Bilimsel mecmua Science’ta yayımlanan yeni bir araştırma, bu navigasyon yeteneğinin ardındaki biyolojik mekanizmayı gözler önüne serdi. Bonn Üniversitesi ve Bonn Üniversite Hastanesi uzmanları tarafından gerçekleştirilen çalışma, postacı güvercinlerin karaciğerindeki demir zengini bağışıklık hücrelerinin birer pusula üzere çalıştığını ve istikamet bilgisini beyne ilettiğini ortaya koydu.

Bugüne kadar kuşların navigasyon yeteneği için üç farklı varsayım öne sürülüyordu. Bunlar gaga üstündeki manyetik parçacıklar, hücrelerdeki iyon kanalları ve gözdeki retina piksellerinin ışıkla etkileşimi üzerine heyetiydi. Lakin bu varsayımların hiçbiri, zifiri karanlıkta ya da kapalı havalarda kuşların nasıl bu kadar net istikamet bulabildiğini tam olarak açıklamaya yetmiyordu.

Laboratuvardan gökyüzüne uzanan kanıtlar

Araştırmacılardan Clivia Lisowski, bedendeki eskiyen kırmızı kan hücrelerini parçalayan karaciğer ile dalağın ağır demir barındırdığını, bu yüzden doğal bir manyetik özelliğe sahip olduğunu tabir etti. Güvercin dokuları üzerinde yapılan laboratuvar testleri, en ağır demir birikiminin ve manyetik reaksiyonun karaciğerde toplandığını doğruladı.

Bilim insanları bu bulguyu netleştirmek ismine 34 postacı güvercinle 19 kilometrelik bir rotada deney gerçekleştirdi. Kuşların bir kısmının karaciğerindeki demir zengini bağışıklık hücreleri süreksiz olarak pasif hale getirilirken, öbür kümeye müdahale edilmedi. Bulutlu bir günde salınan kuşlardan doğal bırakılanlar yuvalarına çabucak ulaştı. Karaciğer hücreleri baskılanan güvercinler ise istikametlerini kaybetti ve lakin sonraki gün güneş açtığında yollarını bulabildi. Güneşli havada yapılan denemelerde ise tüm kuşlar güneş ışınlarını kullanarak maksada ulaştı. Bu durum, gökyüzü kapalıyken kuşların büsbütün karaciğerlerindeki bu sisteme güvendiğini gösteriyor.

Bu keşif, yarasalar ve köpekbalıkları üzere öteki canlıların da manyetik alanları nasıl algıladığına dair yeni kapılar açıyor. Londra Zooloji Derneği’nden Simon Spiro ve Oxford Üniversitesi’nden Hal Drakesmith üzere isimler ise kuşların tek bir sisteme bağlı kalmadığını düşünüyor. Uzmanlara nazaran, uzun aralı uçuşlarda karaciğerdeki bu pusula ana rolü üstlenirken, amaca yaklaşıldığında beyindeki başka sistemler devreye giriyor.

Bahsi geçen isim Dr. Simon Boxall… Ona nazaran, bölgedeki kaybolmaların gerisinde aslında çok daha gerçek ve tehlikeli bir tabiat olayı zımnî: Haydut dalgalar…

Haydut dalgalar, başka ismiyle “serseri dalgalar“, açık denizlerde beklenmedik anda beliren dev su duvarları halinde açıklanabilir. Etraftaki olağan dalgaların iki katı yüksekliğe ulaşabilen bu oluşumlar, bazen 30 metreyi bile aşabiliyor. Apansız ve alışılmadık taraflardan gelen bu dalgalar, bilhassa büyük gemiler için ölümcül olabiliyor.

Dr. Boxall, Bermuda Şeytan Üçgeni’nin bu haydut dalgaların oluşması için ülkü şartları sağladığı konusunda emin. Bölge, güney ve kuzeyden gelen fırtınaların kesişim noktasında. Ayrıyeten Florida kıyılarından gelen öteki dalgalarla birleştiğinde, ortaya çıkabilecek güç, en büyük gemileri bile birkaç dakika içinde sulara gömebilir.

USS Cyclops’un gizemli kayboluşu

Haydut dalgaların potansiyel tesirini anlatan en çarpıcı örneklerden biri, USS Cyclops isimli Amerikan kömür taşıma gemisinin 1918 yılında kaybolmasıydı. Brezilya’dan ABD’ye dönerken Bermuda Şeytan Üçgeni’nden geçen bu dev gemi, ne bir imdat daveti gönderdi ne de geriye bir iz bıraktı. 306 kişilik mürettebatla birlikte ortadan kaybolan gemi, uzun yıllardır komplo teorilerine materyal oluyor.

Ancak Dr. Boxall, bu kaybolmanın doğaüstü sebeplerle değil, olası bir haydut dalga ile açıklanabileceği görüşünde. Hatta takımıyla birlikte geminin ölçekli bir modelini kullanarak bu türlü bir senaryoyu simüle de etmiş. Elde ettikleri sonuçlar ise hayli çarpıcı: Devasa boyutuna karşın, gemi bu tıp bir dalga karşısında sadece iki ila üç dakika dayanabiliyor.

Bu devasa dalgaların tam olarak nasıl oluştuğu hala kesin olarak bilinmiyor. Lakin bilim insanları, birden fazla dalganın tıpkı anda birleşerek devasa bir güç ağırlaşması yaratabileceği fikrinde. Fırtınalar da bu birleşmeyi tetikleyerek dalga gücünü tek bir tarafa odaklayabiliyor. Bu da, denizde seyrüsefer yapan gemiler için büyük bir tehdit oluşturuyor.

Dr. Boxall’ın açıklamalarına nazaran, dalga o kadar dik olabilir ki, gemiyi kendi iki doruğu ortasında asılı bırakabilir. Gemi takviye alabileceği suyu kaybederse, gövdesi ortadan kırılarak batar. Bilhassa büyük ve düz tabanlı gemiler bu tesirle basitçe parçalanabilir.

Peki sahiden bir gizem var mı?

Bermuda Şeytan Üçgeni yıllardır gizemli bir bölge olarak anılsa da, birtakım bilim insanları aslında burada yaşanan kayıpların dünya genelindeki başka ağır deniz bölgelerinden daha fazla olmadığını belirtiyor. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi ve memleketler arası sigorta şirketi Lloyd’s of London üzere kurumlar, Bermuda Üçgeni’nde olağan dışı bir kaybolma oranı bulunmadığını raporluyor. Ve bu açıklama, uçak kazalarını da kapsıyor.

Çevresel faktörlerin tesiri ise göz gerisi edilemeyecek seviyede. Karayipler’deki çok sayıda ada ve sığ su alanları, bilhassa tecrübesiz mürettebat için önemli risk. Üstelik bölge sık sık ani tropikal fırtınalara da maruz kalıyor.

Her ne kadar UFO’lar, paralel kainatlar ve doğaüstü varlıklar üzere teoriler popülerliğini korusa da, bilim dünyası bu çeşit olaylara daha mantıklı açıklamalar getirmeye çalışıyor. Dr. Boxall’ın haydut dalga teorisi de, Bermuda Şeytan Üçgeni gizemini yer bilimi ve okyanus dinamikleriyle açıklama eforlarının en şimdiki örneklerinden biri.

Ancak bilim dünyası bugüne kadar bu organizmaların sis içinde yalnızca pasif halde rüzgarla sürüklenen cansız hücreler mi olduğunu, yoksa etkin bir ömür mı sürdürdüğünü çözememişti. Yeni yayınlanan bir araştırma, sis bulutlarının aslında kendi içinde büyüyen ve daima hareket halinde olan değişik bir mikrobiyal topluluğa yuva olduğunu kanıtladı. Kulağa bir kaygı sineması senaryosu üzere gelen bu durum, şaşırtan formda gezegenimiz için büyük yararları da beraberinde getiriyor.

Gökyüzü göllerindeki canlı paklık işçileri

Meteorolojik açıdan sis, görüş aralığını bin metrenin altına düşüren ağır bir su buharı kütlesinden, yani yere kadar alçalan buluttan diğer bir şey değil. Fakat mBio mecmuasında yayınlanan çalışma için bilim insanları, iki yıl boyunca 32 farklı sis olayını titizlikle inceledi. Toplanan örnekleri laboratuvarda tahlil eden uzmanlar, sis damlacıklarının içindeki bakteri yoğunluğunun neredeyse besin açısından varlıklı bir gölün sularıyla yarışacak seviyede olduğunu gördü. Üstelik bu canlılar, olağan havada savrulan mikrop örneklerinden büsbütün farklı, sise has çeşitlerden oluşuyor.

Araştırmanın en heyecan verici kısmı ise bakterilerin sis içinde yalnızca pasif birer yolcu olmaması. Sis damlacıklarının merkezindeki bu canlılar, faal halde metabolik faaliyetler yürütüyor ve etraftaki kimyasalları işliyor. En sevdikleri besin kaynağı ise ekseriyetle kadavraları mumyalamakta kullanılan, canlı dokular için son derece zehirli ve tehlikeli bir gaz olan formaldehit. Sis bulutlarının içindeki bu mikroskobik canlılar, havadaki zehirli formaldehiti tüketerek kendi büyümeleri için yakıta dönüştürüyor. Böylelikle sis, havayı solunabilir kılan doğal bir temizleme filtresine dönüşüyor.

Bulutların ve sisin içindeki bu biyolojik hayatı incelemek, bilim dünyası için şimdi çok yeni bir alan. Günümüzde kurak bölgelerde sisten pak içme suyu elde etmek hedefiyle devasa ağ sistemleri kuruluyor. Lakin Arizona Devlet Üniversitesi Biyotasarım Merkezi Yöneticisi Ferran Garcia-Pichel, bu noktada kritik bir ikazda bulunuyor. Sisi yapay yollarla hasat edip suya dönüştürdüğümüzde, havayı temizleyen bu minik canlıları da ortadan kaldırıyoruz.

