tag:blogger.com,1999:blog-89434423460994043332026-04-03T20:44:39.920+03:00فەرهەنگی الجامع - باشترین و فراوانترین فەرهەنگی ئینگلیزی کوردی - عەرەبی کوردی - فارسی کوردی - تورکی کوردیUnknownnoreply@blogger.comBlogger2157125tag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-84458117504197315092026-04-03T20:44:00.005+03:002026-04-03T20:44:39.839+03:00<ul style="text-align: right;"><li>policy : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2022/08/dict-siasa.html">ڕامیاری</a>، سیاسەت، ڕامیایی، <div id="policy"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>policy کۆنترین زاراوەیە، بە جمکی لەگەڵ ئادەمیزاد هاتووە ئەگەر بەو ناوەش نەبووبێت، بۆیە پێناسەکەشی فرەجۆری وەرگرتووە، بەڵام هەر هەمووی کۆک دەبنەوە لە مانای: (بەڕێوەبردنێکی دانایانەی کاروباری تاک و کۆمەڵ)، هەتا ڕاپەڕاندنی ئیش و کاری خێزان و هۆز و برا گەورایەتیش هەر بە سیاسەتیان ناوبردووە، هەڵبەتە هەموو ئەو زاراوە و چەمکانە سەرچاوەکەی پەیامە کە کەوتۆتە ناو کۆمەڵ، ئینجا گۆڕان و خلت و خاوی بەشەری دەکەوێتە سەر، با ورد بینەوە لە بنەچەی ئەو دوو سەرچاوەیەی ڕۆژئاوایی (ئەگریکی - یۆنانی) و ئاینیش (ئیسلامی) بزانین کامیان ڕەسەن ترە، سیاسەت لە ڕۆژئاوا گوایە لە (Politique)ـی فەڕەنسیەکەوە هاتووە، ئەویش لە بنەچەدا لە ئەگریکی و یۆنانیەکە هاتووە و ئەرستۆ بەکاریهێناوە، کە لە دوو وشەی لێکدراوی (polis - شار) و (..... - بەڕێوەبەر) هاتووە، واتە بەڕێوەبردنی شار، لە سەدەکانی دوای (١٣) فەڕەنسا وای بەکارهێناوە، ئەوەش لە پێناسەکەی سەرووی سیاسەت ئەوەندە نزیک نییە، لەڕاستیدا کۆمەڵێک وشەی یۆنانی کۆن بۆ چاوگی (Politique) دەنوسرێتەوە، لەوانە (polis، politeicl، teipolitica، epolitike)، زۆربەیان بەمانای شار و گۆڕەپانی کۆبوونەوەی خەڵکی هاتووە، بۆیە زیاتر Politique لە (مەدەنیەت) نزیکترە نەک سیاسەت هەروەک لە مەبەستەکانی ئەرستۆش لێی وادەردەکەوێ، بۆیە جاران تەرجەمەی (رسالة في السياسية)ـی ئەرستۆ بە مەدەنیەت هاتووە نەک سیاسەت، چونکە لەو کتێبەش کە باس لە (خێزان - شار - دەوڵەت) دەکا زیاتر ئەو ڕەوتە وەردەگرێ، ڕەنگە (re - poplice)ـی ئەفلاتوون کە بە "جمهوری" وەرگێڕدراوەتە سەر عەرەبی، نزیکتر بێ لە سیاسەت، ڕاستییەکەی ئەوەیە (govern) زیاتر مانای سیاسەتە، کە بە مانای (حکومەت)ـیش دێت و لێک نزیکن، ئەوەش زاراوەیەکی کۆن نییە. پێناسی کۆنی ئیسلامی و ئاینی وا هاتووە: هەر دەقی وشەی سیاسەت لەو فەرموودە بەناوبانگە هەیە (كان بنو إسرائيل يسوسهم أنبياءهم)، واتە ئیش و کاریان ڕادەپەڕاندن، هەر لەسەر وشەی (سیاسەت) (ابن يوسف عامري) دەڵێ: (والعرب تقول ساس فلان دابته إذا قام بصلاحها و راضها)، لە (لسان العرب) "سوس" بەمانای سەرۆکایەتی یان (والسياسة هي قيام بالأمر بما يصلحه). سیاسەت لە ئیسلامدا نزیکە لە مانای حوکم هەروەک (معجم الحديث للتحليل السياسي)ـیش وای نەقڵ کردووە، زۆربەی فەرهەنگەکانی ئەوروپیش وەک (قاموس المحيط) ئاسا بە (علم الدولة) تۆماریان کردووە، بۆیە نیوەی ئایەتەکانی قورئانیش لەسەر حوکم و سیاسەتە، چ ڕاستەوخۆ چ لە (مقاصد الشريعة) دا، هەر پێناسی قورئان لە فەرموودەدا وا هاتووە: (أنباء عن قبلكم وأخبار من بعدكم و حكم فيما بينكم)، ئینجا بەشێکیشە لە ڕەوشت و ئیسڵاح هەروەک لە کتێبەکانی (العين السياسة)، (تعريفات جرجاني)، (ابن تيمية - سياسة الشرعية)..... هاتوون. هەموو ئەو پێناسە کۆنانە (د. محمد عمارة) کورتی کردۆتەوە لە: (هەرچی کردارێک کە ببێتە چاکسازی و دوورخستنەوە لە فەساد - سیاسەتە)، ئەوەش هەمان داڕشتنەوەی (ابن عقيل)ـە لە سیاسەت کە دەڵێ: (السياسة ما كان فعلا يكون مع الناس أقرب إلى الصلاح وأبعد عن الفساد، وإن لم يضعه الرسول ولا نزل به وحي). بەو شێوەیە (سیاسەتی) ئیسلامی کە مانای چاکسازی گشتی وەردەگرێ و (politice)ـی ئەگریکی کە دەکاتە (بەڕێوەبەری شار) لە ڕێگەی ئەندەلوس لێک گیر بووینە و ئەو سیاسەتەی ئێستای لێ دەرچووە، زۆربەی فەرهەنگە جیهانیەکان مەبەست و مانا گشتیەکەیان وا نەقڵ کردووە: (تحقيق أكبر قدر من السعادة لأعظم عدد من الناس)، واتە: بەرژەوەندی گشتی، ئەوەش هەمان پێناسی ئیسلامیە نەک (پۆلیسی شار) کە ئەگەر بمانەوێ مانایەکی بۆ (بەڕێوەبردن) بتاشین بەمانای (ڕاپەڕاندن)ە، بەو شێوەیە زۆربەی زاراوە و چەمکە پێویستەکان بنەچەکەی ئاینیە هەروەک (ئەلێکساندەر گەڕبوفسکی)ـیش دەڵێ: (کۆنترین سەرچاوە کە لەسەر سیاسەتی نوسیبێتەوە ئاینە)، ئیتر لە ئەوروپا تەقەلایان داوە ئەسڵێکی لە کەلتووری خۆیان بۆ بدۆزنەوە و کتێبەکەی (السياسة)ـی ئەرستۆ بە دامەزرێنەری سیاسەت دەزانن، ئەگینا کەی (پۆلیس و شار) و سیاسەت دەگەڕێنەوە سەر یەک دایک و باوک. ئەوە پێشەکیەک بوو بۆ سیاسەت کە زاراوەیەکە وا دەردەکەوێ دوورە لە ئاین و نزیکە لە عەلمانیەت و فیکری بەشەری ڕووت کەچی ئەوە دۆخی ڕەچەڵەکی بوو، بۆ هەموو زاراوەیەک مەوڵەتی ئەو قوڵبونەوەیە نیە.</span> `; document.getElementById("policy").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-23928132431706678792026-02-21T00:11:00.006+03:002026-02-21T00:11:44.487+03:00<ul style="text-align: right;"><li>crept : کریپت : خشا</li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-29854216039689127892026-02-21T00:04:00.002+03:002026-02-21T00:04:10.456+03:00<ul style="text-align: right;"><li>spit : سپیت : تف ئەکات</li><li>spit : سپیت : تفی کرد</li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-73147350975791773692026-02-07T15:40:00.003+03:002026-02-07T15:40:27.238+03:00<ul style="text-align: right;"><li>Change : گۆڕین</li><li>Change : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2026/02/dict-taghayar.html">گۆڕان</a>، <div id="Change"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Change مەبەست لێی کۆتایی هێنانی وەستانە، گۆڕینی واقعێکی کلاسیکی بۆ واقعێکی تازە، هەڵبەتە گۆڕان سوننەتێکی گەردوونی خواییە، ئەوەی نەگۆڕە لەو گەردوونە گۆڕان و جوڵان خۆیتی، تێڕوانین و بۆچوونی جیاجیا گەلێ زۆرە لە بارەی ئامرازی گۆڕین، نەک لە نێوان تەیار و مەدرەسەکان هەتا لە نێوان یەک مەدرەسە و تەیار و لایەنیش، کێشەکان دەکرێنە دوو بەشی سەرەکی: فاکتەرەکانی گۆڕان و شێوەی گۆڕان، یەکەمیان هەڵدەگرین لە بەشی (بیری - فلسفی) باسی دەکەین، ئێستا تەنها ئاماژەیەک بە بۆچوونە سەرەکییەکان لەبارەی چۆنیەتی گۆڕان بەو شێوەیەی خوارەوە: <div>• مارکسیەکان : پێیان وایە گۆڕان بە گشتی لە سروشت و ژیان بەهۆی ناکۆکی ناوەکی دێت، لە نێو کۆمەڵگەش ئەو گۆڕانە گوزارش دەبێ بەهۆی فاکتەری ئابووری کۆمەڵ لە ڕێی ناکۆکی چینایەتی.</div> <div>• مادیەکانی فەڕەنسی و بەشێک لە نەتەوەگەریش، پێیان وایە ژینگە (بیئة) سەرچاوەی گۆڕانە.</div> <div>• هیگل: سەلبیات سەرچاوەی گۆڕانە.</div> <div>• بەشێک لە دەروون ناسان: هەست بە نوقستان کردن.</div> <div>• مەدرەسەی فرۆید : جنس.</div> <div>• نەتەوەگەریەکان : مل ملانێی نەتەوایەتی.</div> <div>• توینبی : التحدي والإستجابة.</div> <div>• زۆر ڕای تری جیاجیا.</div> <div>• فکری ئیسلام: پێی وایە لە کۆتایی مرۆڤ خۆی لەو گۆڕانە بەرپرسیارە چ بەرەو سەلبی یان بەرەو ئیجابی نەک فاکتەری دەرەکی و ئابووری و جنس و ... ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا۟ مَا بِأَنفُسِهِمْ﴾.</div> زۆر ڕا و بۆچوونی تریش هەیە. دووەمیش: لە بارەی وەڵامی ئەو پرسیارە ئاخۆ دەبێ گۆڕان سەربەخۆ بێت و پلە بە پلە یان بە تووند و تیژی و لەناکاو بازدان، .. دابەشبوونێکی سەرانسەری هەیە .. هەر لە مارکسیەکانەوە خۆبەخۆ و مەدرەسەکانی تر تا دەگاتە ئیسلامیەکانیش خۆبەخۆ، مارکسیەکان لە فەلسەفە و سروشتدا کێشەیان کەمترە، بەڵام لە بارەی گۆڕانی کۆمەڵایەتی لێک جیابوونەتەوە بۆ سێ بەشی سەرەکی: أ - ئەوانەی پێیان وابوو سەرمایەداری (کە وێستگەی ئێستای کۆمەڵگەیە) بە هێواشی و لەڕێی هەڵبژاردن و دیموکاسی و ئازادی ڕا و بۆچوون دەگۆڕێ پێیان دەووتن (ئیسلاحییەکان کە بریتی بوون لە سۆشیال دیموکراسەکان لە دوایدا لە مارکسیەت بە تەواوی جیابوونەوە وەک مەدرەسەیەک، هەروا ئۆتۆ شیوعیەکانیش)، بۆیە ئیسلاحی لە مارکسییەت ڕوومەت بووە. ب - ئەو بەشەی پێشیان وابووە سەرمایەداری تەنیا بە تووند و تیژی و شۆڕش دەگۆڕێ ئەوا چەپە نوێیەکان بووینە، بە ڕێکخراوە توندەکانی وەک (ألویة الحمراء، بارد ماینهۆڤ، عمل الالماني، جیش الثوری الیابانی، باکۆنییەکان ... - هەروەها لە ووڵاتی خۆشمان هەریەکە لە (کۆمەڵەی دیوی کوردستانی ئێرە و ئەودیو، pkk ...) تا ڕادەیەک تەیاری ماوی لە دەوڵەتی چین و ئەلبانیاش هەمان ڕایان هەبوو. ج - بەشی سێیەم حزبی شیوعی و وڵاتانی سۆشیالیستی بووینە، هەردوو ڕێگایان پەیڕەو دەکرد، ئیتر ئەو کێشەیە تەواو بە دەقەکانی مارکس چارەسەر نەدەبوو بە هۆیەوە هەر ژمارە و تەیار زیادی دەکرد، بەپیی دوا فەرهەنگی سۆڤیەتی زیاتر لە ٢٠٠ زاراوەی تۆمەت تۆمار کرابوو بۆ ناوەخۆ ... لە نێو ڕابوونی ئیسلامیش ئەو کێشەیە هەیە: ئاخۆ گۆڕان و گێڕانەوە و پیادەکردنی شەریعەت بەکام شێوە دەبێت؟ بە نەرمی و بە هێواشی و پلە بە پلەیی یان بە شۆڕش؟ یان بە هەردووکیان؟ واتە کۆمەڵگە بە چ ئامڕازێک دەگۆڕێت؟ سێ وەڵامیان هەیە و سێ بەشیشی لێ دروست بووە، بەو شێوەیە: أ - تەیاری (برایان) پێیان وایە ئەو گۆڕانە تەنیا بە ئاشتی و گوتاری سیاسی و بەرنامەی ڕاستەڕێ کردنی چاکسازی و لە کۆتاییدا چاکردنی کۆمەڵ لە ڕێی تاک وەک هاوکێشە ئیسڵاحیەکەی نەدەوی (تغیر و إصلاح: من فرد -> مجتمع) کە لە سەرەتای سەدەی بیستەم ئەو گەشتەیان بەڕێوەیە تا ئێستا نموونەیەکی بە مورتاحی نییە. ب - بەشی دووەم پێی وایە ئەو گۆڕان و ئامانجە نایەتە دی تەنها بە جیهاد و تووند و تیژی شۆڕش نەبێ، لە کۆتاییدا لە چاکردنی کۆمەڵگە و دەسەڵات دەست پێ دەکا، واتە یەکەم جار دەسەڵات ئینجا چاکردن، وەک هاوکێشەکەی (مەودودی) گۆڕان: (من مجتمع -> فرد)، پێچەوانەی هاوکێشەکەی (نەدەوی)یە. هاوکێشەکەی (مەودودی) ئێستا زیاتر لە تەیاری (ئەلقاعیدە) خۆی دەنوێنێت و باڵە ئیسلامییە توندەکانی تری وەک (جەماعەی) جەزائر، میسر، کۆمەڵی (هجرە و تەکفیر)و ... دەگرێتەوە، هەریەکە بەڵگەی عەقڵی و نەقڵی خۆی هەیە و هەبووە، ئەو دۆخە تا ساڵانی (٨٠)ی سەدەی (٢٠) دوای تەقینەوەی شۆڕشی ئیسلامی ١٩٧٩ لە ئێران و ئەفغانستان ١٩٨٠ بەشی سێیەمیش سەری هەڵدا، (ڕاستتر بڵێین لەسەر دەستی بەشی سێیەم ڕابوونی ئیسلامی تەقیتەوە)، ئەویش کۆی هەردوو ئەزموونی پێشووە، هەردوو هاوكێشەیە (گۆڕین: فرد - مجتمع)، واتە بە هەردوو ڕێگە گۆڕان دەبێت، هەم بە ڕێگەی شۆڕش و جیهاد و ڕاپەڕین، هەم لە ڕێگەی ئاشتی و ژیانی سیاسی و دیموکراسی .. بەپێی بارودۆخ و زەمان و زەمین و مەرجەکانی خوودی و بابەتی .... تا ئێستاش ئەو سێ بەشە لە ناو ڕابوونی ئیسلامی واقعی بزوتنەوە ئیسلامییەکان پێک دەهێنن، ئەو بەشەی دوای زیاتر حسابی بۆ دەکرێ و بە خێرایی نموونەی پێ دروست بووە و لە گەشەکردنە، پاساوەکانیان ڕەگ و ڕیشەیەکی عەقڵی و نەقڵی و مێژوویی و فەلسەفی و واقعی و هەتا (فطری) و سروشتیشی بەهێزترە، هەر لە گەردوونیش دەبینین گۆڕانەکان یەک لایەنی نییە تەنیا هێواش و پلە بە پلە هەم هەمووش توندوتیژ نییە، شان بە شانی یەک هەن، هەروەک گۆڕانە هێواشەکان، دائیمەکان باوەکانن لە هەمان کاتدا (شۆڕشی سروشتی، سۆپرنۆڤا، گەردەلول، لافاو، برکان، تاڤگەکان، ..) گۆڕانە توندەکان پێک دێنن، ڕەنگە ڕەوتی ڕووبارێک زۆر وێچووی مێژووی کۆمەڵ و میللەتان پیشان بدا، چۆن لەسەرخۆ دێت و دەڕوا لەناکو وەردەچەرخێ و دەبێتە تاڤگە، ئاواش مێژووی کۆمەڵ پڕیەتی لە وەرچەرخان و وەرگەڕان و شۆڕش شان بە شانی گۆڕانی هێواش، بۆیە هەردوو سەرچاوە بە جیاجیا و پێکەوەش سەرچاوەی ڕەسەرنی گۆڕانن هەم لە سروشت و هەم لە کۆمەڵیش و لە پۆلەکانی تری ژیانیش. هەروەک لە ئەزموونی شیوعیەت و لە ئەزموونی برایان نموونەیەک نەبینرا لە خۆشی و هەق و دادگەری گۆڕانی بنەڕەتی لە دەسەڵات بکرێت، ئاواش هەم مێژوو و هەم واقیعیش زۆر بە دەگمەن نموونەی دەست ناکەوێ کە ناهەق ملی کەچ کردبێ بۆ هەق گۆڕابێت، زۆردار و نادادگەری گۆڕابێت بۆ دادگەری .. بەخۆشی و ئاشتیانە، لە کۆنەوەش (ئەرستۆ)ـش تێبینیەکی وردی بەجێ هێشتووە، دەڵێ (تەشریع) سەرچاوەیەکی گرنگی گۆڕانە، هەڵبەتە تەشریعیش واتە حکومەت، حکومەت نەبێ ناتوانێ ئەو (شەریعەتە) پیادە بکات و کۆمەڵ بگۆڕێ، بۆیە هاوکێشەی (نەدەوی) بە نوقسانی دەمێنێتەوە لە کۆمەڵگەیەکی دابەش بووی نادادگەری، هەروەکو (ابن طق طقی)یش لە (الفخري في آداب السلطانیة) وت و وێژی لەسەر گەڵاڵەیەک کردووە: کت و مت ئەو گەڵاڵەی (برایان) و هاوکێشەکەی (نەدەویە)، گەڵاڵەکەش ئەوەیە: وا باوو بوو گوایە (ئەگەر سیاسەتی دەروونی تاک چاک بوو خێزانەکەشی چاک دەبێ، خێزانیش چاک بوو دێیەکەش چاک دەبێ، تا شار و ووڵاتەکەش بەو زنجیرەیە چاک دەبێت)، ئەو دەڵێ نەخێر، مادام دەزگاری حوکم چاک نەکرێت نموونەی بەو هەموو دەروون پاکانە هێناوەتەوە کە لە ژێر حوکمێکی خراپ بووینە .. واتە (گۆڕان: لە بنکە بۆ -> سەروو) بە تەنها ئامانجەکە ناهێنێتە دی .. هەرچەندە گۆڕانی پلە بە پلە و هێواشی ئەسڵە نەک گۆڕانی توند، هەرچەندە یاساشە بەڵام ناچاریشە، تا یەکەم مەودای تیا مابێت نابێت پەنا ببرێتە بەر دووەم. ئەو ماددەیەش زیاتر بەندە بە دوو چەمکی تر (شۆڕش) و (ئیسلاح).</span> `; document.getElementById("Change").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-46232435420480245932026-01-28T22:10:00.004+03:002026-01-28T22:10:25.973+03:00<ul style="text-align: right;"><li>Mercenry : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2025/11/dict-murtaziqa.html">جاش</a>، بەکرێگیراو، نۆکەر، <div id="Mercenry"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Mercenry زاراوەیەکی تایبەتە بە کورد، هەرچەندە لە هەموو جیهان هاوشێوەی هەبووە کە دۆخەکەی لە جەوهەردا بە جاشی کوردستانی بچێت بەڵام وەکو یەکیش نین، لە کوردستان بەو خەڵکانە وتراوە (جاش) کە چەکی دوژمنی داگیرکەری هەڵگرتووە دژی شۆڕش بەرامبەر هەندێ پارە، لە ناو کوردا نامۆ و ناشرین ترین پیشەیە، بارێکی هەرە تایبەتە لەبەر یەک گەیشتنی سێ تەوەرەی سەلبی لە ئابووری و سایکۆلۆجی و سیاسی دێت، کە لە زاڵ بوونی: ١- بەرژەوەندی تایبەت بەسەر بەرژەوەندی گشتی ٢- دەروونێکی نەخۆش بەسەر ڕەوشتی باڵای خۆی ٣- میکاڤیلیەتی سیاسی بەسەر مەبادیئەکان. بۆیە ئەو ناوە دەگمەنە لە دۆخێکی دەگمەنی کەسێتیەکە بۆ دۆزرایتەوە لە نێوان کۆمەڵە ناوێکی تر وەک خیانەت، خۆ فرۆش، گەل فرۆش، بێگانە پەرست، کە لە ناو هەموو میللەتان هەبووە، بەڵام ئەو زاراوەیە شایەنی بە جیهانی کردنە لەسەر زاری کورد ناو لە هەموو خائینێک (بەپێی ئەو پێناسەیە) بنرێ (جاش _ jash)، پڕۆسەی جاشایەتی مانای داڕنینی ئەو کەسە لە هەموو خوو و ڕەوشت و (سەوابت)ـە، وە دابەزینە بۆ ئاژەڵێکی دڕندە و هەردەم بێ بەڵێن و دەست پیس، تاڵانچی، بێسپاردەی، درۆزن، دەروون شکاو، ترسنۆک، مادی، بێ ئۆقرە، بێ متمانە، گوماندار، دەروون نزم، بێ شەرم، بێ پەروەردە، .. ئەو سیفەتانە یە - کە بریتین لە بەهای جاش - ئێستا لە ناو کۆمەڵگەی کوردستان تەنیتەوە و هەڕەشە لە بنەماکانی کۆمەڵگەکە دەکا کە وێنەی وای لە مێژوو بەخۆ نەبینیوە، بۆیە لەگەڵ سازبوونی زەمینە دیسان ئەو دیاردەیە لە کینە بە ترسناک تر سەرهەڵدەداتەوە هەروەکا لە بەڵگەنامە و دۆسیەکانی بەعس بە ڕوونی دەسەلمێنێ، زۆریش لێ بەخەم نینە. مێژووناسان دیاردەی (مرتزقە) بۆ سەردەمی (ڕۆم) دەگێڕنەوە، گوایە لە کێشە ناوخۆییەکاندا بەشێک لە ڕۆمەکان هەندێ لە جەرمان و سۆلاڤیەکانیان بە کرێ دەگرت وەک پیشەی جەنگاوەری دژی ڕۆمەکانی تر، لە سەدەکانی ناوەڕاستیش لە کاتی جەنگە ئاینیەکاندا فەڕەنسیە پرۆستانتەکان، ئەڵمان و ئینگلیزەکانیان بەکرێ دەگرت لە دژی فەڕەنسییە کاثۆلیکەکان، لە هەڵمەتە ئیمپریالیزمەکانی فەڕەنساش بۆ جیهان تیپێکی جاشی بیانیان هەبوو، ژمارەیان (٢٢٠٠٠) بوو، زۆربەیان ئەڵمانی بوون، دوای بوونە کرێ گرتەی جیهانی، هەرچی ئیشی جەنگی پێ بوونایە بۆیان دەکرد، بەو کرێیەی لەسەر ڕێک دەکەوتن، لە جەنگەکانی جیهانی یەکەم بە فراوانتر بەکار دەهات، ئێستاش ئەو جۆرە (مرتزقەیە) زیاتر نزیکە لە دیاردەی جاش، چونکە تەکنۆلۆجیای نوێ زۆر پێویستی بە نەفەر نەماوە بۆ یەکلاکردنەوەی جەنگ، بەڵام هەردەم سوپای داگیرکەر پێویستی بە چاوساغی نێو میللەتی داگیرکراوەکە هەیە، ئەو چاشانەش کاریگەر و شارەزا ترن، بۆیە سیستەمی (مرتزقة) بەرەو گۆڕانی تەواوە بۆ سیستەمی (جاش) بە تایبەتی لەو نیشتیمانانەی داگیرکراون. ناوی جاش لە شۆڕشی ئەیلولی ١٩٦١ زیاتر پەرەی سەند هەرچەندە لە بنەچەدا هەر لە لایەن سەرۆک هۆزە خۆفرۆشەکان سەری هەڵداوە، بەڵام دوو هەنگاو کاریگەرییەکی قووڵیان کردە سەر فراون بوونی ئەو دیاردەیە، یەکەم ناکۆکی باڵی (م.س) پ-د-ک لەگەڵ (مەلا مصطفی) لە ئەنجامدا وەرچەرخانی باڵی (م - س) بە لای داگیرکەری حکومەتی عێراق و چەک هەڵگرتنیان لە دژی شۆڕشی کوردستان لە ١٩٦٦ - ١٩٧٠ کە بە (جلالی ناسران)، دووەم چەک هەڵگرتنی (تەنیا لیژنەی ئیقلیمی کوردستان)ی حزبی شیوعی عێراق لە فەترەی ١٩٧٣-١٩٧٥ لە دژی شۆڕشی کوردستان، ئاسۆیەکی ترسناکی فیکری و سیاسی و سایکۆلۆجی کۆمەڵایەتی وەرگرت و ئەو دیوارە شەرمانەی شکاند، بەو شێوەیە جاشایەتی لە ژێرخانی کۆمەڵگەی خێڵەکی و ستوونی و عەوام و نەفامیەوە پەڕیەوە ڕیزی ڕەوشەنبیر و سیاسەتمەدار و سەرکردە و کۆمەڵگەی مەدەنیەوە، بانگەشەی ڕاستی پاساویەتی سیاسی بۆ دەکرا ... ، بۆیە چەمکی ''جاشایەتی پەتی'' فراوان تر بوو و لقی تری لێ بووەوە وەک: جاشی قەڵەم، جاشی ئایدیۆلۆژیا، جاشی بێژەر، جاشی سیاسی، ... ئیتر لە جاشایەتیەکی نامۆی دەگمەن بەرەبەرە بووە پیشەیەکی نیمچە ئاسایی، لەگەڵ هەندێ هۆکاری تر لە دوایی باس دەکرێ بە تایبەتی لە شۆڕشی نوێی کوردستان بە پێشەنگی (ی. ن. ک) گەورەترین قەبارەی جاشایەتی لە مێژووی کوردستان بەخۆوە بینیوە ... ژمارەی جاش نزیکەی (٤٥٠) جار بە ئەندازەی پێشمەرگە بووە، ئەوەش نەک لە مێژووی کورد، لە مێژووی سیاسی هیچ میللەتێک وێنەی نییە و نەبووە، بەشداری ئەو تاوانانەی ئەنفال، وێران و سوتاندن، کیمیایی، تاڵان، ... یان کردووە و بوبوونە پێشەنگی سوپای عێراق، سەرەڕای تێکدەرانەی ڕەوشتی کوردەواری و ڕۆڵێکی مازدەکی و مانیانەیان بۆ دەسەڵاتی داگیرکەر کردووە، هەر لەگەڵ ڕاپەڕینی ١٩٩١ی کوردستان و تێکەڵ بوونی جاش و پێشمەرگە، یەکسەر بەها و نەریتەکانی جاشی زاڵ بوو ... بۆیە سیفەتی پێشمەرگەی نوێ ئاوا دزێوە. مێژووی (جاش) لە کوردستان زۆر کۆن نییە، لەگەڵ مێژووی سیاسی نەتەوەیی کوردە لە دەوروبەری ساڵانی ١٩٢٠ وە