve nieuwsconsument nog steeds ‘alive and kicking’ blijkt te zijn.

Incidenteel of structureel
Voor zover bekend is de fabricage van nieuws incidenteel. Onzorgvuldige rapportages over minderheden en over moslims in het bijzonder zijn helaas structureel. Onderzoek in Europa en Amerika laat zien dat berichtgeving over deze groepen de journalistieke toets der kritiek vaak niet doorstaat. Het ontbreekt veel artikelen en rapportages aan transparante bronnen, juiste context, hoor en wederhoor of een second opinion. Daarbij komt dat men zich frequent schuldig maakt aan selectie van negatieve voorbeelden die vervolgens van toepassing zouden zijn op alle islamitische gemeenschappen. Er wordt op deze manier geen onderscheiden gemaakt tussen de casus ter illustratie van een verschijnsel en de casus op zich als curiosum voor volksvermaak.
De overmatige aandacht van de media voor het negatieve detail bij moslims en de gretigheid waarmee dit type nieuws door publiek en politiek wordt geconsumeerd, leidt niet alleen tot stigmatisering, maar vertroebelt daarnaast het zicht op de grotere structuren bij moslims. Zo’n aanpak doet de werkelijkheid geweld aan, creëert schijnzekerheden voor beleid, maakt een karikatuur van de moslimgemeenschap en leidt tot een vicieuze cirkel van vraag naar nog meer stigmatisering, met als gevolg nog meer angst, wantrouwen en antipathie.
Termen als sharia, Allah en jihad worden door journalisten, politici en beleidmakers met name gebruikt voor negatieve “framing” van deze religie en haar belijders. Geplaatst in een negatieve context blijken deze toverwoorden te zijn voor het geplaatst krijgen van een krantenartikel, het verkrijgen van een onderzoeksubsidie of van een lucratieve positie bij politiek of overheid. Dit type media-discours heeft eraan bijgedragen dat islamofobie als voorfase van afwijzing van moslims haar huidig anti-islamisme gezicht heeft gekregen.

Verandering
Gezien de bekende oorzaken van onzorgvuldige verslaggeving over moslims zoals tijdsdruk van nieuwsproductie, vooroordelen bij nieuwsproducenten en de marktgerichtheid van de media, valt een spontane zelfregulering op dit terrein niet te verwachten. Als de beroepsjournalistiek zich zou willen onderscheiden van de amateurjournalistiek op sociale media dan zou er iets moeten gebeuren om het kaf van het koren te scheiden.
Op zich heeft de sector enkele instanties die direct of indirect een evaluatieve taak kunnen uitvoeren zoals de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), Stichting Media-ombudsman Nederland en de Raad voor de Journalistiek. De huidige taken en mogelijkheden van de Raad voor de Journalistiek om berichtgeving continu te monitoren zijn echter beperkt. De Raad kan alleen een uitspraak doen over een ingediende klacht maar heeft geen autoriteit om zelfstandig onderzoek te verrichten of een rectificatie op te leggen. Verder behandelt de Raad alleen klachten van personen die menen dat hun belang in een bepaalde publicatie wordt geschaad. Klachten over gepercipieerde collectieve (imago-)schade moeten echter door een organisatie worden ingediend. Het is daarom aan te bevelen dat allochtone gemeenschappen in Nederland een organisatie voor dat doel oprichten. Ook via eigen onderzoek kan zo’n organisatie allerlei mediapublicaties kritisch bekijken en eventueel via “naming en shaming” een bijdrage leveren aan het voorkomen van verdere stigmatisering.
Het behoeft geen betoog dat in een democratische rechtsstaat ook moslims recht hebben op een gelijkwaardige behandeling. De hoofdboosdoener in de hier besproken “Trouw gate” is uiteraard de journalist zelf. Dat pleit de redactie van het dagblad echter allerminst vrij. Voor de fabricage van nieuws in het besproken artikel is zij de Nederlandse nieuwsconsument, en niet alleen het islamitische deel ervan, excuses schuldig.

Dit artikel is speciaal geschreven voor en in verkorte vorm gepubliceerd op de Leiden Islam Blog.

Prof.dr. W. Shadid is methodoloog en emeritus hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina About.

Discriminatie
Het is algemeen bekend dat in tegenstelling tot vooroordelen en etnocentrisme die een houding tot uitdrukking brengen, discriminatie zich in gedrag manifesteert. Over de omschrijving van discriminatie is uitgebreid gedebatteerd en een consensus is nog ver te zoeken. Een bruikbare juridische definitie van discriminatie is wel te vinden in artikel 90 quater van het Wetboek van Strafrecht. Discriminatie is “elke vorm van onderscheid, elke uitsluiting, beperking of voorkeur, die ten doel heeft of ten gevolge kan hebben dat de erkenning, het genot of de uitoefening op voet van gelijkheid op politiek, economisch, sociaal of cultureel terrein of op andere terreinen van het openbare leven wordt teniet gedaan of aangetast”. In deze definitie staat het maken van onderscheid dat nadelige gevolgen heeft voor de gelijke behandeling van mensen in allerlei sectoren van de samenleving centraal. Door de zinsnede ‘ten doel heeft of ten gevolge kan hebben’ worden zowel bedoelde als onbedoelde vormen van onderscheid met nadelige gevolgen onder discriminatie geplaatst.

