CEMAL TUNÇDEMİR

23 Ekim 2026

Avrupa’da erken Orta Çağ’ın “karanlık çağ” olarak anılmasının en önemli nedenlerinden biri resmi otorite dışında hiçbir haber ve bilgi kaynağının olmamasıydı.

Bilgilenme hakkı şiddetle bastırılıyor değildi. Tamamen gereksiz kılınmıştı. Bilgilenme hakkı, sadece bilgilenme isteğinin olduğu yerde söz konusu olabilir. Halk, bilmesi gereken her şeyin zaten resmî otorite (kilise ve kral) tarafından ona söylendiğine inanıyordu.

Haber ve bilgi üzerindeki resmi tekel, derebeylere ve din adamlarına, olağanüstü bir keyfilik, insanın en iptidai içgüdüleriyle hareket edebilme alanı açıyordu. Antik Yunancada ‘hane reisi’, ‘muhitin efendisi’ anlamına gelen ‘despot’ sözcüğünün, mülk sahibi olarak mülkleri üzerinde keyfince tasarrufta bulunma hakkı anlamında, feodal ağalar beyler lordlar için olumlu anlamda kullanıldığı bir dönemdi. İnsanlık, sonraki yüzyıllarda hane veya muhit reisinin, hane veya muhitteki insanların sahibi olmadığını kavrayacak olgunluğa erişince, despot sözcüğü, bizim ‘müstebit’in geçirdiği evrime benzer bir evrimle olumsuz bir tanıma dönüşecekti.

Bizdeki erken kaynaklarda da “istibdat”, Arapça kökeninde ‘müstakil hareket etmek’ anlamında özgürlük vurgusu yapan olumlu bir manada kullanılıyordu. Sonradan, istişaresiz başına buyruk keyfi hareket etme anlamında dini bir eleştiriye dönüştü. Tamamen negatif siyasi bir anlam kazanması ise Meşrutiyet döneminde olacaktı.

Erken Orta Çağ Avrupa’sında toplumun büyük çoğunluğu için yaşam 20’li yaşlarının sonunda diş iltihabından sona erebilen kısa ve zahmetli bir vetireydi. Gündüzleri kendilerinin bireysel varlığına dair en ufak bir bilgisi ve ilgisi olmayan feodal beye lahana yetiştirmekle meşgul olup, akşamları içeriyi ısıtmak için hayvanlarıyla paylaştıkları saman damlı, kerpiç evlerine dönüyorlardı. Bunun böyle olmaması gerektiğine dair hiçbir fikirleri yoktu. Bu sessiz sefalete tanrının murat ettiği ‘huzur’ ve ‘istikrar’ gözüyle bakıyorlardı.

Tek bir suç vardı o dünyada, efendiye hakaret suçu. Tek bir görev vardı o dünyada, efendiye sadakat. Tek bir dua vardı, Allah efendiyi başlarından eksik etmesin. Efendiyi üzmek, en büyük üzüntü kaynağıydı. Efendiyi mutlu etmek en büyük neşe kaynağıydı.

Tarlalarının ötesindeki dünyaya dair hiçbir bilgileri yoktu. Bilgiyi elinde tutan otoritenin izin verdiği kadarını biliyorlardı. Yerel otoritenin halkla herhangi bir bilgi paylaşmasının şeklinin ise, o dönemde köpeklerin besleniş şeklinden farkı yoktu. Yemekten arta kalan parçaları, yalvarması dayanılmaz raddeye gelince önüne atmak gibi…

Ta ki Akdeniz kıyılarındaki birkaç şehir devletinde yanan ışığa kadar sürdü bu karanlık. Denizci kentler, farklı uluslardan inançlardan insanlarla kentlerle ticaretten dolayı görece özgür, görece demokratik, görece çoğulcu, görece bilgili sosyopolitik iklime sahip olmaya başladılar.

Bu iklim, gemilerin ne getirdiğinde ne götürdüğüne meraklı, ticaret yollarındaki siyasi kulisleri öğrenmeye istekli bir orta sınıf oluşturdu.

Tarihte ilk kez haberdar olmak için para vermeye hazır bir normal vatandaş topluluğu oluşunca bu ihtiyaca cevap verecek bir meslek doğdu. 1556 yılında Venedik Cumhuriyetinde aylık yayınlanmaya başlanan bir yazılı bildirim, bu mesleğin ilk adımı oldu.

‘Notizie Scritte adlı bu el yazması bülten, gemilerin varışları, emtia fiyatları, ticaret yollarındaki askeri ve diplomatik hareketlilikler ile siyasi dedikodulardan ibaret bir mecmuaydı.

Roma Cumhuriyeti ve Atina demokrasisinden beri ilk kez haber, ruhban ve yönetici sınıfına mahsus bir sır olmaktan çıkıp kamusal bir meta haline geldi. O zamanlar Venediklilerin kullandığı metal paralardan birinin adı ‘gazetta’ydı. Söz konusu aylık resmi bültenin fiyatı ‘’1 gazetta’’ olduğu için Venedikliler sonraki yıllarda bu bülteni kısaca sadece fiyatıyla, ‘gazetta’ şeklinde anmaya başladı.

Venedik Cumhuriyeti, Akdeniz’in en büyük tedarik merkezi olduğu için buradaki haber bültenleri, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğunun içinde birçok yere de ulaşıyordu. Günümüzdeki Fransa’dan İspanya ve Almanya coğrafyalarına kadar geniş bir alanda insanlar, Venediklilerden öğrendikleri şekliyle bu haber bültenlerine ‘gazette’ demeye başladı.

Çok geçmeden Avrupa’nın farklı yerlerinde adının yanına ‘gazette’ eki ekleyen benzeri bültenler de yayınlanınca, Venedik parasının adı, insan uygarlığının gelişme sürecinde çok kritik rol oynayacak bir haberleşme aracının da adına dönüşecekti.

Başlangıçta el yazması olan ‘gazette’lere asıl gücünü kazandıracak şey ise, aynı yıllarda ortaya çıktığı matbaa ile buluşması oldu. Çoğu tarihçi, 1605 yılında Strasbourg’da yayına başlayacak ‘‘Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien (Bahsetmeye Değer ve Seçkin Bütün Hadiseler)’’ adlı haftalık yayını, matbu ilk gazete olarak görüyor.

Matbaanın icat yurdu olan Cermen toplumlar coğrafyası, doğal olarak matbaada basılan ilk gazetelerin de yurdu oldu. Daha 1650 yılında en az 30 Alman şehrinde özel gazeteler basılıyordu.

Protestan ve Katoliklerin cennetin gerçek sahibinin kim olduğu üzerine kanlı bir kavgayla Avrupa’yı cehenneme dönüştürdüğü 30 yıl savaşları, ‘propaganda’ amaçlı gazetelerin basımını teşvik edince gazete okurluğu daha da yaygınlaştı. Ancak gazetelerin, haberleri verirken maddi gerçeklerden toplumun haberdar olmasını sağlaması, Katolik ve Protestan savaşının ötesine geçerek yöneten yönetilen güç dengesini değiştirmeye başladı.

Bir gazetenin yayına başladığı her kasabada yerel zorba ile hazinesi arasındaki kadim ve müesses ilişki de geri dönülemez şekilde bozuluyor, toplumsal rızayı kaybeden örgütlü yağma, kendi ağırlığının altında çökmeye başlıyordu.

Yerel otoriteler, gazeteleri, rakip dini gruptan veya rakip prenslikten daha tehlikeli bir düşman olarak görmeye başladı. İnsanlar, muhitlerinde maruz kaldıkları kıtlığın tanrıya ve feodal beye karşı işledikleri günahlarından değil, lordların mahzenlerinde istif yapılmasından kaynaklandığını üç kuruşluk bir kâğıttan öğrendiklerinde, içlerinde dünyadaki hiçbir dini vaazın söndürmeye kâfi gelmeyeceği bir ışık yanıyordu.

Aynı dönemde, Kıta Avrupa’sının çoğunda ‘Katolik Kilisesinin bekası’, ‘Protestan kilisenin bekası’, ‘prensliğin bekası’ veya ‘krallığın bekası’ gibi kutsal maskeli gerekçelerle gazetelere yayın izni şartı getirmeye başladılar. Buradaki ‘izin’ kelimesi, lafzi anlamının aksine, topluma bir şeyleri saklamaya çalıştığını belli etmeden, beğenmedikleri haberleri yapan gazeteleri sansürlemek veya kapatmayı amaçlıyordu.

17’nci Yüzyıl ortasında başlayan bu sansür trendinin aksine matbaacıların ne basacağıyla ilgilenmeyen tek devlet olan Hollanda Cumhuriyeti, aykırı düşünen bütün Avrupalılar için matbuat sığınağı haline gelecekti.

Fakat Hollanda’nın bu parıltısı çok sürmeyecekti. Siyasal otoritenin laiklikten uzaklaşıp, çoğunluğun mezhebi olan Kalvinistler teokratik bir hükümranlık kurmaya başladıkça Hollanda’nın altın çağı duraklamaya ve nihayetinde çöküşe geçecekti.

Hollanda’nın yerini 1695 yılında matbuat ile alakalı her türlü yayın izni yasasını ve dolaylı sansürü kaldıran İngiltere aldı. Basım yayın özgürlüğü, kıtanın kuzey batı ucundaki bu izole ada ülkesini çok kısa sürede Avrupa matbuatının gelişim merkezi haline getirecekti. Dünyanın ilk günlük gazetesi Londra’da 1702 yılında yayına başlayan ‘Daily Courant’ adlı gazete olacaktı.

İngiltere’nin matbuat özgürlüğünün yol açtığı zengin içerik üretiminin, İngilizceyi dünyanın diline dönüştüreceğini, eğitimli İngilizlerin bile Fransızca veya Latince’yi tercih ettiği o günlerde kimse düşünemezdi.

Bugün uluslararası iletişimde ‘haber’ anlamında kullanılan ‘news’, İngilizce’de ‘yenilikler’, ‘yeni gelişmeler’ anlamına geliyor. Almanlar, belki de ilk gazetelerin tamamı sadece bir olay olduğunda yayımlandığından, gazete için, ‘vukuat’ anlamındaki ‘zitunge’den evrilmiş ‘zeitung’ sözcüğünü kullanmaya başladı. İspanyollar gazeteye düzenli yayına atıfla ‘periodico’ veya daha sonra günlük gazeteler başladığında ‘diario (günlük)’ terimlerini kullanmaya başladı. Fransızlar ise yine ‘günlük kayıt’ anlamında ‘journal’ sözcüğünü kullandı.

‘Newspaper’ sözcüğü İngilizce’de ilk kez 17’nci yüzyıl sonunda kullanıldı. Bu arada, “NEWSPAPER” sözcüğünün “North, East, West, South, Past, Present Every Report” ifadesinin baş harfleriyle oluşturulduğu iddiası modern zamanda ortaya çıkmış bir şehir efsanesi. Basitçe ‘yeni haberlerin basılı olduğu kâğıt’ anlamında kullanılıyordu.

Günümüzde uluslararası iletişimde gazeteciliğin genel adı olarak kullanılan ‘journalism’ isimlendirmesi ilk kez Fransa’da 1833 yılında literatüre girecekti.

Amerikan kültüründe ise gazeteciliğin genel adı olarak, 1700’lerin ikinci yarısından televizyonun üstünlüğünü kurduğu yıllara kadar, gazetelerin matbaada basımına atıfla ‘press (basın / matbuat)’ ifadesi kullanılacaktı.

20’nci yüzyılın ortalarından itibaren radyo ve televizyon gazeteciliğinin de etkin olmasıyla kullanımı yaygınlaşacak ‘medya’ nitelemesine kadar. ‘’İletişim ortamı’ anlamındaki ‘medyum’ sözcüğünün çoğul hali olan ‘medya’ nitelemesini popülerleştiren ise 1970’lerin başında ABD Başkanı Richard Nixon olacaktı. Amerikan kamuoyunda pozitif bir yeri olan ve anayasal korumaya sahip ‘press (basın)’ yerine negatif bir anlam yükleyerek ‘medya’ sözcüğü kullanıyordu Nixon. “Ben ‘press’e karşı değilim, medyaya karşıyım” izlenimi vermek için… Günümüzde Trump’ın, gazeteciliğin tamamını ‘fake news’ olarak isimlendirerek, aslında gazeteciliğin kendisine değil, yalan haberciliğe karşı olduğu algısı yaratmaya çalışması gibi. Trump’a göre, kendi sözleri dışındaki her söz, her açıklama, her bilgi yalan haber.

Gazeteler, farklı ve aykırı sesleri, düşünceleri sıradan halkın gündemine taşıyarak, aydınlanma devrimine önemli bir katkı yaptılar. “İfade özgürlüğü” ve “basın özgürlüğü” aydınlanmanın en ortak, en dönüştürücü iddiası haline geldi.

Başlangıçtaki ‘gazetta’ adlandırması ise 19’uncu yüzyıldan itibaren daha çok sadece devletlerin günlük mevzuat ve kararlarının yayımlandığı resmi bültenler için kullanılan bir terime evrildi ve özel gazetelerin adı olarak kullanmadaki yaygınlığı azaldı. Bugün sadece aralarında Türkçe’nin de olduğu birkaç dilde hala ‘habercilik’ eylem ve mesleğinin genel adı olarak kullanılmaya devam ediyor.

Periodico’nun Osmanlı Türkçesindeki karşılığı ‘mevkute’ ve ‘journal’ın karşılığı ise ‘ceride’ydi.

Nitekim 11 Kasım 1831’de yayınlanmaya başlayan ilk Türk gazetesi Takvîm-i Vekâyi, 10 yıl sonra yayıma başlayan ikincisi ise Ceride-i Havadis adını taşıyordu. Havadis, hadise (olay) kelimesinin çoğuludur.

Batı dünyasının neredeyse tamamında gazetecilik özel girişim olarak başlamıştı. Bizim tarihimizdeki ilk iki gazete de devlet gazetesiydi. Bundan dolayı da resmî açıklama neyse ona yegâne gerçek muamelesi yapıyordular. Örneğin Takvim-i Vekayi, Mısır Valisi Kavalalı Paşa’nın, Kütahya’ya kadar ilerleyişi sırasında Osmanlı ordusuna yaşattığı bozgunlara hiç yer vermemiş, okurlar, sadece Padişahın Mısır konusunda yaptığı açıklama nedeniyle Mısır ile bir anlaşmazlık yaşandığından, yine Padişahın resmî açıklamasında bahsedildiği kadarıyla haberdar olmuştu.

Osmanlı yönetimi, modern zamanda da insanların hala devlet tekeli ve baskısıyla resmi yalana inandırabileceği yanılgısını yaşayan ilk yönetim değildi, son da olmayacaktı. Tıpkı devlet yönetiminde gazeteciliğin mümkün olamayacağını tecrübe edecek ilk ve son yönetim olmadıkları gibi. Çünkü gazetecilik, sadece gerçek arayışının emrinde olduğunda var olabilen bir eylemdir.

Nitekim, gazetecilik tarihi boyunca hem hükümetin propaganda aracı olup hem de kendi gelirini gerçek satıştan kendisi temin edebilen tek bir gazete örneği bile yok. ABD’nin kurucu babalarından Thomas Jefferson’un Virginia eyaleti üzerine notlarında söylediği gibi, “Sadece yalanın ayakta kalmak için devlet desteğine ihtiyacı olur. Doğru kendi başına da yaşayabilir.”

Padişahlık rejiminde bile gazetecilik üzerindeki devlet tekeli daha fazla ayakta kalamadı ve ilk özel gazetemiz Tercüman-ı Ahval, 166 yıl önce bu hafta, 21 Ekim 1860 günü baskıya girdi. Her ikisi de bir süre Fransa’da yaşayan iki kalem erbabı Agâh Efendi ve İbrahim Şinasi tarafından kurulan gazete, halkın düşüncelerinin ve halinin muktedirlere tercümanı olmayı amaçladığı için bu ismi seçmişti. ‘Haber’ kelimesinin bugünkü teknik gazetecilik terimi halinde ilk kez kullanımının da devlet gazeteleri ile değil ilk bağımsız gazete ile yaşamamıza girmesi tesadüf değil.

İlk özel gazetemiz, gerçekten haber vermeye çalıştığı için, ilk devlet sansürün de kurbanı oldu. Gazete, daha bir yaşına girmeden eğitim sistemi ile ilgili bir eleştiri yazısı nedeniyle iki hafta kapatılacaktı.

Şinasi, 1862 yılında ayrılarak Tasvir-i Efkâr gazetesini kurdu. Adından da anlaşılacağı üzere sadece haber içermiyordu. Ahaliyi, kendi şartları üzerine düşünmeye ve tartışmaya da davet ediyordu. Namık Kemal ve Ebuzziya Tevfik gibi isimlerin de yazdığı bu gazetedeki kimi hiciv ve yazılar Saray’ı rahatsız edince, Şinasi, geçimini temin ettiği Meclis memuriyetinden kovuldu. 1864 yılında da basına birçok yeni kısıtlama getiren Matbuat Nizamnamesinden sonra 1865 yılında ülkeden ayrılarak Paris’e gitmek zorunda kaldı.

İlk özel gazete olan Tercüman-ı Ahval, henüz 6 yaşında devlet baskısı ve maddi zorluklar nedeniyle 1866’da kapandı. Gazeteyi kuran iki kişiden biri olan Agah Efendi bir yıl sonra Avrupa’ya kaçmak zorunda kaldı. Namık Kemal, Ziya Bey, Ali Suavi gibi kalem erbabının da kaçmasından sonra Avrupa’da ‘İttihat’, ‘Hürriyet’, ‘Muhbir’, Ulûm gibi adlarla birçok Türkçe gazete yayınlanmaya başladı. Bu ilk sansür döneminin mimarı Sadrazam Ali Paşa’nın 1871’de ölümünden sonra görece özgür bir basın ortamı oluşsa da birkaç yıl sonra çok daha ağır ve uzun bir sansür dönemi başlayacaktı.

Muhbirlik ve muhabirlik kavşağında gazeteciliğimiz

Osmanlılar, her ne kadar ‘ceride’ diye bir karşılık bulsalar da bir şekilde ‘journal’ kelimesi de dönemin uluslararası dili olan Fransızcanın etkisindeki Osmanlı elitlerinin sohbet ve metinlerde kullanıldıkça Türkçe’ye yerleşmişti.

Gazeteciliğimizin, doğasının aksine devlet eliyle başlamasının etkisiyle, ‘journal (gazete/günlük)’ kavramı, bizim dilimizde gazeteciliğin temel amacının tam zıddı bir eylemin adı da olacaktı. İkinci Abdulhamit’in kurduğu hafiye teşkilatının mensupları, saraya gönderdikleri günlük ihbar pusulalarına ‘jurnal’ ismi verince, ‘jurnalleme’ deyimi doğacaktı.

Devletin bütçesinin nerelere nasıl harcandığı, devlet yöneticilerinin niyetleri ve eylemleri hakkında vatandaşı haberdar etmesi için doğmuş bir mesleğin (jurnalizm) adı, bizim dilimize, vatandaşın devlet yöneticileri hakkındaki eleştirilerini saraya ihbar eden işin de (jurnalcılık) adı oldu.

Sosyopolitik kültürümüz, bu iki zıt amaçlı mesleğin işini ‘‘haber’’ ve ‘’ihbar’’ şeklinde aynı kökten gelen iki sözcükle, işçilerini ise yine aynı kökten doğan muhabir ve muhbir kelimeleriyle tercüme edecekti.

İstibdat dönemi boyunca toplum adına devlet işlerini denetlemekte ısrar eden bütün gazeteciler kapatma, sansür, sürgün veya hapis gibi bedeller ödemek zorunda bırakıldı. Toplumun gözü kulağı ağzı (muhabir) olmak yerine muktedirin gözü kulağı ve ağzı (muhbir) olmayı tercih eden gazetecilere ise devlet gücünün imkanlarından yolsuzca yararlanma olanağı tanındı. Hazine-i Hassa’dan ve Ceb-i Hümayundan muhbir gazetecilere maaşlar bağlandı, gazete ve dergilere para yardımı yapıldı.

Yasal olarak yayınlanan gazetelerin tamamı, sultanın sağlığı, işleri ve ülkenin durumu hakkında güzellemeler yapıp, sultanın düşmanlarını, sultana yönelik her eleştiriyi saraya ihbar eden haberler yapıyorlardı. Gazeteler baskıya girmeden önce içerikleri sansürcüler tarafından okunuyordu. Hiçbir şekilde kullanılamayacak kelimeler vardı. Hürriyet, müsavat (eşitlik), anayasa, cumhuriyet ve hatta Padişahın büyük burnunu akıllara getireceği iddiasıyla ‘burun’ bunlardan birkaçı.

Bu sansür çabası çok trajikomik müdahalelere yol açıyordu. Örneğin, kendilerinin de saraydan yardım aldıklarını itiraf eden Servet-i Fünûn dergisinin kurucusu Ahmet İhsan Tokgöz’ün anılarından öğrendiğimize göre, sarayın sansür başı Kara Kemal Bey (İttihatçı Kara kemal değil), Avrupa’nın teknik buluşlarına, keşiflerine ilişkin gazete yazılarının başına bile “padişahımızın inayet ve tensipleriyle” türünden sözler eklettiriyordu.

İki hafta sonra 11 Kasım 2026 günü 195’inci yaşına girecek olmasına rağmen ulusal gazeteciliğimizin bütün tarihi, işte bu çocukluk hastalığı yüzünden, mesleği, ‘jurnalist’e (muhabir) dönüştürmeye çalışan ruhla ‘jurnalcı’ya (muhbir) dönüştürmeye çalışan ruhun çatışma alanı olageldi.

Basın özgürlüğü, gazetecinin değil halkın ekmeğinin kavgası

Jurnalist (haberci), yazdığı her haber doğru olmasa bile, özgür şekilde yazabiliyorsa, demokrasiye, şeffaflığa, vatandaşın devletten hesap sorabildiği bir düzene, hukukun üstünlüğüne, halkın çıkarlarına, genel refah artışına ve özgürleşmeye neden olur. Jurnalci ise, yazdığı her haber yanlış olmasa bile, otoriterliğe, devletin vatandaştan hesap sorduğu düzene, muktedir olanın çıkarlarına, üstünlerin hukukuna, yolsuzluğa, genel yoksulluğa ve köleleşmeye yol açar.

Bugüne kadar dünyanın her yerinde yapılan sayısız ekonomik, akademik, sosyal ve politik araştırma da hep aynı gerçeği hatırlatıyor. Sınır Tanımayan Gazeteciler Derneği’nin 2026 basın özgürlüğü endeksinin ilk 20 sırasında yer alan ülkelerin, dünyanın gelir eşitsizliği en az, yolsuzluğu en az ve toplumsal refahı en yüksek ülkeler arasında olması tesadüf değil. Basın özgürlüğü endeksinin en altındaki ülkelerin toplumsal refahı en düşük, gelir eşitsizliği ve yolsuzluğun en yüksek olduğu ülkeler olmasının tesadüf olmaması gibi…

Gazeteciliğin mümkün olduğu yerlerde kamu idaresi ve politik iktidar daha dikkatli olmaya mecbur oluyor bu da yolsuzluğu, israfı, kötü kararları azaltıyor. İskandinav ülkelerinde memurlar ve üst düzey devlet yetkilileri dünyanın geri kalanından daha etik insanlar olduğu için bu ülkelerde yolsuzluk daha az değil, gazeteciler nedeniyle, topluma ifşa olma riskleri çok yüksek olduğu için daha az yolsuzluk var.

Gazeteciliğin varlığı toplumun yaşam kalitesinde öyle bir fark yaratıyor ki, aynı ülkede bilgilenme hakkını kullananların yaşadığı yer ile bilgilenme hakkını kullanmayanların yaşadığı yer bile devletten farklı muamele görebilir.

Örneğin, 1930’larda Büyük Buhran’a karşı önlem kapsamında Federal Acil Yardım İdaresinin, radyosu olan şehirlere daha çok yardım yaptığı ortaya çıkacaktı. Çünkü daha haberdar, daha irtibatlı ve daha talepkâr insanlar yaşıyordu buralarda.