Bilim insanları, bunun atmosfer istikrarına nasıl bir tesir yapacağını şimdi kestiremiyor. Gelecekte tabiatın bize sunduğu bu fiyatsız ekosistem hizmetinden yoksun kalmamak için, sise yalnızca beyaz bir duman gözüyle bakmayı bırakıp onun içindeki gizemli hayatı çok daha uygun anlamamız gerekiyor.

Uzaktaki bir otomobil motorunun rölantide çalışmasını andıran bu durum, bilim literatüründe “The Hum” fırtınası olarak isimlendiriliyor. En can sıkıcı nokta ise birebir odadaki öbür insanların bu gürültüyü asla fark etmemesi. Yıllarca askeri frekanslardan etraf kirliliğine kadar birçok komplo teorisine gereç olan bu fenomene, Norveç Bilim ve Teknoloji Üniversitesinden Profesör Markus Drexl ve grubu son noktayı koydu. Araştırmacılar, insanı sıkıntıdan çıkaran seslerin kaynağını ve o anlarda kulaklarda tam olarak ne döndüğünü çözdü.

Bristol’dan Oslo’ya uzanan global uğultu

İlk resmi kayıtlar, 1970’li yılların ortasında İngiltere’nin Bristol kentindeki bir gazetenin okuyucu mektuplarıyla başladı. O yıllarda sesin kaynağı olarak büyük bir mağazanın havalandırma fanları suçlansa da, depo kapandıktan sonra bile şikayetler kesilmedi. Vakitle İngiltere kıyılarından Amerika’nın New Mexico eyaletine, Kanada’dan Norveç’in başşehri Oslo’ya kadar dünyanın dört bir yanından misal bildirimler yapıldı. Düşük frekanslı dalgaların istikametini bulmak insan kulağı için güç olduğundan, gizem perdesi uzun yıllar aralanamadı.

Profesör Drexl ve grubunun PLOS One mecmuasında yayınlanan çalışması, bu gürültüyü duyduğunu belirten şahısları laboratuvarda bir ortaya getirdi. Uzmanlar birinci olarak, iç kulağın kendi kendine ürettiği ve hassas mikrofonlarla ölçülebilen hafif biyolojik sesleri inceledi. Fakat testler sonucunda, uğultudan şikayet eden bireylerin kulaklarında bu türlü bir iç ses üretimine rastlanmadı. İştirakçilerin çok az bir kısmında düşük frekansları daha güzel algılayan sıra dışı bir işitme yeteneği saptansa da bu durum genel tabloyu açıklamaya yetmedi.

Yapılan ayrıntılı incelemeler, dış dünyadaki aygıtlarla ölçülemeyen bu gizemli gürültünün ardındaki asıl cürümlünün düşük frekanslı özel bir tinnitus, yani kulak çınlaması tipi olduğunu mutlaklaştırdı. Tinnitus sorunu yaşayanlar, dışarıda fizikî bir kaynak olmamasına karşın beyinlerinde daima bir gürültü algılar. Bu duruma maruz kalan bireyler başlangıçta sesin mutlaka dışarıdaki bir fabrikadan ya da araçtan geldiğinden emin olurlar.

Araştırma takımı, dış dünyadaki birtakım fizikî ses kaynaklarını büsbütün elemeseler de “The Hum” mağdurlarının çok büyük bir kısmında, düşük frekans aralığında seyreden bu kulak çınlamasının ritmik ve nabız üzere atan uğultular yarattığı sonucuna vardı. Böylelikle yıllardır uykusuzluğa sebep olan o hayalet motorun, aslında direkt bireyin kendi işitme sisteminin içinden gelen bir yanılsama olduğu kanıtlandı.

Kuşlardan memelilere kadar çok geniş bir canlı ailesinde bulunan “Nova1” isimli gen, insanlarda çok küçük ancak hayati bir farklılık barındırır. İnsan genetiği, bu protein zincirinin 197. durumunda tek bir amino asidi değiştirerek isoleucin yerine valin unsurunu üretir. En yakın tarih öncesi akrabalarımızın yoksun olduğu bu özel mutasyon, Afrika’daki ortak atalarımızda gelişerek baskın hale geldi. Dünyaya yayılan Homo sapiens bu sayede akıcı konuşma maharetini kazandı. Karmaşık lisanlar kuramayan başka cinsler ise bu genetik donanımdan mahrum oldukları için vakitle yok oldu.

Farelerin ses dünyasında insan geni şoku

Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen sıra dışı bir genetik deney, bu evrimsel kırılmanın boyutlarını net biçimde gözler önüne seriyor. Rockefeller Üniversitesinden Profesör Robert B. Darnell ve grubu, beşere has bu gen varyantını farelere aktardı. Nature Communications mecmuasında ayrıntıları paylaşılan araştırmanın sonuçları bilim insanlarını şaşırttı.

İnsan geniyle büyüyen minik yavruların, annelerini çağırırken kendi çeşitlerinden büsbütün farklı ses kalıpları kullandığı görüldü. Projenin mimarlarından Yoko Tajima, bu durumu bilimsel açıdan tam bir şok anı olarak tanımlıyor. İrtibatla ilgili RNA bağları direkt etkilenen bu özel fareler, yırtıcı tabiattaki hemcinslerine kıyasla çok daha yüksek perdeden ve apayrı ses kombinasyonlarıyla bağlantı kurdu.

Kemirgenlerin alfabesi ve yeni aşk şarkıları

Dil araştırmacıları, olağan bebek farelerin anneleriyle bağ kurarken çıkardığı ultrasonik sesleri dört temel harfle (S, D, U ve M) kategorize ediyor. Lakin insan genine sahip fareler, bu klasik alfabeyi büsbütün reddederek yepyeni harfler kullanmaya başladı

Bilim insanları, dişilerle büsbütün farklı bir tonda konuşan kemirgenlerdeki bu vokal dönüşümün, insan konuşmasının evrimsel kökenlerine dair en net ipuçlarını sunduğunu belirtiyor.

Sakarya Büyükşehir Belediyesi, Sakarya Valiliği, TÜBİTAK ve Sakarya İl Milli Eğitim Müdürlüğü iş birliğiyle sürdürülen “Bilim Tohumları ile Büyüyen Çocuklar” projesi, bilhassa kırsal bölgelerdeki çocukların bilimsel kaynaklara erişimini arttırıyor.

Sosyal Hizmetler Dairesi Başkanlığı Aile ve Çocuk Hizmetleri Şube Müdürlüğü uyumunda yürütülen çalışma kapsamında, TÜBİTAK Bilim Çocuk mecmuaları Sakarya’nın çeşitli kırsal bölgelerindeki ilkokul ve ortaokul öğrencilerine ulaştırılıyor. Çocuklar, birbirinden farklı mevzuların ele alındığı mecmualar sayesinde bilime dair meraklarını besleme imkânı buluyor.

ÖĞRENİRKEN KEŞFEDİYORLAR

Dergilerde yer alan deneyler, etkinlikler ve uygulamalı atölye içerikleriyle öğrenciler hem eğleniyor hem de yeni bilgiler ediniyor. Bilimsel ve sanatsal çalışmalarla zenginleştirilen içerikler, çocukların araştırma, sorgulama ve üretme marifetlerinin gelişmesine katkı sunarken, hayal güçlerini ve yaratıcılıklarını da destekliyor.

Neredeyse bir Labrador köpeği büyüklüğündeki gövdesi ve 16 santimetreyi bulan kıskaçlarıyla dikkat çeken bu canlı, bilim dünyasında “Praearcturus gigas” ismiyle anılıyor. Kendi tipinin gelmiş geçmiş en büyük örneği olarak kabul gören bu antik yırtıcı, hem suda hem de karada hareket edebilen eşsiz anatomisiyle evrimsel sürece dair kıymetli ipuçları barındırıyor.

Tarih öncesi böceklerin yahut çok bacaklı canlıların devasa boyutlara ulaşması denildiğinde, bilimsel kaynaklar ekseriyetle yüksek oksijen oranına sahip karbonifer ormanlarını işaret eder. Lakin Praearcturus gigas, bu yemyeşil devirden yaklaşık 50 milyon yıl evvel, karadaki bitki örtüsünün şimdi minik otlar ve mantarlarla sonlu olduğu Erken Devoniyen devrinde ortaya çıktı. Ortaya çıkan bu yeni durum, eklembacaklıların büyümesini yalnızca yüksek oksijen düzeylerine bağlayan yaygın akademik inanışı bir oldukça sarsıyor. Uzmanlar, bu akrebin devasa boyutunu oksijenden çok, o devirde karada rekabet edeceği diğer hiçbir büyük yırtıcının bulunmamasına bağlıyor. Karşı konulamaz bir ekolojik fırsat yakalayan canlı, etrafında güçlü bir rakip olmadığı için kendi ekosisteminin tartışmasız lideri konumuna yükseldi.

Bu büyük keşfi sağlayan fosil modülleri, aslında 150 yılı aşkın bir müddettir müze depolarında sessizce incelenmeyi bekliyordu. Birinci kere 1871 yılında tanımlanan ama kuyruk üzere kritik uzuvları eksik olduğu için uzun müddet dev bir tespih böceği sanılan kalıntılar, çağdaş tahlil sistemleri sayesinde gerçek kimliğine kavuştu. Araştırmacılar, canlının karın bölgesinde günümüzdeki ıstakozlarda görülen kapakçık gibisi teneffüs yapılarına rastladı. Bu anatomik özellik, deniz ile kara ortasındaki hudutların tam netleşmediği o antik çağda, canlının iki ortam ortasında rahatça geçiş yapabildiğini kanıtlıyor. Hatta bu gizemli canlı, karaya ahenk sağladıktan sonra tekrar suya dönen özel bir soyağacını da temsil ediyor olabilir.