Racisme
Ook met betrekking tot racisme treft men vele definities en benadering aan. Over het algemeen kan worden gesteld dat in tegenstelling tot discriminatie die naar gedrag verwijst, gaat het bij racisme om een ideologie ter rechtvaardiging van uitsluiting en hiërarchische ordening van groepen op grond van niet relevante criteria. Sommige deskundigen zijn van mening dat alleen raciale criteria hier van belang zijn. Anderen plaatsen ook het gebruik van culturele en etnische karakteristieken op hetzelfde niveau. Deze twee benaderingen respectievelijk het biologisch racisme en het antiracisme discours zullen hieronder worden besproken.

Biologisch racisme
Binnen deze vorm wordt van racisme gesproken alleen wanneer de rangschikking van groepen gebaseerd is op raciale kenmerken. De Encyclopaedia Britannica definieert racisme dan ook als elke actie, praktijk of visie die uitgaat van de gedachte dat mensen verdeeld zijn in aparte en exclusieve biologische eenheden genoemd “rassen”, dat er een causaal verband bestaat tussen hun erfelijke fysieke eigenschappen en hun persoonlijke kenmerken zoals intelligentie, moraal, en andere culturele gedragskenmerken en dat sommige rassen per definitie superieur zijn aan anderen.
Dergelijke gedachten trof men al van oudsher aan in religies en in de wetenschap. Bijvoorbeeld in de 16de en 17de eeuw hielden christelijke theologen zich zelfs bezig met de vraag of Zwarten en Indianen wel een ziel hebben. Ook Wetenschappers gebruikten het sociaal darwinisme om rassen te rangschikken op basis van inherente biologische criteria.
De meest sprekende voorbeelden van racisme die in de recente geschiedenis ook in praktijk werden omgezet zijn de rassenscheiding in de Verenigde Staten van Amerika (afgeschaft in 1964) en het apartheidssysteem in Zuid-Afrika (tot 1990). In dat laatste werden rassen niet alleeen gescheiden maar werden blanken, Aziaten en zwarten beschouwd als respectievelijk eerste-, tweede- en derderangsburgers en werd deze rangschikking gebruikt voor de rechtvaardiging van de scheve verdeling van goederen en diensten in de samenleving. Eerstgenoemden kregen de hogere salarissen en betere posities, de zwarten de laagste lonen en het ongeschoolde werk. Wanneer het voorkomen van racisme alleen zou afhangen van raciale criteria is de kans niet denkbeeldig dat in deze tijd weinig racisten aangewezen kunnen worden. De praktijk van alledag laat ook zien dat het op zulke raciale gronden zeer moeilijk is om sluitend bewijs te leveren voor racistisch gedrag.

Het antiracisme discours
Aanhangers van de benadering die in de jaren tachtig het antiracisme discours werd genoemd verdedigen daarentegen een breder perspectief. Hier wordt van racisme gesproken ook wanneer de hiërarchische ordening en uitsluiting van mensen op grond van culturele of etnische criteria plaats vindt. Aanhangers hiervan zien zelfs de bestaande sociaal economische ongelijkheid tussen autochtonen en allochtonen in Nederland als het resultaat van racisme. Deze brede betekenis van racisme verwijst naar alle opvattingen die op de een of andere manier worden gebruikt ter rechtvaardiging van de scheve machtsverhoudingen in de samenleving. Uitspraken als “eigen volk eerst” en “houd Nederland blank en schoon” zijn uitingen van racistische opvattingen. Ook een uitspraak als “moslims zijn in Nederland niet welkom, omdat hun cultuur op gespannen voet staat met de Nederlandse” dient volgens deze visie als racistisch te worden aangemerkt, ondanks het feit dat daarmee niet verwezen wordt naar raciale maar naar culturele verschillen. Tussen deze twee extreme standpunten bestaan ook andere varianten. Sommigen beschouwen het wijzen op culturele verschillen of alleen het hoger waarderen van de eigen cultuur niet als racisme, omdat “de kern van het modern racisme is de notie dat culturen niet veranderen, dat sommige culturen onverenigbaar met elkaar zijn en dat iemand met een bepaalde cultuur die om biologische redenen niet kan loslaten”. Anderen beschouwen ook “een uiting van verzet tegen de economische consequenties van de aanwezigheid van etnische minderheden als racisme. Men ziet deze groepen als bedreigende concurrenten die de banen in beslag nemen van de autochtone bevolking, vindt dat ze misbruik maken van de sociale voorzieningen, dat ze niet echt willen werken […], dat hun aanwezigheid tot conflicten zal leiden, enzovoort.

Verwevenheid van termen
De besproken verschijnselen hangen met elkaar samen en lopen zelfs in elkaar over. Onderzoek in Nederland laat zien dat er een verfijning aangebracht kan worden in de mate van vooroordeel, discriminatie en racisme. Daarbij wordt bijvoorbeeld onderscheid gemaakt tussen grof en subtiel vooroordeel. Eerstgenoemde verwijst naar een negatieve houding tegenover andere groepen, waarbij zij als bedreigend worden afgeschilderd en waarbij ook intiem contact met hen wordt afgewezen. Deze vorm komt tot uitdrukking in het benadrukken van de eigen superioriteit, het onderschatten van minderheden, het beschouwen van hen als probleemgroepen, het generaliseren van hun negatief gedrag en het ‘individualiseren’ van hun positief gedrag. Een subtiel vooroordeel komt daarentegen vooral tot uitdrukking in het overdrijven van cultuurverschillen en in het ontkennen van het feit dat sommige groepen over positieve eigenschappen beschikken zonder zich negatief over hen uit te laten. Deze vorm komt o.a. tot uiting in paternalisme, het benadrukken van cultuurverschillen, exotisme en een geforceerd anti-racistische houding. Subtiel racisme kent hiernaast xenofobie, haatgevoelens jegens vreemdelingen en schrijft hun achterstelling toe aan cultuur en hun biologische kenmerken zoals hun lagere intelligentie of bv aan de aanwezigheid van luiheid-gen.
Het behoeft geen betoog dat de verscheidenheid aan opvattingen over deze verschijnselen die in wetenschap, beleid en wetgeving voorkomt tot Babylonische spraakverwarring kan leiden en tegelijkertijd het vinden van maatregelen om deze vormen tegen te gaan bemoeilijkt. Afkeuring van de verschijnselen discriminatie en racisme is echter alom aanvaard.