Nobel ödüllü Hindistanlı ekonomist Amartya Sen, 1981 yılında kaleme aldığı, Çin’in 1960’ların ortasında yaşadığı ve milyonların açlıktan ölümüne yol açan büyük kıtlığın benzerinin Hindistan’da neden yaşanmayacağını açıkladığı makalesinde, en önemli nedeni, Hindistan’da gazeteler varlığı olarak belirleyecekti. Amartya Sen, gazetelerin geniş yığınların haberdar olmasını, haberdar bir kitlenin varlığının ise Hint hükümetinin, Çin yönetimi gibi davranmaktan alıkoyduğunu savunuyordu.

London School of Economics ekonomistleri Timothy Besley ve Robin Burgess, 2000 yılında “Hükümetin sorunlara duyarlılığının politik ekonomisi” başlığıyla yayımladıkları araştırmada, bu görüşe destek verdiler. 1958’den 1992’ye kadar geçen sürede Hindistan’ın 16 eyaletinde meydana gelen kuraklık, kıtlık ve afetlere Hint hükümetinin nasıl yaklaştığını incelediklerinde, istisnasız her defasında, gazete okurluğunun yüksek olduğu yerlere daha hızlı ve daha fazla yardım götürüldüğünü tespit ettiler.

Besley ve Burgess’in araştırmasındaki bir diğer ilginç bulgu ise, yerel gazetelerin daha fazla okunduğu yerlere, Hindi veya İngilizce yayın yapan ulusal gazetelerin daha çok okunduğu yerlerden bile daha hızlı ve daha fazla yardım ulaştırılmış olduğuydu. Mahalli gazeteler doğaları gereği, ulusal partizan politik retoriklerden daha çok, gerçek isimler üzerinden gerçek sorunların gündeme geldiği mecralar olduğu için.

Benzeri bir tablo ABD’de karşımıza çıkıyor. Günümüzde ABD’de yerel medyası hala güçlü eyalet ve şehirlerin hepsi, ‘swing’ yani körü körüne partizan olmayan ekonomik olarak işine gelen partiyi seçen yerler olarak siyasetin gözde yerleri olmaya devam ediyor. Scientific American dergisinde 2019’da yayınlanan bir araştırma, Amerikan siyasi literatüründe ‘split tickets’ denen ve örneğin eyaletin valisi ve eyaletin başkanlık seçiminin farklı partilerden olduğu ya da meclisin bir partide senatonun diğer partide olduğu parçalı siyasi dengelerin, genelde yerel medyası güçlü yerlerde söz konusu olduğunu belirliyordu. Haberdar insanlar, bir parti için ‘çantada keklik’ olmayı daha çok reddediyordu.

Yerel medyasını kaybetmiş, sadece ulusal medyadaki ‘kültür savaşı’ ve soyut partizan kutuplaşma tartışmalarına odaklanan yerler ise, siyaset için ‘çantada keklik yığınlar olarak’, ekonomik paylaşımdan en az payı alan yerler. Ölümüne destekledikleri parti kazandığında bile durumlarında iyileşme olmuyor.

Oy verme ve seçime katılım oranının oldukça azaldığı ABD’de hala Hispanik toplumun en yüksek katılıma sahip sosyal kesim olmasının nedenlerini merak eden sosyal araştırmaların vardığı sonuç da “gazetecilik sayesinde”, olacaktı.

Hispanik toplumun çoğu hala yerel Hispanik medyayı takip ettikleri için şehirlerinin adayı kim, ne vaat ediyor konusunda, komşularından çok daha bilgili oluyorlar. Haberdar olma, daha aktif bir vatandaşlık katılımına yol açıyor.

Yine, son 40 yılda gelir eşitsizliğinin muazzam bir hızla büyümeye başlamasıyla medyanın ekonomik yapısının değişimi arasında bağ kuran çok sayıda araştırma da var.

1953 yılında ABD’deki 1785 günlük gazetenin 1300’ü gazeteci ailelerin sahip olduğu gazetelerdi. Gazetenin sahibi de gazetenin satıldığı aynı yerde yaşıyordu. Yaşadığı toplumun sorunlarına daha duyarlı oluyordu. 1970’lerin başında metropollerdeki bazı gazetecilik şirketleri holdingleşmeye başladılar. Büyük balıklar küçük balıkları yutmaya başladı. 1988’e gelindiğinde bütün Amerikan gazeteciliğinin çoğuna artık 12 şirket hükmediyordu.

Gazetelerin, gazeteci aileler veya sadece gazetecilik yapan şirketler yerine, piyasada işlem gören veya devletten kamu ihaleleri alan şirketlerin eline düşmesi, editoryal bağımsızlığı eritti.
2000’li yıllarda özel yatırım sermayeleri, habercilik şirketlerinin çoğunluk hisselerini satın almaya başladı. Artık günlük hisse işlemleri için gazetenin kârda görünmesi tek amaç haline geldi. Son 15 yılda Amerikan medyasında benzeri şirketlerin elindeki haber kurumlarında büyük bir editör ve muhabir tasfiyesi yaşandı. Bugün Amerikan medyasında, 2005’teki muhabir sayısından yüzde 65 daha az muhabir çalışıyor.

Gazeteciler işsiz kaldığında ekmeğinden olan gazeteci değil, halktır. Bugün ABD, tarihinin en büyük kamu yolsuzluklarına ve israflarına sahne oluyor. Bir avuç insan, haksız şekilde tarihin en büyük servetlerine sahip hale geliyor. Sağlık hizmeti, özel sigortası olmayan herkes için muazzam pahalı hale gelmiş durumda. Orta sınıf bile aylık temel faturalarını ödemekte güçlük çeker hale geliyor. Ama ülke bütün bunlar yerine, trans atletlerin kadın sporlarında mücadele etmesi türünden gerçekte neredeyse var olmayan “sorunları” tartışıyor. Ülke genelinde eyalet kongreleri ve belediye meclislerinde sadece 2025 yılında trans sporcuların kadın sporlarında yarışmasını engelleyen 745 yasa geçirildi. Ülke genelinde sadece birkaç profesyonel trans sporcu varken ve bu on yıllardır var olan bir şeyken, son birkaç yıldır yönetimin ve hükümet yanlısı medyanın gündemindeki en ana konulardan biri bu.

“Gazeteci halkın savcısıdır, hükümetin avukatı değil”

‘İfade ve haberleşme özgürlüğü’ kavramı 20nci yüzyılda o kadar entelektüalize edildi ki, sıradan insanlar, yoksullar bunun halkın en büyük gücü olduğunu, kendi ekmek kavgaları olduğunu unuttu. Geniş halk yığınları, ifade ve basın özgürlüğünü, sadece gazetecileri ilgilendiren entelektüel veya marjinal bir kapris sanıyor.

Oysaki basın özgürlüğü sadece gazetecileri ilgilendiren soyut bir erdem değil. Topluma ait, bir çekiç kadar somut bir savunma aracıdır. Yoksulun ve sıradan halkın, ceplerine ekmeklerine uzanan ellerin parmaklarını kırdığı bir savunma aracı. Jim Crow döneminin efsanevi siyahi gazetecilerinden Levi Jenkins Coppin, “gazeteci halkın savcısıdır, hükumetin avukatı değil” derken bu gerçeğe dikkat çekiyordu.

Çünkü insanların haberdar olup da bilgili hale geldiği yerde, yolsuzluk ve yoksullukla ilgili çok temel bir yanılgıya farkındalık yükselir.

Yolsuzluk, belli bir siyasi çizgideki veya kötü niyetli çıkarcı devlet yetkilileri olduğu için yaygınlaşan bir hastalık değil. Yolsuzluk, ifşa olma korkusunun ortadan kalkmasının yaygınlaştırdığı bir hastalıktır.

Yoksulluk, parasızlıktan veya et, ekmek, patates kıtlığından kaynaklanan bir şey de değildir. Yoksulluk, bilgi ve haber ambargosunun neden olduğu güç yoksunluğudur. Habersizliğin neden olduğu karanlık, bir avuç organize hırsıza milyonlarca insanı kolayca soyma imkânı verir.

Bir ülkede yolsuzluk ve yoksulluk devasa mucizelerle, görkemli yasalarla, büyük bir devlet adamının ortaya çıkıp bunları yasaklamasıyla kurutulamaz. Bir grup inatçı gazetecinin toplumu gerçeklerden, ona karşı işlenen suçlardan haberdar etme ısrarı ile adım adım kurutulur. Bu ilerleme, basın özgürlüğü nedeniyle her kafadan bir sesin çıktığı gürültülü, kaotik ve kavgacı bir ortama yol açabilir. Fakat her halükârda habersizliğin neden olduğu sessiz sefalet istikrarından iyidir.

Trump’ın Altın Çağı – 4

CEMAL TUNÇDEMİR

20 Kasım 2025

2010’lara kadar bir demokrasiyi rayından çıkarabilecek en büyük tehdit askeri darbeydi. Özellikle Soğuk Savaş yılları askeri darbelerin altın çağı oldu. Oxford Üniversitesi politik bilim profesörü Nancy Bermeo, sonradan çokça atıf yapılan 2016 tarihli demokrasilerin tahrifi makalesinde, askeri darbelerin 2010’larda tahtını kaybettiğini belgeliyordu. Bermeo’nun derlediği veriler, anayasal hukuk düzenlerinin artık sıklıkla demokrasiyle iş başına gelmiş siyasi liderlerce askıya alındığını gösteriyordu.

Demokrasilerin mafyatik düzenlere dönüşmesi trendi 2020’lerde daha da hızlandı. İsveç merkezli küresel demokrasi araştırma projesi V-Dem’in 2025 raporuna göre sadece 2024 yılında adil seçim standartları 25 ülkede, ifade özgürlüğü 44 ülkede, barışçıl protesto ve toplanma hakkı 18 ülkede bir yıl öncesine göre daha da kötüleşti.

Rapora göre günümüzde her dört insandan üçü artık otoriter düzende yaşıyor. Bu oran 2004’te bile yüzde 49’du. V-Dem’in gözlem altında tuttuğu 202 devlet arasında liberal demokrasi standartlarını asgari düzeyde taşıyan ülke sayısı 29’a gerilemiş durumda.

2020 yılında ölen Brezilyalı düşünür Ruy Fausto, demokrasi içinde yükselip otoriterleşen liderleri, demokrasiyi araç olarak kullanarak iktidarı ele geçirmiş diktatör anlamında “democratura (demokratör)” diye adlandırmıştı.

Günümüzde birçok dünya demokrasisinin art arda demokratör üretmesi, yeni bir durumla karşı karşıya olduğumuz algısına yol açıyor. Vakıa, demokratör, demokrasinin antik çağlarından beri yüzleşmek durumunda kaldığı bir hastalığı… Antik Yunan demokrasileri bu tür liderlere ‘demagog’ adını vermişti.

Alman Sosyolog Max Scheler, 1900’lerin başında, demagog lideri, “demokrasinin otoimmün hastalığı” olarak tarif edecekti. Otoimmün hastalık, vücudun bağışıklık sisteminin kendi sağlıklı hücrelerine ve dokularına saldırmasıyla oluşur. Yani, normalde bedenimize koruma sağlaması gereken bağışıklık sistemi, kendisi hastalığa dönüşerek organ ve dokuları koruyan hücreleri tahrip eder.

Aynen öyle de devlet gücünü millet adına denetlemekle görevli demokratik liderler de milleti devlet gücünün suistimalinden koruyan organlara, toplum adına devleti denetleyen dokulara saldırıyor.

Günümüz demokratörleri seçim zamanı demokrasinin başarısızlıklarını dillendirerek bu başarısızlıkların kurbanlarının desteğini alıp, iktidara geldiklerinde ise demokrasinin avantajsız insanlara güvence teşkil eden en başarılı yanlarını yok ediyorlar.

İleri demokrasi inşa etme iddiasıyla gelip demokrasinin bütün kapsayıcılığını ortadan kaldırıyorlar.

Yasakları sona erdireceğim diye gelip, kendi çıkar ve keyiflerine aykırı her şeyi yasaklayan bir otorite yaratıyorlar.

Yolsuzluğu sona erdirecekleri vaadiyle gelip, yolsuzluk ve yağmadan ganimet dağıtımı üzerine kurulu bir düzene dönüştürüyorlar.

Adaletsizliğe tepkiyle yükselip, eskinin adaletsizliklerini bile aratacak çok daha adaletsiz bir düzen yaratıyorlar.

Elitlere karşı milletin evlatları olarak iktidara gelip, son yüzyılın en güçlü elit sınıfını, en büyük gelir eşitsizliğini en hiyerarşik toplumsal yapısını yaratıyorlar.

Politikbilim profesörü John Keane, 2009’da yayınlanan ‘Demokrasinin Doğumu ve Ölümü’ adlı kitabında, Antik Yunanlıların, demagogun egemen olduğu demokrasiyi, bir isim olan ‘demokratia (demokrasi)’ kelimesi yerine bir fiil olan ‘demokrateo’ sözcüğüyle isimlendirmesindeki erken bilgeliğe dikkatimizi çekiyor. Günümüzde maalesef unutulmuş “demokrateo” fiili, çocukların evcilik oyunu gibi, “demokrasicilik oynamak” anlamına geliyor.

Görüntüde demokrasi devam ediyor. Seçimler yapılıyor. Meclis yerinde duruyor. Mahkemeler yerinde duruyor. Ama hiçbiri artık sahih değil. Hepsi, oyun oynayan kişi veya zümrenin istediği yöne hareket ettirebildiği, manipüle edebildiği oyuncaklar. Halkta, elitlere karşı milli iradenin egemen olduğu, milletin gerçek egemen hale getirildiği algısı yaratılan bu demokrasicilik oyununda, aslında bütün millet çocukluktan hiç çıkamamış bir narsistin ve onun elit çevresinin güdümüne, çıkarına ve keyfine mahkûm hale getiriliyor.

Atina’daki demagogların ilki ve en ünlüsü Kleon’du. Roma cumhuriyetini yıkan Sezar ise tarihin belki de en ünlü demagogu olacaktı. Cumhuriyetin temel kurumu olan Senato’nun yasağını çiğneyerek M.Ö 49 yılında Rubicon’u geçtiğinde halk onu ayakta alkışlıyordu. Sadece dört yıl sonra kendisini “ömür boyu diktatör” ilan edecekti.

2023’te yayımlanan kitabına “Büyük Sezarlar Küçük Sezarlar” adını koyan İngiliz yazar Ferdinand Mount da kitabına “günümüz dünyasında Sezar pazarına nur yağıyor” mealinde bir tespitle başlıyor:

“Sezarlar geri döndü. Büyük Sezarlar, küçük Sezarlar… Büyük ülkelerde küçük ülkelerde… Gelişmiş ülkelerde geri kalmış ülkelerde… Dünya demokrasileri, kerameti kendinden menkul yüce liderlerle dolmuş durumda. Kimi çalımlı yürüyüşüne başlamış, kimi tetikte bekliyor kimi de alçaltıcı bir düşüşün neden olduğu yaralarını sararak yeniden sahneye döneceği anı kolluyor”.

Mount bunları yazdığında, birinci dönem başkanlığı kaybeden Donald Trump, Florida’ya çekilmiş yaralarını sarmakla meşguldü. Dönemdaşı birçok Sezar müsveddesinin yaptığı gibi, kaybettiği 2020 seçimini kazanmış göstermeyi başaramamıştı. ABD’nin ne ulusal ne de eyalet çapında seçim kurulu olmaması, ülke çapında seçim sonucuna etki edebilecek seçim hilesini imkânsız kılıyordu. Trump, seçim sonucunun resmileşmesini fiili zorbalıkla durdurmaya yeltenmiş ama kendi başkan yardımcısının, bakanlarının, kendi partisinin Kongre üyelerinin, kritik eyaletlerin kendi partisinden olan yöneticilerinin anayasal düzene sadık kalmayı, siyasi liderlerine sadık kalmaya tercih etmesiyle bu zorbalığı sonuçsuz kalmıştı.

Birinci dönemi başarısız bir darbe girişimi ile sona eren Trump, dört yıl sonra ikinci dönem başkanlığına daha organize bir rejim darbesiyle başlayacaktı.

Trump’ın ikinci kez işbaşına gelişiyle ABD’nin sadece yönetim (administration) değil bir rejim değişikliği yaşamaya başladığı, sadece muhaliflerinin değil, Trump’ı destekleyenlerin de daha ilk günden övünerek mutabık olduğu bir tespit.

Peki Trump’ın ‘Altın Çağ’ diye adlandırdığı bu yeni dönemde ABD hangi rejime geçiyor?

Atlantic dergisi yazarı Jonathan Rauch, şubat ayında çokça ses getiren “Trump’ı anlamaya yarayacak tek terim” yazısında, bu soruya, “Hemen akıllara geldiği gibi klasik otoriteryanizm değil” diye karşılık verecekti.

Siyaset bilimci Francis Fukuyama da 2025 mart ayında yayımlanan “Dünyayı suçlular için güvenli bir yer yapmak” başlıklı makalesinde ‘Trump faşizm inşa ediyor’ iddiasına, ‘şimdilik’ şerhi düşerek Rauch ile benzer bir itirazı dile getirecekti.

Faşizm, nihayetinde bir ideolojiye, aynı ideolojiye adanmış bir kadroya ve sisteme dayanır. Çağımızın çoğu demokratörü gibi Trump’ın kendi şahsını da bağlayacak bir ideolojiye, sistemli bir yönetime bir kadro hareketine heves etmeyeceği açık.

Peki Trump yeni bir sistem kurmaya çalışmıyorsa ne yapmaya çalışıyor?

Hem Rauch’a hem de Fukuyama’a göre Trump’ın sahip olmak istediği şey bir sistem değil bir otorite tarzı. Ve bu otorite tarzının da akademide bir adı var: Patrimonyalizm.

Aslında, Jonathan Rauch ve Fukuyama’nın her ikisi de aynı kitaba referans vererek, Trump’ın kurmaya çalıştığı şeyi “patrimonyalizm” üzerinden konuşmanın daha doğru olacağı sonucuna varıyor. Siyaset bilimi akademisyenleri Jeffrey Kopstein ve Stephen Hanson’un, 2024 yılı ağustos ayında yayımlanan “modern devlete küresel hücum geleceğimizi nasıl tehdit ediyor” alt başlıklı “Devlete Saldırı” kitabı.

Kopstein ve Hanson, birçok gazeteci ve akademisyenin, Putin’den Modi’ye Orban’dan Netanyahu’ya dünya demokrasilerine musallat olmuş ve Trump’ın ikinci dönemi ile zirvesine ulaşan dalgayı sadece ‘demokrasiye saldırı’ olarak görülmesine itiraz ediyorlar.

Onlara göre bu bakış önemli bir nüansı gözden kaçırıyor. Demokrasiyi aşındıran liderlerin çoğu seçimle işbaşına geliyor, seçimlerle güçlerini artırıyorlar. Bu liderleri sadece ‘antidemokrat’ olarak nitelendirmek, onlara oy veren kitlelerin, “solcuların/liberallerin seçim kaybettikleri için kazananı antidemokrat olmakla suçlayan iki yüzlüler olduğu” iddiasına kanmalarını kolaylaştırıyor.

Nihayetinde demokrasi, bir süre de olsa patrimonyalizm ile yola devam edebilen bir rejim. Asıl sorun, devlet gücünün, hukuka bağlı yasal ve kurumsal yapıdan, bütün sadakat ve duygusal bağın bir şahsa yöneldiği patrimonyal otoriteye transferi.

Hanson ve Kopstein’in, ‘demokrasi – otokrasi’ tartışmasının dışına çıkıp resme öncelikle, “anayasaya bağlı bürokratik hukuk devleti-patrimonyal otorite” ekseninde bakma daveti bugünlerde manipülatif şekilde ‘seçimlerin yapıldığı ve muhalif partilerin olduğu bir rejime diktatörlük denir mi’ çıkmazına hapsedilen tartışmayı da doğru mecrasına taşıyor. Elbette ki demokrasinin de savunulması gerek ama ondan daha fazla, hukuk devletinin ve legal rasyonel devlet yapısının müdafaası gerekiyor.

Patrimonyal kavramını literatüre Alman sosyolog Max Weber kazandırdı. Bütün devlet otoritesi bir şahsa aittir. Kendisini, milletin babası gibi gören bu lidere biat üzerine kurulu bu otorite, kralların, padişahların, feodal beylerin ağaların, mafya babalarının otorite tarzıydı. Sezar’ın Rubicon’u geçerek sahip oluğu otorite tarzıydı.

Muhafazakâr Siyasi Hareket Komitesinin (CPAC) bu yıl başındaki toplantısında, Trump’ın 2028’de anayasanın iki dönem sınırını tanımayıp yeniden başkan adayı olması gerektiği savıyla kendilerine “Üçüncü Dönemciler” adını veren bir muhafazakâr grup, Trump’ı Sezar kılığında gösteren bir heykeli, konferans salonunda coşkulu alkışlar arasında dolaştıracaktı.

Destekçilerinin Sezar’ın akıbeti hakkındaki cehaletini görmezden gelsek bile bu performatif absürtlük, Trump’ın ve Trumpist kitlenin, devlet başkanlığından ne anladığı ve ne beklediğini sergilemesi açısından anlamlıydı.

Max Weber’e göre sanayileşme ve kentleşmenin getirdiği karmaşık modern sorunlar ile yaygın eğitimin ve vatandaşlık konseptinin yükselttiği yeni hak ve eşitlik taleplerine, merkezinde tek bir adamın yer aldığı ve bu şahsın bütün önemli kararları belirlediği sistemin yanıt verebilmesi mümkün değildi. Nitekim parlamentoların 19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren yükselişi de bunu gösteriyordu. Ancak, modern yaşamın karmaşıklığı, parlamentoları oluşturan 300-500 kişilik heyetlerin bile ilgi bilgi gücünün çok üzerindeydi.

İşte Weber’in patrimonyalizmin karşısına konumlandırdığı otorite olan ‘rasyonel ve legal otorite’ böylece doğacaktı. Yani, hukuka bağlı bürokratik işleyişe sahip gayrişahsi devlet düzeni. Kurumlar ve kurallar düzeni… 10 sene öncesine kadar “devlet” dendiğinde hepimizin aklına öyle ya da böyle gelen şey buydu. 20 Ocak 2025 gününe kadar ABD’de de iyi veya kötü hala işlemekte olan düzen buydu.

‘Kamu’nun yükselişi

20. Yüzyıl boyunca dünyadaki birçok demokrasi, modern devlet otoritesinin değişik dozlardaki uygulama biçimleri üzerine kuruldu. Weberyan bürokratik değerleri başarılı şekilde yaşama geçirebilen demokrasiler 1930’lardan itibaren tarihte benzeri görülmemiş ölçüde müreffeh, eşitlikçi, özgür toplumsal düzenler ile istikrarlı kamu otoriteleri yarattı.

Kamu sözcüğünün 20. Yüzyılda, devlet konseptinin merkezi haline gelmesi boşuna değil. Günümüzde, ‘kamu’ kavramının sadece ‘otoriteye ait’ anlamında algılanır hale gelmesi geldiğimiz noktanın bir yanılsaması aslında. Padişahlıkta da mafyada da bir otorite var. Modern devlet konseptinde ‘kamu’, basitçe ‘devlete ait’ anlamına gelmekten ziyade, herkesin gözlemine, sorgulamasına açık olmayı ve demokratik hesap verebilirliği ifade eden bir kavram. İngilizcede ‘kamu’ anlamına gelen ‘public’ sözcüğünün yüzyıllarca ‘herkesin gözlemine veya kullanımına açık’ anlamında kullanılmış olması bunun hatırlatıcısı. Kamu da sözcük olarak, ‘herkese ait’ anlamına geliyor ki benzeri bir açıklığı ima ediyor.

Anayasal kamu düzeninden farklı olarak patrimonyal otoritede ise, devlet, halkın ne gözlemine ne de sorgulamasına açık değil. Devlet, sarayın kapalı kapılarının arkasındadır. Devlet işi tamamı ile sadece hükümdarın ve yakın çevresinin nezdindedir. Resmi işlemler hakkında bilgi talep edilmesi, hesap sorulması bozgunculuktur. Resmi yanlışları hakkında halka bilgi verilmesi algı operasyonu, düşman işbirlikçiliği veya devlet düşmanlığıdır.

Anayasal kamu otoritesi anlayışının doğurduğu denetim ve şeffaflık, 20. Yüzyılda, özellikle de Weberyan bürokratik değerleri başarıyla uygulayan gelişmiş ülkelerde bürokrasiyi yolsuzluğa, usulsüzlüğe, yasadışılığa bulaşmaya korkar hale getirdi. Yolsuzluk, hukuksuzluk ve yasadışılığa bulaşmaya korkan devlet bürokrasisinin varlığı ise başta politikacılar, zenginler ve şirketler olmak üzere muktedirleri çok daha dikkatli olmaya zorladı. Bu dengenin en büyük kazananı da geniş toplum oldu.