Öldürücü zehir yerine fizikî güç

Şu ana kadar İngiltere’nin Herefordshire ve Worcestershire bölgeleri ile Galler’deki birtakım eski taş ocaklarında izleri saptanan bu dev akrep, dış görünüşüyle dehşet saçsa da biyolojik yapısına dair rahatlatıcı bir ayrıntı var. Günümüz akrepleri üzerinde yapılan çağdaş çalışmalar, evrimsel süreçte canlıların boyutları küçüldükçe zehirlerinin ölümcül gücünün arttığını net biçimde gösteriyor. Küçük akreplerin devasa akreplere kıyasla yaklaşık 100 kat daha güçlü bir zehre sahip olduğu gerçeği göz önüne alındığında, Praearcturus gigas’ın kurbanlarını avlamak için kimyasal bir silah yerine direkt kas gücünü ve devasa kıskaçlarını kullandığı varsayım ediliyor.

Western Michigan Üniversitesi’nden Parker Crutchfield ve Blake Hereth tarafından kaleme alınan bilimsel makale, insanlara kene yoluyla et alerjisi bulaştırmanın ahlaki bir mecburilik olduğunu argüman ediyor. Kene popülasyonunu kitleleri kırmızı etten uzaklaştıracak bir silaha dönüştürmeyi hedefleyen bu tehlikeli ideoloji, kamusal alanda biyolojik terör tartışmalarının fitilini ateşledi.

Bahsi geçen bu vahim fikrin merkezinde, kene ısırıklarıyla insanlara bulaşan Alfa-gal Sendromu (AGS) var. Bu sendrom, bağışıklık sistemini büsbütün altüst ederek sığır, domuz yahut kuzu üzere kırmızı etlerin yanı sıra göğüslü hayvanlardan elde edilen süt eserlerine karşı da bedende ağır alerjik tepkiler başlatıyor. Kolay bir kaşıntıyla başlayan süreç, nefes yollarının kapanmasıyla ölümcül anafilaktik şoka kadar ilerleyebilir.

Henüz bilinen bir tedavisi olmayan bu hastalığa yakalananlar, ömür uzunluğu kırmızı etten uzak kalmak zorunda. Üstelik ABD Hastalık Denetim ve Tedbire Merkezleri bilgilerine bakılırsa, halihazırda yarım milyona yakın Amerikalı bu hastalığın pençesinde ömür gayreti veriyor. Rahatsızlık yalnızca beslenmeyi bozmakla kalmıyor; göğüslü bileşeni içeren hayati ilaçların, aşıların ve cerrahi gereçlerin kullanımını da büsbütün imkansız kılıyor.

Tepkiler sonrası açıklama geldi

Gelen çığ üzere reaksiyonlar üzerine çalışmanın yayınlandığı tıp fakültesi idaresi, makaleyi savunan yazılı bir açıklama yayımladı. Yetkililer, bu tezlerin klinik bir tavsiye olmadığını, yalnızca ideoloji dünyasındaki esaslı “düşünce deneylerinden” biri olduğunu tez etti. Kuruma nazaran bu usul uç senaryolar, toplumun etik kabullerini sorgulamak ismine legal bir sistem sayılıyor. Ancak bu kurumsal savunma toplumsal medyadaki öfkeyi dindirmeye yetmedi. Milyonlarca insan, ölümcül bir hastalığı bilerek yaymayı tartışmanın bile açıkça bir insanlık kabahati olduğunu lisana getirdi.

Makaleyi kaleme alan araştırmacılar, planın önündeki tek pürüzün keneleri kitlesel olarak enfekte edecek kolay bir metodun bulunamaması olduğunu söylüyor. Fakat genetik mühendisliğinin bu mahzuru aşabileceğini belirterek, araştırmaların hızlandırılmasını talep ettiler.

Bu durum, geçmişteki askeri projeleri de tekrar akıllara getiriyor. Soğuk Savaş yıllarında askeri laboratuvarlarda kenelerin biyolojik silah olarak kullanıldığına dair kapalı evraklar, bilim dünyasında hala büyük bir kuşku kaynağı olarak tazeliğini koruyor. Günümüzde de emsal teknolojik atılımlar mevcut. Google’ın çatı şirketi Alphabet’in, hastalık yayan çeşitleri kurutmak maksadıyla 2027 yılından itibaren California ve Florida’da bakterilerle modifiye edilmiş milyonlarca sivrisineği tabiata salma projesi, toplumsal güvensizliği besleyen en büyük etkenler ortasında. Sivrisinek projesinin gayesi her ne kadar âlâ niyetli görünse de akademisyenlerin kene virüsünü ahlaki bir silah olarak önermesi, bilimsel çalışmaların gelecekte ne kadar vahim bir istikamete sapabileceğini açıkça kanıtlamış durumda.

İstanbul Maltepe Belediyesi Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü’ne bağlı Cumhuriyet Bilim ve Düşler Merkezi, kapılarını bu defa Serpil Şahinoğlu Anaokulu’ndan gelen heyecanlı bir öğrenci kümesine açtı.

Uzman eğitmenler eşliğinde bilim dünyasına birinci adımlarını atan minikler, hayatları boyunca unutamayacakları görsel ve uygulamalı bir gün geçirme fırsatı yakaladı.

Merkezde kurulan özel atölyede, çocukların yaş kümelerine uygun ve büsbütün inançlı olan eğlenceli bilim deneyleri gösterildi. Teorik bilgilerin pratikle birleştirildiği bu özel aktiflikte, adeta görsel bir şölen yaşandı.

DENEYLERLE DOLU EĞLENCELİ SAATLER

Etkinlik kapsamında çocuklar, dev balonlar ve hava akımları kullanılarak devasa uçakların gökyüzünde nasıl uçabildiğini anlatan Bernoulli Prensibini yaşayarak öğrendiler.

Gazın köpük içerisine nasıl hapsedildiğini gösteren yanan köpük deneyini şaşkınlıkla izleyen minikler, karbondioksit gazının sıkışarak kuru buza dönüşmesini ve etrafa yayılan devasa sis bulutlarını da meraklı gözlerle incelediler.

Kaplardan taşan rengârenk köpüklerin oluşturduğu fildişi macunu deneyi ise çocuklara hususun hallerini ve tepki suratlarını mükemmel bir gösteri eşliğinde sundu.

Maltepe genelindeki tüm çocukların bilimle buluşmasını amaçlayan emsal atölye ve sömestir aktiflikleri yıl boyunca periyodik olarak devam ediyor.

Paylaşılan son datalara nazaran, haziran ile ağustos ayları ortasında El Niño’nun başlama ihtimali yüzde 80 civarındayken, temmuz ile kasım ortasında bu oran yüzde 90 düzeyine ulaşıyor. “Süper El Niño” olarak isimlendirilen bu sürecin şiddetinin en az orta yahut çok yüksek olacağı varsayım ediliyor. Meteorologlar bu öngörüyü, Ekvator yakınlarındaki Orta ve Doğu Pasifik Okyanusu’nda deniz suyu sıcaklıklarının ortalamanın tam 6 santigrat derece üzerine çıkmasına dayandırıyor.

Pasifik’teki bu sıcaklık ve basınç değişimleri, zincirleme bir tepkiyle dünya genelindeki hava olaylarını domino taşı üzere etkileyecek. El Niño’nun tesirleri coğrafik bölgelere nazaran taban tabana zıtlık gösteriyor; ABD’nin güney kısımları olağandan çok daha yağışlı bir periyoda girerken, kuzey bölgeleri kuraklıkla uğraş ediyor. Avustralya kıtasında ise kavurucu sıcaklıklar büyük orman yangınlarının önünü açıyor. Birçok bilim insanı, El Niño’nun da tesiriyle içinde bulunduğumuz 2026 yılının tarihteki en sıcak yıl olabileceği fikrinde.

BM Genel Sekreteri António Guterres, bu durumun global ısınma yangınına akaryakıt dökmek manasına geldiğini söz ederek fosil yakıt bağımlılığına son verilmesi ve erken ikaz sistemlerinin geliştirilmesi davetini yineledi.

Tarih, bu döngülerin yol açtığı büyük felaketlerle dolu. 1997-1998 yıllarında yaşanan tarihi El Niño, Asya’da sellere neden olmuş, Afrika ve Güney Amerika’da ise salgın hastalıkları tırmandırmıştı. O devirde ekstrem hava olayları nedeniyle 23 bin insan hayatını kaybetmiş ve global iktisat 5,7 trilyon dolarlık devasa bir ziyana uğramıştı.

WMO Genel Sekreteri Celeste Saulo, yakın geçmişte yaşanan El Niño dalgasının da son sıcaklık rekorlarında başrolü oynadığını hatırlatıyor. Saulo, önümüzdeki aylarda hem karada hem de okyanuslarda kuraklık, şiddetli yağış ve sıcak dalgası riskinin katlanacağını belirterek hükümetlerin erken ikaz varsayımlarına nazaran hareket etmesi gerektiğinin altını çiziyor.