Prof.dr. W. Shadid is methodoloog en emeritus hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina About.

Verwijzingen

• Dijk, T.A, van (1992) Discourse and the denial of racism. Discourse & Society 3(1): 87–118.
• Essed, P.J.M. (1984): Alledaags racisme. Amsterdam: Feministische Uitgeverij SARA.
• Fennema, M. (1993): Twee soorten racisme. Oude superioriteitsgevoelens en nieuwe vijandbeelden. In: G. Pas (red.): Achter de coulissen. Gedachten over de multi-etnische samenleving. Amsterdam: Wetenschappelijk Bureau Groen Links, pp. 67-82.
• Pettigrew, T. & R.W. Meertens (1995): Subtile and blatant prejudice in Western Europe. European Journal of Social Psychology, vol. 25, no. 1, pp. 57-75.
• Shadid, W. (2007): Grondslagen van interculturele communicatie. Studieveld en werkterrein. Kluwer, Amsterdam.
• Verberk, G., P. Scheepers & A. Felling (1995): Attitudes towards ethnic minorities: conceptualization and measurement. Paper to be presented at the International Conference on Survey Measurement and Process Quality. Bristol.
• Walker, I (2001): The changing nature of racism: from old to new? In: M. Augoustions and K. Reynolds (eds.): Understanding prejudice, racism and social conflict. London: Sage Publications, pp.24-42.
• Willemsen, G. (1987): Anti-racistisch onderwijs: tegenkracht voor ongelijkheid. In: Handboek Intercultureel Onderwijs. Alphen aan den Rijn: Samsom.

Gebrekkige verantwoording
Een belangrijke regel bij wetenschappelijk onderzoek betreft de explicatie van de meetprocedure met de bedoeling het onderzoek transparant te maken en beperkingen van het onderzoek aan het wetenschappelijk forum kenbaar te maken. Deze kwetsbaarheid is in belangrijke mate bepalend voor de geloofwaardigheid van de onderzoeksbevindingen. Onderzoekers zouden in dat kader naast bespreking van de gebruikte technieken voor dataverzameling verantwoording moeten afleggen over enkele aan elkaar gerelateerde aspecten zoals het type steekproef, de wijze waarop deze is getrokken en de (on)volledigheid van het steekproefkader enerzijds en de mate van representativiteit voor wat betreft de gelijkenis tussen de steekproef en de populatie dat van belang is voor de generaliseerbaarheid anderzijds. Het onderzoek ‘moslim in Nederland 2012’ laat ons voor wat betreft deze aspecten in het ongewisse en verwijst kortheidshalve naar de steekproeven van de Survey Integratie Minderheden (sim) en de Survey Integratie Nieuwe Groepen (sing) (waarin 2600 resp 2700 respondenten waren betrokken) die de basis vormden voor de analyse. Deze verwijzing is echter niet voldoende omdat het onderzoek ‘moslim in Nederland 2012’ een zelfstandige studie is met eigen analyses en onderzoekstechnische aanvullingen.

Verwaarlozing rol religieuze stromingen
Verder verzuimen de onderzoekers om de ‘religieuze stroming’ binnen de onderzochte groepen als achtergrondvariabele in de analyse te betrekken. Zij concentreren zich voornamelijk op geslacht, leeftijd, opleiding en etniciteit. In dat kader wordt slechts gesteld dat Marokkaanse en Turkse moslims in meerderheid aangeven soennitisch te zijn. Een dergelijke opmerking zegt echter weinig in een wetenschappelijk onderzoek naar religieuze beleving. ‘Turkse’ en ‘Marokkaanse’ moslims bestaan namelijk niet. Leden van de beide etnische groepen behoren niet alleen tot een soennitische of een shiítische richting, maar daarbinnen tot verschillende substromingen, rechtsscholen (madhhabs), mystieke genootschappen (tarîqa’s) en religieus-politieke bewegingen. De ideologische en religieuze verscheidenheid binnen bijvoorbeeld de Turks Nederlandse gemeenschap is duidelijk te zien in hun organisatie- en koepelvorming in Nederland. Enkele organisatie, waarvan enkele in het rapport wel worden genoemd, zijn bijvoorbeeld de HAK-DER, de NIF, de SICN, de stichting TICF en de Kaplan-beweging. Zonder verschillen in de geloofsbeleving zouden deze subgroepen niet zijn bestaan. De praktijk laat ook zien dat deze organisaties over eigen moskeen, regionale en internationale religieuze leiders, eigen interpretatie van de islam en een eigen imam-werving en –financiering beschikken. Verwaarlozing van deze religieuze verscheidenheid in de analyse van geloofsbeleving doet zowel de sociale werkelijkheid van de respondenten als de betrouwbaarheid van het onderzoek geweld aan.