دروست بووە، جارجار لە ئەدەبیاتی ئەو سەردەمی ناوی جاش بە دەگمەن هاتووە، هەرچەند هەندێ مێژووناس زیادەڕەوی دەکەن و ئەو دیاردەیە بۆ هەزاران ساڵ دەگێڕنەوە، هەشە بۆ جەنگی چاڵدێران، .. بەشێکی زۆریش بۆ سوارەی حمیدی دەگێڕنەوە .. ئەو زیادەڕەویە دروست نییە، ئەوە هەمان تێڕوانینە چەوتەکەی سەبارەت بە مێژووی سیاسی کورد و سەربردەی مەینەتی کورد، ... بەڵام ڕاستیەکەی ئەوەیە بەپێی پێناسەکەشی کە (چەک دژی داخوازیە سیاسیەکانی میللەتی کوردستان هەڵگری) ... ئەوە نە هەزاران ساڵە و نە چاڵدێرانیشە، ... هەتا سوارەی حمیدیش کە دیاردەیەکی ناپەسەند بووە مادام فرۆشتنی ئەرکێکی فکری و نیشتیمانی بە پارە و پوول بەڵام بە (جاش) حساب نەبوون، چونکە لە دژی میللەتی خۆیان نەبوون لە دژی ڕووس و ڕۆژئاوا و تا ڕادەیەکیش ئەرمەن، هەروەک لەو ڕوون کردنەوەی کتێبی (الملل والنحل والأعراق) ل٢١٨ هاتووە (عوسمانییەکان سەربەخۆی تەواوی دابووە کوردەکان، بە میلیشیای خۆیان سنورەکانیان بپارێزن و لە کاتی هێرشی دەرەکیش بە هانای عوسمانیەکان بێن)، هەروەها بەپێی ڕێکەوتنی (سوڵتان - بەدلیسی) کە لە ١٥١٤ز مۆر کرابوو وەک دوو دەوڵەت لە مادەی (٤) و (١) هاتبوو هەردوولا لە کاتی دەست درێژی دەرەکی یارمەتی یەکتر بدەن، نەک تەنها کورد. ئیتر ئەوە بەندێکی بنجینەی سیستەمەکانی فدراڵی و کۆنفداڵی و ... هەموو بەرگریەکی هاوبەشە... جا سوارەی حمیدی لەو چوارچێوە مێژووییە دروست بووە، سوارەی حمیدی لە سەردەمی خەلافەت هەتا ١٩٠٨ز جیایە لەگەڵ سوارەی حمیدی دوای ئەو مێژووە، لە ڕاستیدا لە دوای ئەوەی ئیتیحادیە عەلمانییەکان ئینقیلابیان کرد بەسەر خەلافەت و دروشمی تورکایەتیان هەڵگرت لە دژی نەتەوەی تر بوون، ئەوا ئەو جارە سوارەی حمیدی بەکار هێنرا بۆ دژی نەتەوەکەی خۆی، بۆ دژی شۆڕشی عبدالسلام بارزانی و مەلا سەلیم .. ئینجا ناویشی گۆڕا لە سوارەی حمیدی بۆ (افواج خفیفة - ئەو ناوەی ئەفواجی سەردەمی بەعس لەوە هاتووە) .... ئیتر لەو مێژووە بە (جاش) حسابن، کەواتە سوارەی حمیدی و جاش لێک جوودان، هەتا (مرتزقة)ش نین مادام بۆ هەموو دەسەڵاتدارێکیان نەکردووە، بەپیی پێناسی (قاموس السیاسة) مرتزقة ئەو جەنگاوەرانەن کە خزمەتەکەیان دەفرۆشنە هەر یەکێک پێویستیان پێ بێ بەرامبەر هەندێ پارە و پوول بێ ڕەچاوی شەرم و ئەخلاق و حەرامی نیشتیمانی. ئەگەر چی (سوارەی حمیدی) جێی شانازی نییە، بوار دەدات بکرێتە پاساوێکی فکری و مێژووی بۆ ئەو دیاردەیە، لەو سەردەمی خێڵە عەرەبەکانیش لە لای خێڵە کوردەکان دەبوونەوە ''سوارە'' بە ناوی (ساریچە)، لە سەردەمی دەسەڵاتی فارس لە خوارووی عێراق بەو عەرەبانەی جاشی فارس بوون دەوترا ''شەبانە'' واتە پاسەوانی شەو، لە دوای داگیر کردنی عێراق لە لایەن بەریتانیاوە دیسان دیاردەی جاشایەتی لە نێو عەرەب بە ناوی شەبانە و ''حوشیە'' و فرسان صلاح الدین سەری هەڵدا، لە نێو مەسیحیش بە ناوی ''لیڤی'' و ''تەیاری'' پەیدا بوون، لە ناو کورد زاراوەیەک هەیە وا پێدەچێ سەرچاوەکەی جاشایەتی بێت، زاراوەی ''حیز''، لە حفیز هاتووە بەپێی د علی الوردی، بەوانە دەوترا ''حفیز''ی کە هام و شۆی (ئۆفیس - office)ی بەریتانیایان دەکرد بە نهێنی، ئەو ووشەیە لە نێو کورد و عەرەب ناشرین بوو، دوای وای لێهات هەرچی بۆ دوژمن کارێکی وای بکردبایە لە نێو عەرەب دەبووە حەفیز و لە نێو کوردیش ''حیز'' .</span> `; document.getElementById("Mercenry").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-7512938413370231192026-01-20T20:29:00.009+03:002026-01-20T20:29:37.439+03:00<ul style="text-align: right;"><li>UNISCO : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2026/01/dict-yunisku.html">یونسکۆ</a>، یوونێسکۆ، یونیسکۆ، <div id="UNISCO"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>UNISCO دامەزراوەیەكی نەتەوە یەكگرتووەكانە لە بواری پەروەردەیی و زانستی و ڕۆشنبیری، لە ١٦ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٥ دامەزراوە، و لەساڵی ١٩٤٦ بوو بە بەشێك لە نەتەوە یەكگرتووەكان. یونسكۆ سەر بە کۆمەڵەی نەتەوەکانە بۆ کاروباری زانستی و لێکۆڵینەوە، پەروەردەی ئاشتیانە و ئارامی، مافە مەدەنیەکان، پەیوەندی و چالاکیە هونەریەکان و فەرهەنگی و کەلتووری دەگرێتەوە، ناوەندەکەی لە پاریسە لە فەڕەنسا، وە زیاتر لە ٥٠ نووسینگە و بەشی لە وڵاتانی تری جیھاندا ھەیە، لە یوونسکۆدا ١٩٣ وڵات ئەندامن، بەپێی بەرنامەکانی (UN) ڕێبازی پەروەردەیی ڕۆژئاواییانە پەیڕە دەکات، ناوەکەشی لە کورتکراوەی United Nations Educational Scientific and Cultural Organization = UNISCO یونسكۆ سەرەتا هەوڵی دروستكردنەوەی قوتابخانە، كتێبخانە و مۆزەخانە ڕووخاوەكان بوو كە جەنگی جیهانی دووەم بەجێی هێشتبوو، لە سەرەتاوە یونسكۆ ئامانجی یارمەتیدانی نەتەوەكانی تر بووە بۆ نەهێشتی نەخوێندەواری و پەرەدان بە خوێندنی خۆڕایی. یونسكۆ هەمیشە بە شوێن بیرۆكەی نوێدا دەگەڕێت بۆیە چەندین كۆنفرانس ئەنجامدەدات بەمەبەستی ڕێنمایی پێدان و گۆڕینەوەی بیروڕا. لەكاتێكدا چەندین وڵاتی دواكەوتوو هاتنە ناو نەتەوە یەكگرتووەكانەوە، یونسكۆ هەستا بە تەرخانكردنی سەرچاوەی زیاتر بەمەبەستی یارمەتیدانی زیاتری ئەم وڵاتانە، كە كێشەیان هەژاری، نەخوێندەواری و دواكەتوویی بوو. لە ساڵی ١٩٥٠ ویلایەتە یەكگرتووەكان و چەند وڵاتێكی تر یونسكۆیان تاوانبار كرد بە یارمەتیدانی ئەو وڵاتانەی كە کەلتوورەکانیان دژی ڕۆژئاواییەكانە. ئەم كێشەیە وای لە ویلایەتە یەكگرتووەكان كرد لە یونسكۆ بكشێنەوە لە ساڵی ١٩٨٤، هەروەها شانشینی یەكگرتوو و سەنگافورە ساڵی دواتر كشانەوە. پاش سەركەوتنی پارتی كار دووبارە شانشینی یەكگرتوو گەڕایەوە ناو یونسكۆ لە ساڵی ١٩٩٧، هەروەها ویلایەتە یەكگرتووەكان و سەنگافورە لە ساڵی ٢٠٠٣ و ٢٠٠٧ دووبارە گەڕانەوە ناو یونسكۆ. لە ساڵی ٢٠١١ یونسكۆ بەفەرمی فەڵەستینی وەك ئەندام ناساند. لە دوای ئەم بڕیارە ویلایەتە یەكگرتووەكان ڕایگەیاند كە چیتر یارمەتی دارایی نانێرێن بۆ یونسكۆ، چونكە كونگرێسی یاسادانان ڕێگری دەكرد لە یارمەتیدانی هەر دامەزراوەیەكی نەتەوە یەكگرتووەكان كە دانی بە فەڵەستیندا نابێت. بەبۆنەی نەدانی پارە لە ساڵی ٢٠١٣ ویلایەتە یەكگرتووەكان مافی دەنگدانی لە یونسكۆ لێسەندرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٨ ویلایەتە یەكگرتووەكان دووبارە بڕیاریدا لە یونسكۆ بكشێتەوە، لە هەمانكاتتدا ئیسرائیل بەهەمان شێوە كشایەوە. بێجگە لە یارمەتی پەروەردەیی و زانستی، یونسكۆ یارمەتی باشتركردنی ناوچە كلتورییەكانی نەتەوەكان دەدات، بە نمونە لە ساڵی ١٩٦٠ یونسكۆ سپۆنسەری پاراستنی چەند مۆنومێنتێكی میسری كرد، هەروەها سپۆنسەری ڕێككەوتنی جیهانی كرد بۆ دامەزراندنی لیستی كەلەپووری جیهان، ئەو ناوچانەی تێدایە كە لە سەردەمی كۆنەوە ماونەتەوە. لە ساڵی ١٩٨٠ لێكۆلینەوەیەك ئەنجامدرا لە لایەن (Sean MacBride) كە خاوەنی خەڵاتی نۆبڵە بۆ ئاشتی و بەڕیوبەری لێكۆڵینەوەی پەیوەندیە گشتیەكانە لە یونسكۆ، لە لێكۆڵینەوەكەدا پێشنیاری نەهێشتنی ئەو جیاوازییە گەورەیەی پەیوەندی كردن كرد لە نێوان وڵاتە پێشكەوتوو و دواكەوتووەكاندا. هەر ئەندامێك یەك دەنگی هەیە لە كۆنگرەی گشتی یونسكۆ، كە دوو ساڵ جارێك كۆدەبنەوە بە مەبەستی دیاری كردنی بودجەی دامەزراوەكە، بەرنامەی كار هەروەها دیاریكردنی ئەو یارمەتیانەی كە لە ئەندامەكانیەوە بەدەستی هێناوە. دەستەی جێبەجێكاری ڕێخراوەكە بریتیە لە ٥٨ ئەندام كە لەلایەن كۆنگرەی گشتیەوە هەڵدەبژێردرێن، ساڵانە دوو جار كۆدەبنەوە بە مەبەستی دیاریكردنی ئاڕاستە و كارەكانی ڕێخراوەكە. سكرتێر كە بە بڕبڕەی پشتی ڕێخراوەكە دادەنرێت ٦ ساڵ جارێك لە لایەن كۆنگرەی گشتییەوە هەڵدەبژێردرێت. یونسكۆ لە نزیكەی ٢٠٠ كۆمسیۆن پێكدێت، بۆ نمونە كۆمسیۆنی ئۆقیانووسەكان (١٩٦١)، كۆمسیۆنی جیهانی كلتوور و گەشەپێدان (١٩٩٢-١٩٩٩)، هەروەها كۆمسیۆنی جیهانی زانست و تەكنەلۆجیا (١٩٩٨). دامەزراندنی ئەم كۆمسیۆنانە لەلایەن یۆنسكۆوە بەفەرمی بڵاو دەكرێنەوە.</span> `; document.getElementById("UNISCO").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-78849298350244790852026-01-20T20:20:00.010+03:002026-01-20T20:20:56.551+03:00<ul style="text-align: right;"><li>UNICEF : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2026/01/dict-yunisif.html">یونیسێف</a>، یوونیسێف، <div id="UNICEF"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>UNICEF سندووقی مناڵانی نەتەوە یەکگرتووەکان یان ڕێکخراوی مناڵپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکخراوێکی سەر بە نەتەوەیەکگرتووەکانە، کاری بنچینەیی زامن کردنی شیرە بۆ مناڵان و چالاکی تەندروستیەتی لەڕێی تێرکردنی دایکەکان، داهاتەکەشی خێرخوازیە، ، ناوی یوونیسێف لە کورتکراوەی پیتی یەکەمی ناوەکەی United Nations International Emergency Fund = UNICEF. بەرنامەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە یارمەتی پەرەسەندوو و مرۆڤدۆستانەی درێژماوە بۆ مناڵان و دایکانی وڵاتان لەحاڵی پەرەسەندندا ئامادە دەکات. یوونیسێف لە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ١١ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٦، بۆ ئامادەکردنی خۆراک و تەندروستی نائاسایی بۆ مناڵانی ئەم وڵاتانەی کە لە شەڕی دووەمی جیھانی وێران کرابوون دروست کرا.