Laboratuvarda Canlanan Antik Maya Kolonileri

İtalya’daki Eurac Araştırma Merkezi uzmanları, Ötzi’nin derisinden ve erime suyundan aldıkları örneklerde şaşırtan bulgulara ulaştı. Mikrobiyolog Mohamed Sarhan liderliğindeki grup, dondurucu soğukta binlerce yıl geçiren “Glaciozyma” isimli özel bir maya çeşidinin hala canlı olduğunu tespit etti. 2019 yılında toplanan numunelerin laboratuvar ortamında hücre kolonileri oluşturacak halde büyümesi, eksi 6 derecelik muhafaza odasında hayatın bir formda devam ettiğini kanıtladı.

DNA Zincirleri Kendini Yeniliyor mu?

Normal kaidelerde antik DNA örnekleri vakitle parçalanırken, Ötzi’den alınan son örneklerdeki maya DNA’larının on yıl evvelki kayıtlara nazaran çok daha uzun zincirli ve sağlam olduğu belirlendi. Uzmanlar, hücre ölçüsünün son on yılda tüm mikrobiyoma hakim olacak kadar artmasını, bu mikroorganizmaların etkin olarak bölünmeye ve yeni DNA üretmeye devam etmesine bağlıyor. Bu durum, mumyanın sanıldığı üzere büsbütün “uyku modunda” olmadığını, dinamik bir biyolojik sistem olarak varlığını sürdürdüğünü gösteriyor.

Bilim Tarihini Değiştirecek Yeni Bir Perspektif

Microbiome mecmuasında yayımlanan bu çalışma, yalnızca Ötzi için değil, Sibirya ve Güney Amerika’daki başka donmuş mumyalar için de yeni bir araştırma kapısı araladı. Ötzi’nin midesinde dahi canlı mayalara rastlanması, dünyadaki tüm antik kalıntıların incelenme biçimini kökten değiştirebilir. Artık antik kalıntılar yalnızca tarihî birer nesne değil, içinde binlerce yıllık sırları canlı tutan yaşayan laboratuvarlar olarak görülüyor.

Bilim insanları, mumyanın saklandığı özel soğutma odasının biyolojik aktiviteleri durdurmakta yetersiz kalmış olabileceğini, bu durumun hem bir keşif fırsatı hem de müdafaa açısından yeni bir zorluk yarattığını vurguluyor.

Pazartesi günü İç Moğolistan’daki Dongfeng Ticari Uzay İnovasyon Test Alanı’ndan lokal saatle 16.40’ta havalanan roket, yaklaşık 72 metre uzunluğuyla Çin’in ticari uzay programının şimdiye kadarki en argümanlı adımlarından birini temsil ediyor. Devlet dayanaklı CASIC (Çin Havacılık Bilimi ve Endüstrisi Kurumu) tarafından geliştirilen Long March 12B, SpaceX’in Falcon 9’uyla direkt rekabet etmek üzere tasarlandı. Evvelki modele kıyasla çok daha güçlü olan bu roket, alçak Dünya yörüngesine 22 ton yük taşıyabiliyor.

Uyarı yok, açıklama geç geldi!

Fırlatmanın teknik muvaffakiyetinden çok, nasıl gerçekleştirildiği memleketler arası kamuoyunu rahatsız etmiş durumda. Düşen roket modüllerinin uçak yahut gemilere ziyan vermemesi için hava ve deniz alanı ikazlarının evvelden yapılması, uzay sanayisinde standart güvenlik protokolü olarak kabul görür. Bu fırlatmada ise hiçbir bildirim yapılmadı; CASIC başarıyı duyurduğunda roket çoktan yörüngesindeydi. Bölüm analistleri bu durumun yeni olmadığına dikkat çekse de her seferinde birebir riski beraberinde getirdiğini vurguluyor.

İlk misyonda tekrar kullanılabilirlik testi yapılmadı. Bununla birlikte CASIC, SpaceX’in Falcon 9’da uyguladığı dikey iniş usulünü ilerleyen fırlatmalarda Long March 12B’ye de entegre etmeyi planlıyor. Bu adım gerçekleşirse Çin’in ticari uzay maliyetleri önemli oranda düşecek.

Bin Yelken yükseliyor, gözlemevleri telaşla izliyor

Roketin taşıdığı yük de en az fırlatma biçimi kadar dikkat alımlı. Long March 12B, Çin’in Starlink’e rakip olarak inşa ettiği “Qianfan” uydu takımyıldızının, milletlerarası literatürdeki ismiyle “Thousand Sails” yani Bin Yelken projesinin 10. uydular paketini muvaffakiyetle yörüngeye bıraktı. Lakin bu uydular, tıpkı Starlink’tekiler üzere astronomi otoritelerinin belirlediği parlaklık eşiklerini aşıyor. Gece gökyüzü müşahedelerini zorlaştıran ışık kirliliği sorunu, bilim dünyasında giderek büyüyen bir telaşa dönüşmüş durumda.

Rekabet sırf yörüngeyle de hudutlu değil. Ay, iki üstün güç ortasındaki en büyük çekişme noktası haline gelmiş durumda. NASA’nın Artemis programı 2028’de astronotları Ay’a taşımayı hedeflerken, Çin kendi taykonotlarını 2030 öncesinde Ay’a ulaştırmayı planlıyor. Bu doğrultuda devasa mürettebat roketi Long March 10A ile Mengzhou uzay aracının fırlatılması gündemde; başka bir roketle gönderilecek Lanyue Ay modülü ise yörüngede beşerli araçla kenetlenerek misyonu tamamlayacak. Üstelik Çin, NASA’nın başarılı Ay yörüngesi uçuşunun akabinde kendi programını daha da hızlandırma kararı aldı.

Oxford Üniversitesi tarafından yürütülen geniş kapsamlı bir çalışma, mutluluğun formülünü dış dünyada değil, karakterimizde yer alan beş özel davranış biçiminde buldu. Dünya genelinde 76 farklı ülkeden 80 bin kişinin iştirakiyle yapılan bu araştırma, refah ve ömür doyumuna dair kalıpları farklı bir boyuta taşıyor.

Mutluluğu getiren beş karakter özelliği

Akademik etraflarda daha evvel yapılan çalışmalar çoklukla gelir durumu ya da yaşanılan etraf üzere dış etkenleri inceliyordu. Oxford uzmanları ise madalyonun başka yüzünü, yani insanın hayata karşı takındığı ruhsal tavırları masaya yatırdı. Araştırma sonuçlarına nazaran, dünyanın neresinde olursa olsun şu özelliklere sahip bireyler hayatından çok daha fazla keyif alıyor:

• Sabır ve risk istikrarı: Hayatın zorluklarına karşı sabrederken, gerektiğinde gözü pek kararlar alıp risk idaresi yapabilmek.
• Karşılıklılık prensibi: Etraftaki olaylara karşı pasif kalmamak; uygun davranışları destekleyip, haksız ve adil olmayan durumlara karşı faal bir duruş sergilemek.
• Fedakarlık: Hiçbir çıkar gözetmeden, içten gelen bir dilekle diğerlerine yardım eli uzatmak.
• Güven duygusu: İnsan münasebetlerinde temel bir itimat tabanı inşa edebilmek.

Uzmanlar, toplumların genel refahını artırmak isteyen hükümetlerin ve kurumların, bu bağları güçlendirecek toplumsal projelere yük vermesi gerektiğini aktarıyor.

Yaşam doyumunun tepe noktası: 47 yaş olgunluğu

Küresel ölçekteki bu tahlilin akabinde, İngiltere’de yapılan ve sıhhat alışkanlıklarını inceleyen bir diğer saha çalışması da dikkat cazibeli datalar sunuyor. Araştırmaya nazaran beşerler, hem sıhhat hem de memnunluk algısı açısından en olgun periyoda 47 yaşında ulaşıyor. Tanınan kültürün tanınan simalarından Kourtney Kardashian ve James Corden ile NASA astronotu Christina Koch üzere isimlerin bu yaş kümesinde yer alması, sürecin dikkat çeken örnekleri ortasında.

Kırklı yaşların sonuna hakikat yükselen bu özgüven ve zindelik hissi, aslında odak noktasının değişmesinden kaynaklanıyor. Bireyler artık yalnızca dış görünüşe değil; içsel sıhhate, organ işlevlerine ve vücudun gerçekte nasıl hissettiğine bedel vermeye başlıyor. Aynadaki imgenin ötesine geçip ruhsal ve fizikî sıhhatine odaklananlar, Oxford’un işaret ettiği beş karakter özelliğini de hayatına dahil ederek hayat doyumunu üst düzeye çıkarıyor.

Birmingham Güneş Titreşimleri Ağı (BiSON) bünyesinde yer alan altı gelişmiş teleskobun 1987 yılından bu yana topladığı bu bilgiler, yıldızın ritmik kalp atışlarında daha evvel hiç karşılaşılmamış kalıcı bir değişimin başladığına işaret ediyor. Olağan kurallarda Güneş, sakinlik ile patlamaların tepe yaptığı periyotlar ortasında mekik dokuduğu 11 yıllık dönemler yaşıyor. Şu günlerde ise 25. Güneş Döngüsü isim verilen sürecin zirve noktasını şimdi ardımızda bıraktık. Fakat Monthly Notices of the Royal Astronomical Society mecmuasında yer bulan yeni bir araştırma, farklı bir kopuşu gözler önüne serdi. Yıldızın derinliklerindeki titreşim frekansları ile yüzeyinde gözlenen klasik hareketlilik ortasındaki bağ, 23. döngüden bu yana birinci kere koptu. Geçmişteki 24. döngü beklenmedik derecede sönük kalmıştı. İçinde bulunduğumuz 25. döngü de yüzeydeki lekeler açısından zayıf bir profil çiziyor. Buna rağmen, derinlerden gelen sismik sinyaller içerideki yapının aslında son derece güçlü ve hareketli olduğunu net bir halde kanıtlıyor.