Onverantwoorde generalisering
Miskenning van de rol van deze religieuze verscheidenheid in de analyse van gegevens naar geloofsbeleving komt ook duidelijk tot uitdrukking wanneer de onderzoekers in het rapport niet schromen om consequent te spreken over één enkele groep ‘moslims’ hoewel de leden van zo’n groep feitelijk weinig gemeenschappelijks hebben: niet een etnische origine, religieuze stroming, taal, cultuur of regionale geschiedenis delen.
Simplisme in begripsdefiniëring
Verder laat de operationalisering van de gebruikte begrippen en de gekozen thema’s voor de meting van geloofsbeleving te wensen over. Volgens de onderzoekers is er al een en ander bekend over de geloofsbeleving en naleving van de geloofsregels bij deze groepen, maar ontbreken er nog relevante gegevens “met betrekking tot de rol van het islamitische volksgeloof, het lezen van de Koran en het geloof in engelen en profeten”(p.13). Waarom juist deze en niet ook andere informatie relevant is en voor welk onderdeel van het onderzoek en waarom deze vragen niet in hun onderzoek zijn meegenomen worden helaas niet aangegeven.
Met betrekking tot het onderzoeken van geloofsbeleving verdient het volgens mij meer de voorkeur om informatie te vergaren over bijvoorbeeld het eventuele lidmaatschap van de hierboven genoemde organisaties, het type moskee die men bezoekt, en de imam bij wie men te rade gaat voor het stellen van levensbeschouwelijke vragen, de visie op de scheiding van politiek en staat, en de kennis van de respondenten van de islamitische leer in het algemeen en van modernistische stromingen en interpretaties daarbinnen in het bijzonder. Verwaarlozing van de mogelijkheid dat de hierboven besproken organisatorische verscheidenheid een gevolg kan zijn van diversiteit in geloofsbeleving en de beperking van het onderzoek tot simpele indicatoren zoals moskeebezoek, vasten, halalvoedsel en het dragen van een hoofddoek maken van het bestudeerde onderwerp een wetenschappelijke karikatuur.

Appels en peren
Tenslotte is er in het onderzoek geen rekening gehouden met de eenduidigheid van de gebruikte begrippen, de zogenaamde conceptuele of inhoudelijke equivalentie. Hiervan is sprake als de gebruikte termen in de vragenlijst een vergelijkbare betekenis hebben voor alle respondenten of groepen in het onderzoek. Het voert ons in dit kader te ver om op de diverse vormen van equivalentie in te gaan. In de literatuur is hieraan reeds veel aandacht geschonken. Ter illustratie wordt hier een voorbeeld uitgelicht. Een vraag als”heeft u in uw jeugd Koranlessen gevolgd” kan voor iedere respondent in dat onderzoek een andere betekenis hebben waardoor de optelsom van de antwoorden de validiteit van de vraag te niet doet. Koranlessen kunnen gevolgd zijn in het kader van het godsdienstonderwijs op een ‘gewone’ ‘moderne’ school, op een traditionele Koranschool, op een gewone islamitische school, of als aanvullend onderwijs in een moskee dan wel op een wijze zoals gebruikelijk in de landen van herkomst. Sterker nog, voor sommige eerste generatie immigranten bijvoorbeeld was een Koranschool in der tijd zelfs het enige beschikbare onderwijstype. De intensiteit van het godsdienstonderwijs die in al deze (school)vormen wordt geboden is zo verschillend dat het samenvoegen van de antwoorden zonder verdere nuancering voor wetenschappelijke doeleinden het karkater heeft van het optellen van appels en peren. Deze omissie geldt helaas ook voor meerdere onderdelen van het onderzoek en worden de begrippen religieuze identificatie en –beleving vaag gedefinieerd en hier en daar door elkaar gebruikt.

Eenzijdige benadering
Tenslotte geeft het schenken van uitgebreide aandacht aan orthodoxie en salafisme en de verwaarlozing van modernistische stroming in de islamitische wereld het rapport een eenzijdig wetenschappelijk karakter. Met name de omissie van de bespreking van modernistische interpretaties in de islamitische theologie doet afbreuk aan de mogelijkheden voor empirische weerlegging of falsificatie van de conclusies. Deze tekortkoming mag blijken uit het feit dat de termen geldigheid en betrouwbaarheid die vereist zijn in ieder onderzoek, en met name in een kwantitatief onderzoek, niet eens in het rapport voorkomen.
Hoewel men in onderzoeksland zich helaas weleens schuldig maakt aan een of meerdere van de hierboven genoemde methodologische omissies, is dit in een rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau extra betreurenswaardig. Aan uitspraken en bevindingen van dat bureau wordt in de samenleving namelijk een hogere waarde toegekend dan aan die van andere (markt)onderzoeksbureaus.
Conclusie
Al met al is het rapport ‘moslim in Nederland 2012’ methodologisch teleurstellend, arm van inhoud en is in eerste instantie een herhaling van eerder kwantitatief en kwalitatief onderzoek waarvan de methodologische verantwoording van enkele daarvan ook evenzeer te wensen overlaat, of niet helder geneoeg is aangegeven. Concluderend levert deze studie helaas geen noemenswaardige bijdrage aan de kennis van de geloofsbeleving en werkelijkheidsvisies van Nederlandse moslims.
Prof.dr. W. Shadid is methodoloog en emeritus hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”.