Yani 20. Yüzyılı, insanlık tarihinin en eşitlikçi çağı, 20. yüzyıl modern devletini de tarihteki en halk dostu devlet modeli haline getiren nedenler arasında belki de en önde geleni hukuka bağlı bürokratik kurum ve kuralların işlediği kamu otoritesiydi.

Peki ne yanlış gitti?

İlk sorun bürokrasinin doğasından kaynaklanıyordu.

Bürokratik legal devletin gözden düşüşü

Bürokrasi de tıpkı demokrasi gibi statik bir mekanizma değil. Amacına, toplumsal ve siyasi kültüre, zamanın ruhuna, siyaset, yargı ve toplumun denetimine açıklık düzeyine göre şekillenir.

İnsanları özgürleştirmeye yarayabileceği gibi insanları, robotik bir labirente hapsedip yabancılaştıran bir düzene de evrilebilir. Eşitliği yayabileceği gibi kilit bürokratik kurumların aynı elit sosyal kesim içinde kuşaktan kuşağa geçtiği yeni bir tür aristokrasi de oluşturabilir. Tocqueville’in “yetkisi büyük yetkilisi küçük düzen” tanımıyla özgürleştirici olabileceği gibi, hiçbir savcının yargıcın gazetecinin kapısını çalıp soru soramayacağı devletlu sınıfı oluşturarak mafyatik veya despotik bir rejimin aparatı da olabilir.

Aslında bürokrasiye yüklediği bütün olumlu anlama rağmen Weber bile, denetimsiz ve sorumsuz kaldığında bürokrasinin bireysel özgürlüğü tehdit edebileceği ve insanları gayrişahsi, mantıksız ve esnek olmayan kurallardan oluşan bir “demir kafese” hapsedebileceği uyarısı da yapmıştı.

20. Yüzyılın erken dönemlerinde Çek Romancı Kafka’nın romanlarındaki karakterlerin yaşadığı çaresizliğe atıfla oluşan “Kafkaesk” teriminin anlattığı gibi…

Resmi masa ve kurumlarla dolu bir labirente hapsolmuş hissi veren işleyiş; kimsenin nüanslar için inisiyatif alamadığı gayrişahsi otorite; insana kendisini kolayca ezilebilir böcek gibi hissettiren büyük bir çark; bireysel olarak muhatap olması güç dev bir sistem…

Nazi, İtalyan ve Sovyet bürokrasilerinin ‘devletin dışında hiçbir şey olamaz’ faşizmi de Batı demokrasilerinde anti-bürokratik paranoyaları besledi.

ABD’nin 1930’larda başlayan Yeni Sözleşme (New Deal) koalisyonu çağında bürokrasinin muazzam bir hızla büyümesi ise bürokrasi eleştirilerini, hicivlerini, aleyhtarlığını daha kulak verilir hale getirdi.

Örneğin İngiliz mizah yazarı Northcote Parkinson’un 1955 yılında Economist dergisinde yayınlanmış ve ‘bürokrasi neden sürekli büyüyor’ sorusuna yanıt aradığı mizahi yazının giriş cümlesinin kazandığı ani ve kalıcı şöhret gibi…

“Her iş, tamamlanması için belirlenen sürenin tamamını kapsayacak kadar uzar” diye yazmıştı Parkinson. Bu aslında, kimyada her gazın, mevcut hacmi dolduracak kadar genişleme eğilimini ifade eden ideal gaz yasasından esinlenmiş bir şakaydı.

Bugün “Parkinson İlkesi” diye anılan bu ünlü tespitini, uzun yıllar bulunduğu kamu görevinden edindiği deneyime dayanarak yapmıştı. Ona göre bürokrasiyi sürekli büyüme eğiliminde tutan iki faktör vardı. İlki, bürokratların, rakiplerinin sayısını değil kendilerine bağlı memurlarının sayısını çoğaltmak isteğiydi. İkincisi ise, memurların birbirlerine iş çıkarma eğilimi.

Bu bağlamda bürokrasinin büyümekten asla kaçınamayacağı iddiası da gündeme geldi.

Buna göre, bir sorunu çözmek için bir bürokratik yapı kurduğunuzda, bu yeni bürokratik yapının sorunu çözerken yaratacağı yeni problemler için de yeni bir bürokratik yapı daha kurmanız gerekiyordu. Akademi dünyası bu döngüyü genellikle, “neden çok fazla komisyon var sorusuna yanıt bulmak için bir komisyon kurmak” şakasıyla özetleyecekti.

Büyüme eğilimi, bazı durumlarda bürokratik süreci, amacının aksine oldukça karmaşık hale getiriyor ve bazı durumlarda kendisini bir soruna dönüştürüyordu. OECD’nin bir raporuna başlık yaptığı, “Devlet idaresini basitleştirmek neden bu kadar karmaşık bir iş?” sorusu da bu açmazın bir ifadesi gibiydi…

Bürokrasi de insanlardan oluşuyor

Bürokratik işleyişe dayalı düzene tepkileri yükselten ikinci neden ise bürokratın doğasıydı. Bürokratlar da insan. Güç sahibi politikacıların ezici çoğunluğu gibi bürokratların ezici çoğunluğu da yetkisini suistimale açıktır. Çürütücü iklimini bulduğunda hemen yozlaşmaması mümkün değil.

Yine, yapılacak işin kalitesi de bürokratın donanımı ile yeniden öğrenme kabiliyetiyle, değişimi anlama kapasitesiyle doğru orantılıdır. Yaşam boyu öğrencilik ve kendini sürekli yenileme, maalesef, herkesin sahip olduğu bir kalite değil. Paterson İlkesi ile aynı dönemde gündeme gelen “Peter İlkesi”, bu açıdan bürokratik düzene dönük en popüler hicivlerden biri olacaktı.

Peter İlkesi, kendisini ‘hiyerarşiyolog’ olarak tanıtmayı seven Kanadalı eğitmen Laurence Peter’ın, “Hiyerarşik bir organizasyonun her üyesi, kifayet etmeyeceği seviyeye kadar terfi eder” tespitine dayanıyordu. Bu ilkenin kastettiği şuydu ki hiyerarşik bir organizasyonunda işinde başarılı her görevli bir üst mevkiye terfi eder. Ta ki, bir mevkide başarısız olana kadar. Artık terfi etmeyip o mevkide kalmaya devam eder. İşte bundan dolayı da her organizasyon, zamanla, organizasyondaki her birimin başında, kendi konumunda başarısız olduğu için bir üste terfi etmeye ehil olmayan ayrı bir kifayetsizin oturduğu bir yapıya dönüşmekten kaçınamaz.

Amerikalı sosyolog Robert Merton da 1957 yılında yayınlanan Sosyal Teori ve Sosyal Yapı kitabındaki birçok eleştirisiyle ‘bürokratların insan olması’ gerçeğinden doğan sorunlara dikkat çekiyordu. Örneğin, ‘eğitimli yetersizlik’ kavramını gündeme taşıyordu. Sadece belli bilgi ve şartların eğitimini almış bürokrat, ufku bu mevcut bilgi ve bakışla sınırlı olduğu için değişen şartlar ve yeni durumlar karşısında yetersiz kalırdı.

Merton’un gündeme getirdiği sorunlardan biri ise, hepsi aynı eğitimin filtresinden geçmiş bürokratların “aşırı uyum” körlüğü yaşamalarıydı. Bu körlük, farklı sosyal grupları görmezden gelmekten alternatif bakışlara kapanmaya kadar çok sayıda soruna yol açabilirdi. Ama en önemlisi bürokratların bir bürokratik işleyişe aşırı odaklanarak o bürokratik işleyişin kurulma amacını sıklıkla gözden kaçırabilmesine, araçları amaç gibi görmelerine neden olabilirdi.

Katı kuralları ve inceleme prosedürleri nedeniyle, bürokrasinin değişen sosyal ekonomik koşullara uyum ağırlığı da bir başka eleştiri konusuydu. Bu yavaşlık, aslında istikrar ve öngörülebilirliğe neden olmayı amaçlayan planlı bir tasarımdı. Ama teknolojik, ekonomik ve sosyal değişim hızının 1970’lerden sonraki olağanüstü artışı bu yavaşlığı belli alanlarda dezavantaja dönüştürdü.

Hantallık, kaynak israfı, yeniliklere kapalılık, nüansız işlemlerin mağdur ettiği kesimler büyüdükçe akademide, medyada, sosyal kültürde bürokratik devlete dönük eleştirilerin sesi de yükseldi.

Weber ile hayat ve saygınlık bulan “bürokrat” terimi, daha 20. Yüzyılın ortalarında bir tenkit nitelemesine dönüşmeye başlamıştı bile.

Örneğin, Ludwig Von Mises, 1944 tarihli ‘Bürokrasi’ adlı çalışmasında, bürokratı, “rekabete dayalı bir düzende asla başarılı olamayacak kifayetsiz uzman” şeklinde genelleştirerek aşağılıyordu.

Bürokratı aşağılama yarışı 1970’lerde, ‘bürokratların yatakta bile berbat oldukları’ iddiasına kadar ulaştı. Siyaset bilimci Ralph Hummel, 1977’de yayınlanan Bürokratik Deneyim kitabında, yaptıkları işin kişiliklerine etkisinden dolayı bürokratların sevme veya sevişme yeteneklerinin köreldiğini, yatakta da robotlaştıklarını iddia ediyordu.

Bazen bel atına inse de bürokrasiye karşı bütün bu entelektüel, akademik, siyasi ve toplumsal teyakkuz hali aslında bürokrasinin gücünü dengeleyici ve denetleyici bir işlev görmesiyle oldukça yararlı bir işleve sahipti.

Örneğin ABD Kongresi, böylesi tepki ve eleştirilerin tetiklemesiyle 1946 yılında, 20. Yüzyılda çıkardığı en dönüştürücü reformlarından ikisini kabul edecekti. Bunlardan İdare Hukuku Usul Yasası (APA) idarenin bütün iş ve kararlarına yargı denetimi getirecekti. Yasama Faaliyetini Yeniden Organize Yasası ise, Kongre’ye hemen her konuda bürokratik kurum ve yöneticileri, ilgili oldukları Kongre komitesi önünde mülakata, sorgulamaya ve hatta soruşturmaya tabi tutma yetkisi vererek güçlü bir Kongre denetimi getiriyordu.

Sonraki on yıllarda Bilgi Edinme Hakkı Yasasından, Whistleblower Yasasına (devletteki yanlışları, yasadışılıkları, suistimalleri medya veya savcılara sızdıran memurların kariyerini ve kişiliğini koruma yasası) kadar farklı düzenlemelerle medyanın denetim gücü de tesis edilecekti. Buna sendikalardan barolara kadar hak örgütlerinin güçlendirilmesi de eklendiğinde bürokrasi üzerinde sivil toplumun doğrudan denetimi daha da pekişecekti.

Modern devlet düzenine karşı kutsal ittifak

Ne var ki 1970’lerde bürokratik modern devlet düzeni karşıtlığında yıkıcı bir ittifak yapısı oluşmaya başladı. Birbirinden farklı amaçları ve çıkarları olan bazı sosyal, siyasal ve ekonomik çıkar grupları, ortak düşman gördükleri ‘bürokratik işleyişe sahip modern devleti’ sona erdirme gayesinde buluştu.

Bu ‘kutsal ittifak’, motivasyon kaynakları itibarı ile kabaca üç gruba ayrılıyordu.

Birincisi bürokratik işleyişe sahip devlet düzenine ideolojik saiklerle karşı olan liberteryanlardı. Onlara göre bürokratik regülasyon ve denetim insanın ve piyasanın özgürlüğüne bir prangaydı.

Modern devlet otoritesine karşı kutsal ittifakın ikinci grubunu, vergi, denetim ve regülasyondan kurtulma peşindeki milyarderler ve şirketler oluşturuyordu.

Modern devlete karşı kutsal ittifakın en gürültülü ve kalabalık grubu ise bağımsız bürokratik işleyişe sahip demokratik düzene dini ve sosyo-kültürel saiklerle karşı olan gruptu. Hristiyan dincilerden, kültür milliyetçilerine ve beyaz ırkçılara kadar uzanan bir yelpazeye sahipti.

Irkçı ve kültür milliyetçisi grupları besleyen en önemli şey sosyal değişimlerin neden olduğu korku ve paranoyalardı. 20. yüzyılda bürokratik işleyişe sahip devlet düzeni sayesinde demokratik vatandaş eşitliği topluma yayıldıkça 1960’lardan itibaren dünya demokrasileri daha heterojen kimlikli hale gelmeye başladı. Önce köylerden kentlere, ardından az gelişmiş ülkelerden çok gelişmiş ülkelere kitlesel göç de bu heterojenliği hızlandıran bir etki yaratıyordu. Daha önce toplum içinde olup da karanlıkta kalmış yerli (indigenous), etnik, inanç kimliklerinin vatandaşlık yetkilerini kullanmaya başlayarak kamusal alanda daha görünür hale gelmesi de çoğunluk kimliği mensuplarının iptidai asabiyet korkularını depreştiriyordu.

“Bizden bir lidere, bizimle aynı inancı, soy kimliğini, dili, kimliği, sosyal sınıfı paylaşan dışlayıcı bir babaya sarılma” fikri, herkesin hakkını koruyan bir devlet fikrinden, vatandaş eşitliğine gerçekten inanan kapsayıcı hukuk devleti fikrinden daha cazip hale geldi.

1960’larda temeli atılan Çoğulcu-Eşitlikçi-Kapsayıcı (DEI) politikaların koyduğu kotalar nedeniyle, kadınların ve eşcinselliğini saklamayanların da önce iyi üniversitelerde ardından önemli kamusal görevlerde görünmesine yol açması da 19. Yüzyıl sonunda kadınların oy hakkı mücadelesi sırasında olduğu gibi ‘erkeklik kayboluyor’, ‘aile yok oluyor’ korku dalgasını bir kez daha yükseltecekti.

Hristiyan dincilerin, bürokratik işleyişe sahip devlet düzenine duyduğu antipatinin ana nedeni ise laiklikti. Kamu yetki ve hizmetlerinin hiçbir dinin lehinde kullanılamaması ilkesi, çoğunluk inancını kamusal alanda resmi otorite olmaktan çıkarıyordu. Kamu yetki ve hizmetlerinin hiçbir dinin aleyhinde kullanılamaması ilkesi ise çoğunluk inancından veya dini yorumundan farklı inançların da kamudan çoğunluk inancıyla eşit muamele görmesine yol açıyordu. Devletin, çoğunluğun dini olan Hristiyanlığı kayırmaması, kamuda diğer inançlarla eşit muamele görmek, Hristiyancı çevrelerde ‘mağduriyet’ söyleminin mâkes bulmasına yol açacaktı. “Kamu kurumları veya kamu personeli açıktan ‘Hayırlı Noeller (Merry Christmas)’ bile diyemiyor, bu Hristiyanlık düşmanlığıdır” veya “Amerika bir Hristiyan ülkesi ama okullarda çocuklarımız açılış duası bile yapamıyor” gibi söylemlerle “öz yurdunda garipsin öz vatanında parya” temalı ağıtlarla gelişen bu laik devlet karşıtlığı son 50 yılda önemli bir sosyal taban kazandı. Laiklikten kurtulup ABD’yi yeniden Hristiyan ülke yapmanın yoluysa laikliğin uygulayıcısı olan legal bürokratik düzenden kurtulmaktı.

‘Küçük devlet’ fikrinin yükselişi

ABD’de modern devlet karşıtı ittifakı oluşturan bütün gruplar, 1970’lerde ‘modern devlete’ karşı cihada başladıklarında hala nicelik olarak azınlıktaydılar. Geniş toplumda hala saygınlığa ve güvene sahip bürokratik devlet düzenini yok etme iddiası yerine, toplumda daha kabul görecek ‘devleti küçültme’ söylemine sarıldılar. Muhafazakâr kanaat önderi Grover Nordquist’in o günlerde ifadesiyle, “küvette boğulabilecek kadar küçük bir devlet” iddiasındaki bu kutsal koalisyon, 1980’lerin başında Reagan’ın başkanlığıyla hayalini kurdukları momentumu nihayet yakaladı.

Reagan yönetimi, ABD’nin yedinci Başkanı Andrew Jackson’un kuvvetler ayrılığına iptidai yorumunu (bir önceki yazıda detayını okuyabilirsiniz), ‘yürütme erkinin birliği teorisi (Unitary Executive Theory) adıyla yeniden gündeme getirdi. Yani yargı erki mahkemelerden, yasama erki Kongreden oluşur. Devletin geri kalan tamamı yürütme erkidir dolayısıyla da yürütme erkinin başı olan başkanın tam emrinde olmalıdır.

Yürütme Erkinin Birliği teorisi sonraki onyıllarda, yargıdan, özerk kurumlara kadar birçok kurumu siyasallaştırmaya, taraf haline getirmeye başladı.

1980’lerde yükselen özelleştirme ve regülasyonsuz hale getirme politikaları ise, birçok kamu hizmetini, sonraki on yıllarda orta sınıflar için erişilebilir olmaktan çıkaracaktı. Orta sınıf eridikçe, gelir uçurumu derinleştikçe ve fırsat eşitsizliği yaygınlaştıkça kamusal düzene güven de eriyecekti. Yüzyılın başında halk yığınları, kendilerine fayda getirmeyen bu düzeni yıkmayı vaat eden popülist seslere kulak kabartmaya başlayacaktı.

2000’lerde dünyada medya teknolojisi ve düzeninin radikal şekilde değiştiği bir dönem olması da böylesi popülist seslere avantaj sağlıyordu. Sosyal medyanın, denetimsiz, önyargılara hitap eden kısa mesajları, nüansları ve ilkeleri olan geleneksel gazeteciliğin yerini alıyordu. Bu yeni iletişim kültürü, basit açıklamaya, siyah beyaz netliğine sahip, iptidai, duygusal retoriklere dayalı söylemlere sahip mesajları öne çıkarırken, rasyonel, derinlikli, uzun vadeli program ve politika konuşmalarını duyulmaz hale getirecekti.

Devletin yapıbozumu

‘Küçük devlet’ iddialı mahcup söylem 2010’ların sonunda yerini modern devletin tamamen bitirilmesi açık vaadine bıraktı. Trump’ın en önemli danışmanlarından biri olan Steve Bannon’un, Muhafazakâr Siyaset Aksiyon Komitesi’nin (CPAC) 2017 yıllık toplantısında yaptığı konuşmada “asıl hedefimiz devletin yapıbozumu” diye konuşmasından beri ‘devletin yapıbozumu’ olarak adlandırılan süreç başladı.

Bütün bu hoşnutsuzluk, paranoya ve öfke dalgasında yükselen popülist liderler gibi Trump’ın da bürokratik legal devlete duyduğu antipatinin, bu hareketi doğuran kutsal ittifakın “küçük devlet”, “liberteryanizm”, “milliyetçilik” vs gibi sistemsel veya ideolojik motivasyonlarıyla bir ilgisi yok. NY Times yorumcusu Ezra Klein’in “devlet başkanlığı yapamayacak kadar zayıf karakterli oldukları için hükümdar olmaya çalışıyorlar” dediği tüm demokratörler gibi Trump da iki temel motivasyonla bağımsız bürokratik işleyişe sahip devlet fikrinden nefret ediyor.

Birincisi, hukuk, regülasyon ve denetim, iktidardaki gücün dostları olacak konseptler değil. Devlet gücüne siyasi çıkardan bağımsız hukuk, regülasyon ve denetim uygulandığı sürece kendisini asla güvende hissedemez.

İkincisi ise ailesini ve sadık arkadaşlarını iktidar nimetlerinden ölçüsüzce yararlandırmak, muhaliflerini ise göstere göstere cezalandırmak istiyor. Trump’ın, başkan olmaktan bütün anladığı işte bu güce sahip olabilmek. Siyasi etkiden bağımsız denge denetleme sisteminde bunu yapamaz.

Peki Trump neden ilk döneminde değil de şimdi yapabiliyor?

Aslında yapmak istedi. Örneğin, memurları topluca tasfiyenin yollarını araştırdı. Ancak Devlet Memurları Kanunu gibi kanunları aşamadı.

Elbette ki o kanunlar bugün de yürürlükte ama bugün artık yerinde olmayan bir şey var: “Kanuna toplumsal saygı”. Kanunlar, bir yerde yazılı oldukları için kendiliğinden güçlü faktörler değil.

Mark Twain’in Gilded Age romanında karakter Philip Sterling’in dediği gibi, “Kanun bütün gücünü, kanuna herkesin uymasını dini bir farz gibi görecek vatandaştan alır. Hiçbir hukuk düzeni, vatandaşlar, kanunun asıl muhafızının kendileri olduğu düşüncesini akıllarında tutmuyorsa ayakta kalamaz”.

Kanunlara uyulması, 2010’ların sonunda siyasetin ve halkın çoğunluğunun hala duyarlı olduğu bir endişeydi. Trump beş yıl sonra ikinci kez başkanlığa yürüdüğünde ise arkasında, kanunların sadece muhalifler ve göçmenler için var olduğuna inanan, kendilerinden olanların her türlü kanunsuzluğunu ise vatansever cesareti olarak alkışlamaya hazır bir seçmen tabanı, parti grubu ve kifayetsiz muhterislerden oluşan bir kadrosu vardı.

Bakanların öncelikli görevi bakmamak

Her demokratör gibi Trump da kurumlara değil sadece şahıslara güven duyabildiğinden, danışmanlarının, bakanlarının sadık bürokratlarının görev aldıkları alanda birer derebeyi gibi güçlenmesine kapı aralıyor. Yeni rejimde bu yüzden bakanlık yok artık sadece bakan var.

Şahsı dışında bir ‘kamu otoritesi’ istemeyen Trump’ın bakanlardan öncelikli beklentisi ise bakanlıklarının bakmamalarını sağlamaları.

Trump’ın ikinci döneminde bakan olarak seçtiği isimlerin en ortak özelliğinin, ya görev yaptıkları bakanlığın yapması gereken işleri sevmeyen, ya da bu işleri yapmayacağına dair söz vermiş ve hatta bazılarının, bakanı oldukları bakanlığın var olmasını bile istemeyen insanlar olmaları tesadüf değil.

Çalışanların haklarını korumak için kurulmuş Çalışma Bakanı, bakanlık çalışanlarının dörtte birini gerekçesiz işten kovarak başladı. Çalışanları, iş sözleşmesinin iki bağımsız tarafından biri olarak tanımlayan çalışan dostu yönetmeliği hem de 1 Mayıs günü iptal etti.

Adalet Bakanı, koltuğunu, adalet terazisinin bir kefesine yerleştirerek bakanlığını Trump’ın şahsi avukatlık bürosuna dönüştürmüş durumda.

Eğitim Bakanı, eğitim bakanlığının varlığına karşı. Bakanlığı tamamen kapatmaya çalışıyor. Büyük ölçüde de başardı.

Sağlık Bakanı, sadece aşılara değil, modern tıbba ve bilime de karşı. Aynı anda hem gıda, ilaç ve sağlık endüstrisi etrafında her türlü komplo teorisine sözcülük yapıyor, hem de bu endüstrilere dönük bütün regülasyon ve denetimi kaldırıyor.

Savunma Bakanı Pete Hegseth, ‘savunma’ sözcüğünden nefret ediyor. Bakanlığının adını anayasaya aykırı şekilde ‘Savaş Bakanlığı’ şeklinde adlandırıyor. Cenevre Sözleşmesi veya ABD’nin Savaş Suçları Yasası gibi uluslararası veya ulusal savaş kurallarını “savaş kazanmamızı imkânsız hale getirdiği için kurtulmamız gereken yükler” olarak nitelendiriyor. Modern devlet zamanında oluşmuş legal güç – ölümcül güç (lethal) dengesinden vazgeçilmesi ve feodal dönemde olduğu gibi sadece ölümcül bir güç olmaya odaklanılması gerektiğini Senato mülakatında bile gizlemiyor: “Askerlerimiz, düşmanlarımızı ezip geçmeli ve yollarına yasaların hukukçuların çıkmayacağından emin olmalı”.