Manyetik güç yüzeyin altına sıkışıyor

Yıldızın merkezinden yükselen farklı frekanstaki titreşimler, iç yapıda önemli bir tekrar yapılanma yaşandığını gösteriyor. Güneş’in uzay havasına taraf veren muazzam manyetik kuvveti, her yeni döngüde daha sığ bir alana sıkışmaya başladı. Bu güç, direkt gözlemlenebilen fotosfer katmanının çabucak altında toplanıyor.

Araştırmaya liderlik eden Profesör Bill Chaplin, yıldızın kendi içinde yükselip alçalan etkin bir biyoritmi bulunduğunu, ama yüzeydeki ölçümlerin bu gizli öyküyü anlatmada yetersiz kaldığını belirtiyor. Chaplin’e nazaran Güneş, onlarca yıla yayılacak büsbütün farklı bir davranış modeline geçiş yapıyor olabilir. Manyetik aktivitenin her döngüde yüzeye biraz daha yakın bir noktaya hapsolması, astronomi tarihinde birinci kere kaydedilen bir durum olarak dikkat cazibeli.

Yale Üniversitesi çatısı altında çalışmalarını sürdüren Profesör Sarbani Basu da bu sıra dışı durumu onaylayan isimler ortasında. Basu, iç titreşimler ile yüzey hareketleri ortasındaki bu yeni bağın yalnızca zayıflayan manyetik alanlarla açıklanamayacağını vurguluyor. Eldeki datalar, Güneş’in manyetik enerjiyi yüzey altında depolama ve saklama biçimini büsbütün değiştirdiğini gösteriyor.

Bu değişim, Dünya’daki hayat için de kritik bir ehemmiyet taşıyor. Zira Güneş’te meydana gelen bu yer değişimleri; yörüngedeki uyduları, global bağlantı ağlarını ve yeryüzündeki elektrik şebekelerini büsbütün felç edebilecek jeomanyetik fırtınaları tetikleme gücüne sahip. Uzay hava durumunu gelecekte hakikat varsayım edebilmek, artık yıldızın alt katmanlarında yaşanan bu yapısal dönüşümü ne kadar güzel çözebileceğimize bağlı.

Bilim dünyası artık, derinlerdeki bu hareketliliğin kalıcı bir dönüşüm mü yoksa süreksiz bir evre mi olduğunu anlamaya çalışıyor. Araştırma grubu, bu büyük gizemi aydınlatabilmek ismine BiSON teleskop ağını kullanarak mevcut döngünün kalan yıllarını ve 2030 civarında başlaması beklenen 26. döngüyü yakından izlemeyi sürdürecek.

1,4 Saatte Bir Tekrarlanan Radyo Olayları

Bilim insanları tarafından “uzun vadeli süreksiz radyo olayları” olarak isimlendirilen bu fenomenler, güçlü radyo dalgaları ve X-ışını patlamaları halinde her 1,4 saatte bir tekrarlanıyor. Samanyolu Galaksisi’nin derinliklerinden gelen bu nizamlı darbelerin gerisindeki sistemin, iki yıldızlı bir sistem olduğu anlaşıldı.

Yıldızlar Ortası Unsur Transferi

Araştırmayı yürüten Koffi Rose ve takımı, sinyallerin ASKAP J1745−5051 ismi verilen bir sistemden geldiğini doğruladı. Bu sistemde, “beyaz cüce” olarak bilinen ağır bir yıldız, yanındaki daha büyük lakin düşük yoğunluklu eş yıldızdan unsur çekiyor. Beyaz cücenin etrafında spiral çizerek ısınan bu husus, uzaya güçlü radyo ve X-ışınları yayılmasına neden oluyor.

Teorik Tartışmaları Sona Erdiren Keşif

Daha evvel bu cins yavaş dönemli sinyallerin nötron yıldızlarından (pulsar) kaynaklandığı düşünülüyordu; lakin fizik teorileri bu kadar yavaş dönen yıldızların bu şiddette sinyal üretemeyeceğini öngörüyordu. Yeni keşif, beyaz cüce-eş yıldız etkileşimini kanıtlayarak bu uzun periyodik tartışmayı noktaladı.

Araştırma lideri Koffi Rose, “İlk sefer bu sinyallerin kaynağını kesin olarak belirledik.”

Bilim insanları, bu sonucun uzayın farklı noktalarından gelen benzeri 12 gizemli sinyal kümesinin tahlili için de bir anahtar vazifesi göreceğini belirtiyor.

Vücut bu yağ asitlerini kendi üretemediği için dışarıdan almak kaçınılmaz; kimi bunu yiyeceklerle karşılıyor, kimi ise eczane raflarına uzanıyor. Fakat Alzheimer’a odaklanan uzman bir mecmuada yayımlanan yeni bir çalışma, bu inancı önemli biçimde sorgulatmış durumda.

Chongqing’deki bir araştırma takımı, kapsamlı bir Alzheimer projesinden derlenen dataları inceledi. Balık yağından keten tohumu yağına uzanan çeşitli Omega-3 desteklerini kullanan yaşlı bireylerin zihinsel değişimi, bu hususların beyindeki patolojik süreçlerle nasıl bir etkileşime girdiği üç farklı kıymetlendirme ölçeği kullanılarak takip edildi. Sonuçlar beklenmedik bir tablo ortaya koydu: Omega-3 desteği alan iştirakçilerin yıllık Alzheimer ilerleme suratının kayda kıymet oranlarda arttığı saptandı.

The Journal of Prevention of Alzheimer’s Disease’de yayımlanan bu bulgular, zihinsel sıhhatini korumak isteyen yaşlı yetişkinlere yönelik mevcut halk sıhhati tavsiyelerinin tekrar kıymetlendirilmesi gerekip gerekmediğini sorgulatıyor.

Araştırmanın öne çıkan bir diğer istikameti de bu gerilemenin ardında klasik Alzheimer sisteminden farklı bir sürecin çıkması. Uzmanlar, Omega-3 desteklerinin beyin hücreleri ortasındaki bilgi transferini sağlayan “sinaps” temas noktalarında birtakım aksaklıklara yer hazırladığını düşünüyor. Bu hücresel bağlantı ağının zayıflaması, bilişsel gerilemeyi direkt hızlandırabiliyor. Hülasa, kısa vadede faydalı olduğu varsayılan bu yağ asitleri, sinaps bütünlüğünü bozarak tam aksisi bir tesir yaratabilir.

Herkes için geçerli değil

Bulgular, Omega-3’ün yaşlı beyinde her şartta hami rol oynadığı inancını önemli ölçüde sorguya açıyor. Araştırma grubu bu unsurların tesirinin şahsî sıhhat durumuna ve mevcut beyin sıhhati profiline nazaran bariz biçimde farklılaştığını vurguluyor. Gelecekte yapılacak daha geniş ölçekli çalışmalar tabloya netlik katacak olsa da bu sonuçlar şu soruyu ister istemez akla getirmiş durumda: Yıllardır zihin gözetici olarak tüketilen bu destekler, yaşlı bireyler için her vakit saf bir seçenek mi?

İnsanlığın balina avcılığına olan ilgisi, lambaları aydınlatmak ve sanayi makinelerini yağlamak için kullanılan balina yağına duyulan gereksinimle başladı. Hollandalı kaşif Willem Barentsz, 1596 yılında Spitsbergen adasını keşfettiğinde bu bölgenin balinalarla dolu olduğu anlaşıldı. 1612 yılından itibaren bölgede sistemli bir avcılık faaliyeti başladı. Yüzyılın ortalarına gelindiğinde ise avcıların ağır baskısı nedeniyle balinalar kıyı şeridini terk ederek açık denizlere kaçtı. Avcılar da boş durmadı; açık denizlerde avlanmayı ve yağı gemilerde işlemeyi öğrendi. Svalbard Müzesi’nin aktardığı bilgilere nazaran, 17. yüzyılın sonlarında her yaz yüzlerce balina avlama gemisi buzlar ortasında bu amansız takibi sürdürüyordu.

Hollandalı denizciler, keşfettikleri yerlere söz manalarıyla isim vermeyi seviyordu. En büyük ada olan Spitsbergen’in kuzeybatı kıyısındaki Likneset, yani Ceset Burnu da bu alışkanlığın bir eseri olarak kayıtlara geçti. Global iklim krizi, bir vakitler kalıcı olarak donduğu düşünülen bu topraklardaki mezarları artık tek tek açıyor. Ortaya çıkan görünüm ürkütücü olsa da Norveç Kültürel Miras Araştırma Enstitüsü ve Oslo Üniversitesi Hastanesi uzmanlarına eşsiz bir inceleme fırsatı sundu. Araştırmacılar Lise Loktu ve Elin Therese Brødholt, daha âlâ bir hayat umuduyla kutup dairesine gelen insanların kuvvetli hayatlarını inceleme altına aldı.

İskelet kalıntıları üzerinde yapılan tahliller, ölenlerin tamamının biyolojik olarak erkek ve çoğunlukla 20 ila 25 yaşları ortasında olduğunu gösterdi. PLOS One mecmuasında yayımlanan çalışmaya nazaran, bu genç insanların neredeyse tümü ağır hastalıklarla uğraş ediyordu. İnceleme yapılan 19 şahıstan 18’inde, C vitamini eksikliğinden kaynaklanan ve diş eti kanamalarına, eski yaraların tekrar açılmasına yol açan iskorbüt hastalığının izlerine rastlandı. Üstelik meseleleri bununla da hudutlu değildi; iskeletlerde çocukluk periyodunda geçirilen ağır beslenme yetersizlikleri ve raşitizm izleri de tespit edildi.