Beoogde verharding van de huidige maatregelen
Hieronder enkele van de maatregelen waarvoor verharding is aangekondigd:

• Leeftijd voor  huwelijk- en gezinshereniging wordt verhoogd tot 24 jaar
• Gezinsmigratie wordt beperkt tot het kerngezin
• Illegaal verblijf wordt strafbaar gesteld
• Eisen voor inburgering zowel in het buitenland als in Nederlandzullen  worden aangescherpt
• Voorbereiding op het inburgeringexamen wordt de verantwoordelijkheid van betrokkenen zelf
• Gezichtsbedekkende kleding wordt verboden in het onderwijs, de zorg, het openbaar vervoer en in overheidsgebouwen, en wie deze kleding draagt zal niet in aanmerking kunnen komen voor een bijstandsuitkering
• Leeftijd voor stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen, naturalisatie en het niet verliezen van het verblijfsrecht bij het aanvragen van een bijstandsuitkering wordt verhoogd tot 7 jaar
• Het kabinet gaat zich in EU-verband inspannen om ook voor EU-onderdanen te laten gelden dat zij pas na zeven jaar bijstand kunnen krijgen. Klik hier om het akkoord te downloaden.

Nog een lange weg te gaan
Uiteraard wordt de soep niet zo heet gegeten als ze wordt opgediend. De conceptplannen moeten nog worden uitgewerkt, in diverse gremia  bediscussieerd en in de Kamers besproken en tenslotte aan nationale, Europese en internationale wet- en regelgeving worden getoetst. Deze zorgvuldige en  intensieve procedure zal er toe leiden dat sommige voorgestelde maatregelen waarschijnlijk worden afgezwakt en andere zelfs de eindstreep niet halen. Met andere woorden er is nog een lange weg te gaan en dat geeft nog hoop.

Gun-cultuur?
In diverse mediacommentaren op het regeerakkoord wordt de verzwaring in het immigratie- en integratiebeleid als winst voor de VVD gezien en de pvda verweten hiermee te hebben ingestemd . Het is begrijpelijk dat de blindelings gevolgde ‘politieke gun-cultuur’ in deze formatiebesprekingen politieke partijen op sommige punten principeloos kan maken om andere voor hun belangrijke punten binnen te halen. Verzwaring van de zorglasten en de niet proportionele bezuiniging op ontwikkelingshulp zijn voorbeelden van deze principeloosheid.
Desalniettemin is de aangekondigde verzwaring van de immigratie- en integratie-eisen een teken aan de wand voor wat betreft de groei van het stilzwijgend geaccepteerde nationaal egoïsme met xenofobie en uitsluiting als gevolg. Het uitblijven van maatschappelijke verontwaardiging over de aangekondigde verharding in de diverse (sociale) media is ook indicatief voor de groei van het doorgedrongen collectief-egoisme.
De verzwaring is helaas in lijn met wat in het gedoogakkoord van het vorige kabinet (Rutte1) aangaande het thema immigratie is afgesproken. Enkele van deze in het nieuwe regeringsakkoord opgenomen maatregelen kunnen dan ook bedoeld zijn om de pvv de wind uit de zeilen te nemen zodat deze partij het aankomende kabinet Rutte-Asscher waarnodig zal gedogen. Deze redenering zou gemakkelijk opgaan als het beoogde integratiebeleid van de vvd en de pvda afzondelijk zouden botsen met de aangekondigde verharding in het regeerakkoord. De vvd propageert al sinds het leiderschap van Bolkestein een harde lijn en recentelijk ging deze partij zonder bezwaar akkoord met de gewenste plannen van de pvv in deze.
Ook voor de pvda komt deze verharde populistische toon niet ongelegen. In grote mate is het namelijk in lijn met de toon van de conceptnota van de partij “Verdeeld verleden, gedeelde toekomst” uit 2009. Hoewel deze nota inmiddels gedateerd is geeft het toch een indicatie van hoe men in diverse gremia van de partij is gaan denken over immigratie en de positie van allochtonen in de samenleving. Deze twee feiten maken dat de aangekondigde verzwaring van het immigratie- en integratiebeleid in het regeerakkoord niet het resultaat is van de ‘gun-afspraken’ of ‘gun-cultuur’ die de onderhandelaars als leidmotief hadden genomen, maar helaas van een ideologische consensus over dat thema.
Populisme
Het valt niet te ontkennen dat de maatregelen zelf en de toon van het aangekondigde beleid populistisch van aard zijn en raken de onderbuikgevoelens van een belangrijk deel van de samenleving. Een regeerakkoord dat de basis zou vormen voor een kabinet om Nederland uit de economische crisis te trekken met behulp van een niet eerder gekend bezuinigingspakket van 16 miljard Euro, maar tegelijkertijd ruime en gedetailleerde aandacht besteedt aan een handjevol boerkadraagsters kan wat dat betreft niet anders van aard zijn dan populistisch. Boerkadraagsters zullen in het aangekondigde beleid niet alleen in de publieke ruimte onder druk worden gezet, maar zullen ook een eventuele uitkering moeten ontberen, aldus het regeerakkoord. Dit maakt dat de integratieplannen van Rutte en Samsom populistisch, irrealistisch, niet doordacht en hier en daar onhaalbaar zijn. Het kinderpardon dat met applaus is ontvangen vormt hierop geen uitzondering. Wie de voorwaarden waaraan de jonge asielzoekers moeten voldoen om hiervoor in aanmerking te komen doorneemt zal inzien dat het applaus voorbarig en overdreven is.
Maatschappelijke verontwaardiging
Desalniettemin heeft het zogenaamde kinderpardon deels gefungeerd als bliksemafleider voor de maatschappelijke verontwaardiging van met name links Nederland over de aangekondigde verharding in het immigratie- en integratiebeleid. Ook de gewenning van de samenleving aan het anti-allochtonen-discours, lees anti- moslims-discours dat zoals hierboven is aangegeven sinds de jaren negentig door Bolkestein (vvd) in gang is gezet en tijdens het gedoogkabinet Rutte 1 zijn climax heeft bereikt, is verantwoordelijk voor de volkspassiviteit ter zake. Tenslotte heeft de algemene onvrede met de aangekondigde bezuinigingsplannen (o.a. de zorgpremie, de hypotheekrenteaftrek en het sociaal leenstelse) en de angst voor de ingrijpende gevolgen hiervan voor de persoonlijk situatie van iedere Nederlander een wezenlijke belemmering gevormd voor het opkomen voor de belangen van allochtone medeburgers. Immers: ‘Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral’.
Prof.dr. W. Shadid is methodoloog en emeritus hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”.