Siyasi ve akademik kariyeri, görev yaptığı bakanlığın kurumsal hafızasını, uluslararası hukuku görmezden gelemeyeceğini düşündüren Dışişleri Bakanı Marco Rubio bile, 200 yıllık modernleşme çağında oluşmuş bütün uluslararası hukuk ve diplomasi kurallarını tehdit ilan eden anlayışa itirazsız biat etmiş durumda. “Bizim başkan manyak, ne yapacağı belli olmaz, ona göre” tehdidi üzerine kurulmuş sığ, öngörülemez ve kabadayı bir dış politikanın sözcüsü konumunda. Amerikan diplomasisinin, Oval Ofis’te “Ne vereceksin abine! Ne vereyim abime!” amiyane pazarlığına indirgenmesini izlemekle yetiniyor.

‘Derin devlet’in tasfiyesi!

Bürokratik işleyişe sahip modern devlete karşı savaşan kutsal ittifak, daha önceleri ‘administrative state (idari devlet)’ veya ‘establishment (müesses düzen)’ diye andığı devlet düzenini, 2010’larda ‘bürokratik oligarşi’ diye isimlendirmeye başlamıştı. İktidara gelip devlete dönüştükleri Trumpian çağda ise ‘derin devlet’ adını kullanmaya başladılar.

Trumpist jargonda ‘derin devlet’, askeri, istihbari veya finans güçlerini ifade etmiyor. Nitekim bu odakların Trump döneminde tarihlerinin en denetimsiz, en keyfi, en yolsuz dönemlerini yaşayacağı görülüyor. Trump ve yandaşları ‘derin devlet’ derken, bağımsız soruşturma, denetim ve regülasyon kurumları ile bağımsız federal yargıçları kast ediyorlar. Yani modern hukuk devletini var eden kurumları…

IRS, FBI, FED, SEC, FCC gibi kurum ve kurullar, zaten, varlık nedeni olan görevlerini yerine getirmesi, sadece ve sadece, siyasi iktidardan veya partizan görüşten bağımsız olmalarıyla mümkün olabileceği için özerk şekilde kurulmuşlardı. Bu kurumları, devlet yetkililerinin, büyük şirketlerin, bankaların suistimallerine karşı halkın güvencesi ve dostu haline getiren de bu özerk yapılarıydı.

Örneğin, soruşturma ve inceleme başlatma yetkisine sahip iki kurum, Gelir Vergisi Dairesi (IRS) ile Federal Soruşturma Dairesi (FBI).

IRS bağımsız olduğunda, mali bilgilerinizin, devletin diğer kurumlarından ve siyasi iktidardan gizli tutulacağını bilirsiniz. İktidarı eleştirdiğinizde maliyecilerin işyerinizin kapısına dayanmayacağından emin olabilirsiniz.

Bu iki kurumun soruşturma ve inceleme yetkilerinin siyasi iktidarın değil yasaların hizmetinde olduğundan herkesin emin olması ve böylece kamusal düzene güvenin devam etmesi ancak bu kurumların siyasi tarafgirlikten korunmalarıyla mümkün.

Hatta kendi kariyerlerini belli bir siyasi kadronun iktidarda kalmasına bağlı görmesinler diye bu iki kurumun başına atananlara, kabine üyelerinden farklı olarak başkan değişimi ile sınırlı olmayan bir görev süresi getirilmişti. Normalde FBI Başkanları 10 yıllık ve IRS başkanları ise 5 yıllık süre için göreve geliyor. 60 yıla yakın süredir Demokrat veya Cumhuriyetçi başkanların tümü bu norma uydu ve kendilerinden önceki başkanın seçtiği FBI veya IRS başkanıyla çalışmayı sürdürdü.

ABD tarihinde FBI Başkanının 10 yıllık görev süresi dolmadan kovulması sadece iki kez gerçekleşti. İkisinde de Başkan, Donald Trump’tı. Trump, ilk başkanlığında, görev süresi hala dolmamış olan James Comey’i kovup yerine Christopher Wray’ı atayarak, federal soruşturmaların siyasetten bağımsızlığı teamülünü yerle bir etti. 2020’de başkan seçilen Joe Biden, Trump’ın teamüle aykırı şekilde FBI Başkanı olarak atadığı Wray çalışmayı dört yıl boyunca sürdürerek teamüle yeniden hayat vermek istedi.

Ne var ki Trump, ikinci başkanlığına da 5 yıl önce kendisinin bu göreve getirdiği Christopher Wray’ı kovarak başladı. Yerine, 2020 seçiminin hileli olduğunu ilan ettiği kitabına ‘Kral’a Kumpas’ adını koyan, kitabında Trump’tan ‘King Donald’ diye bahseden, komplo teorisyeni Kash Patel’i FBI Başkanı olarak atadı. Trump Patel’den beklentisinin kendisine muhalif olanları soruşturmak olduğunu sosyal medyadan açıkça ifade edebiliyor. Patel ise buna uyacağını yine adeta trol gibi kullandığı sosyal medya hesabından açıkça sergileyebiliyor.

Yine bizdeki RTÜK’ün mukabili olan Federal İletişim Komisyonu da (FCC), ABD Başkanının, bu kurulu, muhalif TV kanallarını cezalandırma aparatı haline getirememesi veya hükümet çizgisinde tek sesli bir medya düzeni kuramaması için başkandan bağımsız, partiler üstü bir kurul olarak tasarlanmıştı. FCC’nin, iktidardan bu bağımsızlığı sayesinde, Amerikan halkı, resmî açıklamaların gizlediği gerçeklere, farklı düşüncelere, perspektiflere ve bilgilere erişim imkanına sahip olabiliyordu.

Trump ise kurulun başkanlığına, “2025 Projesi” adlı muhafazakâr eylem planında FCC Dosyasının yazarı olan Brendan Carr’ı atadı. Muhafazakâr aleyhtarı yayın yapan medya kurumlarının cezalandırılması gerektiğini açıktan savunan Carr, kurum tarihinde görülmemiş şekilde yayınlarını beğenmediği kanalları frekans iptali ile tehdit ederek yayınlarını Trump’ın istediği doğrultuda yapmaya zorluyor. Yüksek Mahkeme’nin hukuka sahip çıkacağından emin olmadıkları için de birçok ana akım medya kurumu frekans, lisans iptali gibi tehditlerle yapılan baskıya boyun eğmeye başlamış durumda.

Yine Merkez Bankası (FED) başkanın ekonomik politikalarının imajı için günü kurtarma aparatı değil, ülke ekonomisinin ve parasının uzun vadeli istikrarını koruması için bağımsızdır. Trump ise, aldığı bir kararın hemen bolluk bereket yarattığı algısı yaratabilmek için FED’in yetki ve rezervlerini kullanmak istiyor.

Trump, daha başkanlığı devraldığı hafta, bir gecede, kamu kurumlarında yolsuzluk, usulsüzlük ve israfı denetleyen 17 sayıştay müfettişini topluca işten kovarak, büyük ihaleler açan kamu kurumlarını her türlü yolsuzluk ve israfa açık bir karanlığa boğdu.

Herhangi bir soruşturmada kendi istediği yönde karar almayan federal savcıları aynı gün meslekten kovuyor. Atadığı savcılar, göreve başlar başlamaz Trump’ın hedefe koyduğu şahıslar aleyhine soruşturma başlatmaktan çekinmiyor.

Trump, kendisine, bakanlarına ve politikalarına karşı açılmış davalarda karşı tarafa avukatlık hizmeti veren avukatlık şirketlerine devlet ambargosu koydu. Bu firma avukatlarının kamu kurumlarına bilgi almak için girişlerini veya kamu kurumlarına hukuk hizmeti sözleşmesi yapmalarını yasakladı.

Yine Trump, modern devleti ayakta tutan denetim, inceleme ve soruşturma kurum ve kurullarının yanı sıra bütün kamu bürokrasisini, ‘devleti küçültme’, ‘verimliliği artırma’, “devlete yerleşmiş ‘woke’çu haşere sürülerini tasfiye” gibi somut olarak belirlemesi güç iddialarla gerçekleştirdiği tasfiyelerle her geçen gün eritiyor.

Bürokrasi, sadece ‘memurlar’ demek değil. Onların yaptığı iş ve işlemleri de kapsayan bir terim bu. Dolayısıyla toplu memur tasfiyesi, devletten sadece bir grup insanı değil, onların yaptığı bütün işi de tasfiyedir. Buradaki nüans, kamuoyunun dikkatini o işin ne olduğundan çok, DEI torpillileri, Woke’çular, lunatik solcular, komünistler, dinsizler, milletin düşmanı küreselciler gibi söylemlerle yaftalanan memurların kendisine odaklamak.

Bürokrasinin eskisinden çok daha güçlü ve dokunulamaz olması

Bir diğer gözden kaçan nüans ise, “devletin küçültüldüğü” ve “vatandaşın atanmışların sultasından kurtarıldığı” yalanı. Trump da tüm demokratörler gibi, bürokratik oligarşiyi yıkıyorum iddiasıyla gelip, halk için, eskisi ile kıyaslanamayacak oranda dokunulamaz ve güçlü bir bürokrat sınıfı oluşturuyor. Örneğin düne kadar FBI hakkında her türlü aşağılayıcı mizahı yapabilen komedyenler, her türlü iddiayı çekincesiz hemen haberleştiren gazeteciler bugün iki kez düşünüyor. ABD’de ilk kez vatandaşlar federal devlet kurumlarını sosyal medyada eleştirmeye çekiniyor. Vatandaş, kendisine kimlik soran maskeli ve üniformasız şahıslara kim olduklarını soramıyor.

Milletvekilleri ve Senatörler, Kongre önünde mülakata veya sorguya çağırdıkları bakan ve bürokratlara sordukları hiçbir somut soruya yanıt alamıyor. Atanmış bakan ve bürokratlar, halkın temsilcisi milletvekili ve senatörleri hem de kameralar önünde aşağılayıp, polemiğe girebiliyor. Göçmenlik polisleri (ICE) bile milletvekillerini itip kakıp yerlere atabiliyor ve hatta tutuklamaya kalkabiliyor.

Trumpist düzende üst düzey bürokrat olmak, Kongre üyesi olmaktan çok daha güçlü bir konuma geldi. Dünyanın en zengin adamının bile siyasete girmeye karar verdiğinde ‘senatör’, ‘milletvekili’ olmak yerine, yasal mevzuatı bile olmayan nevzuhur bir kurumda (DOGE) danışman unvanlı bir bürokrat olmayı tercih etmesi yeni rejimin çarpıcı göstergelerinden biriydi.

Patrimonyal rüya: Tek erkli devlet

ABD Anayasası, modern devlet konseptine uygun olarak, milli iradenin tecelligahı olan Kongreyi devletin merkezine yerleştiriyor ama yeni rejimde yasama erki, üyelerinin, sosyal medyaya içerik üretme peşinde olduğu bir performans sahnesine dönüşmüş durumda. Öyle ki Trump, kendinden önceki bütün başkanların aksine yemin töreni konuşmasına Kongre’den tek bir yasa beklentisini bile dahil etmemişti. “Başkanlığın ilk 100 günü” geleneği, 1933’te göreve başlayan F.D. Roosevelt’in ilk günde Kongre’den her biri çıkarması yıllar alabilecek dev reformlar getiren 15 yasa çıkarmasına öncülük etmesiyle başlamıştı. Trump ise ilk 100 gününde sadece kararnameler yayınladı. Bütçe gibi zorunlu yasalar dışında Kongre üyeleri ile muhatap olmak istemiyor.

9 üyesinden 6’sı muhafazakâr olan Yüksek Mahkeme’nin çok büyük oranda Trumpist yönde kararlar vermesi nedeniyle şimdilik yüksek yargıya açıktan savaş açmış değil. Ama çoğu anayasa ve yasaya açıkça aykırı kararnamelerini iptal eden federal mahkemeleri, solcu lunatik yargıçların egemenliğinde, milli iradeyi hazmedemeyen odaklar olarak yaftalamaktan çekinmiyor.

Yeni rejimin koridorlarında “mahkeme kararlarını tanımama” sesleri bile yükseliyor. Başkan Yardımcısı JD Vance şubat ayında X platformunda, “yargıçlar, yürütme erkinin meşru gücünü denetleme yetkisine sahip değil” diye yazarak 1803’te tesis edilen yargısal denetimi reddetme cüreti gösterecekti. Vance yine aynı günlerde, “Başkan Trump bütün orta düzey bürokratları da kovup yerlerine bizim arkadaşları yerleştirmeli. Eğer mahkemeler bunu iptal etmeye kalkarsa da Yedinci Başkan Andrew Jackson gibi mahkemelere, “buyurun kararınızı uygulayın, bakalım nasıl uygulayacaksanız!” diye meydan okumalı” diye konuşabilecekti.

Kongrenin denetiminden çıkmış devlet gücünü yargıdan da özgürleştirmek isteyen ve Orta Çağdaki gibi tek erkli hale getirmek isteyen bu iddianın, sadece demokrasi ile değil, modern devlet konseptinin kendisi ile sorun yaşadığı açık.

İşte Jonathan Rauch’tan Hanson ve Kopstein’e kadar birçok gazeteci ve akademisyenin, patrimonyalizmin karşıtının demokrasi değil, “bürokratik sürece sahip modern hukuk devleti” olduğunu savunması bundan. Dolayısıyla bu dalgayla yüzleşmek, yalnızca sandıkta kazanmaya çalışarak değil, aynı zamanda demokrasinin sıklıkla ihmal edilen üç ön koşulu etrafında yeniden birleşmekle mümkün: Hukukun üstünlüğü, liyakate dayalı bağımsız kamu hizmeti ve vatandaş eşitliği.

Hanson ve Kopstein, bürokratik işleyişe sahip hukuk devletini müdafaanın, Trump’tan hemen önceki statükoyu muhafaza şeklinde anlaşılmamasının önemine de dikkat çekiyorlar. Bu yüzden de devlete veya bürokrasiye son yarım yüzyılda getirilen haklı eleştiri, itiraz ve isyanların hepsini ‘modern devlet karşıtlığı’ olarak görmüyorlar.

Hanson bir röportajında, “Sovyet planlama ekonomisi üzerine yıllarca akademik çalışma yapmış insanlar olarak aşırı bürokrasinin hem ekonomik büyümeye hem de bireysel özgürlüklere oluşturabileceği tehdidi biliyoruz” diyor ve ekliyor:

“Ama sorun şu ki, devlet gücünün kötüye kullanılmasını dizginleme yönündeki anlaşılır talep, dünya çapında modern devletin kendisini devirmeyi amaçlayan bir harekete dönüştü. Bu yönelim, itirazlarımızın umduğu sonuçlara ulaştırmaz bizi. Aksine devlet gücünü, devleti şahsi mülkleri olarak gören hanedanlıklara teslim edecek. Bu da uzun vadeli sosyal güvenliğimiz, refahımız ve emniyetimiz üzerinde hesaplanamaz büyüklükte tahribe yol açacak.”

Hanson’a göre bürokrasinin performansı, çapı, başarısızlığı her zaman tartışmaya açık olmalı. Ama anayasaya bağlı tarafsız bürokrasinin varlığı ise, eğer istenen padişahlık değilse, tartışmaya asla açık olmamalı.

20. Yüzyıl boyunca hiçbir siyaset bilimci patrimonyal otorite tarzının kamu idaresine böylesine ciddi bir geri dönüş yapacağına ihtimal vermiyordu. Amerikan devlet düzenindeki çözülmenin hızının şaşkınlık verici olmasının nedenlerinden biri de bu. Stephen Hanson ise bu hızlı demokratik çözülmeye hem kamu düzenlerinin hem de toplumların hazırlıksız yakalanmalarının en önemli nedeninin, modernleşme hakkında algı yanlışlığı olduğunu kaydediyor: “Bir devlet, bir toplum ve bir kamu düzeni bir kez modernleşti mi, bu bir daha geri döndürülemez yanılgısı.”,

Hanson, tarafsız bürokrasiye sahip modern devleti, soluduğumuz havaya benzetiyor. Sadece bir kez nefes alamasak öleceğimiz halde havanın öneminin hiç farkında olmuyoruz. Bir şeyler ters gitmedikçe varlığını unutuyoruz.

Bazı tarihçiler 19. Yüzyılın 1914 yılında bittiğini kabul eder. Economist dergisinin, “Trump’ın ikinci kez seçilişiyle 20. Yüzyılın bittiği” tespiti bu atfıyla ilginçti. Eski düzen yıkıldı ama yeni bir düzene geçildiği de yok. Dönemin ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in 1930’larda demokrasilerin art arda faşist lider üretmesine yeni dünya düzeni denmesine itirazındaki gibi, “Bu ne yeni ne de düzen!”.

Trump ilk başkanlığında ‘Altın Çağ’ olarak 1980’li yılları gördüğünü söylüyordu. 2020’lerin başında Amerika’nın yeniden dönmesi gereken harika dönem, 1950’li yıllar oldu. Ardından 1920’leri övmeye başladı. İkinci başkanlığına başladığında “o harika dönemin” 1890’lar olduğunu söyledi. Yani Gilded Age’ın (Altın Kaplama Çağın) en zirvede yaşandığı yıllar.

Ancak son 10 ayda tanık olduklarımız 1890’lar yani Gilded Age çağı Amerika’sının bile Trump’ın sahip olmak istediği patrimonyal otorite için yeterli olmayacağını gösteriyor. “Trump’ın altın çağı” düzeni, diğer bütün demokratörlerin rüyası gibi, modern devletten önceki düzeni ifade ediyor.

Küresel demokrasi üzerine çalışmalarıyla bilinen Stanford Üniversitesi Profesörü Larry Diamond, Francis Fukuyama ile katıldığı bir podcast sohbetinde, “Önümüzdeki dört yıl içerisinde, 19. yüzyılın sonlarından, yani Gilded Çağından bu yana görmediğimiz türden, şaşkınlık verici boyutlarda bir yolsuzluk ve ahbap-çavuş kapitalizmi orjisine tanık olacağımız görülüyor” diye konuştuğunda Fukuyama şerh düşmekten kendisini alamayacaktı:

“Gilded Age çağından çok daha beter olacak”.

Cemal Tunçdemir‘i Twitter’dan takip edebilirsiniz

SERİNİN DİĞER YAZILARI

Trump’ın Altın Çağı -1

Trump’ın Altın Çağı -2

Trump’ın Altın Çağı – 3

Yıkılmakta Olan Devlet Düzeni

CEMAL TUNÇDEMİR

28 Ağustos 2025

2025 yılı başında Davos Zirvesinin bir katılımcısı, insanlığın ulaştığı noktanın konuşulduğu zirvenin iki gündeminin ‘yapay zekâ (AI) teknolojisi’ ve ‘Trump’ olmasının ironisine dikkat çekmişti. Türümüzün ateşi evcilleştirmesinden beri gezegende sahip olduğu zekâ tekelini gönüllü olarak paylaşacak düzeyde ilerlemenin ve özgüvene erişmenin somut göstergesi ile, türümüzün toplu yaşamayı öğrenmesinden beri dönem dönem hep aynı uçuruma yuvarlanmasına yol açmış evrimsel paranoyanın, iptidai korkuların, asabiyyetin vücut bulmuş hali iki gündem.

Bu baş döndürücü ilerlemenin ve bu baş döndürücü irticanın yollarının kesişmesi, ironisine yakışır bir hamakat üretmekte gecikmedi. ABD Başkanı, yapay zekâ marifetiyle üretilmiş ve kendisini “Kral”, “Papa” veya “Süpermen” gibi gösteren fotoğraf ve videoları hem de Beyaz Saray resmî hesaplarından paylaşmaya başladı.

Trump’ın yeniden Beyaz Ev’e yerleşmesiyle Amerikan başkanlığında tuhaflıklarla karşılaşacağımızı herkes bekliyordu. Buna rağmen son sekiz ayda tanık olduklarımızın düzeyini çok az kişi tahmin edebilirdi.

ABD Başkanı, modern bir cumhuriyette olması gereken bir cumhurbaşkanı gibi değil. “Game of Thrones” dizisindeki Kral Joffrey gibi hareket ediyor. Canı ne isterse, şahsi çıkarına ne uygunsa onu çekinmeden yapıyor. Çocukça kaprisleri, anlık öfkesi, anlık neşesi, egosunu okşayacak bir fotoğraf karesi ülkenin en hayati kararlarına yön verebiliyor.

Ağzına geleni çekinmeden konuşabiliyor. Örneğin aralarında kadın ve çocukların da olduğu binlerce kişilik muhafazakâr dinleyici grubuna dakikalarca golf efsanesi Arnold Palmer’ın penisinin büyüklüğünü anlatabiliyor.

NY Times yorumcusu Ezra Klein’in tespitiyle, “ilk döneminde egosunu sergileyen” Trump, “ikinci döneminde artık tam bir pervasızlıkla bilinçaltını sergiliyor”.

İkinci Trump’ın zihin dünyası, “Unutma, ben istediğime istediğimi yapabilirim” diye konuşan Roma’nın gaddar imparatoru Caligula’nın zihin dünyasından da farklı işlemiyor. Onu bağlayabilecek hiçbir anayasa maddesi, yasa, ahlak ilkesi, mahkeme kararı, uluslararası hukuk veya diplomasi teamülü, protokol kuralı, centilmenlik gereği olamaz.

Trump’ın ağzından şu anda ağzından çıkan şey, dün söylediğinin tam tersi de olsa, herkesin kabul etmesi gereken yegâne gerçek. Fermanları (kararnameleri) yargı dahil herkesin uyması gereken ilahi kanun niteliğinde. Kabinesinde, önemli önemsiz herhangi bir sözüne, kararına, sosyal medya paylaşımına itiraz bir yana Kuzey Kore’yi anımsatacak bir coşkuyla alkışlamayanı bile tutmuyor.

Ona çelişkilerini hatırlatmak hadsizlik, politikalarını sorgulayacak soruları gündeme getirmek algı operasyonu, aldığı kararın veya politikalarının yanlış olduğu savunmak devlete, millete, ülkeye ve tabii ki Allah’a düşmanlık…

Bu ölçüde bir dizinhibisyona hiç tanık olmamış Amerikan Cumhuriyeti, tarihinin belki de en yaşamsal sınavı ile yüz yüze.

Dizinhibisyon, son yıllarda psikoloji sözlüğünden hızlıca Amerikan politik literatürüne transfer olmuş bir kavram.

Beynin düşünme, algılama, ortama uygun konuşma gibi fonksiyonların yönetildiği serebral korteksin icra ettiği kontrolün fark edilir düzeyde azalması veya tamamen yitirilmesi hastalığı. Hastalığın düzeyi oranında, sosyal, insani, kültürel, yasal normlar anlamını kaybeder. Hastanın utanma, ciddi görünme endişesi olmaz. Yaptığı şeyin, aldığı kararın, ettiği lafın doğurabileceği sonuçlarından kaygı duymaz.

Biyolojik dizinhibisyonun, ileri düzeyde yaşlanma, beyin travması, demans, tourette sendromu kaynaklı sebepleri olabilir. Alkollü içecekler de beyinsel fonksiyonda kısmi dizinhibisyona neden olarak kişiyi ayıkken yapamayacağı davranış ve konuşmaları yapabilir hale getirir. İnsanların fiziksel bir ortamda birisinin yüzüne asla söylemeyeceği şeyleri sosyal medyada rahatlıkla söyleyebilmesine “online dizinhibisyon” denmesi bu benzerlikten…

79 yaşındaki Trump aşırı ihtiyarlığın neden olduğu biyolojik bir ‘dizinhibisyon’ sorunu yaşıyor olabilir mi?

Neredeyse bütün önemli muhalif siyasi yorumcular ‘hayır’ diyor bu soruya.

Trump hep aynı Trump’tı. 2016’da başkan olduğunda da aynı karakterdi. Asıl dizinhibisyonu Amerikan sistemi ve toplumu yaşıyor. Kürenin çoğu demokrasisini de boğmakta olan bir sosyo-politik dizinhibisyonu, kürenin hala yaşayan en eski demokrasisi de yaşıyor.

Sosyo-politik dizinhibisyonun en üst örnekleri ‘taht’ yani ‘mutlak iktidar’ ile vasatını bulur. Padişahlar, krallar, sultanlar, tekfurlar, çarlar tarih boyunca bunun sayısız trajik örneğini oluşturmuşlar. Çünkü onların keyfi, ‘mülk’ün tek kanunudur.