</span> `; document.getElementById("UNICEF").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-68698648957925545182026-01-18T22:07:00.004+03:002026-01-18T22:07:47.203+03:00<ul style="text-align: right;"><li>government : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2026/01/dict-hukuma.html">حکومەت</a>، دەزگای میری، <div id="government"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Government وەک وشە حکومەت لە دەوڵەت کۆنترە و بناغەشیەتی، بەپێی هەموو فەرهەنگەکان کۆنترین دەزگای سیاسیشە، بەڵام مانای ئێستای حکومەت بریتیە لە پەیڕەوکردنی یاسا و دەسەڵات، هەرچی ئەنپرۆپۆلۆژییەکانە دەڵێن حکومەت بریتیە لە کەسانێک کە لە دەسەڵاتن تیایدا کۆمەڵە یاسای وا پەیڕەو دەکەن کە خەڵکی پێی قایلن. زۆر جار حکومەت و دەوڵەت تێکەڵ دەکرێ (هەروەک لێرەش هەندێ جار)، لەڕاستیدا حکومەت یەکێکە لە پێکهێنەرەکانی دەوڵەت (گەل، هەرێم یان نیشتمان، حکومەت) بەشێوە گشتییەکەی، باڵێکە لەناو دەوڵەت، باڵی ڕاپەڕاندن و نەخشەکێشان و یاسا و پلانەکانی دەوڵەتە، بۆیە ئەنجومەن بە سەرۆک وەزیرانیشەوە کابینەی حکومەتی پێ دەوترێ، لەکاتێکدا سەرۆکی دەوڵەت یان پادشایە یان سەرۆک کۆمار، هەندێ جار بە سەرۆک وەزیرانیش دەووترێ (وەزیری یەکەم)، یان وەزیری (أعظم) لە خەلافەتی عوسمانلی (صدر الأعظم)ـی پێ دەووترا، بەپێی (موسوعة العربية الميسرة) یەکەم ئەزموونی سەرۆک وەزیری لە ئینگلتەرا هاتە دی و رۆبرت والپۆل ئەو سەرۆکە بووە لەنێوان (١٧٢١ - ١٧٤٢ز)، لە مێژووی عوسمانیش لە سەردەمی (سوڵتان ئۆرخان ١٣٢٥ - ١٣٥٩) دروست بوو کاتێ (خليل فيدرلی) لە وەزیرەوە بەرزکرایەوە بۆ (وزير الأعظم).</span> `; document.getElementById("government").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-89649006900602022872026-01-13T20:56:00.004+03:002026-01-13T20:56:51.157+03:00<ul style="text-align: right;"><li>State : ویلایەت</li><li>State : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2024/06/dict-dawla.html">دەوڵەت</a>، وڵات، <div id="state"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>State وەک وشە بەپێی سەرجەم فەرهەنگەکان لە status هاتووە، ئەوەش لە (ستان)ی ئارییەکان هاتووە وەرگەڕاوە بۆ ستات بە مانای زێد (زێدی باب و باپران = شوێنی باب و باپیران) هاتووە، وەک وشەش (ستان) لە زمانی ئاری ڕۆژهەڵات بە مانای وڵات و هەرێم هاتووە، دوای (state) مانای (پایە)ی وەرگرت، لە دوای سەدەی (١٢) بووە ((پایەی دەسەڵات))، لە دوای سەدەی (١٤) بە دەسەڵاتی باڵای مەملەکەت دەوترا دەوڵەت، بە زمانی ئەڵمانی ئێستاش ئەو مانایەی ماوە، لە فەڕەنسیش بە (Etat) هاتووە، بەڵام دیسان ئەو فەرهەنگانەش بە زۆری لە ژێر واقیعی جیهانی سەدەی ١٩-٢٠ کەوتنە ژێر کاریگەری ئەوروپی، ئەگینا پێش ئەوانە دەوڵەت و حکومەت بەو مانایەی ئێستای زیاتریش لە قورئان هاتووە، وەک ڕێسا ئەوەی ئیجابیە چ وەک ناو چ ناوەڕۆکی ڕەسەنی ئاینی هەیە. دەوڵەت باڵاترین و گرنگترین دەزگای سیاسیە بۆ بەڕێوەبردن و ڕێکخستنی کاروباری تاک و کۆمەڵ، ئێستاش بە هەموو ئەو وڵاتە سەربەخۆیانە دەوترێ دەوڵەت، هەندێکیان بچووکن وەک (دەوڵەتی ڤاتیکان) کە ڕووبەری ١/٢ کم دووجا، ڕووسیاش ١٨ ملیۆن کم دووجا، هەر مانای دەوڵەتە (هەروەک د.ترابی) دەڵێ: مانای ئیمپراتۆریەت و خەلافەت و شاهنشاهی و دار السلام و دار العهد .. دەگرێتەوە، لە دوای سەدەی (١٩) و وەرچەرخانی ئیمپراتۆریەت بۆ (دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ) چەمکی (دەوڵەت) هاتە جیهانی ئیسلام، بۆیە دەوڵەت تەواو مانای (state) نادا، لە (لسان العرب) و (قاموس المحیط) مانای ئەوسای بە سامان هاتووە، بە مانای (مداولة في الأمر)یش هاتووە، مانایەکی نزیکی تریش (..تداول نصر في الحروب ... یسمی الدولة). هەموو شێوە ئیداری و هەڕەمیەک دەگرێتەوە لە مێژوو، پێناسی گشتی ئەوەیە هەر دەسەڵاتێک میللەتێک لەسەر تیلمە زەویەکی سنووردار ڕێکبخا لە ڕوووی ئیداری و سیاسی و سەربازی و بەرگری .. دەوڵەتی پێ دەوترێ، واتە دەوڵەت = ئومەت + زەوی + یاسا + حکومەت ...، یان بە جۆرێکی تر: قەوارەیەکی سیاسی و یاساییە بۆ خەڵکێکی ڕێکخراو لە نیشتیمانێک دا. لە پێناسەیەکی تری گونجاوی (معجم مصطلحات الفنیة والعلمیة) هاتووە: (الدولة هي جمع من الناس مستقرون في اقلیم معیة الحدود و یستقلون بحکم أنفسهم وفق نظام خاص). ئەوە پێناسی باوە، زیاتر گوزارش لە دیفاکتۆی دەوڵەت دەکات نەک فەرمانی ڕاستەقینە، لەسەر بنچینەی سەرهەڵدانی توخمەکانی یاسایی دەوڵەت هاتووە کە پاش کەمێکی تر باسی دەکەین. هەرچی هەندێ فەرهەنگی باڵاشە لەوانە (موسوعة علم الأجتماع) ناسنامەی دەوڵەت بە یاساکان دەناسێ. (فالدولة هی القانون والقانون هی الدولة) و پەیوەندی دەوڵەت میللەتیش بۆ بەرژەوەندی هێز و یاسا دەگێڕنەوە، ئەوەیان بۆ هەندێک کۆمەڵگە ڕاستە نەک بە گشتی، بەشێکی تر دەوڵەت تەنها بە نەتەوە دەبەستنەوە، لەوانە (قاموس السیاسي) دەڵێ: ((اذا قامت بین أمة سلطة علیا فهي الدولة، أي الأمة رکن الأولی للدولة)). بوونی دەوڵەت بە جمکی لەگەڵ مێژووی مرۆڤ مشت و مڕی لەسەر بووە، بەڵام مسۆگەر شیوەی کۆنی دەسەڵات و دەوڵەت وەک ئێستا نەبووە، ئەفلاتوون دەوڵەتی نمونەیی وەک بەشەکانی لەشی ئادەمیزاد وێنە کردووە (ئەقڵ، ئیرادە، ئارەزوو) لە بەرامبەریش (دەوڵەت، شا، فەیلەسوفەکان، سەربازەکان، هاووڵاتی)، لە لایەن ئەرستۆ و ئەفلاتونیش شار مانای دەوڵەتی داوە، ژمارەش بە (٤٠٥٠) خێزان وەک دەوڵەتی نموونەیی قەبڵێندراوە، بەڵام ئێستا دەوڵەت ئەو پەیکەرەیە کە (حکومەت، دەستور، هاوڵاتی، پەرلەمان (شورا)، سەرۆک، دادگا، سوپا، سنورێکی جوگرافی ..) لە خۆ دەگرێ لە ناوەوە، لە دەرەوەش پەیماننامە و بوون بە ئەندام لە (UN) - هەرچەندە ئەوە مەرجێکی هەرە سەرەکیی نییە چونکە دەوڵەتێکی ڕەسەنی وەک سویسرا تا ئەم کاتەش ئەندام نییە لە (UN)، بەڵام دەبێ لە ئاستی (شخصیة القانونیة) بێت. مەبەستی بنچینەی دەوڵەتیش هەروەک سیاسەت هێنانە دی چاکترین بەختەوەری بۆ زۆرترین کەسە، ئەوەش ئامانجێکی پیرۆزە و لە بنەڕەتدا ئاینیە، واتە دەوڵەتیش ئەرکی بنچینەیی لە ڕووی ڕەوتی مێژوویی وەرگێڕانی فاکتەرە شاقوڵیەکانە بەرەو ئاسۆیی، واتە هەڵوەشاندنەوەی کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر تاک و وەرگێڕانی بۆ کاریگەریی یاسایی، واتە دەوڵەت سەرچاوەی سەرەکی مەدەنیەتی، بە تایبەتی لەو سەردەمە ئەو بەشە جێبەجێ دەکات، توانیویەتی زۆر کێشەش لەگەڵی چارەسەر بکات بە تایبەتی (مافی هاووڵاتی - دەستوریانە)، بەڵام بۆشاییەکی مەرزن بەجێ دەهێڵی پێی پڕ نابێتەوە، ئەویش ئەوەیە چاوی یاسای هەردەم دیار نییە، چ فاکتەرێکی تر هەیە وا لە تاک بکا یاسا نەبەزێنێ، بەرژەوەندی گشتی بپارێزێ .. ئالێرەدا بیرۆکەی دەوڵەتی بێ عەقیدە شکست دەهێنێ، دەبێ دەوڵەتیش خاوەن ئایدیۆلۆژیا بێ، بتوانێ پەروەردەی خەڵکی وا بکا کە بەرپرسیاری لەسەر شانە، ئەوەش بە دەوڵەتی عەلمانی ناکرێ، تەنها لەو سەردەمە بە دەوڵەتی ئیسلامی دەکرێ، بەڵام هەرچۆنێک بێت شێوەی دەوڵەتی ئێستای ڕۆژئاوا و دەوڵەتانی جیهانی ئیسلامی ئێستا زۆر جیایە، شێوازی ئەوان سەرکەوتووترە بە هەموو پێوانەیەک، واتە ئەو شێوازە دەوڵەتە ئێستا باوی هەیە پێشکەوتنە، بەشێکی گرنگی مەبەستەکانی دەوڵەتی هێناوەتە دی، لە پارێزگاری بەرژەوەندی و بەشە گشتییەکان و هێنانە دی بەختەوەری بۆ زۆرترین خەڵک، ئەوەش ئامانجی ئایینیە بۆیە دەوڵەت مەبەستێکی ئاینیە و پیرۆزە بە عەیاری خۆی، بەڵام کە هەڵس و کەوتی مرۆڤێ بێ بەرنامەی تێ کەوت سەلبیاتیشی لەگەڵ دەکەوێ، دەبتە هۆی ستمە و ڕاوەدوونان.. بەو شێوەیە خودی دەوڵەت لە پیویستیەکانە، سەلبی و ئیجابیەکەی ئەکەوێتە سەر (ڕێبازی سیاسیەکەی - کە لە دەستوور ڕەنگ دەداتەوە) وە ( جۆری سەرکردایەتی) کە وڵاتی پێ بەڕێوە دەچێ، ئەگەر دیموکراسیش بێت ئەوا ئەکەوێتە سەر ئەو میللەتە ئاخۆ چ جۆرە دەستوور و سەرۆکایەتیەک هەڵدەبژێرێ، ئەوەش دووبارە دەکەوێتە سەر مەدرەسەی فیکری و سیاسی کە چ جۆرە میللەتێک دروست دەکەن، ئوممەیە یان عەونم، وشیار و مەدەنی ڕەوشتدارن یان پێچەوانە، هەر لێرەش مەدرەسەکان لێک جیا دەبنەوە بە پێی بەرنامەی سیاسیان و چۆنیەتی تێگەیشتنیان بۆ دادگەری و نادادگەری، زۆر شێوەی دەسەڵاتی لێ دروست دەبێت (دیکتاتۆری، سەربازی، تاک ڕەوی، پیوکراتی، دیموکراسی، پادشایی، کۆماری، سۆشیالیستی، نەتەوەیی، شیوعی، ئیسلامی، ..).</span> `; document.getElementById("state").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-15865455533863784982026-01-09T20:07:00.002+03:002026-01-09T20:07:26.408+03:00<ul style="text-align: right;"><li>Third world : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2026/01/dict-ealam.html">جیهانی سێیەم</a>، <div id="Thirdworld"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Third world ئەم زاراوەیە لە بنەچەدا دەگێڕنەوە بۆ (ئەلڤەرد سۆڤی) یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥٢ بەکار هێنا، کاتێ جیهانی ڕۆژئاوای بە جیهانی یەکەم دانابوو، وڵاتانی سۆشیالیستیش بە جیهانی دووەم، جیهانی سێیەم کە هیچ لەو دوو بەرە نەبوون ناوی نان جیهانی سێیەم، دوای باوی وەرگرت و بووە زاراوەیەکی نەرم و بەڕێزەوە بۆ ئەو وڵاتانەی کە دواکەوتوون لە ئابووری و تەکنەلۆجی و باری سیاسی و ... زۆر جار (دول النامیة) ـشیان پێ دەگوترێ، زۆربەی چڕبووینەوە لە ئاسیا و ئەفریقیا، زۆربەی وڵاتانی موسڵمان نشین دەگرێتەوە، هەر لە نێو ئەوانەش دواکەوتوو تریش هەیە پێیان دەگوترێ (جیهانی چوارەم) لە لایەن (UN) ـەوە.