Zoals in een eerdere bijdrage is gesteld is de oppervlakkigheid waarmee Nederlandse en Belgische onderwijs- en hulpverleningsinstellingen omgaan met het vraagstuk van interculturele competenties onthutsend. Vele instellingen en hun medewerkers (docenten, leerkrachten, artsen, verpleegkundigen, ambtenaren) doen niets aan dat thema. En degene die er wel aandacht aan besteden doen dat alleen via een lezing en of dagtraining.
De elearning module is een exclusieve cursus op universitair niveau: theorie en training om antwoord te geven op vragen als:

• Waarom is Ali niet, of juist wel, anders dan Jan?
• In welk opzicht is een mens een cultuurwezen?
• Hoe is de misinterpretatie van non-verbale signalen te vermijden?
• Waarom willen Fatima en Carla hun identiteit behouden?
• Wat is de rol van beeldvorming bij het mislopen van hulpverlening?
• Waarom zijn mensen geen vertegenwoordigers van hun groepen?
• Waarom is een training in interculturele competenties voor zowel autochtone als allochtone hulpverleners noodzakelijk?
• Hoe kan interculturalisatie de doelmatigheid en productiviteit van instellingen verhogen? en
• Hoe kan interculturele competentie de hulpverlening optimaliseren?

Context
Een groot deel van de ergernis en ontevredenheid is het gevolg van de simpele redenering dat allochtone cliënten en autochtone hulpverleners uit collectivisitische respectievelijk individualistische culturen komen en met de karakteristieken van deze cultuurtypen het gedrag van de individuele cliënt wordt verklaard.
Op zich is deze redenering begrijpelijk. Deze werkwijze is de hulpverlener zowel in de weinige uren die in de diverse opleidingen aan interculturele communicatie en competenties worden besteed als in de bijscholingstrainingen aangeleerd. Het gevolg is echter een statische benadering, culturalisering en generalisering die uiteindelijk alleen leiden tot enerzijds inefficiënt werken en overbelasting van staf en instelling en anderzijds ontevreden cliënten. In deze cursus wordt de cursist niet alleen gevoelig gemaakt voor dichotome indelingen van wereldculturen en de nadelen daarvan voor de hulpverlening, maar wordt daarnaast uitgebreid ingegaan op de andere factoren die interculturele communicatie beïnvloeden zoals religie, volksgeloof, taal, non-verbale signalen, sociaal economische achtergronden en algemene communicatieve vaardigheden.
Om de productiviteit van de hulpverlening te optimaliseren is het noodzakelijk dat bedrijven, instellingen en hun medewerkers en hulpverleners intensieve aandacht gaan besteden aan interculturalisatie. Interculturalisatie bestaat enerzijds uit het aanscherpen en aanvullen van de bij medewerkers al bestaande interculturele competenties en anderzijds uit het voeren van een intercultureel managementbeleid in de organisatie, bedrijf of instelling. De E-learning module interculturele competenties gaat op beide aspecten in en is bedoeld voor zowel autochtone als allochtone hulpverleners. Het is een omissie om interculturalisatie alleen te zien als een vaardigheid voor autochtonen om allochtonen adequaat te kunnen helpen.

Voordelen van deze E-learning cursus
E-learning heeft voordelen voor cursisten en hun instellingen. De cursist werkt in dergelijke modules zelfstandig, zonder tussenkomst van een docent of trainer en bepaalt zelf de snelheid waarmee en het tijdstip waarop hij of zij de aangeboden stof wil bestuderen. Hetzelfde geldt voor de te analyseren casuïstiek die uit de hulpverleningsliteratuur is afgeleid en de ten behoeve van de analyse gestelde vragen die beantwoord moeten worden. Zowel deze vragen als die voor het toetsen van de bestudeerde theoretische kennis zijn multiple choice vorm geformuleerd en worden in de module zelf en zonder tussenkomst van een docent of trainer nagekeken en van cijfers voorzien.