Başka bir yerden olmasa bile ‘adalet mülkün temelidir’ sözünden dolayı çoğumuzun malumu ki eski zamanlarda devlet yerine ‘mülk’ terimi de kullanılırdı. Türkçe’de şahsi mülke ise ‘emlak’ diyoruz. Günlük dilde yüklediğimiz anlamlarını bir yana bırakırsak aslında ikisi de aynı sözcük. Sadece biri diğerinin çoğulu. İngilizce başta olmak üzere önemli Batı dillerinde de benzeri bir durum var. Latince ‘status’ sözcüğünden gelen‘state(devlet)’ sözcüğü ile ‘estate (emlak)’ sözcükleri, modern zaman hariç çoğunlukla birbirlerinin yerine kullanıldılar.

Çünkü, son iki asra kadar “mülk”, üzerinde yaşayanlarla beraber her zaman bir adamın veya bir ailenin (hanedan) emlakıydı. ‘Statu’ sahibi olmak, mülk sahibi olmak demekti.

Tarihte iyi ‘melik’lerin olduğu anlar da oldu ama çoğunlukla bu güç bir dizinhibisyon kaynağı olageldi. İşte Aydınlanma Devrimi, milyonlarca yıllık evriminde edindiği iptidai savunma mekanizmalarını ketlemeyi öğrenmekle olgunlaşan ve uygarlaşan insanlığın, başka her şeyden çok bu kadim dizinhibisyona karşı haysiyet devrimiydi. İnsanlık on bin yıllık yerleşik yaşam uygarlığı macerasında nihayet meselenin ‘iyi melik – kötü melik’ meselesi olmadığını öğrenecek kemâlâta erişmişti.

Bir melikin, kralın, padişahın, sultanın, derebeyin, ağanın keyfinden, beyanından, düşüncesinden, inancından, din anlayışından, şahsi fermanından özgür olma hakkı arayışının başlattığı Aydınlanma düşüncesi, insanı ‘memluk’ olmaktan korumanın yolu olarak, modern devlet fikrinin doğmasına yol açtı.

“Tiranlık, kuvvetler ayrılığının ortadan kalkmasıdır”

Farklı kaygı ve çıkarlara sahip ABD Kurucu babalarının en ortak korkusu, tiranlık, yani böylesi bir dizinhibisyondu. İlk modern cumhuriyet olan ABD bu yüzden, ülkenin ikinci başkanı John Adams’ın ifadesi ile, “şahıs ve talimat (ferman) devleti değil, kanun ve hukuk devleti” olarak şekillendirildi. Bunu korumanın yolu da Aydınlanma düşünürü Montesquieu’nun ‘kuvvetler ayrılığı’ sisteminden geçiyordu.

Hepsi Aydınlanma Devriminin talebeleri olan kurucular, Aydınlanma Çağının en büyük politik belgesi olan Amerikan Anayasasını, yasayı yapanın, yasayı uygulayanın ve bu uygulamanın yasaya uygun olup olmadığını denetleyen üç gücün de aynı iradeye bağlı olmasını engelleyecek frenlerle donatmaya özen gösterecektiler.

ABD Anayasasının oluşumu ve şekillenmesindeki rolü nedeniyle “Anayasa’nın Babası” diye de anılan James Madison, Federalist Makaleler’in 47’ncisinde tiranlığı, “kuvvetler ayrılığının ortadan kalktığı düzen” şeklinde tanımlayacaktı.

Demokrasinin en büyük düşmanı demokrasinin kendisi

“Tiran” sözcüğü antik Yunancadaki ‘tiranos’tan geliyor. Yunancaya ise Lidya dilinde ‘efendi’ anlamına gelen ‘tûran’dan geçtiği tahmin ediliyor. Antik Yunan şehir demokrasilerinde, cumhuriyetin ve demokrasinin ilkeleri yerine keyfine ve çıkarına göre hareket ederek diktatörleşen demagogları tanımlamak için olumsuz anlamda kullanılmaya başlanmıştı.

Çoğunluğun uzun süre açıktan dile getiremediği bastırılmış hınçlarını, nefretini, ırkçılığını veya aşağılamaları açıktan dillendirerek halk desteği kazanıp iktidara geldikten sonra düzeni yıkıp, şahısları etrafına örgülenmiş yolsuz ve zalim bir düzen kuruyorlardı.

Yani, ‘tiran’ sözcüğünün, Roma Cumhuriyetinin ve Atina Demokrasisinin, demagog tiranların elinden yaşadığı trajedisine oldukça vakıf Amerikan kurucu babalarının literatürünün her yerinde karşımıza çıkması boşuna değil.

Hepsi iyi birer demokrasi tarihi öğrencisiydi ve tarih boyunca bütün demokrasi denemelerinin yeniden öğrettiği şu önemli gerçeğin farkındaydılar: Demokrasiye en büyük tehdit yine demokrasinin kendisidir.

Bİşte bu yüzden bir demokrasinin gerçek anlamıyla yaşaması, sadece kurum ve kurallarla dizginlenmesine bağlıdır. Güvensizlikleri o kadar üst düzeydeydi ki, tek başlarına kaldıklarında tiranlaşabileceği endişesiyle üç gücü, Montesquieu’nun öngördüğü gibi birbirinden ‘net’ şekilde ayırmak yerine, üç gücün birbirini denetleyebildiği, etkileyebildiği, franleyebildiği içiçe geçmiş bir devlet düzeni kurdular. Yani ‘denge-denetleme’ sistemi dediğimiz düzen.

Yüzyıl Fransız hukukçusu Alexis Tocqueville, 1831’de ABD’yi ziyaret ettiğinde, Amerika’nın demokrasi ile yönetilmesinden daha fazla, Amerika’nın dizginlenmiş bir demokrasi yaratabilmesine hayran kalacaktı. Ona göre Amerika’nın temel başarısı, “devlet gücünü parçalayıp birbirini dengeleyecek farklı odaklar arasına dağıtabilmesindeydi”.

Amerikan demokrasisi, böylece, Tocqueville’in deyimi ile “yetkisi büyük yetkilisi küçük bir düzen” kurmayı başarabildiği için, aynı anda hem asayişe hem de özgürlüğe güvence sağlayabiliyordu.

Tocqueville, demokrasinin, kurum ve kurallarla tedibi yerine, tamamen siyasi liderlerin veya toplum çoğunluğunun keyfine terk edilmesini, bir çocuğun, okul ve ebeveyn terbiyesi yerine sokağa terkedilip orada rastgele büyümesine benzetecekti:

“Demokrasi böylece en iptidai içgüdüleri ile baş başa bırakılmış olur. Sokağa terk edilmiş çocuk gibi, sadece toplumun en pespaye en sefil yönleri ile şekillenir”.

Tocqueville, seyahatinden 4 yıl sonra 1835’te ilk cildini yayınladığı ve günümüzde bir siyaset bilimi klasiğine dönüşmüş Amerika’da Demokrasi adlı kitabı ile, aslında, demokrasiden fazlasıyla ürken ülkesi Fransa’yı yeniden demokrasiye ikna etmeye amaçlıyordu. Çünkü, Krallığın despotluğuna karşı 1789’da başlayan Fransız Devriminin kurduğu ilk demokrasinin, krallık rejimini mumla aratacak bir despotluğa ve kanlı bir giyotin rejimine dönüşmesinden beri Fransız halkında demokrasiye karşı bir antipati gelişmişti.

Tocqueville halktaki bu demokrasi korkusunu ve antipatiyi hissetmeyecek durumda değildi. Kendi dedesi, nenesi, amcası ve halası da 1794 yılında Robespierre’in giyotininde kafalarını kaybedenler arasındaydı. Giyotin sırasını bekleyen anne ve babası ise, aynı yıl Robespierre’in bir iç darbeyle iktidardan düşüp kendi kurduğu giyotinde kafasını kaybetmesi ile hayatta kalabilmişti. 11 yıl sonra Tocqueville’in doğduğu ev hala giyotinin dehşet hikayelerinin canlı olduğu bir haneydi

Tocqueville’in 26 yaşında Amerika seyahatini çıkarken arkasında bıraktığı Fransa ise, bir yıl kadar önce gerçekleşen 1830 Temmuz Devrimi ile Bourbon Hanedanlığının bir kez daha tahtan indirilmesinden beri Orleans Dükü Louis-Philippe’in başında olduğu yeni bir meşruti monarşinin egemenliğindeydi. Her grup, ülkenin “kendi” diktatörleriyle düze çıkacağı yanılgısındaydı. Fransa’nın Bourbonistler, Orleanistler ve Bonapartistlerin taht mücadelesinden bunaldığı o yıllarda yeniden demokrasiye dönülmesi yanlılarından olan Tocqueville, Amerikan demokrasisi hakkındaki kitabıyla ülkesi Fransa’ya demokrasinin, en ideal rejim olduğunu hatırlatmaya, Amerikan deneyimini tanıtarak Fransa’nın nerede hata yaptığını açıklamaya çalışıyordu.

Tocqueville’e göre demokrasi, istikbalin dalgasıydı. Geleceğin dalgasına direnmek yerine bu dalgayı rafine etmek gerekirdi. Tocqueville’in kitabını, modern tarihin aynı anda hem en önemli demokrasi savunmalarından hem de en önemli demokrasi eleştirilerinden biri haline getiren de bu bütüncül bakışıydı.

“Demokrasi sadece form değil, muhtevası varsa demokrasidir”         

Tocqueville’e göre, Fransa’nın en büyük hatası 1789 Devriminde olduğu gibi demokrasiyi, muhtevasından bağımsız olarak sadece bir form olarak görmesiydi. Muhtevadan kastı ise, dengeleyici güç (kuvvetler ayrılığı), hukukun üstünlüğüne inanan hesap sorucu bir toplum (vatandaşlık), böylesi bilinçli bir topluma ifşa olma olasılığı (özgür medya, protesto), hesap verme kaygısı (yasama ve yargı denetimi), sorumlu tutulma endişesi (muhalefet, sivil toplum ve özgür seçim) gibi dizginlerdi. Bunların tesisi öncelenmeden ve önemsenmeden demokrasinin sadece siyasi yönetim değişikliğine indirgenmesi, 1789 Fransız Devrimini, krallığın tiranlığını aratacak ölçüde zalim bir demokratik tiranlığa savurmuştu.

Tocqueville’e göre “bir tiranlığa karşı devrim yapıp özgürlük ilan etmek ile özgürlüğü gerçekleştirip koruma altına almak iki farklı şeydi”. Özgürlüğü gerçekleştirecek ve garanti altına alacak şey, tek başına yeni bir siyasi lider olamazdı. Bu yüzden de zihinsel, kültürel ve en önemlisi kurumsal değişimi önemsemeden sadece siyasi değişim, hiçbir zaman özgürlüğün ve adaletin güvencesi olamazdı. Yani devletin en yetkili ağzının “ülkemizde demokrasi var” ilanı veya “ülkemiz bir hukuk devletidir” ilanı bunların varlığının delili olamaz. Çünkü demokrasi söylem değil, uygulamadır.

Nitekim, 1789’da yürürlüğe giren ABD Anayasası ‘kuvvetler ayrılığı’ ilkesine göre bir devlet öngörse de ABD’nin kuvvetler ayrılığına gerçekten geçişi ancak Yüksek Mahkeme’nin 1803 tarihli Marbury vs. Madison davasında yargı denetimi kararını alması, dönemin ABD Başkanının da aleyhinde alınmış bu karara uymasıyla gerçekleşecekti.

Kitabından sonraki iki asırda dünyadaki birçok demokrasi deneyiminin veya ‘demokrasi baharının’ başına gelenler, Tocqueville’in ‘dizginlenmiş demokrasi’ gözlemlerini hep haklı çıkaracaktı.

Günümüzde bile, halkına özgürlük ve refah yaratan demokrasileri, halkına hep kriz ve sefalet üreten yoksul demokrasilerden ayıran en ortak özellikleri, bir ‘kurum ve kurallar demokrasisi’ olmalarıdır. Yoksul demokrasiler hep bir şahıstan kurtuluş beklerken, müreffeh ve eşitlikçi demokrasiler kurum ve kurallara güven üzerine kurulu.

Müreffeh ülkelerin tamamında önce mutlak ifade ve basın özgürlüğü, vatandaşlık bilinci, devletin başından en alttaki memura kadar herkesin uymak zorunda kaldığı anayasal kamu düzeni, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı oluştu. Hepsinde demokrasi sonradan geldi.

Amerikan Cumhuriyetinin de, kuruluşu ile demokratik dönüşümünü tamamlaması arasında neredeyse yarım yüzyıl vardı. Tocqueville, 1831 Mayıs ayında seyahatine başladığında bile ABD için demokrasi hala çiçeği burnunda bir deneyimdi. ABD, Tocqueville’in ziyaretinden iki buçuk yıl önce başkan seçilmiş Andrew Jackson’un önderliğinde ‘Jacksonian Demokrasisi’ diye anılacak süreci yeni yaşamaya başlamıştı. Bu pür demokrasinin geleceği de yol açacağı sonuçlar da hala müphemdi.

Tocqueville, Mayıs 1831’de başlayıp 9 ay süren ve 24 eyaleti kapsayan yolculuklarında ülkenin en büyük kentlerinden vahşi batının ücra kasabalarına kadar Amerikan toplumunu tepeden tırnağa gözlemleme fırsatı bulacaktı.

Bir hafta ABD Başkanı ile yemek yiyip sohbet ederken ertesi hafta aynı Başkanın tehcir yasalarıyla yurtlarından çıkarıp Mississippi’nin batısına sürmek istediği Cherokee’lerin uğradıkları mezalimi onların ağzından dinleme imkânı buluyordu.

Önemli muhataplarının kamusal alanda konuşmadıklarını onunla açıkça paylaşması Tocqueville’e demokrasinin büyük resmini görme şansı veriyordu.

Tocqueville, ‘misafir bir ecnebi’ olmanın avantajının, ABD seyahatinde tanıştığı insanlarla sohbetlerine olumlu yansımasından şu şekilde bahsedecekti:

“Yabancı misafir, ev sahibinin çoğu dostundan bile gizlediği önemli düşüncelerini öğrenme imkânı bulabilir. Bazı konulardaki mecburi suskunluğunuzun yükünü bir yabancı ile paylaşarak hafifletmek insana daha kolay gelir. Çünkü gelip geçici bir kişinin gerçek düşüncelerinizi öğrenmesinden korkmazsınız.”

O günlerde ülkenin son derece popüler Başkanı Andrew Jackson ile tanışıp sohbet ettiğinde Amerikan Başkanının entelektüel sığlığı karşısında büyük şaşkınlık yaşayacaktı. Tocqueville, sorun gördüğü şeyleri şiddetle çözme, kontrolüne alamadığı herkesi ezme fıtratına sahip bu dar düşünceli adamın, ülkede böylesine popülarite ve halk desteğine sahip olmasını demokrasi için bir tehdit olarak görecekti.

Nitekim, bu halk çoğunluğu desteğinin verdiği cüretle Başkan Jackson, devlet idaresinin kurumsal yapısını, ‘elitlerin düzenini yıkıyorum, milletin iradesini egemen hale getiriyorum’ iddiasıyla tahribe başlamıştı. İlk hedefi ise devletin memur kadrosuydu.

Andrew Jackson’a göre ‘kalıcı devlet memurluğu’, ‘elit bir sınıf’ yarattığı için demokrasiye aykırıydı.

‘Ganimet galiplerin hakkıdır’ diye özetlenen ve devleti bütünüyle seçimi kazanan siyasi lidere ve adamlarına kiraya verme diye özetleyebileceğimiz ganimet sistemini (spoils system), federal memur kadrosu için ilk uygulayan da Başkan Jackson olacaktı.

Ganimet sistemi, ‘kuvvetler ayrılığı’ ilkesinin iptidai ve lafzi yorumuna dayanıyordu. ABD’nin kurucu babalarını endişelendiren yoruma…

Kuvvetler ayrılığının amacını göz ardı eden bu yoruma göre yasama erki Kongre, yargı erki ise Yüksek Mahkeme’ydi. Devletin geri kalan tamamı yürütme erkiydi. Yani Başkan Jackson’a göre ABD Başkanı, yargı ve yasama dışındaki bütün devletin mutlak ve tek amiriydi. Bu mutlak otorite, başkana bütün devlet memurlarını istediği zaman işten çıkarma, istediğini memur yapma yetkisi veriyordu. Demokrasinin gereği olarak memurların halkın seçtiği Başkana sadakati esastı, uzmanlığı ve liyakati değil. Milletin seçimdeki iradesinin gerçekleşmesi ancak böyle mümkün olabilirdi.

Andrew Jackson’un, bu “pür demokrasi” anlayışı, kuvvetler ayrılığını savunuyor görünse de gerçekte uygulanamaz hale getiriyordu. Çünkü başkana sadık kamu memuru düzeni, devlet başkanının, memurlara, Kongre’nin çıkardığı yasaya uymama veya beğenmediği mahkeme kararlarını yerine getirmeme talimatı verme gücü sağlıyordu.

Nitekim Jackson, bu güçle beğenmediği bazı yargı kararlarına yürütmenin uymayacağını açıkça ilan edebilecekti. Örneğin, “Kızılderilileri kendi toprağında egemenlik hakkına sahip dahili ulus” olarak tanımlayarak bugüne kadar gelen yerli uluslar düzeninin (rezervasyon) kurulmasına yol açan Yüksek Mahkeme içtihadına tepki gösterirken, “Yüksek Mahkeme karar almış, buyursun bu kararını uygulasın bakalım, nasıl uygulayacak” şeklinde meydan okuyabilecek cüreti bulacaktı. Yüksek Mahkeme nihayetinde 9 yüksek hâkim, birkaç asistan ve birkaç yazıcıdan oluşuyordu.

Amerikan düzeni, ‘memurlar uygulamadığında’ ne mahkeme kararları ne de Kongre’nin çıkardığı yasaların bir anlamı olmadığı gerçeğiyle ilk kez o düzeyde yüzleşiyordu. Yani, devlet memurlarını sadece Başkanın talimatlarına tabi kıldığınızda kuvvetler ayrılığı uygulamada fiilen rafa kalkıyordu. Hangi yasanın ve hangi mahkeme kararının uygulanacağına hangilerinin uygulanmayacağına başkan karar verebilirdi.

Ganimet sistemi, demokratik siyaseti, politikaların, çözüm önerilerinin yarıştığı bir mecra olmaktan çıkararak, sosyal ve bölgesel grupların kamu kadrolarını ve ihalelerini ele geçirme savaşına dönüştürmek demekti. Bu da devlet başkanlığını kaybetmeyi, mevcut memur kadrosu başta olmak üzere taraftarları için tahammül edilebilir bir siyasi sonuç olmaktan çıkarırdı. Çıkar çatışmasının ölçüsüzce körüklediği kimlik kutuplaşmaları nedeniyle seçimlerde halk, “bir de bunu deneyelim” diyerek muhalefete oy verme lüksünü kaybederdi. Sadece seçilen için değil seçmen için de ‘seçim’, demokrasinin bütün muhtevasından daha değerli hale gelirdi.

Bunun ipuçları daha Jackson döneminde görülecekti. Nitekim Tocqueville, daha bir buçuk yıl varken ABD’nin tamamen ve çılgınca başkanlık seçimine kilitlenmiş olmasına şaşkınlığını da şöyle paylaşacaktı:

“Başkan devletin işleriyle değil, yeniden seçilme derdiyle meşgul. Çoğu zaman, görevinin gerektirdiği gibi çoğunluğun tutkularını gemlemek yerine, çoğunluğun kaprislerine sözcülük yapıyor. Ülkede bütün yaşam siyasi hararetin girdabında; seçim gazetelerin günlük haberi, bireysel konuşmaların ana mevzuu, her hamlenin yegâne gayesi, tüm düşüncelerin konusu, anın tek ilgi odağı”.

Bu Jacksonian düzenin Amerikan demokrasisinde kırılma yaratmaması iki nedenden oldu.

Birincisi Jakson’un, yorum farkına rağmen devleti kuran kadroya olan saygısıydı. Pekâlâ ölünceye kadar devlet başkanlığında kalıp bir despota dönüşme imkanına rağmen (o dönemde iki dönem sınırı yasal bir zorunluluk değildi) ikinci dönemi sonunda, Başkan Washington’un başlattığı geleneğe saygı göstererek emekli olarak Tennessee’deki çiftliğine dönmeyi tercih edecekti.

Ganimet sisteminin yıkıcı sonuçlarının görülmesini geciktiren asıl önemli neden ise Jakcsonian dönemde ABD’nin hala büyük ölçüde tarım ülkesi olması ve kamu kurum ve personelinin de oldukça az olmasıydı.

Sonraki 30 yılda ülke coğrafyasının güneye ve batıya doğru 10 kat genişlemesi, İç Savaş sonrası şehirleşme ve sanayileşmenin baş döndürücü bir hızla gelişmesi ile ganimet sistemine dayalı kamu düzeninin, Amerikan sisteminde yarattığı arıza da belirgin hale geldi.

Ülkenin genişlemesine ve bu sosyo-endüstriyel değişime paralel olarak kamunun amiral gemisi olan Posta İdaresi başta olmak üzere federal kurumlar ve kadrolar da hızla büyümek zorunda kalmıştı. Konumlarını siyasi torpille kazanmış, günlük çıkarının peşindeki kifayetsiz memurlar, ülkenin yüzleşmeye başladığı çok karmaşık ve devasa sorunlara uzun vadeli hiçbir çözüm üretemiyordu.

Kamuda kural, denetim ve regülasyondan yoksun talimat sistemi, parası olana siyasete ve ekonomiye hükmetme gücü verdi. Amerikan Demokrasisi, “Gilded Age (Çakma Altın Çağ)” diye anılacak siyasi ve ekonomik yolsuzluk sarmalına, yeni bir eşitsizlik ve ırkçılık girdabına sürüklendi.

Yani Jacksonian demokratik devrim, nihayetinde, Andrew Jackson’un öngördüğü gibi milletin elitlere karşı söz sahibi haline gelmediği aksine ultra zenginlerin çıkarlarının bütün ülkeye hükmettiği kısmen oligarşik bir devlet düzenine kapı aralamıştı.

İç Savaş’tan sonra 1896’da seçilen William McKinley’i saymazsak Gilded Age döneminde seçilen altı başkan da mevcut düzenden, yani bir avuç zenginin her şeye karar verdiği ve kifayetsiz kamu personelinden oluşan düzenden rahatsız başkanlardı. Ama 30 yıl boyunca A şahsı yerine B şahsının başkan seçilmesi de pek bir şey değiştirmeyecekti.

Bu karanlık tünelin ucunda ışığın görülmesini sağlayan ise, kamu düzeninde siyasetin para ile ensest ilişkisinin kesilmesine neden olacak iki dizginleyici kurumun kurulmasıydı. Tesadüfi şartların dayatmasıyla Kongreden geçme şansı bulan iki ayrı yasa ile kurulan bu kurumların çekişen demokratik sisteme olağanüstü pozitif etkisi demokrasinin kötü gidişatına çözüm arayanların dikkatlerinden kaçmayacaktı.

Bunların ilki 1873 yılında, kamuya memur alımları için gayri siyasi Kamu Hizmetleri Komisyonunun kurulmasıydı. Bu komisyon, ganimet sistemine önemli ölçüde son verdi. Memur istihdamının siyasi torpil egemenliğinden görece özgürleşmesi, sadece kamu görevlilerinin ve hizmetlerinin niteliğinde ani bir artışa yol açmakla kalmayacak, şahıslarına sadık memur kadrosundan beslenen ‘yolsuz siyasi ağalık’ düzeni de çökmeye başlayacaktı.

Bu reformdan beş yıl sonra 1878’de ülkenin en büyük endüstrisi olan demiryolu endüstrisine ilk kez federal standart ve regülasyon getiren Eyaletlerarası Ticaret Komisyonu (ICC) kuruldu. O günün algoritması ‘demiryolu ağlarıydı’. O güne kadar demiryolu hatlarının sahiplerinin yol vermediği ticaret büyüyemiyor, onların yol vermediği bilgi ve haber topluma yayılmıyor, onların desteklemediği politikacı kazanamıyordu. Bu paylaşımdan kazandıkları para ile siyaseti de ceplerine almışlardı. ICC’nin kurulması ile, demiryolu hattı sahibi süper zenginlerin siyaset ve ekonomi üzerindeki bu tekelci gücü hızla erimeye başladı.

Günlük siyasetten bağımsız iki denetim ve regülasyon kurumunun eşitlik yaratan etkisi, demokrasideki erozyona siyasi çözüm arayan bakışların odağını değiştirdi.