</span> `; document.getElementById("Thirdworld").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-51832168122040448582026-01-07T19:58:00.002+03:002026-01-07T19:58:20.279+03:00<ul style="text-align: right;"><li>Francophonie : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2026/01/dict-frankfunia.html">فڕانکفۆنیە</a>، <div id="Francophonie"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Francophonie پێکهاتووە لەو وڵاتانەی کە بە زمانی فەڕەنسی دەدوێن، جا مەرج نیە نەتەوەی فەڕەنسی بن، ئەوانەی لە بنەڕەتدا لەلایەن فەڕەنسا داگیرکراوون، و بە پاکتاوی ڕەگەزی فێرە فەڕەنسی بووینە، بەشێکی زۆریشیان زمانی ڕەسەنی خۆیان لە بیرچۆتەوە، زۆربەی وڵاتە ئەفریقیەکانن، زۆر لە خزمەتی کەلتوور و فەرهەنگی فەڕەنسیە، لەو ترازە ڕێکخراوە لەلایەن بەریتانیاش بەناوی (ئەنگلۆ سەکسونی) هەیە، لە پێشتریش وەها ئامانجێک بەناوی (زانکۆی جرمانی) لە ئەڵمانیا و هیتلەر خۆشی جاڕیدەدا بەمەبەستی یەکخستنەوەی هەموو پارچە کۆنەکانی ژێردەستی ئەڵمانی، لەگەڵ ئەوانەش کە بە ئەڵمانی دەدوێن، هەموو ئەوانە جۆرە یەکێتیەک کۆیان بکاتەوە وەک ئەوەی ئێستای فڕانکۆفۆنی. لە ٧/ ئەیلوول/١٩٦١ وڵاتانی فڕانکۆفۆنی یەکێتیەکیان پێکهێنا بەناوی یەکێتی ئەفەریکی مەلیگارسی (AMU) ١٢ وڵات بوون ئەو ساتی سەربەخۆییان وەرگرتبوو (کامیرۆن، کۆنگۆ، برازاڤیل، ساحل العاج، داهومی (بنين - ئێستا)، گابون، بۆرکینا فاسۆ، مۆریتانیا، نەیجەر، کۆماری ئەفریقیای ناوەڕاست، سەنیگال، تشاد، مدغشقە) بەپێی (قاموس المصطلحات السياسية والدستورية والدولية) یەکەم کەس کە بەکاری هێناوە (لیۆپۆڵد سیدار سنغور)ی سەنیگالی بوو لە ١٩٦٢ لەدوای بەکاربوونیەوە لە ١٩٩١، ئێستا (٥٠) وڵاتی تیایە، ٧ وڵاتی عەرەبیە و بەشێکی ئاسیاوی و ئەوروپیش، (فرانسۆ میتران)ی سەرۆکی پێشووی فەڕەنسا تەقەلایەکی زۆریدا ئەو ڕێکخراوە لە کەلتووری و فەرهەنگییەوە وەرچەرخێنێتە ڕێکخراوێکی سیاسی، تا ڕادەیەک هەندێ لە ئامانجەکانی هێنایە دی ڕۆڵێکی سیاسیان لە پەیوەندی نێودەوڵەتی هەیە، بەتایبەتی لە بەرەنگاری ڕابوونی ئیسلامی لە وڵاتانی ئەفریقیا وەک لە جەزائیر ئەو ڕۆڵەی بە ئاشکرا بەرجەستە بوو، لەدوای کۆنگرەی ٢٠٠٢/١٠/٢٠ لە بەیروت (عەبدۆ زیوف)ی سەرۆکی پێشووی سەنیگال بووە سەرۆکی فڕانکۆفۆنیە لەجێی (پترس غالی) سەرۆکی پێشووی (نەتەوە یەکگرتووەکان)، کۆمەڵێک بڕیاری سیاسی و ناسیاسی گرنگیاندا لەوانە لەبارەی (تیرۆر)، وەک تێبینی دەکرێت ئەو ڕێکخراوە لەوە بەدی دەکرێ کە سەرۆکەکانی کەسێتی نێودەوڵەتی بەهێزن.</span> `; document.getElementById("Francophonie").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-47543453939227330342026-01-07T19:37:00.003+03:002026-01-07T19:37:14.519+03:00<ul style="text-align: right;"><li>Processor : پرۆسیسۆر : چارەسەرکەر</li><li>Processor : پرۆسیسۆر : پێواژوەر</li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-64286563027834646952025-12-25T21:40:00.008+03:002025-12-25T21:40:43.092+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>barbarism : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2025/12/dict-barbaria.html">بەربەری</a>، بەربەریەکان، <div id="barbarism"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>barbarism زاراوەیەکی فرە مانای سیاسی و کۆمەڵایەتی و شارستانی ـیە، بەپێی تیۆری (تەتەوری یەکان - التطورية) بەتایبەت (مۆرگان ١٨١٨ - ١٨٨١ ئەمریکییە) لە کتێبەکەی (المجتمع القديم ١٨٧٧) باس و مانایەکی تری بۆ (بەربەری) داتاشیوە، مارکس و ئەنگڵس و زانایانی سەر بەو خەتە دوای مۆرگان زۆر گرنگیان بەو توێژینەوە داوە، بەپێی سەرجەم توێژینەوە و تیۆرە مەیدانیەکانیان بەربەر بریتی بووە لە کۆمەڵگەی هەرە کۆن و شێوەیەک لە دڕندە بووینە، بێ موڵکییەت و بێ زمان و یاساو ئاین و..... دایک سالاری بووە، لە دوای ئەو قۆناغە سەرەتاییە ئینجا کۆمەڵ کەمێک گەشەی کردووە، بەتایبەتی لە بەخێوکردن، ناوی ئەو قۆناغە نراوە (بەربەر) ئەوە لەگەڵ (ڕەوەند - بدوي) لێک جیایە، بەپێی (گۆردۆن چایلد) پەیدابوون و دۆزینەوەی (نووسین) خاڵی وەرچەرخانە لە بەربەر بۆ مەدەنیەت، گۆردۆن چایلد بەو قۆناغەی نێوان کۆمەڵگەی سەرەتایی و دۆزینەوەی نووسین دەڵێ (بەربەر)، بەو شێوەیە هەموویان لەگەڵ (مۆرگان) ڕێکن لە پۆلێن و دابەشی شارستانی بەو شێوەیە: دڕندایەتی ⟸ بەربەری ⟸ شارستانی. هەڵبەتە هەموو ئەو دابەشیە لە بنچینەدا بۆ تیۆری (پەرەسەندنی داروین) دەگەڕێتەوە کە ئێستا فڕی بەسەر ڕاستی و زانستی نەماوە. کەواتە ڕوونە ئێستا وەک زاراوەی سیاسی ئەو ناوەی (بەربەر) بە هەرکەس و کۆمەڵێک بوترێ مانای ئەوەندە کۆنەپەرست و دژ بە مەدەنی و بەدڕەوشت و تێنەگەیشتوو و (هەمەجی) ـیە، بەکارهێنانی مێژووی ئەم تۆمەتە بەناوی (بەربەرایەتی) دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵگەی ڕۆمانی کۆن، هەروەک چۆن ئێستا شێوە ئاخاوتنێک ماوە لەناو سیستەمی کۆمەڵایەتی هۆزە داخراوەکان چۆن بە هەموو کەسێکی دەرەوەی هۆزەکەیان دەڵێن (بێگانە) ئاواش کۆمەڵگای ڕۆمانی بە هەموو ئەو کەس و میللەتانەی تریان دەووت (بەربەر) کە لەوان نەبوایە بەتایبەتی ئەوانەی دژایەتی ڕۆمیان بکردایە، (هیرودتس)ـیش شەڕی ئەوروپی و ئاسیایی بە شەڕی بەربەر و مەدەنیەت لە قەڵەم داوە، بەپێی هەندێ مێژوونووس یەکەمجار لە ئەوروپی خۆبەخۆ بەو تیر و هۆزە جەرمانیانەیان وت (بەربەر) کە دەوڵەتی ڕۆمانی تێک و پێکدا، ئەگەرچی وەک سیاسی بە تۆمەت بە خەڵکێکی زۆر کۆنەپەرست و ڕەفتار ناشیرین دەوترێ، ئەوا وەک زاراوەیەکی زانستی بەو کۆمەڵە خەڵکەش دەوترێ (بەربەر) کە نەخوێندەوارە، بەو هۆز و خێڵە دواکەوتوو و دابڕاوە لە جیهان کە تەکنەلۆجیای نوێ بەکارناهێنن دەووترێ بەربەر، (إبن خلدون) عەرەبی لە هەمووان بە (بەربەر)تر لە قەڵەم داوە، ئەگەر ئایینی ڕاستەقینەی تیا نەبێ، بەڵام نەیکردۆتە ڕەچەڵەک بەڵکو کردوویەتی بە پیشە، جا ئێستا نەتەوەیەکی گەورەش هەیە پەرش و بڵاو بووینە لە مەغریب، جەزائیر، لیبیا، تونس، مۆریتانیا، بەناوی بەربەر، زمانیان ئەمازیغی ـە، سوننی موسوڵمانیشن، (إبن خلدون) ئەو (بەربەر)یەی بەو (بەربەر)یە نەبەستۆتەوە، ئەو نەتەوەیە لەپێش هاتنی ئیسلامیش هەر بەناوی (بەربەر) بووینە، جا بە ڕوونی نازانرێ ئەو ناوەیان لە بنەچەدا لە کێ بۆ هاتووە، ڕەنگە هەر ڕۆمییەکان ئەو ناوەیان لێ نابن لە چوارچێوەی دژەکانی ڕۆم، چونکە ڕۆم ناویان لە هەموو ئەفریقیا نابوو (بەربەر)، ئەوکاتیش بەربەر لەوێ ژیاون، بەپێی زۆربەی مێژوونووسان نەتەوەی بەربەر لەو ناوچانەی خۆیان ژیاوون پێش ٣٠٠٠ ساڵ (پ.ز) یان بەپێی کتێبی (أقليات في خطر) ٤٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، بە خۆشی بووینە ئیسلام لەسەردەمی ئەمەوی لە نێوان (٦٦١ - ٧٥٠) خاکەکەشیان هەر ناوی (باربەریا) بووە، ئێستا زیاتر قورساییەکەیان لە مەغریبە نزیکەی (١٠) ملیۆنن، ڕێژەیان لە مەغریب ٣٧٪ لە جەزائیر (٦) ملیۆنن ڕێژەیان ٢١٪، ڕەنگە ژمارەیان زیاتر بێت، چونکە خەڵکێکن وەک خەڵکی کورد پارێزگاری لە کەلتوور و زمان و نەریت و خاکی خۆیان بە چاکی دەکەن، بۆیە ڕەنگە هەموو دانیشتووانیان تۆمار نەکرابێ، مێژوویەکی پڕ بەرگرییان هەیە، هەتا لە قۆناغی نوێی ڕزگاریشدا ئەوان لە ساڵی ١٩٢١ ز لە دژی ئیسپانیا شۆڕشیان هەڵگیرساند، بۆیە زۆر ئاساییە ئەو ناوو ناتۆرەی سەلبی لە دژی ئەفریقیا بەوانەوە بنوسێ، ئەوانە خاوەن دەسەڵات بووینە، خاوەنی ئیمپراتۆریەتی (المرابطين) بوون کە گەورەترین دەسەڵاتیان هەبوو لە جەزائیری ئێستا (ئەوکاتی بەناوی مەغریبی ناوەڕاست بوو) و لە هەموو ئەو ناوچانە، تارقی کوڕی زیادیش هەر لەوانە، ڕەنگە ئەو ناوەی (بەربەر) گەشابێتەوە لەگەڵ هەڵمەتەکانی (طارق) بۆ سەر ئەوروپا، چونکە زۆربەی سەرکردە و سەربازە ئازاکانی (طارق) بەربەر بووینە. ڕۆژئاوا لەسەردەمی ڕابوونییەوە تا ئێستاش لە تەقەلایەکی بێ ووچاندایە کە پێشکەوتنی زانستی گشتی بکاتە موڵکی تایبەت و تێکەڵی سیستەمی ژیانی خۆی بکا، تا شارستانییەتی باڵای دەستکەوێ بەرامبەر کۆمەڵە شارستانییەکی نزم هەروەک لە تیۆرەکانی (ململانێی شارستانی) و (کۆتایی مێژوو) وا وێنە کراوە، هەڵبەتە ئەو تێڕوانینە و تێڕوانینەکانی تری سەرووشی بە (مۆرگان)یشەوە لە توێژینەوەکانیان یەکلایەنانە (تعميم) کراوە بە چەوتی، هەڵساون نموونەیەکی بچووکی ناوچەیەکی هەرە دواکەوتووی ئەفریقیا، یان ئەمریکایان هەڵبژاردووە و ئەنجامەکانیان کردۆتە یاسا بۆ هەموو کۆمەڵ، ئێستا زۆر ڕوونە ئەو دابەشیەی قۆناغەکانی مێژوو لەلایەن مۆرگان و مارکس و ئەنگڵس و هۆلباخ و ئۆگست و تایلەر و...... زۆرانی تر لە زانا و فەیلەسوفانی مادی (تەتەوری) لەلایەن زانستی نوێوە بە هەڵە دەرچووە، کۆمەڵگای سەرەتایی کۆمەڵگایەکی دڕندایەتی نەبووە، لەدوای ئەویش بەربەرییەت نەبووە، ئێستا دۆزینەوەکانی شارستانی تەواو دان دەنێن، کە لە هەموو سەردەمێک وەک ئێستاش سیستەمی مرۆڤایەتی و شارستانی شان بەشانی سیستەمی نەفامی دڕندایەتی هەبووە.</span> `; document.getElementById("barbarism").