Inhoud van de cursus
De module is gebaseerd op het bij de cursus behorende handboek Shadid.W.:Grondslagen van interculturele communicatie. Studieveld en werkterrein. Kluwer, Amsterdam, 2007 en bestaat uit de volgende 7 thema’s:
1.    Cultuur en verandering
2.    Culturele diversiteit
3.    Verbale communicatie
4.    Non-verbale communicatie
5.    Beeldvorming
6.    Media en vooroordelen
7.    Interculturalisatie en competenties

De inhoud van ieder topic bestaat uit vier onderdelen: (1) een korte theoretische verhandeling (2) een casua uit de praktijk om te analyseren en daarover vragen te beantwoorden (3) een toets over de bestudeerde stof, en ten slotte (4) tele-begeleiding. De cursus bevat korte theoretische informatie over het onderwerp en waar mogelijk geïllustreerd met foto’s en of videofragmenten. De gepresenteerde stof is voldoende om de noodzakelijke kennis van het thema eigen te maken. Voor extra informatie wordt de cursist aangeraden het bij het thema behorend hoofdstuk uit het hierboven genoemd handboek te bestuderen. Verplicht is dat echter niet.
De opgenomen casuïstiek en praktijkvoorbeelden zijn zoals hierboven is vermeld afgeleid uit publicaties op het terrein van de hulpverlening in situaties van interculturele communicatie. Na lezing van deze voorbeelden dienen er vragen daarover te worden beantwoord. Na bestudering van de theoretische informatie en de praktijkvoorbeelden wordt het thema vervolgens afgesloten met een toets. Het met goed gevolg afleggen van de toets (70% van de vragen juist beantwoorden) is een voorwaarde voor de overgang naar het daarop volgende thema.
Aan het eind van ieder thema is een mogelijkheid voor telefonische begeleiding ingebouwd. Dit is bedoeld voor de beantwoording van vragen die tijdens het lezen van de stukken zijn ontstaan of die de cursist tijdens de eigen praktijkervaring ontmoet.
Het zevende en tevens laatste thema wordt afgesloten met twee toetsen. Een toets met betrekking tot kennis van de diverse termen die in de loop van de cursus aan de orde zijn geweest en een andere toets met vragen die betrekking hebben op alle bovengenoemde thema’s. Wanneer ook deze toetsen met goed gevolg zijn afgelegd krijgt de cursist een getuigschrift als bewijs van deelname aan de cursus.

Doelgroepen
De module is bedoeld en nuttig voor:
•    Docenten en studenten van hogescholen en universiteiten
•    Leerkrachten van middelbare scholen
•    Artsen en verpleegkundigen
•    Functionarissen van  bedrijven en instellingen
•    Ambtenaren van gemeenten en ministeries
•    Politie en justitie

Bent u directeur, personeelschef of belast met het diversiteitsbeleid in een gemeente of onderwijsinstelling dan is deze cursus voor u van wezenlijk belang. En als uw organisatie, bedrijf of instelling een multiculturele samenstelling heeft dan is de module voor al uw medewerkers onmisbaar.

Tijdsinvestering
Het voordeel van een E-learning module is dat de cursist de bestudering van de aangeboden stof en het uitvoeren van de bij behorende opdrachten kan plannen naar eigen inzicht en mogelijkheden. De onderhavige cursus ‘interculturele competenties’ vereist gemiddeld 1 uur tijdsinvestering per dag. De zeven thema’s kunnen dan in circa 25 tot 30 uur worden afgerond.

Meer informatie

De module interculturele competenties is een betaal-module. De kosten bestaan uit een vastbedrag en een bedrag dat afhangt van het aantal gewenste tele-begeleidingsuren. Voor meer informatie over de kosten en meer over de opzet, inhoud en begeleiding stuur aub een email via de pagina contact op het menu.