İşte bu ortamda New Jersey Üniversitesinde (sonradan okulun adı Princeton olarak değiştirilecekti) siyaset bilimi dersleri veren Profesör Woodrow Wilson’un, Political Science Quarterly adlı dergide 1887’de yayınlanan ‘Devlet İdaresi Üzerine İnceleme’ başlıklı makalesi, “kamu idaresinin” demokrasinin alacağı şekil üzerindeki belirleyici etkisine dikkat çeken ilk akademik çalışma oldu.

Sonradan en fazla atıf yapılan siyaset bilimi çalışmalarından birine dönüşecek bu makale, o güne kadar siyaset biliminin bir başlığı gibi görülen ‘kamu yönetimi’nin ayrı bir bilimsel disiplin olmasının başlangıcı kabul ediliyor.

Wilson, memurların kim olduğuna fazla odaklanmanın asıl sorunu gözden kaçırdığına dikkat çekiyordu. Devletin sorunu, ‘çürük personeli’ tasfiye ve yerlerine ‘bizim adamları doldurma’ ile düzeltilebilecek bir sorun değildi. Asıl incelenmesi gereken, kamu yönetiminin objektif amacı ve bu amaca uygun organizasyonuydu. Gerçek, tarafsız, adil, eşitlikçi bir devlet idaresi ancak kamu hizmetlerinin günlük siyasetle bağının koparıldığı, memurların işe alımında sadece niteliklerinin ve uzmanlıklarının belirleyici olduğu, memurların sözlü talimatlara değil önceden ilan edilmiş mevzuata sadık olduğu bir yapıda oluşurdu.

Wilson’un da belirttiği gibi kamu hizmeti ve personeli, sadece yürütme erki ve başkan ile ilişkili değildi ve “başkanın memurları” olmaktan çok daha fazla bir fonksiyona ve hayati öneme sahiptiler. Memurlar, hem başkanın hem Kongrenin hem de mahkemelerin memuruydu. Üçünün de alanlarına girecek fonksiyonları vardı. Amerikan düzeni konusunda en uzman siyasetbilimcilerden biri olan Richard Neustadt’ın sonradan, “kurumların kuvvet paylaşımı sistemi” diye özetleyeceği bir iç içelik sözkonusuydu.

Bu yönüyle Wilson’un kamu yönetimi teorisi, Jacksonian Devrimin, lafzi kuvvetler ayrılığı yorumunun yasama ve yargı erklerinin gücünde yarattığı gizli tahribatı da nihayet teşhis ediyordu.

Profesör Wilson’un, bu çığır açan makalesinden yaklaşık çeyrek yüzyıl sonra ABD Başkanı seçileceği 1910’larda, modern sosyolojinin kurucu babalarından Alman sosyolog Max Weber de 20. yüzyılın kamu yönetimi anlayışını şekillendirecek görüşlerini geliştiriyordu

Weber, kamu yönetiminin, modern devletin başarısındaki hayati rolü konusunda Wilson ile benzer yaklaşıma sahipti. Çünkü her ikisinin de en önemli esin kaynağı Hegel’in ‘rasyonel devlet’ konseptiydi. Hegel’e göre, etik ve özgür bir yaşam için insanın kendisi hakkındaki kararları kendisinin vermesi gerek ve bu self determinasyonu en üst düzeyde gerçekleştirebileceği tek nizam ‘rasyonel ve gayrişahsi devlet’ düzenidir. Siyasi otoritenin aracı olmayan, muktedir veya muhalif, çoğunluk veya azınlık herkese aynı yaklaşan bir kamu idaresinde sadece, insan, kendisini tamamlama imkanına sahip olabilirdi. Diğer devlet düzenlerinde insanın kendine ‘yabancılaşması’ yani ‘nifak’ kaçınılmazdı.

‘Bürokrasi’nin doğuşu

Weber, kamu personeli ve kamu idaresi için, ilk kez 18. Yüzyıl Fransa’sında uydurulmuş ve sonradan unutulmuş ‘bürokrasi’ terimini canlandırıp kullanmayı tercih edecekti.

‘Bürokrasi’, Fransızcada ‘masa’ sözcüğünden türetilmiş bir terimdi. Fransa’da kralın temsilcilerinin ve vergi memurlarının kraliyet işlerini görüşmek veya vergi toplamak için ülke içinde seyahat ettikleri kasabalarda resmi işleri yapmak için hazırlanan makam masalarına ‘büro’ deniyordu. Fransız Devrimine giden yıllarda bu ‘masaları’ eleştiren Fransız ekonomist Vincent de Guray, bir arkadaşına gönderdiği mektupta ‘demokrasi’ sözcüğünden esinle ‘bürokrasi’ sözcüğünü oluşturacaktı. Yunanca demo(halkın)-krasi(yönetimi) nitelemesine atıfla, büro–krasi de ‘masaların yönetimi’ni kastediyordu.

Weber, 150 yıl boyunca bir kitabın dipnotunda kalıp fark edilmeyen bu ‘bürokrasi’ terimini, yeniden canlandırıp olumlu bir anlamla dünya literatüründe kullanıma sunuyordu. İsimlendirmeden çok daha önemlisi, bürokrasinin modern çağın ihtiyacı olan otorite anlayışındaki hayati rolüne de küresel farkındalık yaratıyordu.

Peki Weber’in “bürokratik sürece sahip rasyonel devletten” kastı neydi?

Weber’e göre genel olarak meşruluk iddiasına sahip iki otorite tipi vardı. (Konumuzla alakalı olmadığı için Weber’in üçüncü ayrımı olan ‘karizmatik otoriteyi’ bu yazıda görmezden geleceğim).

Birincisi ‘patrimonyal otorite’ydi. Patrimonyal yönetimde bütün devlet, hükümdarın şahsında vücut bulur. Bütün devlet hükümdarın uzantısıdır. Memurlar, halkın hizmetlisi değil majestelerinin hizmetlisidir. Weber bu mutlakiyetçiliğin en aşırı formunu ‘sultanism (padişahlık)’ diye de isimlendirir.

Patrimonyalizm, modern anlamda bir devlet idaresi şekli değil, aslında bir hükmetme tarzı. Bu yüzden bu otorite tarzına sadece devletlerde değil, feodal beylik, ağalık ve mafya örgütlerinde de rastlarız. Weber’in, ‘ezeli dünün otoritesi’ diye de bahsettiği bu kadim otorite tarzı, sosyal kimlik gruplaşmalarını, ekonomik eşitsizlikleri, sınıfsal hiyerarşiyi bilerek üretir ve korur. Bu gruplaşmalar üzerinden hükümdara sadık olacaklara yerel iktidar alanları (feodalite/ağalık) açar.

Patrimonyal otoritede dış politikadan ekonomiye, düşmandan dosta hemen her şey hükümdarın o günkü ihtiyacına, çıkarına ve hatta ruh haline göre değişebilir. Bu otorite düzeninde değişmez tek bir görev (lidere biat), değişmez tek bir suç (lese majeste yani krala hakaret suçu) vardır.

Weber’e göre ikinci otorite ise modern çağın gereği olan ‘rasyonel legal otorite’dir. Çerçevesini anayasa ve yasalardan alır. Patrimonyal otoritedeki gibi ‘fermanlardan (kararname)’ değil. Kamuda itaat makama ve yasal yetkiyedir, makam sahibinin şahsına ve sözlü talimatlarına değil. Kamu yetkilileri ‘anayasaya bağlılık’ yemini eder, bir şahsa bağlılık yemini değil.

İşte Weber’e göre yetkisini kurucu ilkelerden ve yasal çerçeveden alan gayri siyasi bürokrasi, rasyonel yasal otoriteyi ideale yakın şekilde yaşama geçirmenin tek yoludur.  Yani Weber’e göre ancak rasyonel, tarafsız ve yetkin bürokrasi ile demokratik bir sistem ayakta tutulabilir. Çünkü, demokrasi, devamlılığa, istikrara, tarafsızlığa ve vatandaş eşitliğine ihtiyacı olan bir yönetimdir.

Yine vatandaş eşitliği, hükümdarın ve çoğunluğun kimliğinden düşüncesinden inancından kültüründen bağımsız olma hakkı nedeniyle çoğulculuğu açıktan yaşayacak modern toplumu bir arada ulus olarak tutabilecek tek şey de böylesi tarafsız bürokratik işleyişe sahip devlettir.

Weber’in legal rasyonel bir bürokrasiyi mümkün görmesinin nedeni, gözünün önünde somut bir örneği olmasıydı. Alman bürokrasisi…

Görece liyakate dayalı, kural ve ilkeler çerçevesinde hareket eden 19. Yüzyıl Prusya merkezi bürokrasisi, başarısı ve etkinliği ile 20. yüzyılda birçok modern bürokratik yapının da ilham kaynağı olacaktı.

Prusya bürokrasisinin amiral gemisi ise Posta İdaresi’ydi. O kadar başarılı bir organizasyondu ki hem Sovyet Bürokrasisinin oluşmasında Lenin’e hem de terakkiperver politika çağında (Progressive Era) kamu sektörünün oluşmasında Amerikan kapitalizmine ilham kaynağı olacaktı. Öyle ki Amerikan literatürü, terakkiperver dönemde, metro ve tren hatları gibi bazı büyük hizmetlerin şirketlerden alınarak kamu eliyle yapılması fikri başladığında bunu ‘kamulaştırma’ diye değil, Alman posta idaresine müsbet atıfla ‘postalizasyon’ diye isimlendirecekti. Bugün hala çoğu Amerikan şehrinde toplu taşımanın, Amerikan geleneğine aykırı olan özel sektör yerine ‘kamu kurumu’ tekelinde olması, erken 20. yüzyıl ‘postalizasyon’ sürecinin sonucudur.

Alman bürokrasisinin küresel etkisini, 20. Yüzyıl dünyasında “devletin” fiziksel görünümünde bile gözlemlememiz mümkün. ‘Saray’, ‘adliye sarayı’, ‘nazır köşkü’, ‘vali konağı’ türünden ihtişamdan itibar devşirme kompleksli süslü devlet binası anlayışına sahip patrimonyal otoritenin aksine; kurumun vereceği hizmeti en iyi, adil ve etkin şekilde verme amacına odaklı, fonksiyonel ve teknolojiye entegre tasarlanmış, basit, abartılı süslemeden kaçınan, minimalist bir mimariye sahip, inşasında çelik, cam, beton gibi endüstriyel materyal kullanılan, “yüksek modernizm” stiline uygun ‘kamu kurumu binası’ geleneğini de Alman bürokrasisi başlatacaktı.

Demokrasinin varlığı bağımsız bürokratik sürece bağlıdır 

Sonuçta bütün otorite türlerinin memurlara ihtiyaç vardır. Yani demokrasinin, gerçek demokrasi olabilmesi için bir memur kadrosunun varlığı tek başına yeterli değildir. Bu yüzden Weberyan anlayışta “bürokrasi” sadece bir kurum ve personel sistemi değil, ondan daha fazla olarak bir değerler sistemidir.

Weber’e göre, vatandaşların özgürlük ve eşitlik güvencesine, ülkenin de geleceğin öngörülebilir olduğu bir istikrara kavuşabilmesi için bürokrasinin mutlaka sahip olması gereken karakter özellikleri vardı.

İlk olarak bürokrasi açık ve yasal bir hiyerarşiye sahip olmalıydı. Bu başarı veya başarısızlıktan kimin sorumlu olduğunun herkesçe hemen tespiti için çok önemlidir. Böylece örneğin bir kamusal ihmalin sonucu olarak bir kaza olduğunda kamuoyu da medya da anında sorumlusuna hesap sorabilir. Patrimonyal talimat düzeninde ise, alt düzeyde memurlar talimatı veren üst otoriteyi işaret edemeyeceği, talimatı veren de kendisine sadık memurları cezalandırmayacağı için genellikle hiçbir sorunda gerçek sorumlu tespit edilemez. Halkın galeyana geldiği kazalar ihmaller bile en fazla ‘inceleme veya soruşturma başlatılmıştır’ denilerek kolayca savsaklanabilir.

İkinci olarak bürokraside iş bölümü olur. Bu kamu hizmeti verilen alanda bilgi, deneyim ve çözüm potansiyeli birikimi oluşturur. Böylece sorunlara daha hızlı daha doğru çözüm bulma gücü, karmaşık sorunlarla baş edebilme yeteneği kazandırır. Yetkisi ve müdahalesi bütün kamu kurumlarına teşmil eden istihbarat, propaganda bakanlığı, danışman gibi tanımsız, keyfi, mistik odaklar olmaz.

Üçüncüsü her devlet işi mevzuata tabidir. Bürokraside sadece resmi olarak belirlenmiş yasa, tüzük ve yönetmelikler çerçevesinde hareket eder. Bu, bütün devlet işlerine standardizasyon, teklik ve adalet kazandırır. Memurlar örneğin, önceden ilan edilmiş genel şartları yerine getirmiş herkesin işini önceden ilan edilmiş süre, sıra ve usullerde yapmak zorundadır. Bu örneğin rüşvetçiliği zeminsiz bırakır. Böylece hem vatandaşlar hem de ekonomi devlet ile ilgili işlerinde gelece dair öngörülebilirliğe sahip olur. Bu da istikrara yol açar.

Dördüncüsü, kamu bürokrasisi özünde ve amelinde gayrişahsidir. Bu gayri şahsiliğin bürokrata/memura bakan yönü, “makam” ve “şahıs” ayırımıdır. Yani memurun yetkisi, makamında, koltuğunda oturduğunda ve fiziki olarak yetkilendirildiği bina veya sahada geçerlidir. Örneğin bir Osmanlı Paşası, askeri birliğinden çıkıp evine doğru giderken çarşı pazarda hala ‘paşa’dır. Hala ayrıcalıklı paşa muamelesi görür. Herkese uygulanan kurallar ona uygulanmaz. Ayrıcalığı ve önceliği vardır. Ama legal rasyonel otoritede, o paşa, yetkili olduğu kurum dışında herkes gibi vatandaştır. Trafikten sosyal ve hukuksal düzene kadar herkesin uymakla yükümlü olduğu kurallara o da tabidir.

Gayrişahsiliğin ikinci ve önemli yüzü ise kamusal hizmete dönüktür. Yani, devletteki bütün kurallar, hizmetler ve kararlar açıkça tanımlanmış objektif amaçlara tabidir. Bürokratın gayrişahsi doğası hepimize soğuk gelir ama bu “soğukluk” tasarım gereğidir. Hiçbir devlet işi herhangi bir dini inancın lehinde veya aleyhinde bir amaç taşımaz örneğin. Kamu hizmeti mutlak laik olmak zorundadır. Laikliğin olmadığı yerde ne hukuk ne eşitlik ne de demokrasi olur. Ayrıca, devlet işlerinde soy, etnik köken, ırk, renk, dil, kıyafet, sosyal grup gibi özellikler üzerinden mistifikasyon, kayırma veya ayrım yapılamaz. Bu anayasal kamu hizmetinin ve anayasal vatandaşlık kavramının açık ihlalidir. Yine, bürokrasi, siyasi olarak da kör olmak zorundadır.  Devlet başkanını açıktan eleştiren bir muhalifin devlet dairesinde işleminin aksayacağı korkusu, devlet başkanı taraftarının ise öncelik ayrıcalık görme beklentisi olmaz.

Beşincisi kamu personel seçiminde ve kariyerinde liyakat esastır. Kamu hizmetinde görev alacak kişiler, söz konusu işi yapabilecek eğitim düzeyine sahip adaylar arasından, ekonomik, siyasi veya sosyal grup dayanışma etkilerine karşı korumalı şeffaf bir sınav organizasyonuyla objektif olarak seçilir. Kamu personeli seçiminde, soy, ırk, cinsiyet, din, mezhep, cemaat, tarikat gibi kimlik ve aidiyetlerin belirleyici olması, bürokrasiyi ‘legal devlet bürokrasisi’ olmaktan çıkarır. Devlet içi çeteleşmeler oluşur. Yine bu çerçevede kamu hizmet kariyerinde kıdem esastır. Yani kariyer hiyerarşisinde her göreve sadece bir alttaki görevde belli bir süre deneyim edinmişler atanabilir. Paraşütle torpille kimse müdür, genel müdür, daire başkanı yapılamaz.

Altıncısı ise kamu hizmetinde her türlü emir talimat ve iletişim mutlaka yazılı olarak ve yasal gerekçeli yapılmalıdır. Yazılı emir hem şeffaflık hem kurumsal hafıza yaratma ve hem de yasal sorumluluk için olmazsa olmazdır. Bir devlette sözlü telefonlu talimat telkin olmaz.

Weber’in çerçevesini çizdiği bu değerler, bürokrasiyi, rasyonel legal otoriteyi ayakta tutan güce dönüştürdü. Bürokrasi adeta devletin egosuydu. Ego’nun id ve süper ego arasında dengeleyici rolü oynaması gibi bürokrasi de siyasi irade (id) ile hukuk devleti (süper ego) arasında dengeyi sağlayan mekanizmaydı. Ego yok olduğunda süper ego’nun id üzerindeki yönlendirici gücü de yok olurdu.

Weber’e göre patrimonyal otorite toplumun çoğulculaştığı, ekonomilerin karmaşıklaştığı ve güvenliğin girift bir karakter kazandığı bir çağ için fazlasıyla kaprisli ve kifayetsiz bir yönetim tarzı olduğu için, bürokratik işleyişe dayalı legal devlet karşısında başarı şansı yoktu. Bu nedenle de patrimonyal otorite tarzını nesli tükenmekte olan bir yönetim tarzı olarak görüyordu. İlkinde haklıydı. İkincisinde, maatteessüf, yanılacaktı.

(NOT: Trump’ın Altın Çağı serisini son bir yazı ile bitireceğini söylemiştim. “Donald ne yapmak nereye varmak istemektedir?” sorusuna, tarihsel arka planı hatırlamadan yanıt aramanın eksik olacağı endişesiyle yazı uzadı. Devamını sonraki yazıya bırakmak zorunda kaldım. Hem dördüncü yazının gecikmesi hem de seriyi uzattığım için özür dilerim.)

“Özgürlük servet yaratır, servet özgürlük yıkar” 

CEMAL TUNÇDEMİR

27 Nisan 2025

Haklı veya hak sahibi olmanın hiçbir öneminin olmadığı bir toplum bu. Güçlüler, yakınları ve güce irtibatı olanlar her türlü dokunulmazlığın keyfini yaşıyor. Zulümlerini, yolsuzluklarını, suçlarını ve sömürülerini kolayca görünmez hale getirebiliyorlar.

Ne pahasına olursa olsun büyümek herkesin tek amacı. Utanma duygusundan arınmış pervasız bir sahtekarlık toplumun karakteri haline gelmiş. Nasıl göründüğün, neyi dillendirdiğin nasıl bir insan olduğundan ve ne yaptığından çok daha önemli.

Farklı sosyal gruplara, komşularının acılarına umarsız bu toplum, toplumun genel akıbeti hakkında umursamaz insanların yönetim dahil her şeyin sahibi olmasıyla lanetlenmiş.

Scott Fitzgerald’ın, önceki hafta 100 yaşına giren Muhteşem Gatsby romanının arka fonunda da tanık olabileceğimiz 1920’ler Amerikası bu.

Muhteşem Gatsby hakkında en yetkin isimlerden biri olan Amerikan edebiyatı profesörü Sarah Churchwell’den öğreniyoruz ki, Fitzgerald 1924 yazında bu romanı yazarken, bir yandan da yoğun şekilde Oswald Spengler’ın “Batı’nın Çöküşü” kitabını okumakla meşgulmüş.

Spengler, herkesin her durumda sadece şahsi kazancının hesabını yaptığı ve diğer herkesi de kendisi gibi güvenilmez gördüğü sinik toplumların, kifayetsiz muhterislere hiç olmadığı kadar yükselme olanağı yaratan bir toplum olacağını açıklıyor. Fitzgerald, başka bir yerde, Spengler’in çöküş toplumunu, “dünyayı gücü yetenin hakkı bir ganimet olarak gören mafyatik çetelerin yönetimindeki toplum” şeklinde tanımlıyor.

İlerici politikanın gerilemesi

100 bini aşkın askerin öldüğü Birinci Dünya Savaşı ve bir milyona yakın Amerikalıyı öldüren İspanyol Gribi virüs salgınının sona ermesi, 1920’lere girilirken, aynı anda hem bütün toplumsal paranoyaları hem de hedonist dürtüleri tetiklemeşti. Bu da Amerikan toplumsal zihniyle son 20 yılın ilerici reformları arasındaki makası yeniden açmaya başlamıştı. Bu da milyarderler ve ırkçı muhafazakârlar için ‘Gilded Age’ın mafyatik düzenine yeniden dönme olanağı veren bir iklim oluşturmuştu.

Nihayetinde 1920’ler boyunca, şirketler yeniden her türlü regulasyon, denetim ve vergi sorumluluğundan kurtarılarak vahşi bir özgürlüğe salındı. Şirketlere, zenginlere, beyaz erkeklere tanınan sınırsız özgürlük, beyaz olmayanlara, işçilere, kadınlara, gazetecilere ise fazla görüldü.

Örneğin şirketlere gelince ‘bırakınız yapsınlar’, ‘devlet özel işlere karışamaz’ özgürlükçüleri, alkollü içkileri dini retorikler taşıyan heybetli hitaplarla, gösterişli kanunlarla yasaklayacaktılar.

Örneğin, bir kadının ne giyeceği o kadın dışında herkesin derdi oluyordu. Bazı kadınların o güne kadar olduğu gibi yere değen etek yerine ayakkabılarını gösteren etekler giymeye başlaması, bazı zihinlerde “Nuh Tufanına götürecek” felaket fırtınaları koparıyordu. Ücra bir eyalette siyah bir adamla beyaz bir kadının birbirlerini sevip evlenmeye karar vermesi bu “özgürlükçü” düzenin beka sorunu olabiliyordu.

1865 yılında ilk kez kurulduktan sonra onlarca yıl yerel bir terörist organizasyonu olmaktan öteye geçmeyen Ku Klux Klan, Birinci Dünya Savaşı yıllarından itibaren görkemli bir geri dönüş yaşıyordu. 1920’lerde üye sayısı milyonlara ulaşacaktı. Eylem alanı bütün ülkeydi. Maine’den Oregon’a bütün kuzey Amerika’ya bile yayılacaktı.

Göçmenlere karşı yeniden yükselen histeri ise, 1925’te ABD’nin kapılarını Avrupalı olmayan herkese 40 yıl boyunca kapatacak göçmenlik yasasının çıkmasına neden olacaktı.

Sendikalar da bu gerilemeden nasibini alıyordu. Sonradan ‘Red Scare (Kızıl Paniği)’ diye anılacak ve her yerde komünist ajanı arayan korku kampanyasının ana hedefi oldular. Sendikaların, terakki döneminde kazandığı birçok hak ve yetki 1920’ler boyunca peyderpey tırpanlanacaktı. İşçilerin her türlü ücret, iş güvenliği ve hak talebi, komünizm propagandası veya toplumsal barışa kasteden anarşizm diye yaftalanarak polis şiddetiyle bastırılıyordu.

1920’lerde canlanan bütün bu sömürü, muhafazakâr ve ırkçı reaksiyon, ilerlemeye inanan Amerikan zihnine ‘dejavu’ yaşatacaktı. Mark Twain’in 1873’te yayınladıktan sonra unutulmuş Gilded Age adlı romanının 1920’lerde yeniden keşfedilmesi ve ‘dejavu’nun kaynağı olan 19. Yüzyılın son çeyreği için “Gilded Age” nitelemesinin dönem adı olarak ilk kez kullanılmaya başlanması bundan dolayıydı.

Mark Twain, orijinal Gilde Age’ın hakikat tellalıysa, Fitzgerald da Amerikan literatüründe Gilded Age’ın artçı dönemi gibi olan ve yine Fitzgerald’ın taktığı isimle ‘Caz Dönemi’ diye anılacak 1920’lerin tellalı olarak görülüyor.

Fitzgerald’ın 10 Nisan 1925 günü satışa sunulan Muhteşem Gatsby romanı da Twain’in Gilded Age romanı gibi ilk yılında hiç ilgi görmeyip onlarca yıl boyunca unutulacaktı. İkinci Dünya Savaşı sonrasında bu romanın, 1920’ler Amerika’sını yansıtma gücü yeniden keşfedildiğinde Muhteşem Gatsby okul müfredatlarında kütüphanelerde Amerikan klasikleri arasına yerleşecek ve filmlere konu olacaktı. Fitzgerald 1940 yılında öldüğü için romanının popülerleştiğini göremeyecekti.