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-6135766380106181942025-12-15T20:39:00.004+03:002025-12-15T20:39:22.111+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>VETO : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2025/12/dict-veto.html">ڤیتۆ</a>، <div id="veto"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>VETO وشەیەکی کۆنی لاتینیە بە مانای (قایل نیم) پێشتر بۆ یەکەمجار لە (ئەنجومەنی موحەلفین) لە دادگاکان ئەو مافەیان هەبووە بەناوی (ڤیتۆ) بەکاریان هێناوە بۆ تێهەڵچوونەوە لە دادگاکان هەروەکو ئێستاش، بە گشتی لە مێژوودا ئەو مافە دەسەڵاتێکە زیاتر بۆ کەسانی بنچینەیی یان نوێنەری زلهێز و خاوەن دەسەڵاتێک بووە لە ئەنجومەنە دەڤەریی و جیهانیەکانیش، هەندێ پادشا ئەو مافەیان لە وڵاتەکەی خۆیان پێ دراوە لەوانە پاشای بەریتانیا کە بە پێی (القاموس السياسي) لەساڵی ١٧٠٧ ز وە ئەو مافەی بەکار هێناوە، بە هەمان ماهیەت لە جیهانی ئێستا بە ڕەسمی و بەپێی یاسایی ئەو مافە تایبەت و چەسپاوە، هەندێک بە ڕاستەوخۆ بەشێکیش بە ناڕاستەوخۆ، بەشێکە لە درێژکراوەی مافی تایبەت بۆ خەڵکی تایبەت لە چوارچێوەی یاسا و نەریتە نەفامیەکان، لەم سەردەمەش (ڤیتۆ) زیاتر بەدەسەڵاتی ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش دەگۆترێ کە مافی هەڵوەشاندنەوەی بڕیاریان هەیە، ئەنجومەنی ئاسایش لە ئەندامیەتی (١٥) وڵات پێکدێت، هەر ٢ ساڵ جارێک هەڵدەبژێرێن لە کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، کاری جێبەجێکردن دەبینن بۆ بڕیارەکانی (UN)، واتە ئەنجومەنی ئاسایش لایەنی ڕاپەڕاندنی نەتەوە یەکگرتووەکانە، پێنج ئەندام هەمیشەیی ئەندامن لەو ئەنجومەنە بێ ئەوەی ئەو هەڵبژاردنە بیان گرێتەوە، ئەوانیش بریتین لە: (ئەمریکا، بەریتانیا، فەڕەنسا، ڕوسیا، چین) بەپێی مادەی (٢٧) لە بەڵگەنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان مافی ئەوەیان هەیە هەریەکە بەیەک لایەنی بڕیارێکی (ئەنجومەنی ئاسایش) هەڵوەشێننەوە بەهۆی بەکارهێنانی ئەو (ڤیتۆ)یە، بەپێی (قاموس المصطلحات السياسية والدستورية والدولية) لە ساڵی ١٩٤٦ - ١٩٩٢ سەرجەم ڤیتۆکانی بەکارهاتوو بەو شێوەیە بوو: یەکێتی سۆڤیەت ١١٤ جاری بەکارهێناوە، ئەمریکا ٧٩ جار، بەریتانیا ٢٩ جار، چین ٣ جار، فەڕەنسا ١٨ جار. ..... ئەو مافە ئەوەیە کە تاکو (کۆ دەنگ) لە بڕیارەکان دروست ببێت بەپێی کاریگەری ئەو وڵاتانە و چەسپاندنی ئاشتی، بەپێی (قاموس السياسي) ئەو وڵاتە خاوەن ڤیتۆیانەش مافی بەکارهێنانی نابێ ئەگەر لایەنێک بێت لە کێشەکە، ئەو وڵاتەش هیچ تایبەتمەندییەکی ئەخلاقی نیە جگە لە هێز نەبێت، زۆربەی ئەو ڤیتۆیانەش لە نادادگەری و بەرژەوەندی زل هێزان لە دژی وڵات و میللەتانی هەژار بەکاردێت، لەم سەردەمەدا زۆربەی ڕەهای ڤیتۆکانی ئەمریکا لە دژی وڵاتانی عەرەب و قازانجی ئیسرائیل بەکارهاتووە، ئیتر ئەم جیهانە پڕیەتی لە ڤیتۆی بە دەنگ و ڤیتۆی بێ دەنگ لە ئەنجومەنی بچووک و گەورە بەکاردێت، لە هەموو دامودەزگا و یەکەیەکی کۆمەڵگە نادادگەری ماهیەتی ئەو ڤیتۆیەی دەدۆزیەوە، ئەگەر ئەو ناوەشی نەبێت، ئەو ڤیتۆیە لە بنەچەدا مانای بە دەر و لە سەرووی یاسا، واتای بانێک و دوو هەوا، واتە یاسا بە یەکسانی هەمووان ناگرێتەوە، ئەوەش لەگەڵ زۆربەی بەڵگەنامە مرۆڤایەتیەکان ناتەبایە بەتایبەتی بەندی (٧)ی جاڕنامەی مافی مرۆڤ، کە دەڵێ: (هەموو کەس یەکسانە لە بەرامبەر یاسا.....)، هەروەها لەگەڵ بنەما یاساییەکانی جیهان (مساواة الدولية) کە تیایدا هاتووە (تنص مادة (٢) منه على ان: تقوم الهيئة على مبدأ المساواة في السيادة بين جميع أعضائها)، لە (عصبة الأمم) کاتی خۆی بە ڕوونتر هاتبوو: (أن الاعتراف بحقوق واجبات واحدة لجميع الدول من مبادئ أساسية التي تقوم عليها عصبة)، لە فیکری ئیسلامی و لە فەرهەنگەکانیدا جێگەی وەها زاراوەیەک نەبووە و نیە، بە دوو تەرازوو و دووڕوویی یاسایی نەفامی ناوزەد کراوە، هیچ کەس و هێزێک لەسەرووی شەریعەت نیە، ئەوەش بەوردی لەو ڕووداوەی دزیەکە دەدرەوشێتەوە، کاتێ یەکێ لە ئەشرافەکان دزی کردبوو و خەڵکێکی ماستاوکەر داوایان لە پێغەمبەر ﷺ کرد کە لەوە ببورێ شەریعەتی بەسەر جێبەجێ نەکرێ چونکە لە ئەشرافەکانە، پێغەمبەر ﷺ زۆر بە توندی ئەو داوایەی ڕەت کردەوە و ئەو فەرموودە بەناوبانگەی کردە دروشم: (ئەگەر فاتیمەی کچی محمدیش دزی کرد دەبێ دەستی ببڕێ)، چونکە یاسای بەشەریەت لەرزۆکە لە مێژوو و ئێستاش کێ بەهێز بێت هەردەم ڤیتۆی هەیە، بەپێی زنجیرەی دەسەڵات و هێزی، هەر لە بوارە جیهانیەکان تا ئیقلیمی و دەڤەری خۆشمان، زەقترین نمونەی نزیک، ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ بە (ڤیتۆ) ئەنجامەکەی ڕەت کرایەوە، و وترا (من قایل نیم)، چونکە هێزیشی هەبوو، قایل نەبوونەکەی ئەنجامی هەبوو، لە هەڵبژاردن دەنگی میللەت کرا بە ڕێکەوتن (تەوافوق).</span> `; document.getElementById("veto").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-79244928765177691882025-12-13T23:43:00.005+03:002025-12-13T23:43:52.846+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>Federation : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2021/08/dict-iithad.html">یەکێتی</a>، یەکگرتن، کۆکی، یەکبوون، پێکەوەبوون، ڕێکەوتن، یەکڕابوون</li><li>Federation : فراکسیۆن، <div id="Federation"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Federation بەو کۆمەڵە خەڵکە دەووترێ لەناو کۆمەڵێکی فراوانتر کە بیروبڕواو هەڵوێست و بۆچوونەکانیان لێک نزیکە، ئێستاش هەر بەو کۆمەڵە پەرلەمانتارانە دەووترێ کە سەر بە یەک لیستن.</span> `; document.getElementById("Federation").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-50351953582576069842025-12-05T20:25:00.002+03:002025-12-05T20:25:07.806+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>mandate : ڕاسپێری، ژێر فەرمانی، <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2025/12/dict-antidab.html">ئینتداب</a>، <div id="mandate"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>mandate لە مادەی (٢٢)ی بەڵگەنامەکانی (کۆمەڵەی نەتەوەکان - عصبة الأمم)ی یەکەم لە ١٩١٩ ز ئەو سیستەمە ڕەوایی پێ درا لەدوای جاڕدانی بنەمای ویلسۆن کە بۆ ڕزگاری میللەتان پەیدابوو، کرا سێ پایە (أ - ب - ج) بەپێی پێگەیشتووی ئەو وڵاتانە، میراتی عوسمانی (سوریا، لوبنان بۆ فەڕەنسا، عێراق، ئوردن، فەلەستین بۆ بەریتانیا) لە پایەی (أ) بوون هەرچی (ب) و (ج) بۆ هەریەک لە ئەفریقیای سەروو و ئەفریقیای خواروو دانرا کە ئاستی پێگەیشتنیان بۆ بوون بە دەوڵەت لاوازتر بووە، دەسەڵاتی (دەوڵەتی منتدب) زیاتر بووە لە کاروباری هەڵسوڕانی..... ناوەڕۆکەکەی بە پوختی ئەوەیە وڵاتانی دەسەڵاتداری مەزن هەڵسێ بەپێی فەرمانی یاسای نێودەوڵەتی یارمەتی میللەتێکی پێنەگەشتوو بدا تا دامودەزگای دەوڵەتیان بۆ ڕێک دەخا، بەو نێوانەی دروستکردنی دامودەزگای دەوڵەت بوون دەووترا (فترة الإنتداب)، بەڵام گەلێ جار لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وادەبینرا کە ئەوەش هەر جۆرێکی ترە لە داگیرکردنی ئینتیدابی و گۆڕینی شێوازی ئیمپریالیزمیە، بەتایبەتی کە ماوەی ئینتیدابی درێژە دەکێشێ، لەڕاستیدا ئینتیداب گوزارش لە فەلسەفەیەکی کۆنی ڕۆژئاوایی دەکا کە ئەوان خۆیان پێ مامۆستا و خەڵکی تریشیان پێ قوتابییە، یەکەمجار جنرال - سمتیس ئەو بیرۆکەی لەگەڵ بیرۆکەی داهێنانی (عصبة الأمم) جاڕدا، دوایی بەیاسایی کرا و جێبەجێ کرا.</span> `; document.getElementById("mandate").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-6662725400492004512025-12-05T19:12:00.001+03:002025-12-05T19:12:03.529+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>law : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2023/12/dict-qanun.html">یاسا</a>، <div id="law"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Law لە ئەسڵدا وەک وشە (قانون) عەرەبی نیە، لە یۆنانی بە ڕاستەدار وتراوە (كانون)، لە کوردیش وشەی "یاسا" لە "یاسق"ی جەنگیز خان هاتووە، لە ڕۆمیشدا (نوما) مانای یاسایە بەو تێگەیشتنەی هێزو یاسا لە پاڵ یەک بن بۆیە (رۆما)ش هەر ئەسڵ لە (رۆمۆلوس واتە هێز) هاتووە، هەربۆیەش یاسا نزیکە لە (دیفاکتۆ)ی لاتینی کە دەکاتە (هێزی ئەمری واقیع) ئێستاش دەبینین سەرچاوەی زۆربەی یاسا تایبەتی و گشتیەکان بە یاسای دەولیشەوە لە (دیفاکتۆ) ئەمری واقیعەوە هاتووە و دێت هەروەک هۆبز بە ڕاشکاوانە تر دەڵێت یاسا بریتیە لە فەرمانی دەسەڵاتدار، (سەفسەتیەکان - سۆفیەکان) هاوشێوەی ئەو ڕایەیان هەبووە سەبارەت بە یاسا و هەر وتویانە (هێزە یاسا دروست دەکا)، لە (پرۆتۆکۆڵات.....) و ڕای (هۆبز) هێز و یاسایان پێک وەبەستوە. بەگشتی بەمانای جێبەجێ بوون و پەیڕەوکردنی لە هەموو بەشەکانی، ئەوەش مانا جەوهەریەکەی پەیام و شەریعەتە، قورئان خۆی پێکهاتووە لە (عەقیدە و شەریعە واتە بیروبڕوا و یاسا)، ئەگەر ئینجیل مانای (مژدە)یە بەڵام تەورات و ئاڤێستا مانای (شەریعەتە)، کە ڕاستەوخۆ بەو مانایە هاتوون نەک وەک (قانون) بەمانای ڕاستەدار گەشەی کردبێت، هەموو ئەو زاراوە ئیجابیانەی ڕۆژئاوا کە لە ناوەڕۆکدا لە ئایین وەرگیراوە دوایی دەستکاری و وشەیەکی خۆماڵی نزیکیان پێ داوە، هەر کتێبە ئاسمانیەکان دادگەری و یاسایی ڕاست و دروست بە (طريق المستقيم)، (صراط المستقيم)، (الاستقامة) بەستوە کە لە قورئانیش پێکیان بەستووە بۆیە فیکرەی (قانون - كانون) ناوەڕۆکەکەی ئاینیە، بە ئینگلیزیش بە مانای (الاستقامة) یان (معيار) یان (قاعدة)، (مبدأ)....