]]> https://www.interculturelecommunicatie.com/shadid/anti-islamisme-als-dekmantel-voor-subtiel-racisme/ Sun, 09 Oct 2011 11:47:19 +0000 http://interculturelecommunicatie.com/shadid/?p=348 Read more]]> BY: W. Shadid, 9-10-2011
Klik hier voor een pdf-versie
De huidige discussies over de islam en de positie van moslims in de Nederlandse samenleving zouden met name bij jongeren de indruk kunnen wekken dat het negatieve imago van deze religie en haar belijders in het westen een product is van de laatste jaren. Niets is minder waar. Afgezien van de historische vijandsbeelden in geschiedenisboeken die als gevolg van wederzijdse religieuze conflicten zijn ontstaan, en die uiteraard invloed hebben op de creatie van het huidige anti-islamklimaat, is het anti-islamisme met een racistische fundering al aan het eind van de vorige eeuw door onderzoekers in grote lijnen beschreven.
In het boek “De mythe van het islamitische gevaar” uit 1992 klik hier voor download bespreken W. Shadid en P.S. Van Koningsveld het maatschappelijke klimaat waarin anti-islam-teksten zouden kunnen worden geaccepteerd. Ook de gegevensbronnen die worden gebruikt voor het creëren van een vijandsbeeld dat geloofwaardig is voor een breed publiek krijgen in de bespreking ruime aandacht.
De auteurs zijn van mening dat een maatschappelijke of economische crisis voldoende bodem zou kunnen bieden om zo’n verschijnsel acceptabel te maken. Het is over de gehele wereld een eeuwenoude praktijk om minderheden te zien als zondebok, vooral in tijden van sociaal economische neergang. Dat kracht van het islamitische gevaar is met andere woorden gelegen in de zondeboktheorie als simpele ‘verklaring‘ van het onheil en in de nog simpeler recept voor de therapie: namelijk wegzending van de zondebok. Maar waarom dan een zondebok zoeken in de islam en moslims?
Anti-islamisme als dekmantel
Shadid en Van Koningsveld geven in dat boek bovendien aan dat het anti-islamisme een dekmantel is voor andere niet gemakkelijk te accepteren verschijnselen als racisme, fascisme en discriminatie. Met de kennis van nu blijkt de hieronder staande tekst uit 1992 een sterk voorspellende waarde te hebben gehad. De auteurs waren al toen van mening dat voor het welslagen van een anti-islamisme een strategie nodig is die verdedigd zou kunnen worden in het toentertijd geldende maatschappelijke klimaat en wetgeving. Een ideologie die zich in die tijd, dus aan het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw, uitdrukkelijk richt op vreemdelingenhaat en racisme zou niet in staat zijn om gemakkelijk een breed maatschappelijk aanzien te verkrijgen. Dat legt volgens Shadid en Van Koningsveld anders als de ideologie van het racisme en vreemdelingenhaat verdoezeld zou worden in de verpakking van een vijandsbeeld van de islam, het anti-islamisme.
De auteurs stellen in de ‘Mythe van het islamitische gevaar‘ dat “gelet op de heersende beeldvorming over de islam zal een dergelijke ideologie veel gemakkelijker aanhangers kunnen winnen, ook onder hen die vreemdelingenhaat als zodanig uitdrukkelijk verwerpen. Dat zich in het huidige Europa een nieuwe vorm van fascisme ontwikkelt dat zich bedient van een eigentijdse, anti-islamitische variant op de mythe van het antisemitisme kan in alle landen van de Europese Gemeenschap worden vastgesteld”. [Einde citaat]
Subtiel racisme
In dit opzicht heeft het anti-islamisme veel gemeeschappelijks met wat in de literatuur het ‘subtiel racisme‘ wordt genoemd: d.i. een indirecte en niet gemakkelijk te ontmaskeren vorm van racisme. Onderzoek toont aan dat subtiel racisme enkele kenmerken heeft die ook herkenbaar zijn als kenmerken van het anti-islamisme van nu: (1) xenofobie en haatgevoelens jegens vreemdelingen (2) verklaren van de achterstelling van immigranten door verwijzing naar hun cultuur en het verschil van hun waarden met die van autochtonen en ten slotte (3) een sterke nadruk op een wij-zij-deling van de samenleving.
In het hierboven genoemd boek benadrukken de auteurs verder dat de ontwikkeling en groei van dit verschijnsel niet onderschat moet worden. Zij geven aan dat “de tijden waarin extreemrechts een te verwaarlozen factor was zijn voorbij. In potentie moet de mythe van het islamitische gevaar in staat worden geacht een brede politieke beweging te mobiliseren waarbinnen zelfs grote verschillen in opvatting tussen top en basis over de werkelijke beleidsdoelstellingen ten aanzien van de ‘vreemdelingen’ mogelijk blijven. […] Wanneer prominente personen uit politiek en wetenschap ook systematisch aan de verspreiding van deze mythe zouden gaan bijdragen, dan is de kans groot dat er zelfs een institutioneel anti-islamisme ontstaat”. [Einde citaat] (1992, 1995 pp. 22-23).
De praktijk
De ontwikkelingen van het anti-islamisme als subtiel racisme in de laatste twintig jaar in onder andere Frankrijk, Oostenrijk, België, en Nederland lijken de in de tekst geschetste verwachting te bevestigen. De in de mythe van het islamitische gevaar voorspelde verpakking van de vreemdelingenhaat in het anti-islamisme blijkt ook in de praktijk uit te komen. De meeste juridische processen tegen anti-islamisten in deze landen worden niet ontvankelijk verklaard, of worden op grond van criteria als vrijheid van meningsuiting en bijdrage aan het politieke debat, kunst of literatuur in het voordeel van aangeklaagde beslecht.
Of en in welke mate in de visie van de lezer deze voorspelling is uitgekomen hangt af van vele factoren. De belangrijkste daarvan is zijn of haar voorstellingsvermogen om namen en activiteiten vanuit de politiek, maatschappij en wetenschap te bedenken bij de verschillende vormen van het racisme en het anti-islamisme: voorvechters en gedogers enerzijds versus onverschilligen en tegenstanders anderzijds met alle variaties daartussen. Wat in die tijd, het jaar 1992, niet werd verwacht en zelfs niet voor mogelijk werd gehouden is dat ook personen met een islamitische achtergrond een belangrijke bijdrage gaan leveren aan het anti-islamisme met als gevolg dat de mythe van het islamitische gevaar een geloofwaardiger karakter heeft gekregen.
Andere oorzaken voor anti-islamisme
Dat laat uiteraard onverlet dat de wortels van het anti-islamisme ook kunnen worden gezocht in de (oude) geschiedenis en in de religieuze verhoudingen van toentertijd. Vooral deze oorzaken worden in het eerste hoofdstuk van het hierboven genoemd boek uitvoerig besproken. Andere oorzaken van het negatieve imago van de islam in het westen worden uitvoeriger besproken in een meer omvattende analyse van de hand van dezelfde auteurs getiteld The Negative Image of Islam and Muslims in the West: Causes and Solutions. Daarin wordt ingegaan op vijf modellen: (1) de veranderde krachtverhoudingen en historische inbedding (2) ‘the clash of civilisations’ en de behoefte aan een vijand (3) de politieke islam (4) de ongenuanceerde informatievoorziening, en tenslotte (5) de stijging van migratie van moslims naar het westen. De publicatie is verschenen in: Shadid, W. and P.S.van Koningsveld (Eds.): Religious Freedom and the Neutrality of the State: The Position of Islam in the European Union. Leuven, Peeters, 2002, pp.174-196 klik hier voor download