Fitzgerald, Muhteşem Gatsby romanında, Trump’ı değil ama nasıl bir toplumsal kültürün Trump türü birini başkan seçebileceğini öngörüyor.

Aslında bu erken öngörüsünde yalnız değildi. Dönemin ‘Baltimore Bilgesi’ lakaplı efsane gazetecisi, kültür ve toplum eleştirmeni Henry L. Mencken, 26 Temmuz 1920 günü Baltimore Sun gazetesinde, şu kehanette bulunacaktı:

“Demokrasi kemaline erdikçe, başkanlık makamı da halkın ruhundaki gerçeği daha fazla yansıtır hale gelecek. Platonun (İç Amerika Bölgesi-CT) yığınları en iptidai arzularının hayata geçeceği o şanlı güne nihayet kavuşacak; Beyaz Saray tastamam bir moronla taçlanacak.”

Mencken’i de devrin bütün aklı başındaki insanları gibi dehşete düşüren, 1920 seçimindeki her iki başkan adayının da olağanüstü kifayetsizliğiydi. Kifayetsiz muhterislere özgü şekilde, avamın üniversitelere, okumuşlara, hak ve hukuk hareketlerine, aktivistlere, entelektüellere içgüdüsel düşmanlığına yüksek sesle tercüman olan Warren Harding seçimi kazanacaktı.

“O  kadar zengin ki kimse onu rüşvetle satın alamaz” 

Ülke yönetiminin nihayet elitlerden kurtarılarak yeniden milletin eline geçtiğini iddia eden Harding’in yemin töreninde etrafında, her zamanki gibi milletin temsilcileri olan milletvekilleri ve senatörler değil, ülkenin en zengin adamları oturuyordu. Bu zenginler, entelektüel kapasitesi son derece kısıtlı Harding’in içi boş sloganlardan oluşan vasat konuşmasını çocukça bir coşkuyla alkışlıyorlardı.

Birinci Gilded Age’ın harami baronlarının ve düzeninin sembol ismi J.P. Morgan’dı. Gilded Age’ın artçı döneminin sembol ismini, çiçeği burnunda Başkan Warren Harding yemin töreni konuşmasında ABD’ye takdim ediyordu: Yeni Hazine Bakanı Andrew Mellon.

ABD’nin o günlerde en zenginlerinden biri olmasına rağmen, hayatı boyunca hep gölgede kalma tercihinden dolayı iş dünyası dışında tanınmıyordu. Mellon, ABD yönetiminde Başkan Harding’ten bile daha etkili olacak ve bütün 1920’lere damgasını vuracaktı.

Başkan Harding, Mellon’u Hazine Bakanı olmak için seçtiğinde, “o kadar zengin ki kimse onu rüşvetle satın alamaz” diye gerekçelendirmişti. Bu, rüşvetin iki yönlü trafiği olan bir suç olduğu gerçeğini örten çocuksu bir iddiaydı tabii ki…

Rüşvet suçunu sadece rüşvet alacak kadar muhtaç olmak doğurmaz, başkan da dahil herkese rüşvet dağıtabilecek kadar zengin olmak da doğurabilir. Nitekim Mellon, Harding’in kampanyasına o dönem için astronomik rakamlarda para bağışlayarak başkanlığı kazanmasını sağlamış yani rüşvetle ABD yönetiminin pilotluğunu almıştı.

Mellon, bankacı olarak bilinse de iş yapmadığı sektör yoktu. Bazılarında ise dünyanın en büyüğüydü. Örneğin sadece ABD’nin değil dünyanın bütün alüminyum üretimini tekelinde tutan Alcoa onundu. Başta çağın yeni yükselen sektörü olan havacılık olmak üzere alüminyuma ihtiyacı büyük bütün sektörlere de hükmediyordu böylece.

Peki böylesine zengin bir adam niye günlerini politikada geçirmeye karar vermişti?

“Golyat: Tekelci Güç ve Demokrasinin 100 Yıllık Savaşı” kitabının yazarı Matt Stoller’a göre Mellon, “Sadece aşırı zengin bir insan olmaktan sıkılmıştı”. Mellon’un, sıkıcı süper zengin hayatında, kendisine insanlığın kaderine liderlik yaptığı duygusu verecek bir değişime ihtiyacı vardı.

Harding Yönetimi, işe Mellon’un fabrikalarının ürettiği malların değerini ve pazar hakimiyetini pekiştirecek gümrük vergilerini yükseltmekle başladı. 1913’te çıkarılan yasadan geri adım atılarak şirketlerden alınan vergiler yok denecek seviyeye indi. Dahası son 20 yılda tekelleşmenin önüne konan bütün bariyerler yeniden kaldırıldı. Başta finans dünyası olmak üzere iş ve ticaret dünyasına getirilmiş bütün denetim ve regülasyon mekanizmaları zayıflatılmaya başlandı.

Mellon’un rakiplerini zayıflatacak, kendisinin şirketlerine ve bankalarına yarar sağlayacak her şey ‘ekonominin özgürleştirilmesi’ olarak sunuldu. Yabancı heyetlerle görüşmelerde bile Mellon’un ticareti ve şahsi işleri öncelikli konuydu. Örneğin sadece ilk yıl İngiltere ile bütün görüşmelerde en öncelikli konu, Birleşik Krallığın yeni petrol bölgesi Kuveyt’te Mellon’un şirketi Gulf Oil’e ruhsat verilmesi konusuydu.

Her kabine toplantısı Başkan Harding’in değil Hazine Bakanı Melon’un kişisel şovuna dönüştü. ABD Başkanı ikinci eleman konumundaydı. Kabinede konuşulan neredeyse her konuda her alanda Mellon’un bir ticari işi veya bağlantısı olması Başkan Harding’i bile şaşkınlığa düşürüyordu.

Dönemin Adalet Bakanının anılarından, bir Kabine toplantısında Çin’de inşa edilen Doğu Çin Demiryolu gündeme geldiğinde ABD Başkanı Harding’in, Adalet Bakanının kulağına “nihayet Mellon’un işinin olmadığı bir konu” diye fısıldayıp güldüğünü öğreniyoruz. Harding, dakikalar sonra Mellon’un bu demiryolu şirketinde de 1,5 milyon dolar hisseye sahip olduğunu şaşkınlıkla öğrenecekti.

Milyarder hazine bakanı Mellon, 1924’te, ‘zenginden vergi almamanın ülke ekonomisine faydalarını anlatmak için yazdığı kitapta, “Uygarlığımız sermayenin belli ellerde birikimi üzerine kurulu. Sermaye birikimi, tarihin en zengini haline gelmiş uygarlığımızın yaşaması için hayati derecede önemli” diye yazacaktı. Hazine Bakanı Mellon bir yıl sonra, Rockefeller ve Henry Ford’u geçerek ABD’nin en zengin ismi haline gelecekti.

Ülke 1920’den 1932’ye kadar üç Cumhuriyetçi Partili başkan değiştirdi ama Mellon hep yerinde kaldı. 12 yıl boyunca ABD Hazine Bakanı olarak ülkenin vergiden gümrük vergisine, faiz oranlarından vergi politikalarına kadar her konuyu yönlendiren asıl isim oldu. Dönemin muhalif senatörü George Norris, “Mellon art arda üç başkanın kabinesinde görev yapmadı, art arda üç ABD başkanı onun kabinesinde görev yaptı” diye hicvedecekti sonradan.

Mellon, yarattığı denetimsiz kuralsız ekonomi düzeninin ülkeyi 1929 krizine taşımasına rağmen kriz patladıktan sonra da görevinde kaldı. Dönemin ABD Başkanı Herbert Hoover’ın krizi küçümsemesinde ve zamanında gerekli adımları atmamasında en önemli faktör yine Mellon’un telkinleriydi. 1930 yılında krizin pik noktasının geride kaldığı ve toparlanma aşamasına geçildiği iddiasıyla gümrük vergilerini, ABD tarihinin en yüksek oranlarından birine çıkaran yasal düzenlemeye önayak oldu. Hesapta, gümrük vergileri olağanüstü yükseltilerek federal hükümete vergiden bile daha büyük bir gelir kaynağı yaratılacaktı. Ama tam aksi bir felakete yol açtı. 1929 krizi, bu yüksek gümrük vergisi politikasının etkileriyle Büyük Buhrana dönüştü.

Başlamasından üç yıl sonra 1932 başında bu krizin ABD tarihinin en büyük ekonomik bunalımı olduğu artık aşikâr hale geldiğinde Kongre, Mellon’u görevden azli için girişim başlattı. Başkan Hoover, onu, başına gelebilecek yargı kazalarından uzak tutmak için bakanlıktan alarak İngiltere’ye büyükelçi olarak gönderdi. Birkaç ay sonra seçimi kaybettikleri için Mellon, İngiltere’den dönmek zorunda kalacaktı.

Mellon, ahir ömrünü memleketi Pittsburgh’ta geçirmek istedi. Ama, onu 10 yıl boyunca çılgınca alkışlamış hemşerilerinin bile ekonomik bunalımdan dolayı kendisine derin bir nefret duyduğunu görünce bunu yapamadı ve pek de hazzetmediği Washington DC’de yaşamak zorunda kaldı. Usulsüzlükleri nedeniyle açılan davalarda suçunu kabul edip astronomik para cezaları ödemek zorunda kaldı. Hapse girmesine neden olacak vergi kaçakçılığı davaları sürerken 1937’de kansere yakalanıp ölecekti.

Yeni Sözleşme Koalisyonu ve sosyal demokrasi çağı

Terakkiperver (progressive) politikalar, Gilded Age’ın artçısı olan 1920’lerdeki gerilemeden sonra 1932 seçimi ile iktidara yeniden geldi. Kaderin bir cilvesi, aynı New York ailesinden bir Başkanın liderliğinde. 1932’de başkanlığı kazanan Demokrat Partili New York Valisi Franklin Delano Roosevelt, namı diğer FDR, birinci terakkiperver çağı başlatan Theodor Roosevelt’in kuzeniydi.

FDR’ın başkanlığı ile ABD, ‘bırakınız yapsınlar’ vahşi kapitalizmini bir kez daha terk ederek ‘Yeni Sözleşme’ diye anılacak yeni bir kapitalizm düzenine geçti.

Yeni Sözleşme reformları ile finans piyasalarına denetim mekanizması yapacak Sermaye Piyasası Kurulu (SEC) oluşturuldu. Bankacılık Kanunu ile bir firmanın aynı anda hem yatırım bankacılığı hem de ticaret bankacılığı yapması yasaklandı. Böylece şirketlerin ticari bankalarının piyasadan topladığı parayı, yatırım bankaları aracılığıyla kendi şirketlerinin hisselerini yükseltme, rakip firmaların hisselerini batırma gücü yok edildi. Bir banka sahibine, diğer sektörlerdeki bütün şirketlerine de sermaye piyasası kanunlarına tabi olma zorunluluğu getirilerek, banka sahibi olmak olağanüstü zorlaştırıldı. FED’in hem bankerlere karşı ‘kamu kurumu’ niteliğini tahkim eden, hem de siyasi otoritenin FED üzerinde etkili olmasına engel olan yasal bariyerler inşa edilerek piyasaya ve dolara istikrar getirildi.

Zenginlerden ve şirketlerden alınan federal gelir vergisi artırıldı. İlk defa emeklilik, sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası sistemi tesis edildi. Sendikalara hukuksal korumalar ve toplu sözleşme yetkileri kazandırıldı. İlk kez federal zorunlu asgari ücret belirlendi. Fazla mesaiye ek ücret zorunluluğu getirildi. Çocuk işçiliği tamamen yasaklandı. Madencilik başta olmak üzere bütün sanayi işyerlerinde işçi güvenliği standartları yasal zorunluluk oldu. Vergi kanunları değiştirilerek, yüksek gelirlilerin ve şirketlerin gelir vergisi artırıldı. Ve Hatch Kanunu gibi kanunlarla, memurları ve kamu kurumlarının yetki ve imkanlarının siyasi amaçlarla veya seçimlerde kullanımını tamamen yasaklanarak, ‘ganimet sisteminin’ son kalıntıları da yok edildi. Bu demokratik devrimin gücü o kadar büyüktü ki bu reformların bazısı FDR’a rağmen yapılacaktı.

‘Solcu’ yerine ‘liberal’ ifadesinin doğuşu

FDR, Cumhuriyetçilerin Birinci Dünya Savaşından itibaren ‘terakkiperver (progressive)’ ifadesi etrafında oldukça negatif bir algı oluşturmaları nedeni ile bu sözcük yerine politikalarını ‘liberal’ olarak isimlendirdi. ABD Başkanı FDR’ın konuşmalarında sık sık bu nitelemeyi tercih etmesi, günümüze kadar gelen Amerikan literatüründe, dünyanın geri kalanının aksine ‘liberal’ sözcüğünün ‘solcu’ anlamında kullanılmasına yol açacaktı.

36 yıl boyunca tek Cumhuriyetçi Partili başkan olan Eisenhower dönemindeki kısmi yavaşlamayı hesaba katmazsak 1970’lerin başına kadar sürecek Yeni Sözleşme Koalisyonu, oldukça büyük ve güçlü bir orta sınıf ortaya çıkardı. ABD tarihinin en eşitlikçi toplumsal düzenini yarattı. Ortalama bir çalışan, maaşıyla, kendisine ‘Amerikan Rüyası’ ile özdeşleştirilen müstakil ev ve araba alabiliyor, çocuklarını üniversitede maaşıyla okutabiliyordu. En zenginler ile en yoksullar arasındaki gelir farkı tarihin en düşük seviyesine geriledi. Politik istismardan bağımsız kamu bürokrasisi, denetim mekanizmaları, regülasyonlar, ABD tarihinde kamu yolsuzluğunun en düşük olduğu döneme yol açtı.

Şeffaflık, denetim ve regülasyonlar, sadece ekonomiyi değil, medyadan hukuka her alanı dönüştürdü. Yüksek Mahkeme, 40 yıl boyunca, tarihinin en ilerici içtihatlarını kabul etti. Güney eyaletlerinde okullardan toplu taşıma kadar kamusal alanda siyahlarla beyazların bir arada olmasını engelleyen Jim Crow ayrımcılık çağı sonlandırıldı. İç Savaş sonrası Yeniden Yapılanmanın gerçekleşememiş projesi olan Sivil Haklar Reformu 100 yıl sonra nihayet gerçekleşeceği politik iklimi buldu. Basına, kamunun asla müdahale edemeyeceği bir ifade özgürlüğü alanı yaratıldı. Basının bu gücü, şeffaflığı artırdı, yolsuzluğu ve yetki suistimallerini oldukça azalttı. ABD’ye göçmen alımında ‘beyazlık’ şartı ortadan kalktı ve ABD dünyanın her yerinden göçmenlere kapısını yeniden açtı. Üniversiteden yargıya bürokrasiden medyaya kadar kadroları neredeyse tamamen beyaz erkeklerden oluşan nitelikli işlerde, siyahların, kadınların kariyer yapmasını engelleyen bariyerler ortadan kaldıracak pozitif ayrımcılık zorunlulukları getirildi.

Beşinci Cadde’deki malikanelerin yıkılışı

Bu ekonomik ve kültürel değişiminin en çarpıcı göstergesi, süper zenginlerin Gilded Age döneminde doğmuş bulvarı Beşinci Cadde’ydi. New York’un bu ünlü caddesinde Gilded Age ve 1920’ler boyunca inşa edilen saray yavrusu dev malikaneler, 1940’lardan sonra teker teker yıkıldı ve yerlerine apartmanlar yükseldi. Elbette ki yine şehrin diğer yerlerine göre daha pahalı apartmanlardı ama ülkenin en zengin insanlarının artık benzerinde başkalarının da oturabildiği dairelerde yaşama tercihi, zenginlik hakkındaki kültürel değişimi göstermesi açısından ilginçti. Şehirde ayakta kalabilen bazı malikaneler ise müze, kütüphane gibi kültürel kurumlara dönüştü.

Yeni Gilded Age’ın başlaması

Yeni Sözleşme Koalisyonu, 1970’lerin başında dağılmaya başladı. Vietnam Savaşının neden olduğu travma, 1960’lar gençlik hareketi, feminizm ve Sivil Haklar Reformları muhafazakâr bir karşı dalgayı yükseltti. Bu dalgayı kendisine platform olarak seçen Cumhuriyetçi Partili Nixon’un başlattığı, 1980’de seçimi kazanan Ronald Reagan döneminde daha da artan bir ivme ile sürdürdüğü politikalarla regülasyonlar kaldırılmaya, şeffaf denetim mekanizmaları yok edilmeye başlandı.

Bağımsız bürokrasi, ‘bürokratik oligarşi’ olarak yaftalandı. 1883 yılında kuruluşu ile bağımsız bürokrasi devrini başlatan Eyaletlerarası Ticaret Komisyonu’nun (ICC) 1995’te kaldırılması, adeta bağımsız bürokrasi çağının bitişinin de başlangıcı oldu. Bürokrasinin kendisini yenilememesinin bazı kamu yatırım ve hizmetlerinde neden olduğu hantallık, bürokrasi karşıtlığına toplumsal destek yarattı.

Yine 1980’lerden itibaren üniversiteler, aydınlar, gazeteler, ‘millet düşmanı elitler’ olarak nitelenmeye başlandı. Regülasyon ve denetim mekanizmalarını savunmak, şirketlerin suistimallerini eleştirmek ‘serbest piyasa düşmanlığı’ olarak lanse edildi.

Piyasada ‘gizli el’ yok, ‘aşikâr el’ var!

Sonradan bir galat-ı meşhurla tamamı ‘neoliberal’ olarak nitelendirilecek bu politikalar, kitaplarda kapitalizm ve serbest piyasa başlığında anlatılan bütün yararları da tehdit eden anti-liberal bir yönelimdi aslında.

Örneğin, ünlü ‘görünmez el’ varsayımı. Şirket ekonomisi tarihçisi Alfred Chandler, 1977’de yayınladığı ve kendisine Pulitzer Ödülü kazandıran ‘Aşikâr El’ kitabında, Gilded Age’tan itibaren şirket yönetimlerinin, piyasayı kendi çıkarları için nasıl şekillendirdiğini çarpıcı şekilde sergiliyordu. Adam Smith’in piyasayı yöneten ‘görünmez el’ kavramında ifade ettiği gibi üretim ve ticaretin doğal dengesi değildi bu. Şirketler eliyle yürütülen bir ‘planlı ekonomiydi’ bu.

Kaldı ki regülasyon ve denetim ortadan kalktığında politika, ekonomiden el çekmiş olmuyor aksine çok daha rahat müdahil olabileceği bir ortam oluşuyordu. Çünkü bir şirketin piyasanın dominant gücü haline gelmesi sadece rekabet gücü yüksek nitelikli üretim şartına bağlı değil. Şirketin lehine izinler, muafiyetler, teşvikler, ihaleler, vergi afları ve regülasyondan bağımsızlık gibi unsurlar da istenen şirketleri zirveye taşıyıp, istenmeyenleri batırabilir.

Nitekim, Gilded Age döneminin efsane gazetecilerinden Henry D. Lloyd bile daha 1890’lardaki ‘bırakınız yapsınlar’ kapitalizminden, “bu servet yaratan değil, servet transfer eden bir sistem” diye yakınacaktı. Teknolojik yenilik, rekabet ve demokratikleşmenin yarattığı servet birkaç kişinin eline transfer ediliyordu.

Nitekim regülasyon ve denetimlerin erozyona uğramaya başladığı 1970’lerin sonundan itibaren, ulusal servet yeniden çok küçük bir azınlığın elinde toplanmaya başladı. Orta sınıf hızla erimeye başlarken, yüzde 1’lik kesimin zenginliği devasa boyutlara ulaştı.

Data General firmasının 1960’ların sonunda, bilgisayarı, özel kişiler ve şirketlerin de sahip olabileceği taşınabilir boyuta getirip pazarı yaratmasından sonra bilgisayar teknolojisi, ekonomiyi, sosyal yaşamı ve günümüzde politikayı şekillendiren güç haline geldi. Bu yeni teknolojide tekel haline gelen şirketlerin sahipleri ise birinci Gilded Age’ın tekellerinin rüyalarında göremeyeceği bir parasal, politik ve dikkat yönetimi gücüne kavuştular.

İnternet teknolojisi, tıpkı Gilded Age dönemindeki demiryolu gibi, müthiş bir rant ekonomisi yarattı. Rant ekonomisi, sadece Amazon, UBER gibi platformların doğrudan başkalarının emeğinden para kazanmasıyla sınırlı değil. Google, Facebook, Instagram, X gibi platformlar bedava edindikleri data üzerinden milyarlarca dolar kazanıyor.

Nihayetinde sadece Elon Musk, Jeff Bezos ve Mark Zuckerberg’in toplam serveti, ülke nüfusunun yüzde 40’ının yani 160 milyon Amerikalının toplam servetinden daha büyük hale gelmiş durumda.

Walmart’ın kurucusu Sam Walton, ABD’nin en zengin ismiyken öldüğü 1992 yılında 8 milyar dolarlık servete sahipti. Bugün, servetinin büyüklüğü 350 milyar dolar eşiğine yaklaşmış Elon Musk, 30 yıl öncenin en zengini Walton’un toplam servetinden daha büyük parayı tek bir günde borsada kaybedip kazanabiliyor.

Kapitalizm ve demokrasinin çatışması

Tarihçi H. W. Brands, 1865-1900 arasındaki 35 yılın kapitalist öyküsünü anlattığı ‘American Colossus’ kitabında, Amerikalıların genellikle kapitalizm ve demokrasinin doğal şekilde iyi geçinecek iki ortak olduğu yanlış kabulüne sahip olduğuna dikkatimizi çekiyor. Özellikle de bu yanılgıya kör inançları, Cumhuriyetçi Partililerin kendilerini aynı anda hem serbest piyasasının hem de özgürlüklerin şampiyonu görmesi vehmine neden oluyor. Oysaki Amerikan siyasi tarihi, bir yönüyle bu ikisi arasındaki çekişmenin ve tansiyonun da tarihi.

Tarihçi H. W. Brands, kitabında, kapitalizmin, eşitsizlik olmadan varlığını sürdüremeyeceğini yazıyor:

“Demokrasi eşitliğe, kapitalizm eşitsizliğe dayanır. Demokrasideki vatandaşlar kamusal alana her biri bir oyla gelir; kapitalist ekonominin katılımcıları pazara eşit olmayan imkân ve kaynaklarla gelir ve pazardan eşit olmayan getirilerle ayrılır.”

Bu yüzden de kapitalizm, sadece güçlü yasal denetim, genel regülasyon ve işlevsel etik kurallar içinde işlediğinde verimi, rekabeti ve yeniliği güçlendiren bir motivasyona dönüşebilir. Yasal ve etik dizginlerden salındığında ise hırsları, açgözlülüğü ve yolsuzluğu tetikleyecek bir motivasyon olacağı, sayısız deneyimle görüldü.

Henry Demarest Lloyd da daha 130 yıl önce, 1894 yılında yayınlanan Servetin Ortak Yarara Karşı Savaşı kitabında, “özgürlük servet yaratır ama servet de özgürlüğü yıkar” diye benzeri bir uyarıda bulunuyordu.

Büyük miktarda sermayenin belli bir kontrol altında birikmesi, artış gücünden farklı olan yeni bir tür güç yaratır. Ülkede sermaye artışının gücü, doğası gereği yapıcıdır. Sermayenin belli ellerde birikimden gelen güç ise yine doğası gereği yıkıcıdır.

Sermayenin belli ellerde birikmesi sadece endüstrideki diğer rakipleri tehdit edecek bir güç değil, kaçınılmaz olarak herkesin özgürlük ve haklarını da tehdit edecek bir güce dönüşecektir.

Çünkü, sadece ‘piyasada tekel olmak’ yetmez, ‘her şeye sahip olmak’, tekelcinin nihai rüyasıdır. Şöyle açıklıyor Lloyd:

“Kültürün, tecrübenin, onurun her türlü sınırını aşmış hatta dahil oldukları sınıf veya statünün geleneksel ihtiyatını önemsemeyecek kadar güç ve servet sarhoşu bu adamlar, kendilerinin yükselen dalgada sörf yapanlar değil dalganın kendisi olduklarını sanıyorlar. Kendilerini yaratan işi de kendilerinin yarattığı yanılgısı yaşıyorlar.