، هاتووە.</span> `; document.getElementById("law").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-50146566347926142242025-12-01T15:31:00.000+03:002025-12-01T15:31:56.206+03:00<ul style="text-align: right;"><li>mafia : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2025/12/dict-mafia.html">مافیا</a>، <div id="mafia"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Mafia لە بنەچەدا مافیا ناوی کۆمەڵێکی نهێنی بوو لە (سقلیە) لە سەدەی (١٥)، بەڵام چالاکیەکانی لەدوای سەدەی (١٩) بۆ (٢٠) زیادیکرد، ئەندامیەتی لەو کۆمەڵەیە تەنها بۆ ئەوانە بوو کە توانایی چەقۆ وەشاندن بوون (یان خەنجەر) و پابەندیش بوون بەو نەریتیە ڕێگری باج وەرگرتن و سەودای تۆڵە سەندنەوە و پارێزگاری کردنی ئەندامانیان بەو ئامرازانە، لەدوای پەرەسەندنی بەدکاریەکانیان لە سەرانسەری ناوچەکە تا ئیتاڵیاش، ئینجا (مۆسۆلینی) لە ساڵی ١٩٢٧ ز بەتوندی دەستی لێوەشاندن و کۆتایی پێ هێنان، دوای ئەوەی لەگەڵ پەنابردنی کەسانێکی زۆریان بۆ ئەمریکا لەوێش ئەو دەستەو تاقمەی مافیایان دروست کردەوە، کارو پیشەیان ڕێگری و قاچاغی و ..... دوایی بووە زاراوەیەک بە هەموو ئەو باندە شارەزایانە دەوترێ مافیان کە بازرگانیەکی ناڕەوا دەکەن یا قاچاغی نێودەوڵەتی دەکەن.</span> `; document.getElementById("mafia").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-39289467065387291072025-11-29T21:08:00.000+03:002025-11-29T21:08:11.951+03:00<ul style="text-align: right;"><li>Red crescent : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2024/08/dict-hilal.html">مانگی سوور</a>، <div id="Red-crescent"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Red crescent کۆمەڵێکی خێرخوازی جیهانی و نیشتیمانیە، لەنێو وڵاتانی ئیسلامی هەیە لە جیاتی (خاچی سوور) کە تایبەتە بە وڵاتانی مەسیحی، دروشمی بریتیە لە ئاڵایەکی سپی و مانگێکی سوور لە ناوەندی، ئەوەش هێمایەکی ئایینی کۆنە، بەڕەسمی لە سەردەمی (سوڵتان ئورخانی) عوسمانی لە ساڵی ١٣٢٦ ز هەمان ئەو دروشمە ئاڵای سوپاکەیان بووە، بەڵام دروستبوونی کۆمەڵێکی وا خێرخوازی بە هەمان دروشمی (مانگێکی سوور) لە جەنگی نێوان عوسمانلی و سڕبی لە ١٨٧٦ ز دروست بوو، ئەرکی بەهانا هاتنی بریندار و لێقەوماوان بوو، هەتا ئەگەر ئی دوژمنیشیان بووایە، ئینجا باوی وەرگرت لەناو جیهانی ئیسلامی، بەپێی ڕۆژهەڵاتناس (دۆزی) و زۆر لە توێژەرەوەی تری ڕۆژئاوایی ئەو نەریتە خێرخوازیە هەمووی لە ئەزموونی ئیسلامیەوە پەڕیوەتەوە ئەورووپا، تا لە ساڵی ١٨٦٣ ز لە کۆنگرەی جنێف بەبۆنەی جەنگی قرم (خاچی سوور) دروست بوو، لە سەردەمی نوێشدا مانگی سوور لە ساڵی ١٩٢٩ وەرگیرا لە لیژنەی جیهانی (خاچی سوور)، زۆربەی وڵاتانی ئیسلامی ئەو کۆمەڵەیان هەیە بۆ ڕووداوە ناکاوەکانی ناوخۆ و جیهانیش.</span> `; document.getElementById("Red-crescent").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-60790713532878652222025-11-26T21:21:00.000+03:002025-11-26T21:21:56.241+03:00<ul style="text-align: right;"><li>Nationalism : نەتەوە، <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2024/05/dict-qaumia.html">نەتەوایەتی</a>، <div id="Nationalism"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>Nationalism زۆر جۆرە پێناسی هەیە; هەریەکە بەپێی مەدرەسەو ڕۆڵەکانی لە واقیع و لە مێژوو و لە ئایندەشدا پێناسی خۆی هەیە، لە هەموویان باوتر کە لە لایەن نەتەوەگەریەکانی ئێستا پەیڕەو دەکرێ ئەوەیە: (کۆمەڵە خەڵکێکی.... لە نەتەوەیەکدا بەهۆی پرۆسەیەکی مێژوویی تیایدا زمان و مێژوو و کەلتوور و دەروون و خاکێکی هاوبەشیان بۆ دروست بووە. هەڵبەتە نەتەوە و نەتەوایەتی لێک جیان، نەتەوە ئینتمایەکی کۆمەڵایەتیە، بەڵام نەتەوایەتی دەبێتە ئینتمایەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی، هەروەک لە پێناسەکان دەردەکەوێ، لە فەرهەنگێکی وەک (موسوعة العالمية هەڵێنجراوی دائیرەی معارفی بەریتانیا G.E british) یە کە زۆر دەمارگیری نەتەوەیش نیە دەڵێ: (تعبير سياسي يعني شعور الناس جميعا بالإنتماء إلى أمة واحدة). لە هەندێ دۆخ جۆرێک لە ڕەوایی وەردەگرێ، ئەگینا بە سیاسی کردنی ئینتما کۆمەڵایەتیەکان سەرچاوەی ستەم و نادادگەریە، لە (پێش ئیسلام) (نەتەوە - قوم) (بە بنەماڵەو تایفەیەک وتراوە تەنها بە پیاوەکانیان بێ ئافرەت) یاخود بە کۆمەڵە خەڵکێک وتراوە کە بۆ ئیشێکی دیاریکراو هەڵدەستن، بەڵام لە سەردەمی ئیسلام (نەتەوە - قوم) بەو کۆمەڵە خەڵکە (ژن و پیاو) وتراوە کە هەڵساون و ئامادەن بۆ کارێک هەروەک (مفردات ألفاظ القرآن)ی راغب و (لسان العرب) و (قاموس المحيط) .... (د.ترابی)یش هەروا دەڵێ: (والقوم كلمة في القرآن تشير إلى من قاموا معا على شأن مشترك)، لە قورئانیش کە باسی (يا قوم) کردووە مەبەستی نەتەوە نیە، (القوم: في الأصل مصدر قام يقوم فوصف به أي جعل وصفا شاملا للذكور والإناث لتحقيق القيام بهما، ثم غلب على الرجال خاصة لقيامهم بأمور النساء ....)، لە کوردیش وا پێدەچێ نەتەوە لە (نەوەی-تە)ی بادینی هاتبێت کە جاران کە فەرهەنگی ئەوان زاڵتر بوو بەسەر سۆرانی، ئیتر گەشەی ئەو زاراوە لە نەتەوە بۆ نەتەوایەتی لە ئەنجامی (غیابی ئاینی ڕاستەقینە) و گەشەی کۆمەڵە، ئەوا بەشێک زیادەڕەوی لێ دەکەن و دەیکەنە (مەبادیئی نەمر) وەک (أمة عربية واحدة - ذات رسالة خالدة) یان وەک لە کۆنگرەی بنیاتنانی حزبی بەعس ١٩٤٧ لە هەردوو ماددەی (٣) و (٤) هاتووە: (أنه حزب قومي يؤمن بأن القومية حقيقة خالدة) لە فەرهەنگی حزبی بەعس دەڵێ: (قومية ليست مرحلة تاريخية)، فاکتەری بەهێزتر بەکار دەهێنن بۆ داڕشتنی بناغەیەکی (تەزویر) بۆی کە نیەتی، بۆ نموونه بەشێکی زۆر لە نەتەوەگەریەکان ئاین و مێژوو و خاک و زمان و باری دەروونی و بەرژەوەندی و چارەنووسی هاوبەش دەکەنە بنچینە و فاکتەرەکانی پێکهاتنی نەتەوایەتی، جاریش وایە دەیگەیەننە ڕیزی ئوممە. هەڵبەتە مرۆڤ زۆر جۆرە ئینتمای جیاجیای شاقوڵی و ئاسۆیی، وەرگیراو و میراتی، .... هەیە، هەندێک لەو ئینتمایانە نووستون و هەتا نەووروژێن دەرناکەون، لەوانە ئینتمای نەتەوایەتیە، کە ئینتمایەکی سروشتیە، لە ڕیزی زنجیرە ئینتمایەکانی شاقوڵی وەک: خێزان، بنەماڵە، تیرە، خێڵ، نەتەوە ......، بەپێچەوانەی زۆربەی بۆچوونە نەتەوەگەریەکان کە نەتەوە بە ئینتمایەکی تایبەت تر لەوانە حسێب دەکەن، سەرنج بدە ئەو تەقەلایەی (د.کیالی) داویەتی و دەڵێت: (پەیدابوونی نەتەوایەتی سیاسی بۆ ئەوەیە ئەو دابەشیە شاقووڵیەی خێڵەکی و تائیفی و نەژادی و تیرەیی نەهێڵێ)، نەخێر، ئەوەش هەر شاقووڵیە، هەموو ئەو جۆرە ئینتمایانە بەدەرە لە خواستی مرۆڤ، میراتیە، خوێنە، بایۆلۆجیایە، .... جەوهەری مرۆڤی پێ دیاری ناکرێت لە چاکەو خراپە و ڕەوشت و تەبیعەت و .... ئەو ئینتمایەش (بە نەتەوایەتیشەوە) (نەمر) و (ئەزەلی) نەبووە و نییە، هەروەک زۆربەی نەتەوەگەریەکان وای بۆ چووینە، بەڵکو لە قۆناغێکی درەنگی مێژووییەوە، ئەو دیاردە مێژووییانە زیاتر بەپێی پێویست و فاکتەری بابەتی (لە غیابی ئاینی ڕاستەقینە) دروست دەبێت، جاران مرۆڤ تەنها پێویستی بە بوونی لە بنەماڵەیەک بووە مادام بازنەیەکی بچووکی جوگرافی مەودای چالاکیەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتی بووە، پاش گەشەکردن و فراوان بوونی ئەو بازنە، ئنجا پێویست بە تیرەو هۆزیش بووە، لەدوای گەشەیەکی هەمەلایەنی کۆمەڵ - کە بریتیە لە پێ نان لە قۆناغی عەولەمە - بەرەبەرە مرۆڤ پێویستی بە بوون لە نەتەوەیەک بوو وەک ناسنامەش، جاران لە وەڵامی ئەو پرسیارە تۆ کێی؟ دەی وت من فڵانە هۆزم، بەڵام ئەو پرسیارە ئێستا لە ژێر ڕۆشنایی بە جیهانی بوونا دەڵێ من فڵانە نەتەوەم، ئیتر پرسیاری وا لە (عەولەمە)ی تەواو ڕەنگە جۆرە وەڵامێکی تر بخوازێ.</span> `; document.getElementById("Nationalism").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-10549848454805787792025-11-21T20:38:00.000+03:002025-11-21T20:38:24.592+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>progress : <a href="https://aljamie-ku-ar.blogspot.com/2025/11/dict-taqadum.html">پێشکەوتن</a>، پێشوەچوون، پێشکەوتوویی، <div id="progress"></div> <script type="text/javascript"> var htmlContent = ` <span>advance progress وەک ماهیەت پێشکەوتوو نوێنەرایەتی مانایەکی کۆن دەکا، لەگەڵ مرۆڤایەتی ماناکەی بەجۆرێك هەبووە بەڵام وەک چەمک زۆر کۆن نیە، تا ڕادەیەک تێکەڵییەکیش هەیە لەنێوان پێشکەوتنەکانی هەریەکە لە: کۆمەڵایەتی، ئابووری، زانستی، فیکری، .... ئەوانە لە بنەچەدا لێک جیان، ئەوەی لێرە مەبەستمانە پێشکەوتنی کۆمەڵایەتیە، بەتاک و کۆوە، پێچەوانەی دواکەوتن بەجێمان و (ڕەجعیەت)، جار وایە ئەگەر لە دژەکان نەگەین لە خودی بابەتەکە چاک ناگەین، دواکەوتوو (ڕەجعیەت) بەزۆری لەو سەردەمە بەو مانایە بەکاردێ کە یەکێک یان لایەنێک پشت بە فاکتەرە کلاسیکییەکان ببەستێت لەوانە فاکتەرە کۆمەڵایەتی و خێڵەکی و تایفەیی و ڕەچەڵەکیەکانی تر، لە ڕووی ئایدۆلۆژیا و فیکریش پشت بە سەرخانی ئەو فاکتەرانەی سەرووی کۆمەڵایەتی ببەستێت، یان لە ڕووی کەرەستەو ئامراز ئارەزووی کەلوپەلە کۆنەکانت بێت، هەڵبەتە هەر مەدرەسەیەک بەجیا دەڕوانێتە هەردوو چەمکی (ڕەجعیەت) و (پێشکەوتن)، پێشکەوتنیش کاریگەرە بە بەشەکانی تری پێشکەوتنی زانستی و ئابووری و تەکنەلۆجی.... بەڵام هەریەکە ماناو شوێنی خۆی هەیە، بەداخەوە بەشی هەرە زۆری فەرهەنگ و ئینسکلۆپیدیاکانیش تێکەڵیان کردووە، وا هەندێکیان لێ هەڵدەبژێرین. <h3 style="text-align: right;">ڕایە جیاجیاکان</h3> <div>• لەو سەردەمە لە فەرهەنگە دەولیەکان پێشکەوتوویی بە پێشکەوتنی باری ئابووری وڵات و ژێرخانەکەی لە داهات و نوێگەرایی و ئاستی زانستی و تەکنەلۆجی.... لێک دەدرێتەوە، پاشکەوتوویش - تخلف نەک (ڕەجعیەت) بە پێچەوانەی سەروو لێک دەدرێتەوە.