Kutup kaidelerinde çalışmak, genç vücutları çok kısa müddette yıpratmıştı. İncelenenlerin neredeyse tamamında, olağanda yaşlı insanlarda görülen kireçlenme ve eklem rahatsızlıkları belirlendi. Bilhassa omuzlar, köprücük kemikleri ve dirsekler üzere üst beden bölgeleri ağır iş yükü nedeniyle büsbütün deforme olmuştu. Kemiklerdeki güzelleşmiş kırıklar ve omurga hasarları, ölümlerin ani bir kazadan çok uzun müddetli fizikî gerilimin birikmesiyle gerçekleştiğine işaret ediyor. Uzmanlar, bu kalıntıların Avrupa’nın birinci petrol sanayisinin insani maliyetini gözler önüne serdiğini belirtiyor. Fakat iklim krizi nedeniyle bu tarihi arşivler, şimdi büsbütün incelenemeden yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor. Erimeyen toprakların erimesi ve kıyı erozyonu, insanlık tarihinin bu trajik sayfalarını bir daha geri gelmeyecek formda siliyor.

Yaklaşık 45 bin yıl öncesine tarihlenen ve bilim dünyasında “Zlatý kůň” topluluğuna ilişkin olduğu belirlenen bu bayan kafatası üzerinde üç farklı yüz rekonstrüksiyon yolu uygulandı. Birinci prosedürde fosil üzerine bilinen kas ve yumuşak doku kalınlıkları haritalandırıldı. İkinci basamakta bir paleoartist devreye girerek dataları hiper-gerçekçi el üretimi bir heykele dönüştürdü. Son olarak kafatasındaki 78 anatomik referans noktası dijital ortama aktarılarak bilgisayar tabanlı üçüncü bir model elde edildi.

Afrika’nın izleri yüzde kalmış

Üç modelin ortaya koyduğu tablo çarpıcı. Birinci iki rekonstrüksiyon, geniş ve basık burun yapısıyla günümüz Orta Afrika bayanlarının yüz sınırlarına büyük benzerlik taşıyor. Bilgisayar tabanlı dijital model ise daha dar burun ve sivri çene yapısıyla günümüz Çek bayanlarına yakın bir profil sergiledi. Kemiklerden elde edilen genetik datalar de bu tabloyu destekliyor:

Analizler bayanın koyu cilt, göz ve saç rengine sahip olduğunu gösteriyor. Açık deri renginin kuzey enlemlerinde az güneşli iklime ahenk sürecinde çok daha sonra geliştiği biliniyor. Uzmanlar, geniş yüz ve burun yapısının sıcak tropikal iklimlerde teneffüs için evrimsel bir avantaj sunduğunu ve bu kafatasındaki özelliklerin Afrika kökenli atalara yakınlığın somut delili olduğunu belirtti.

Homo sapiens ile Neandertallerin birinci kitlesel melezleşmesinden sadece birkaç bin yıl sonra yaşadığı kestirim edilen bu bayan, genetik tahlillere nazaran büyük melezleşme dalgasından yaklaşık 80 kuşak sonra dünyaya geldi. Yani Zlatý kůň topluluğu, günümüz Avrupalıları ile Doğu Asyalılarının şimdi birbirinden genetik olarak ayrılmadığı çok erken bir periyodu temsil ediyor.

Heritage Science mecmuasında yayımlanan çalışmanın çözemediği asıl soru ise Neandertal genlerinin bu bayanın görünüşünü ne ölçüde şekillendirdiği. Zlatý kůň topluluğunun Taş Devri’nde ya da sonrasında hiçbir torun bırakmadan yok olan bir “yan kol” olduğu düşünülüyor. Bu durum, Neandertal mirasının bayanın yüz çizgilerine katkısını tam olarak ölçmeyi büyük bir muamma olarak bırakıyor.

Mikrobiyoloji uzmanları, havuzların pek çok insanın sandığından çok daha karmaşık bir mikrobiyolojik ortama sahip olduğunu söylüyor. Connecticut’taki Quinnipiac Üniversitesi’nden biyomedikal bilimler profesörü Lisa Cuchara da bu görüşü paylaşanlardan biri. Cuchara’ya nazaran pak görünen su, her vakit pak olan su manasına gelmiyor; üstelik kalabalık havuzlarda mikropların bir şahıstan başkasına geçişi düşündüğünüzden çok daha süratli gerçekleşiyor.

Klor kokusu aslında ikaz işareti

Havuza girince burnunuza çarpan ağır klor kokusu, pek çok bireye “burası dezenfekte edilmiş, güvenli” iletisi verir. Meğer tam aykırısı yanlışsız olabilir. Profesör Cuchara, bu kokunun klorun suya karışan ter, idrar ve gibisi hususlarla yansımaya girmesinden kaynaklandığını söylüyor. Ortaya çıkan kimyasal eserlere “kloramin” deniyor ve bunlar hem makus kokulara hem de çeşitli sıhhat risklerine yer hazırlıyor. Sahiden pak bir havuzun klor kokusu aslında çok bariz olmaz.

Araştırmalar, son 25 yılda İngiltere ve Galler’de kayıt altına alınan su kaynaklı bağırsak hastalığı olaylarının kıymetli bir kısmının halka açık havuzlardan yayıldığını gösteriyor. Bu olaylarda en çok karşılaşılan etken ise Cryptosporidium isimli bir parazit. Kirlenmiş suyun yutulmasıyla bulaşan bu mikrop, iki haftaya kadar uzayabilen önemli mide rahatsızlıklarına neden olabiliyor.

Havuz kaynaklı riskler bununla bitmiyor. Pseudomonas aeruginosa bakterisi, saç köklerinde döküntüye yol açan cilt enfeksiyonlarıyla bağlantılı; jakuzilerde bu bakteriyle müsabaka ihtimali daha da yüksek. Tıpkı bakteri, halk ortasında “yüzücü kulağı” olarak bilinen dış kulak yolu enfeksiyonlarını da tetikleyebilen etkenler ortasında. Bunların yanı sıra grip gibisi belirtilere yol açan adenovirüs ile bulantı ve kusmayla seyreden norovirüs de havuz suyunda varlık gösterebiliyor.

Havuzdan çıkınca ne yapmalı?

Uzmanlar, tüm bu riskleri sıfıra indirmenin mümkün olmadığını kabul ediyor; fakat kolay tedbirlerin farkı büyük ölçüde kapatabileceğini vurguluyor. Yüzerken ağza su kaçırmamaya itina göstermek, havuzdan çıkar çıkmaz duş almak ve kulakları yeterlice kurutmak, alınabilecek en pratik ve tesirli önlemler ortasında.

Tokushima Üniversitesi Post-LED Fotonik Enstitüsü’nden Profesör Takeshi Yasui liderliğindeki takım, 6G kablosuz irtibat için kritik bir frekans bandında saniyede 112 gigabit bilgi suratına ulaştı. Çalışma, 16 Mayıs’ta bilimsel mecmua Communications Engineering’de yayımlandı. Araştırmanın asıl ehemmiyeti sadece sürat rekoru kırmaktan gelmiyor; 420 GHz’in üzerine çıkılarak 560 GHz frekansında kararlı bilgi iletimi birinci defa pratik bir sistemle gerçekleştirildi.

Bu muvaffakiyetin arkında “mikrotarak” ismi verilen fotonik aygıtlar var. Mikroçiplerin üzerine yerleştirilen bu minik yapılar, kablosuz irtibat için son derece hassas ve kararlı ışık frekansları üretiyor. Bilgiyi elektrik yerine ışıkla taşıyan fotonik teknoloji aslında yeni değil; lakin eski sistemler laboratuvar ortamında devasa lazer düzenekleri ve milimetrik optik hizalamalar gerektiriyordu. En küçük bir sarsıntı bu ayarları bozduğundan teknolojiyi gerçek dünyaya taşımak mümkün olmuyordu.

Japon grubu bu mahzuru, optik bir fiber kabloyu direkt silikon nitrür bazlı bir mikro-rezonatöre bağlayarak aştı. Milimetrik hassasiyet mecburiliği ortadan kalktı, sistem dış etkenlere karşı korunaklı hale geldi. Ortaya çıkan verici sadece 5 milimetre genişliğinde, kabaca bir bezelye tanesi büyüklüğündeydi. Tıpkı işi yapan eski sistemlerse neredeyse yarım metre yer kaplıyordu. Aygıta ayrıyeten sıcaklık değişimlerine karşı direnç sağlayan bir denetim sistemi da eklendi; bu sayede hava şartlarından bağımsız çalışması sağlandı.

6G neden değerli, bu sürat ne manaya geliyor?

Otonom araçlar, yapay zeka uygulamaları ve katlanarak büyüyen bilgi trafiği, mevcut 5G altyapısının sonlarını er geç zorlayacak. 6G’nin teorik sürat amacı saniyede 1 terabit; bu 5G’den yaklaşık 3 bin kat daha süratli bir bant genişliği manasına geliyor. Bu kapasiteye ulaşmak için klâsik usul kentlere kilometrelerce fiber optik kablo döşemek, hem maliyetli hem de uzun soluklu bir iş.

Japonya’da geliştirilen terahertz vericiler burada devreye giriyor: Kentler ve baz istasyonları ortasındaki ana bilgi taşıma çizgileri havadan, kablosuz ve yüksek süratle kurulabilir hale gelebilir. Takım artık sinyal gücünü artırmak ve sürat tavanını daha da üst çekmek için çalışmalarını sürdürüyor.