Onlara göre bilim, doğanın onlar için biriktirdiği sonsuz bir yatırım repertuarı, devlet bir imtiyaz çeşmesi, uluslar müşteri birlikleri ve ‘milyon’ da sadece onlar için yazılmış yeni bir zenginlik aritmetiğinin ölçü birimi. Anonim, denetimsiz, mütemadi bir güce ve lükse sonsuz bir tamah içindeler. Bu gücün onları belli bir noktada doyuma ulaştırma olasılığı, – kesintisiz olarak önlerinde genişleyen imkân dünyası nedeniyle- imkânsız. ‘Milyar’ rakamına ulaşsalar bile doygunluk hissetmeyecekler ve artık yeter diyecekleri bir nokta olmayacak.

Kendilerini toplumun bir parçası olarak görmüyorlar. Kendileri dışındakilere insani duyguları kötürüm hale gelmiş. Toplumun sürekli korkutularak dizginlenmesi gereken bir tehdit olduğuna inanıyorlar.”

ABD, Lloyd’un tasvir ettiği bu açgözlü duyarsızlığın en çarpıcı örneklerinden birine 2008 krizinden sonra tanık oldu. Federal Hükümet, kendi hataları ve açgözlüleriyle batma noktasına gelmiş şirketlere, finans kurumlarına bir trilyon dolarlık yardım sağladı. Zararlarını telafi için aktarılan bu kaynağı, bu şirketlerin CEO’ları ile yönetim kurulu üyeleri, kendi astronomik yıllık ikramiye ve maaşlarına harcamaktan çekinmediler. Hem de açıktan. Hem de Amerikalı çalışanların çoğunun, bu CEO’ların neden olduğu 2008 krizinde ya gelirinin önemli bir kısmını ya işini ya da evini kaybettiği günlerde.

Kongre’de çoğunluk olan Cumhuriyetçi Partililer ise bir yandan bu CEO’ları, ‘iş dünyasını koruma’ adı altında savunurken, krizde evini işini kaybedenlere yapılacak yardımları ise ‘sosyalizm’, ‘anti-Amerikanizm’, ‘devlet eliyle refah paylaşımı’ diyerek engelleyecekti.

2012 yılında Kongre’de çoğunluk olan Cumhuriyetçilerin parti grubu lideri Eric Cantor’un, İşçi Bayramında (Labor Day) attığı Tweet’te, işçilerin değil, girişimcilerin ve iş insanlarının ‘emeğini’ kutlaması, yeni Gilded Age’ın bu politik pervasızlığının en ibretlik göstergelerinden biri olacaktı.

43 yılda CEO geliri yüzde 1460, işçi geliri yüzde 18 arttı

Zenginlerle yoksullar arasındaki gelir eşitsizliği 1970’lerin sonundan itibaren yeniden açılmaya başladı ve 2010’larda orijinal Gilded Age dönemini de aşan oranlara ulaştı. Ekonomik Politikalar Enstitüsünün 2022 raporuna göre 1978 ile 2021 arasında ortalama CEO yıllık geliri yüzde 1460 oranında arttı. Aynı 43 yıllık dönemde ortalama çalışanın maaşı ise sadece yüzde 18 oranında arttı. Reagan döneminin başında bile işçiler CEO’ların 60’ta biri kadar yıllık gelire sahipti. Günümüzde 60 binde biri kadar.

Şirketlerin kârının artmasının, otomatik olarak yeni yatırımlara yol açacağı ve ekonomiyi büyüterek herkesin refahının artıracağı öngörüsü de teorideki gibi gelişmedi.

Bazıları trilyon dolar değerine ulaşan olağanüstü gelirler kazanan şirketler çok düşük oranda vergi ödedikleri için bu büyüme ‘ortak kamusal refaha’ gerektiği ölçüde katkı yapmadı.

ABD’nin en fazla istihdam yaratan şirketleri, en büyük şirketleri değil. Kaldı ki, bu en büyük şirketler kâr ve gelirdeki astronomik büyümelerini, şirketlerin çalışanların maaşlarına da yansıtmıyor.

Ve hepsinden önemlisi bu olağanüstü kar ve gelirin çok azı yatırıma dönüşüyor.

Peki bu para ne oluyor?

ABD’nin en büyük birkaç şirketinin sadece ABD bankalarında yatan ve hiçbir yatırım için kullanmadıkları para 2 trilyon doları geçiyor. Google, Apple, Amazon gibi şirketlerin ne yapacaklarını bilmedikleri, bankalarda tozlanan muazzam büyüklükte para rezervleri var yani. Çoğu milyarderin parası da böyle.

Üstelik bu âtıl sermayeden vergi de alınamıyor.

Çalışanın her kuruşuna vergi var ama zenginin milyarına vergi yok 

Trump’ın ilk başkanlığının tek yasal reformu, şirketlerin ve zenginlerin vergisini daha da aşağı çekecek reform oldu. New York Times’ın 2024 Nisan ayında yayınladığı rapora göre, tarihte ilk kez 2018 yılında ülkenin en zenginlerinin fiili vergi oranı, çalışanların fiili vergi oranlarının bile altına düştü.

Bunun en önemli nedeni, milyarderlerin gelirlerini maaş, kâr veya ücret olarak değil borsa hissesi gibi ‘menkul kıymetler’ olarak edinmesi. CEO’lar bile şirketlerinden maaş yerine hisse senedi gibi diğer menkul kıymet seçeneklerini tercih ediyor.

Mevcut yasaya göre, menkul kıymetler, sadece son bir yıl içinde işlem görmüşse oldukça düşük oranda vergilendirilebiliyor. İşlem görmediği sürece menkul kıymet şeklinde servet, kazanç vergisine tabi olmuyor. Bu da maaşlı çalışanın, esnafın kazandığı her kuruş için vergi vermek zorunda olduğu sistemde, yüzmilyonlarca ve milyarlarca dolar kazananların vergiden muaf olduğu bir düzen yaratıyor.

Amazon’un sahibi ve 200 milyar dolardan fazla serveti olan, bir hesaba göre saat başına geliri 7.9 milyon dolar olan Jeff Bezos’un bazı yıllar ‘yıllık maaş kazancı’ 150 bin doların altında kaldığı için çocuk desteği vergi kredisi aldığı ortaya çıkacaktı.

ProPublica’nın milyarder beyannameleri üzerinde yaptığı araştırma dünyanın en zengini Elon Musk’ın 2014 ile 2018 arasında yüzde 3,27 oranında gelir vergisi ödediğini belirlemişti.  O günlerde ABD’nin en zengini olan Warren Buffet ise vergi oranı ise yüzde 0,1 gibi gülünç bir düzeyde kalmıştı. En düşük maaşlı çalışan vergi oranı ise yüzde 10.

Nobel ödüllü ekonomist Paul Krugman, bu durumu, NY Times’taki yazılarında sık sık, “bu tür kapitalizm, sadece yüzde 1 için kapitalizm. Toplumun en az yüzde 80’inin kapitalizmin nimetlerinden yararlanmasını engellemek için kurulmuş bir sistem bu.” şeklinde eleştiriyor.

Milyarderler, servetlerini vergiden korumak için yatırımlarını bile borçlanma ile yapıyorlar. Musk, Twitter’ı Tesla hisselerini ipotek olarak gösterip, 13 milyar dolarlık vergiden muaf kredi edinerek alacaktı örneğin.

Milyarderleri korkutan seçim vaadi

Joe Biden’ın, son bir yıl içinde işlem görmemiş olsa bile menkul değerden yıllık vergi alınması yönünde son yıllarda gündeme getirdiği reform isteği, Kamala Harris’in kampanyasında somut bir projeye dönüştü. Projeye göre 100 milyon dolardan büyük servet, son bir yıl içinde işlem görmemişse bile yüzde 25 vergiye tabi olacaktı. Bu seçim vaadi, teknoloji devlerinin ve milyarderlerin Trump’ın safına geçmesinin en önemli nedeni olarak görülüyor.

Politik bilimci Adam Bonica’nın, kampanya bağış kayıtları üzerinde yaptığı çalışma bu kırılmayı çarpıcı şekilde ortaya koyuyor. Cumhuriyetçi Parti’ye 10 milyon doların üzerindeki bağışlar önceki yıllarda Cumhuriyetçi Parti kampanyalarına yapılan toplam bağışın sadece yüzde 4’ünü oluşturuyordu. 2024 yılında bu oran yüzde 56’ya çıktı. Yani partiyi büyük ölçüde milyarderler finanse ediyor artık. Bu mega bağışçılar 2008’de sadece 58 milyon dolar siyasi bağışta bulunmuştular. 2024 seçiminde mega bağışçıların bağış toplamı 2.4 milyar doları geçti. Bunun yüzde 10’u ise tek başına Musk’a ait.

Adam Bonica bir ironiye dikkat çekiyor. Cumhuriyetçi Başkanlar dönemi neredeyse istisnasız olarak ekonomik krizle ve büyük gelir kaybıyla bitiyor. Demokrat Başkanların dönemi borsaların ve ekonominin toparlandığı, gelirlerinin yükseldiği dönemler oluyor. Ama milyarderler birkaç istisna dışında neredeyse topyekun Trump’ı desteklediler.

Bu tercihe yol açan psikolojinin önemli bir nedenine ise, 2013’te yayınlanan “21. Yüzyılda Sermaye” adlı klasiğiyle kapitalizm içi tarihi bir sorgulamayı alevlendiren Fransız ekonomist Thomas Piketty’nin analizlerinde denk geliyoruz. İnsanlar, mevcutlarını korumayı, olası kazançlarına önceler. Milyarderler de farklı değil.

Piketty, anti kapitalist bir tartışma başlatmıyor. Kapitalizmin, olması gereken rayından çıktığını, sermayenin getiri oranının, ekonominin büyüme oranından yüksek hale geldiğini sergileyerek tartışıyor. Servetin çok küçük bir azınlığın elinde birikmesinin, politikanın ana gündemi haline gelmesi gerektiğini savunuyor.

İkinci Trump dönemi Yeni Gilded Age’ın zirvesi

Yeni ‘Gilded Age’, Donald Trump ile başlamış değil. 1970’lerin sonundan itibaren, çoğu Cumhuriyetçi ama Demokratların da içinde olduğu politik kadrolarca adım adım inşa edilmiş bir düzen bu. Yeniden Gilded Age düzenine dönüşte vitesi yükselten ise orijinal Gilded Age dönemindeki gibi Yüksek Mahkeme oldu.

Reagan döneminden itibaren üye atanan muhafazakâr üyelerin çoğunluğa geçmesiyle ABD Yüksek Mahkemesi, 20. Yüzyılın büyük bölümünde savunucusu olduğu ilerici, özgürlükçü ve eşitlikçi Anayasa yorumu çizgisini terk ederek Gilded Age Yüksek Mahkemesinin süper zengin dostu, dinci ve beyaz ırkçısı çizgisine geri dönmeye başladı.

Bunun kaçınılmaz sonucu olarak da ABD tarihinin, saygınlıktan en uzak en yolsuz yüksek mahkemelerinden birine dönüştü. Mahkemenin en kıdemli muhafazakâr üyesinin, mahkemede dosyaları olan milyarderlerle, onların sağladığı parayla tatile çıktığı ortaya çıktı. Trump’ın atadığı bir üyenin, mahkemedeki görevine başlamadan birkaç ay önce yıllardır satamadığı evini, mahkemede dosyası önüne gelecek bir şirketin astronomik bir fiyata satın aldığı ortaya çıktı. Yüksek Mahkemenin muhafazakâr başkanı art arda patlayan skandallara, bağlayıcılığı olmayan bir etik kural listesi yayınlamaktan başka bir adım atmadı.

Mahkemenin ABD demokrasisine en büyük darbesi ise 2010 yılında “Citizen United v. Federal Election Commission” adlı davadaki içtihadı ile geldi.

İlerici Dönemde, 1907 yılında, şirketlerin seçim kampanyalarına bağış yapması yasaklanmış ve sonraki yasalarla paranın seçimleri etkileme gücü frenlenmişti. 2000’lerin başında bile seçim kampanyalarına sadece gerçek insanlar, kişi başına en fazla 2400 dolar olarak bağış yapabiliyordu.

Yüksek Mahkeme, şirketlerin ve Cumhuriyetçilerin 30 yıldır sürdürdüğü kampanyaya 2010 yılı içtihadında hak verdi ve şirketlere bağış yasağını ortadan kaldırdı.  Mahkeme, şirketleri, tıpkı Gilded Age döneminde olduğu gibi yeniden anayasal anlamda ‘kişi’ olarak kabul ediyordu. Dolayısıyla bu ‘kişilerin’, seçim kampanyalarına bağış yapmasının engellenmesini de anayasal ifade özgürlüğünün ihlali olarak değerlendiriyordu.

Daha da ötesi, şirketler, adayların resmi kampanyası ile kâğıt üstünde resmi bağı olmayan politik destek kampanyalarına (Super PAC) sınırsız bağış yapma imkanına da kavuştular.

Bugün bu içtihat sayesinde, Elon Musk, satın alıp adını X diye değiştirdiği Twitter üzerinden, yani aleni şekilde, Cumhuriyetçi Kongre üyelerini, “Trump’ın istediğinin aksine oy verenin karşısına milyonlarca dolarlık kampanya ile çıkar, önseçimi kaybettiririm” tehdidiyle susturabiliyor.

Kendisi başlatmamış olsa da Trump’ın başkanlığı özellikle de ikinci dönem başkanlığı bu yeni yozlaşma çağının zirvesini temsil ediyor. Milli irade şampiyonu Trump’ın yemin törenindeki oturma düzeni bile nasıl bir düzene geçildiğinin çarpıcı bir göstergesiydi. Amazon, Facebook, Google, X (Twitter) başta olmak üzere teknoloji devlerinin milyarder CEO’ları, eski ABD başkanlarının tam karşısına, Trump hanedanlık üyesinin arasında oturuyordu. Milletin temsilcisi Kongre üyeleri ve eyalet valileri ise arkaya ve balkonlara gönderilmişti.

Elitlere karşı, milletin milyarder evlatları

Para ile siyaset, son birkaç ayda, 19. Yüzyılda bile görülmemiş bir pervasızlıkla açıktan ilişkiye girmiş durumda. Sadece Trump ABD tarihinin en zengin başkanı olmakla kalmıyor, ABD tarihinin en zengini olan Elon Musk da bu yönetimin fiili iki numarası durumunda. “Elitlere karşı milletin evlatları” iddiasıyla kurulmuş Trump Kabinesi, ABD tarihinin en zengin kabinesi. Trump yönetiminde tam 13 dolar milyarderi var. Örneğin milyarder Howard Lutnick Ticaret Bakanı, milyarder Linda McMahon Eğitim Bakanı, milyarder Scott Bessent Hazine Bakanı. Silikon Vadisindeki işleriyle dolar milyoneri olan Başkan Yardımcısı J.D. Vance, yönetimin en “fakir” üyelerinden biri.

Bir önceki Başkan Joe Biden ve kabine üyelerinin toplam servetlerinin 118 milyon dolar olması, Yeni Gilded Age düzeninin ulaştığı hızı göstermesi açısından çarpıcı.

Tesla’yı devletin alternatif enerji kullanımı teşvikleri ve yardımları sayesinde büyüten, Space X başta olmak üzere milyarlarca dolarlık kamu ihalesiyle zengin olan Musk, ihale almak istediği federal kurumları, kamudan aldığı paraları nasıl kullandığını incelemekle görevli daireleri denetleyen kamu yetkilisi konumunda. Şirketlerine inceleme başlatmış bütün denetim kurumlarını, ‘bürokratik oligarşiye savaş’ adı altında susturuyor.

Eski Senatör Max Baucus, şubat ayında şirket yöneticilerine konuşurken, “sarayda sizi Trump’a ulaştıracak bir bağlantınız yoksa artık büyük çaplı iş yapamazsınız” tavsiyesinde bulunarak yeni düzenin gerçeğini sergiliyordu. Örneğin, milyarlarca dolarlık kamu ihalelerine talip olan Jeff Bezos, Melania Trump’ın yapımcısı olduğu özyaşam belgeseline 40 milyon dolar ödeyerek satın alıyordu. Bu açık birer rüşvetti. Ama bu tür haberler artık günlük hale geldiği için kanıksanır olmuş durumda.

Gazeteler, milyarder CEO’ların şimdiden Başkent DC’de Beyaz Saray’a yakın köşkler satın aldıkları haberleriyle dolu. Tarihte ilk kez bu kadar çok milyarder ABD başkentinde yaşamaya başlıyor.

İki Gilded Age’ın benzerlikleri

Birinci Gilded Age, artçısı 1920’ler ve günümüzdeki (aslında kısmen küresel bir Gilded Age de diyebiliriz) Gilded Age arasındaki benzerlik sadece para ile politika arasındaki ensest ilişkiden ibaret değil.

Beyaz ırkçılığı, göçmenler ülkemizi ele geçiriyor korkusu, din ve bayrak hamaseti, fetihçi dış politika hortlamış durumda. Köeliliği savunmuş bunun için Güney Ordusunda savaşmış generallerin isimleri siyah yerleşim birimlerinde binalara veriliyor, heykelleri ‘tarihimize sahip çıkma’ adı altında yeniden dikiliyor.

Beşinci Cadde ise 2000’lerin başından itibaren adeta küllerinden yeniden doğuyor. Art arda içinde ultra lüks malikaneler barındıran gökdelenler inşa ediliyor. Konak ve daire fiyatları akıl almaz derecede yükseliyor. Bunların sahiplerinin arasında dünyanın her yerinden yolsuz politikacıların olması, yeni Gilded Age çağının sadece ABD eksenli olmadığını, küresel bir Gilded Age düzenine girdiğimizin çarpıcı bir göstergesi.

Ve kambersiz düğün olmaz misali, “aile yok ediliyor” paranoyası da kutuplaşmanın baş köşesine yeniden yerleşmiş durumda…

Kadınlar ve kadın eşitliği hareketinin yanı sıra, eşcinsellerin eşitlik hareketine karşı muhafazakâr tepki, yeniden devlet politikası haline geliyor. Gilded Age ve 1920’lerde olduğu gibi, ‘erkekliğin tehdit altında olduğu’ iddiası, yeniden mâkes buluyor. En trajik olanı ise, kamu okullarında akran zorbalığı, dinsel, cinsel, ırksal ayrımcılık oluşmasını engellemeye matuf kuralların, sırf trans çocuklar da yararlanıyor diye kaldırılması. 360 milyonluk ülkede, dört milyon kamu okulu öğrencisi arasında sayısı birkaç bini geçmeyen cinsel kimliği belirsiz çocuktan, ‘kötülüğünü etrafındaki çocuklara bulaştıracak şeytanlar’ gibi bahsediliyor. Bu çocuklar korkunç bir yalnızlık ve çaresizliğe terk ediliyorlar.

Günümüz ile orijinal Gilded Age arasındaki en büyük fark

Bununla beraber iki dönem arasında bazı temel farklar da var. Bunlardan bazıları ana aktörlerin kişisel özellikleri gibi detay konular. Örneğin iki dönemin harami baronlarının kültürel nitelikleri. Birinci Gilded Age’ın baronları, iş dünyasındaki bütün açgözlülük ve zalimliklerine rağmen, kültüre, sanata, bilime ve entelektüel üretime saygıları ve destekleri olan insanlardı. Halk kütüphaneleri sisteminin kurulmasından dünyaca ünlü birçok müzeye ve üniversiteye kadar çok sayıda kurumun sponsoru oldular.

Günümüzün Musk, Bezos, Trump gibi harami baronları ise, kültürel, sanatsal ve entelektüel üretimi aşağılamalarıyla, “millet düşmanı elitizm”, “marjinallik”, “solcu lunatizmi” gibi ifadelerle nitelemeleriyle biliniyor. Trump’ı veya Musk’ı herhangi bir kültür sanat oluşumuna veya hayır organizasyonuna ilgili görmek neredeyse imkânsız. Trump, New York tarihinde, hayatı boyunca bir kültür sanat veya hayır kurumunun yönetim kurulunda üye olmamış tek milyarder.

İki dönem arasındaki en büyük farka ise tarihçi Steve Fraser dikkatimizi çekiyor. Fraser, birkaç yıl önce PBS’e verdiği röportajında, 19. Yüzyıl son çeyreği ile günümüzdeki Gilded Age arasındaki en büyük farkın, ‘günümüzdeki büyük sessizlik’ olduğunu belirtiyor.

19. Yüzyılın son çeyreğinde paranın ve siyasi gücün bir avuç insanın elinde toplanmasına karşı muazzam bir direniş gerçekleşmişti. Yıllar içinde artan direnç muazzam bir toplumsal hareketliliğe dönüşmüştü. Bazıları ülke geneline yayılan grevleriyle sendikalar, anarşistlerin, kadınların, siyahların, göçmenlerin ardı arkası kesilmeyen protestolarının neden olduğu sosyal baskı, önce eyalet kongrelerinin arından federal kongrenin Gilded Age’ın sonunu getirecek reformlar yapmasına yol açmıştı.

Günümüzde ise sendikalardan üniversitelere kadar genel bir kabullenmişlik ve acizlik egemen. Bunda günümüz Gilded Age düzeninin, 19’uncu yüzyıldaki ilham kaynaklarının rüyasında göremeyeceği bir medya, algı ve dikkat yönetme gücüne erişmiş olması rol oynuyor olabilir. Orijinal Gilded Age döneminin gazetecisi Henry Demarest Lloyd, o günlerde lokomotifin bütün seçim sandıklarından daha güçlü hale geldiği tespiti yapmıştı. Günümüze erse, lokomotif yerine ‘algoritma’ diyeceğine hiç şüphe yok.

Beyazlara karşı ırkçılık olduğu, göçmenlerin, kentli kadınların, siyahların, Müslümanların, eşcinsellerin kayırıldığı gibi paranoyalar etrafında oluşturulan keskin kültür savaşı, özellikle de beyaz Amerikalının zihnini, neden “şahlanan ekonomilerden”, “altın çağ”dan, refahtan pay alamadıklarını sorgulayacak kafa dinginliğine ulaşamayacak kadar meşgul ediyor.

Trump’ın ikinci döneminde, federal kurumdaki işini ve az da olsa gelirini kaybetme korkusu da bu ‘yel değirmenlerine’ eklenmiş görünüyor. Gilded Age düzeninin muhalif aydınlarından Upton Sinclair’ın da o dönemde yakındığı gibi, “Bir adamın bir gerçeği anlamasını sağlamak, eğer geçimi o şeyi anlamamasına bağlıysa, çok zordur”.

Timsahın suyuna gidenlerin trajedisi

Ana akım medya kurumları, düzenden zarar göreceği açık şirketler, büyük hukuk şirketleri, birkaçı dışında üniversiteler, ‘timsahın’ suyuna gitmeyi tercih ediyor. İngiliz Başbakan Churchill’in sık kullanımıyla meşhur olmuş benzetmedeki gibi. “Suyuna gidersek bizi yemeyi en sona bırakır. Sıra bize gelinceye kadar da düzen değişir” hesabı. Churchill’in de dediği gibi tarih bu hesabı yapanların trajedileriyle dolu.

İtirazın, beklentiyi kaybetmemenin ve umudun, gidişatı frenleme gücü unutulmuş gibi.

Alexis de Tocqueville’in yaklaşık iki asır önce dikkat çektiği gibi, biz insanlar refahımızı ve yaşam kalitemizi, genel standartlar üzerinden değil bir eğri üzerinde derecelendirme eğilimine sahibiz.

Tocqueville, bu yüzden, devrimci duyguları, kitleselleşen yoksullaşmanın değil, beklenti ve iyimserliğin artmasının kabartabildiğini yazıyor. Çünkü kendisini, adaletsizliğin ve eşitsizliğin kurbanı görmesi bir insanın pratikte adaletsizliğin ve eşitsizliğin kurbanı olmasından başka sonuç doğurmaz. Kendisinde bu gidişata dur deme gücü görmek, kurban olmayı reddetmek, daha iyisi mümkün deyip bunu istemek, bunun mücadelesini vermek ise gerçekten gidişatı değiştirecek şeydir.

Amerikan toplumu şimdi böylesi bir yol ayrımına gelmiş durumda. İtiraz ve dirençle karşılaşmazsa, bu yeni Gilded Age düzeninin, bütün Gilded Age düzenlerinin nihai gayesine, yani monarşiye yeltenmesi kaçınılmaz.

NOT: Trump’ın Altın Çağı dizisini, son bir yazıyla tamamlayacağım.