</div> <div>• ئەو تێڕوانینەی سەروو هەر فەرهەنگە یاساییەکانی نەگرتۆتەوە، فەرهەنگە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانیش کاریگەرن بەو بۆچوونە، فەرهەنگێکی وەک (موسوعة علم الاجتماع) کە لەوانی تر چاکتر بۆی چووە، کەچی لە باس و مادەی (تقدم الاجتماعي) و (تخلف الاجتماعي) هەر بە سادەیی بە ڕادەی پێشکەوتن و پاشکەوتنی دەزگاکانی لێک دایتەوە، نەک خودی مرۆڤەکان، هەرچەندە لاباسێکی مرۆڤەکان دەگرێتەوە، لە کاتیکدا گەوهەری باسەکەمان مرۆڤە نەک ئامراز و دەزگا.</div> <div>• فۆرێ، ابن رشد: پێیان وایە پێشکەوتنی هەر میللەتێک بە پێشکەوتنی ئافرەتانیان دەپێورێ.</div> <div>• بەشی هەرە زۆری ئابووریناس و مەدرەسەی ماددی و مەدرەسەی لیبراڵیەکانیش پێشکەوتن لایان مانای پێشکەوتنی ئامرازەکانی بەرهەم هێنانە.</div> <div>• بیترمان: پێشکەوتنی بە شار و لادێ بەستۆتەوە، لە کتێبی (مدخل الی علم اجتماع الحضري) دەڵێ شار پێشکەوتووە و لادێش دواکەوتووە، زۆر ڕوونە ئەوەیان تێڕوانینێکی ڕەگەزپەرستی کۆنی ڕۆمانی و یۆنانی لە ئەسڵی زاراوەکانی (سیاسەت) و (شارستانی) و (مەدەنیەت).. ئەوان وەرگیراوە.</div> <div>• نوکست کۆنت: پێشکەوتن مانای پێشکەوتنی زانستی.</div> <div>• نەتەوەگەرییەکان: پێشکەوتن دەبەستنەوە بە ژینگە و خاک و ڕەچەڵەک، ئیتر ڕەچەڵەکی ئەوروپی و ئاوهەوای ئەوروپی هەر دەبێ میللەتێكی پێشکەوتوو و پێشڕەوی جیهان بدات، وەک خۆیان دەڵێن، لە ناو عەرەبیش (خاکی پەیامەکان) هەر دەبێ پێشڕەوی جیهان بێت، لە ناو یەهود و سرب و ئەرمەن و تورک ... هەر یەکە لە بە جۆرێک دیدێکی وای هەیە.</div> <div>• پێشکەوتوویی لای زاناکانی تر پێوانەی جیاجیای تری هەیە، لای (سپنسر) بە مانای لە ١- سادەیی بەرەو ئاڵۆزی ٢- لە پێکەوەیی بەرەو پەرش و بڵاوی و دوورکەوتنەوە.</div> <div>• زۆر جۆرە تێڕوانینی تر هەیە کۆماری لە پادشایی پێ پێشکەوتووترە. یان بەپێی سیستیەمی سیاسی و ئینتیمای مەدرەسییەکەی، .. هتد. پێش و پاش کەوتوو دیاری دەکرێ.</div> لە ڕاستیدا ئەو پێوان و تەرازوانە بۆ پێشکەوتن ئەوەندە ورد و تێر نین، زۆربەیان لە دەردی یەک لایەنی هەیە، جارێ پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی گشتی و پێشکەوتنی تاک تێکەڵ کراوە یەک هۆکار و بنچینەی دراوەتێ، ئینجا مەرج نییە شاریەک لە لادێیەک ڕۆشنبیر و پێشکەوتووتر بێت، یان خاوەن ئاشی هەڵمی لە ئاشی هەوایی پێشکەوتووتر بێت، یان ئافرەتێکی سەر کۆمپیوتەر پێشکەوتووتر بێت لە ئافرەتێکی سەر دەستاڕ، ئەوەیان ڕاستە ئاشی هەڵمی پێشکەوتووترە لە هەوایی، کۆمپیوتەر لە دەستاڕ، بەڵام مانای وا نییە خاوەنەکانیشیان پێشکەوتووتر بێت، بە هەمان شێوە مەرج نییە وڵاتێکی کۆماری پێشکەوتووتر بێت، بە هەمان شێوە مەرج نیە وڵاتێکی کۆماری پێشکەوتووتر بێت لە وڵاتێک پادشایی، زۆربەی وڵاتە گرنگەکانی ئەورووپی پادشایین، کەچی لە ئەفریقا تەنها (سوازیلەند و لیسۆنۆ، مغرب، نیین) پادشایین ئەوی تر هەمووی کۆمارین بەو تەرازووە بێت ئەوا ئەفریقا پێشکەوتووترە لە ئەوروپا .. ئینجا یابان نەک پادشاییە، هێشتا سیستەمی ئیمپراتۆریە و زۆر پێشکەوتووشە لە تەکنەلۆجیا و ئیدارە و باری ئابووری ... ئەو مەرجانەی سەروو ڕەها نین، ئینجا لە ڕایەکەی (سپنسەر) یش بە ڕوونی دەردەکەوێ دیاردەیەکی سروشتی و بایۆلۆجیەکانی کردۆتە بنچینە بۆ پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی، دەشێ لە بایۆلۆجیا گەشەکردن و پیشکەوتن مانای لە سادەییەوە بەرەو ئاڵۆزی و لێک دوور کەوتنەوە بێ، بەڵام هەمان مانا لە کۆمەڵایەتی پێچەوانە دەبنەوە، لێک دوورکەوتنەوە و یەک نەگرتن مانای پێچوانەی پێشکەوتنە. بۆ لێک کردنەوەی هەموو ئەو لێڵی و تێک گیرانە بە تایبەتی لە نێوان مانای پێشکەوتنی تاک و کۆ ئەوا بە پرسیاریکی سادە دەست پێ دەکەین: ئاخۆ مرۆڤێکی پێشکەوتوو چی پێشکەوتووترە؟ جل و بەرگ و شێوەیەتی یان ماڵ و سامان و سەیارە و کارگە؟ یان بڕوانامەیەکی باڵا و پایەیەکی باڵایە .. کامەیە یاخود شۆڕشگێر و سیاستەمەدارێکی بەرزە .. لە سیاسەتمەداریشدا کامەیە؟ میکاڤیلیە، مەبادیئیە، لیبراڵیە، یان سەرجەمیانە، ئەوانە هەمووی لە لایەک نەدی گرنگی ڕەوشت و بەها.. لە وەڵامی ئەو پرسیارە بەو خودکراوەیی کەس بوێری ناکا (پێشکەوتوویی) بداتە پاڵ فاکتەرە ڕواڵەتیەکانی وەک: جل و بەرگ و سامان و بڕوانامە و پایە .. بەڵام باسەکە لە تاکەوە دەپەڕێتەوە بۆ کیان و کۆ و کۆمەڵگا ئەوا ئەوجارە لە وەڵامی پرسیاری هاوشێوەکەی ئاخۆ کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو یان وڵاتێکی پێشکەوتوو چی پێشکەوتووە؟ بە خێرایی وەڵامت دەست دەکەوێ و دەڵێن پێشکەوتنی باری ئابووریەکەیتی، واتە فاکتەرەکانی کاریگەر لەسەر کۆمەڵ، کامەیە یەکلاکەرەوەی (پێشکەوتن) لەو فاکتەرانە: ئابووری، ڕەچەڵەک، کۆمەڵایەتی، ژینگە، پەیوەندی جنسی، دەروونی، ئاستی فێکردن، لە بەرهەمەکانی ئاسۆییش (زانست و فەلسەفە و ئایدیۆلۆژیا و ئایین پێکەوە ژیانی سیاسی و حزبایەتی ... واتە بە کورتی فاکتەرە شاقوڵیەکانە یان ئاسۆییەکانە؟ دەتوانرێ ئەو پرسیارانە ڕوو لە تاکیش بکرێت ئاخۆ کام لایەنی مرۆڤە پێوەری پێشکەوتنی هەڵگرتووە لە شێوە و جل و بەرگ، ماسولکەکانی، گەدەی، باری جنسی، نەژادی، ڕەچەڵەکی، نێر و مێ یایەتی، ماڵ و سامانی، پایەی .. یان هەموو ئەوانە تەنیا هۆکاری یارمەتیدەرن و گرنگەکە ئەوەیە چی لە مێشکدایە .. لە وەڵامی (کێ مرۆڤێکی پێشکەوتووە؟) دوای کەمێک دەمەقاڵێی هەموو لایەک دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە مرۆڤی پێشکەوتوو و دواکەوتوو زیاتر بەوەی لێک دەدرێتەوە کە چی لە مێشکیدایە (بەو مانایەی چی لە دڵ و دەروونیدایە)، بەڵام کە باس لە کیان و وڵات و جیهان دەکرێ، ئەوا زۆربەی هەرە زۆری پشت بەو واقعە جیهانییە دەبەسترێت و یەکسەر وەڵامی پێشکەوتن بە مانای پێشکەوتنی پیشەسازی و زانستی و باری ئابووری وەردەگێڕێ، بۆی جیهان بەو پێوانەیە دابەش کراوە وڵاتە پێشکەوتوەکان، وڵاتانی تازە پێگەشتووەکان، وڵاتانی دواکەوتوو .. جاری وایە بە شێوازێکی ڕێز لێنان بە وڵاتە پاشکەوتووەکان دەگوترێ - وڵاتە تازە پێگەیشتووەکان یان جیهانی سێیەم - ، ئەگینا بە بەجێماو و بەربەر و هەمەج و .. ناوی تریشیان لێ دەنرێ، بەو شێوەیە تێکەڵکردنی پێناسی پێشکەوتووی بۆ تاک و بۆ کۆ بە ئەنقەستە لە بنچینەدا، مەبەستی تایبەتیانە، ئەوەیە لیبراڵ و سەرمایەدارەکانی ڕۆژئاوا لە ڕووی مادی و تەکنەلۆجیا پێشکەوتووترن و ئیتر دەیانەوێ لەو فاکتەرەی کە لێی باڵادەست تەرازوویەکی هەڵسەنگاندنی گشتی لێ بتاشن و بیکەنە تێڕوانینیەکی نوێ بۆ ژیانی نوێ لە پەیوەندیەکانی دەولی تا دەگاتە ئایدیۆلۆژیای تاکو ڕەوشت و بەها مرۆڤایەتییەکانی تر، بەو شێوەیەش تیۆری (ململانێی شارستانیەکان) هاتە کایەوە، وەک بەدیلێک بۆ ململانێی مەدرەسەکانی فیکری و سیستەمی سیاسی کە لێی دەست کورت بوون، لە ململانێی شارستانیدا توخمی بنچینەی زانست و تەکنەلۆژیایە کە ئەوان لێی دەست درێژن، بۆیە بلیمەتانە ئەو تیۆرەیان داهێنا و دایان تاشی نەک (دۆزرابێتەوە)، بەو شێوەیە پێشکەوتن بەند کرا بە شارستانی و ئەویش بە زانستی تەکنەلۆجیا .. ئیتر لیبراڵی رۆژئاوا لێی باڵادەستن واتە پێشکەوتوون، گەورەترین چەمکیان بۆ خۆ پاوەن کردووە کە دەروازەیەکی ستراتیجیە بۆ پێشڕەوی سەرکردایەتی کردنی جیهان و تەنانەت ئیستیعمار کردنی.</span> `; document.getElementById("progress").innerHTML = htmlContent; </script></li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-67651263238267467772025-11-15T20:53:00.000+03:002025-11-15T20:53:13.054+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>mowed : مود : دروێنەی کرد</li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-4083147172281225332025-11-15T20:51:00.000+03:002025-11-15T20:51:42.829+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>sown : سون : چاندن</li><li>sown : سون : تۆوی چێندراو</li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-45373718740346214892025-11-15T20:48:00.000+03:002025-11-15T20:48:54.192+03:00<p></p><ul style="text-align: right;"><li>sawn : سون : بڵاوکراوە</li></ul><p></p>Unknownnoreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-8943442346099404333.post-84593871337287069012025-11-15T20:47:00.000+03:002025-11-15T20:47:03.547+03:00<ul style="text-align: right;"><li>mechanicians : میکانیشانز : تەکنیکاران</li></ul>Unknownnoreply@blogger.com