Çevre kirliliği ve mikroplastik tehdidi global ölçekte tırmanışını sürdürürken, tıp ve etraf bilimini yakından ilgilendiren çarpıcı bir araştırma yayımlandı. Almanya’daki Bonn Üniversitesi liderliğinde yürütülen kapsamlı bir çalışma, paklık maksadıyla her hane halkının mutfağında yer alan sıradan süngerlerin etrafa olan sinsi tesirlerini deşifre etti. Laboratuvar testleri ile hane halkı alışkanlıklarının harmanlandığı araştırma sonuçları, mutfaktaki paklık araçlarının hem insan sıhhatini tehlikeye attığını hem de ekosistem üzerinde devasa bir yıkım yarattığını ortaya koydu.

“SPONGEBOT” DEVREYE GİRDİ: SÜNGERLER YILDA TONLARCA PLASTİK SAÇIYOR

Süngerlerin günlük kullanım esnasında ne kadar deformasyona uğradığını saptamak isteyen bilim insanları, laboratuvar ortamında “SpongeBot” ismi verilen otomatik bir mekanik robot kullandı. Meskenlerdeki bulaşık yıkama gerilimini birebir taklit eden bu aygıtın bilgileri, Almanya ve Kuzey Amerika’daki istekli ailelerin kullanım alışkanlıklarıyla birleştirildi.

Analizler sonucunda, her sünger cinsinin kullanım esnasında mikroskobik seviyede gereç kaybına uğradığı ve sulara mikroplastik saldığı kanıtlandı. Datalar, kişi başına yıllık 0,68 ila 4,21 gram ortasında mikroplastik parçacığının lavabo deliklerinden kanalizasyon sistemine karıştığını gösteriyor. Sayılar küçük görünse de ülke geneline uyarlandığında tehlikenin boyutu korkutucu bir hal alıyor. Yalnızca Almanya genelinde tek bir sünger tipinin tüm konutlarda kullanılması halinde, sulara ve toprağa her yıl 355 ton mikroplastik sızdığı hesaplanıyor.

KANSER VE KISIRLIK TETİKLEYİCİSİ TARIM ALANLARINA SERPİLİYOR

Tıp literatüründe daha evvel yapılan araştırmalar, besin zincirine ve içme sularına karışan mikroplastiklerin insan teneffüs yollarına yerleşebildiğini; bu parçacıkların başta kanser cinsleri olmak üzere bayan ve erkeklerde kısırlık (infertilite) olayları ile direkt bağlantılı olduğunu kanıtlamıştı.

Konuyla ilgili değerlendirmelerde bulunan Londra merkezli Deep Science Ventures şirketi iklim uzmanı Harry Macpherson, arıtma tesislerinin bu plastiklerin büyük kısmını tuttuğu istikametindeki savunmaların aldatıcı olduğunu vurguladı. Macpherson, “Tesislerde tutulan bu katı atık çamurları, tarım alanlarında gübre olarak toprağa serpiliyor. Münasebetiyle mutfakta yıkanan bulaşıklardan çıkan zehirli mikroplastikler, dolaylı yoldan yediğimiz zerzevat ve meyvelerle tabağımıza geri dönüyor” kelamlarıyla besin güvenliği zincirindeki tehlikeye dikkat çekti.

ASIL YIKIM SU İSRAFINDA: BULAŞIKLARI ELDE YIKAMAK MAKİNEYE NAZARAN 3,5 KAT ZARARLI

Araştırmanın ezber bozan en çarpıcı bulgusu ise etrafa verilen asıl zararın mikroplastik salınımından çok, elde bulaşık yıkama esnasındaki su tüketiminden kaynaklanması oldu. Hayat döngüsü tahlillerine nazaran, elde bulaşık yıkamanın tabiata verdiği toplam zararın yüzde 85 ila 97 üzere ezici bir oranı büsbütün denetimsiz su israfından kaynaklanıyor.

Gelişmiş tüketici datalarına nazaran, konutlarında bulaşık makinesi olan bireylerin yaklaşık yüzde 20’si makinelerini haftada bir kere bile çalıştırmıyor. Uzmanlar, bulaşıkları elde yıkamanın çağdaş bir otomatik bulaşık makinesine kıyasla tam 3,5 kat daha fazla su tükettiğini vurguluyor. Hem insan sıhhatini korumak hem de yaklaşmakta olan global susuzluk krizinin önüne geçmek ismine uzmanlar, tüketicilere mutfakta plastik içerikli süngerler yerine bitki bazlı ve tabiatta çözünebilen eserleri tercih etmelerini, bulaşıkları elde yıkamak yerine kesinlikle tam dolu makinelerde yıkamalarını tavsiye ediyor.

Araştırma, iki farklı biyolojik belirteci bir ortada kullanan yeni bir yaklaşımı test etti. Sonuçlar dikkat cazip: Sistem, hastalığın sırf var olup olmadığını değil, hangi evrede olduğunu da tespit edebiliyor. Üstelik bunu kıymetli PET taramaları ve lomber ponksiyon süreçleriyle kıyaslanabilir bir doğrulukta yapıyor.

İki belirteç birlikte çok daha güvenilir

Alzheimer’ın erken evrelerini saptamak için halihazırda onaylanmış kan testleri mevcut. Bu testlerde “p-tau217” isimli protein belirtecine bakılıyor. Sorun şu ki p-tau217, hastalık ilerledikçe doğruluğunu yitirmeye başlıyor. İsveçli bilim insanları bu açığı kapatmak için teste “eMTBR-tau243” isimli ikinci bir belirteci de ekledi. Birlikte kullanıldıklarında bu iki belirteç, ileri evrelerde bile muteber sonuçlar veriyor.

Yaş ortalaması 72 olan binden fazla iştirakçiyle yürütülen uzun soluklu araştırmalar, kandaki belirteç seviyelerinin hastaların klinik semptomları ve PET tarama sonuçlarıyla örtüştüğünü ortaya koydu. Uzmanlar bu sistemin klinik pratiğe girmesiyle birlikte, yeni kuşak ilaç denemelerine en uygun hastaların çok daha süratli ve kolay belirlenebileceğini vurguluyor. Alzheimer tedavisindeki mevcut belirsizlikler düşünüldüğünde bu, tıp dünyası için kıymetli bir kılavuz niteliği taşıyor.

Araştırmacılar tekrar de bir noktanın altını çiziyor: Kan testindeki sayılar tek başına kâfi değil. Hastanın genel klinik durumu kesinlikle göz önüne alınmalı. Buna rağmen az invaziv yapısı ve geniş kitlelere kolay kolay uygulanabilmesiyle bu yaklaşım, Alzheimer teşhis sürecinde önemli bir kolaylık sağlayacaktır.

İnsanlık, yarım asırdan fazla bir müddettir gökyüzüne bakıp uydumuzda kalıcı bir iz bırakmanın hayalini kuruyor. Soğuk Savaş yıllarından beri masada duran bu fikir, nihayet somut bir bütçeyle gerçeğe dönüşme yoluna girdi. Ignition etkinliğinde duyurulan 20 milyar dolarlık devasa kaynak, NASA’nın Ay yüzeyinde kurmayı planladığı birinci kalıcı insan üssünün resmiyet kazanmasını sağladı.

Projenin en son gayesi ise çok daha büyük; burası gelecekte yapılacak Mars seyahatleri için hayati bir sıçrama tahtası vazifesi görecek. NASA Başkanı Jared Isaacman, Amerika’nın bu sefer Ay’a geri döndüğünü ve orada kalıcı olacağını vurgulayarak kararlılıklarını ilan etti.

Planın birinci adımı, bu yılın sonlarında gerçek Güney Kutbu’na gönderilecek üç kritik insansız kargo uçuşuyla başlıyor. “Moon Base I” ismini taşıyan birinci sefer, uzay araçlarının motor itkilerinin Ay tozuyla etkileşimini ölçecek hassas aygıtları yüzeye indirecek. Birebir vakitte yörüngedeki uyduların yerdeki objeleri daha net izlemesini sağlayacak teknolojiler de bu uçuşta denenecek. Çabucak akabinde rota alacak ikinci misyon bölgeye gelişmiş Ay araçlarını ulaştırırken, üçüncü sefer ise memleketler arası ajansların ortak materyallerini taşıyarak güçlü etraf şartlarının hususlar üzerindeki yıpratıcı tesirini inceleyecek. Kurulacak bu birinci karakol, vakitle yüzlerce kilometrekarelik bir alana yayılan devasa bir kente dönüşme potansiyeline sahip. Takvime nazaran 2029 ile 2032 yılları ortasında erken barınma üniteleri kurulacak, 2032 sonrasında ise sürdürülebilir insan hayatı resmen başlayacak.

Riskli iştirakler ve vakit yarışı

Bu devasa lojistik operasyonun birinci ayağında en büyük hissesi, Jeff Bezos’un sahibi olduğu Blue Origin kaptı. Şirket, “Blue Moon Mark 1” isimli iniş aracıyla kargoları taşımak ismine 468 milyon dolarlık dev bir mukaveleye imza attı. Ne var ki, NASA’nın ilan ettiği bu argümanlı takvim uzay dalında önemli kuşkularla karşılanıyor. Güvenilen birtakım ortakların geçmiş karnesi pek iç açıcı değil. Örneğin, astronot giysilerini yetiştiremediği için tüm takvimi riske sokan Axiom Space, projede Ay aracı ortağı olarak yer alıyor. Kargo nakliyeciliğinde sorumluluk verilen Astrobotic ve Intuitive Machines üzere firmalar ise daha evvelki Ay misyonlarında yüzeye çakılarak başarısızlığa uğramıştı. Bu durum, test edilmemiş teknolojilerin vaat edilen mühletlere yetişmesini tam bir muammaya dönüştürüyor.

Siyasi baskılar da NASA üzerindeki aceleciliği tırmandırıyor. Çin, 2030 yılına kadar uydumuza astronot indirme amacında emin adımlarla ilerlerken, ABD’yi liderlik koltuğundan etmek için devasa yatırımlar gerçekleştiriyor. Buna rağmen NASA’nın asıl kozu olan Artemis programı bütçe aşımına uğradı ve planlanan takvimin çok gerisinde kaldı. Olağanda 2024 yılında gerçekleşmesi beklenen Ay’a iniş tarihi, şimdiden 2028’e ertelenmiş durumda. Ay bilimci Simeon Barber, Çin’in bu yarışta ABD’yi geride bırakmasının şaşırtan olmayacağını savunuyor. Barber’a nazaran NASA, köşeye sıkıştığı için daima yeni planlar açıklamak zorunda hissettiği bir savunma durumuna çekildi ve projenin ardındaki asıl güç bilimden fazla siyasi rekabetten ibaret. Yeniden de yetkililer umutlu; Ay’da elde edilecek her deneyimin Dünya’daki hayatı iyileştireceğine ve uzay keşiflerinde altın çağın başladığına inanıyorlar.

Profesör Chris French gibi isimler de mesleklerini büsbütün bu gizemli olayların ardındaki insan psikolojisini deşifre etmeye adamış durumda. Fakat mantığın, formüllerin ve kesin bilgilerin hâkim olduğu bir araştırma laboratuvarının tam ortasında bir hayalet öyküsü filizlendiğinde, işler bilim insanları için bile karmaşık bir hal alabiliyor.

Bilgisayar bilimci ve mühendis Vic Tandy‘nin bizzat yaşadığı tecrübe, tam olarak bu çeşitten bir bilimsel çıkmazı gözler önüne seriyor. Olay, internetin dünyayı süratle değiştirdiği, Bill Gates’in teknoloji dünyasına taraf verdiği ve dijitalleşmenin tepe yaptığı 1998 yılında, bir tıbbi ekipman laboratuvarında meydana geldi. Çağdaş bilimin göbeğindeki bir araştırma merkezinin, Orta Çağ’dan kalma karanlık bir efsaneyle çalkalanması birinci etapta kulağa epeyce ironik geliyordu.

Psikoloji uzmanı Chris French, insanların zihinsel önyargılarının ve beklentilerinin paranormal tecrübeleri direkt tetiklediğini savunuyor. Ona nazaran bir kişinin doğaüstü güçlere inanma eğilimi, onun sıra dışı durumlarla müsabaka ihtimalini besbelli biçimde yükseltir. Esasen bu nedenle anlatılan gölgeler yahut hayaletler hiçbir vakit günümüz modasına uygun kıyafetlerle değil, daima geçmiş devirlerin çizgileriyle tasvir edilir. Ancak problem büsbütün somut datalara dayanan bilim insanlarının dünyası olduğunda, bu açıklama tek başına kâfi olmuyor.

Tandy ile tıpkı çatı altında çalışan öteki araştırmacılar, bir müddettir odalarda tuhaf bir atmosferin hakim olduğunu fısıldıyordu. Hatta işçiden biri, koridorda karşılaştığı karanlık bir silüet nedeniyle binayı ivedilikle terk etmişti. Bir öbür çalışan ise birdenbire gelen ağır bir depresyon hissiyle irkildiğini paylaşıyordu. Laboratuvardaki bir mühendisin, Tandy’nin çabucak yanında durduğunu varsayarak konuşmaya başlaması ve başını çevirdiğinde onun odanın uzak bir köşesinde olduğunu görmesi ise içerideki tansiyonu yeterlice tırmandırdı.

Vic Tandy, başlangıçta tüm bu anlatılanları ağır çalışma saatlerinin getirdiği yorgunluğa ve aygıtların mekanik gürültülerine bağlıyordu. Bu aralıklı duruş, kendisinin gece geç saatte laboratuvarda yalnız kaldığı o ana dek sürdü. Çalışma arkadaşlarının bahsettiği ağır kasvet ve huzursuzluk hissi, apansız Tandy’nin de üzerine çöktü. Duvarların daraldığını hissediyor, durup dururken soğuk terler döküyordu. Tam o esnada, görüş açısının çabucak kenarında kendisini dikizleyen gölge gibisi bir karaltı belirdi. Tetikte bir biçimde o tarafa atılım yaptığında ise figür apansız gözden kayboldu. Tandy, o saniyelerde hissettiği ağır kaygıyı daha sonra anlatırken donup kaldığını gizlemiyordu.

Bir eskrim kılıcının arkasındaki akustik gerçek

Ertesi gün Tandy, yaklaşan bir turnuva öncesinde laboratuvardaki tezgahın üzerinde eskrim kılıcını onarmaya koyuldu. Metal gövdeyi sabitlemek gayesiyle mengeneye sıkıştırıp kısa müddetliğine odadan ayrıldı. Döndüğünde gördüğü görüntü karşısında büyük bir şaşkınlık yaşadı; kılıç güya görünmez bir güç tarafından sarsılıyormuş üzere üst aşağı titriyordu. İşte bu şok dalgası, yerini süratlice bilimsel bir merak dalgasına bıraktı.

Metal kılıç durduk yere hareket ediyorsa, ortamda çıplak gözle seçilemeyen ve kulakla algılanamayan fizikî bir güç dalgası bulunmalıydı. Tandy, kılıcı odanın farklı noktalarına taşıyarak titreşimin şiddetini ölçtü ve merkeze gerçek ilerledikçe hareketin doruğa ulaştığını saptadı. Bu durum, laboratuvarda bir “duran dalga” meydana geldiğini net biçimde kanıtlıydı. Odanın havalandırma fanı, insan kulağının işitemeyeceği kadar düşük bir frekansta, tam 19 Hertzlik bir ses altı dalga, yani infrasound yayıyordu. Duvarlara çarpıp geri dönen bu ses dalgaları odanın tam ortasında birleşerek güçlü, görünmez bir titreşim alanı inşa ediyordu.

Araştırmanın en çarpıcı tarafı, 19 Hertzlik bu özel frekansın insan anatomisi üzerindeki direkt fizikî yan etkileriydi. Bu seviyedeki görünmez dalgalar göz kürelerini yavaşça titreterek görüş alanının hudutlarında temelsiz gölgeler oluşmasına sebebiyet veriyordu. Tıpkı vakitte kalp ritmini değiştiriyor ve beyne direkt acil tehlike sinyalleri göndererek durup dururken ani bir panik ile depresyon dalgası yaratıyordu.

Tandy, hissettiği derin kaygının aslında laboratuvardaki başka kıssaların zihninde büyüttüğü bir illüzyon olduğunu kavradı. Günün sonunda, laboratuvarı esir alan hayalet aslında büsbütün gerçekti; fakat bu varlık eski bir ruhun gölgesi değil, fiziğin kolay bir oyunundan ibaretti. Havalandırma fanı büsbütün kapatıldığında, laboratuvarın gizemli konuğu de bir daha gelmemek üzere ortadan kayboldu.

Nitekim son bilimsel bilgiler, yer çekimsizliğin sperm hücrelerinin istikamet bulma kabiliyetini neredeyse büsbütün yok ettiğini net halde ortaya koyuyor. Yumurtayı dölleme ihtimalini kritik düzeyde düşüren bu karmaşık tabloya, kök hücrelerin uzay boşluğunda çok daha süratli yaşlanması da ekleniyor. Bu biyolojik bariyerleri aşmak ve insan jenerasyonunun geleceğini korumak isteyen Çin, tıp tarihinde gibisi görülmemiş bir deneyi yörüngeye taşıdı. Ülke, Tiangong uzay istasyonuna gönderdiği yapay insan embriyolarıyla bu alanda birinci adımı atan ulus oldu.

Hainan Adası’nda yer alan Wenchang Uydu Fırlatma Merkezi’nden gökyüzüne yükselen Tianzhou-10 kargo gemisi, yalnızca taykonotların gereksinim duyduğu tonlarca besin ve yakıtı taşımıyordu. Bu hayati ikmal materyallerinin ortasında, insanlığın cihandaki geleceğini direkt şekillendirecek çok hassas laboratuvar modelleri de yer aldı. İstasyona ulaşan bu yapılar, olağan bir embriyonun bölünme yeteneğine sahip olsa da asla bir fetüse dönüşme riski taşımıyor. Canlı insan kök hücrelerinden laboratuvarda üretilen bu kümelenmeler, bilim insanlarının yasal sonlar içinde kalmasını sağlar. Projenin liderliğini üstlenen Çin Bilimler Akademisi Zooloji Enstitüsü araştırmacısı Leqian Yu, modellerin etik tartışmalara yol açmadan erken periyot gelişim evrelerini taklit ettiğini vurguluyor.

On dört günlük kritik eşik ve iki farklı gelişim modeli

Uzay laboratuvarındaki beş günlük hassas süreçte, döllenme sonrası periyodun en kritik iki farklı evresi mercek altına alındı. Bu modellerden birincisi hücrelerin ana rahmine tutunma çabasını canlandırırken, ikincisi ise organların temelini oluşturacak katmanlaşma sürecini temsil ediyor. Yörüngede büyüme evresini tamamlayan yapay hücreler, süreçlerin akabinde dondurularak tahlil edilmek üzere Dünya’ya geri getirilecek. Bilim insanları, eş vakitli olarak yeryüzündeki laboratuvarda birebir kaidelerde büyütülen denetim kümesiyle uzaydan dönen örnekleri kıyaslama bahtı yakalayacak. Böylelikle yer çekimsizliğin getirdiği yapısal riskler, hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak halde tescillenecek.

Uzay turizminin ivme kazanması, yakın gelecekte profesyonel astronotlar dışındaki insanların da yörüngede seyahat edeceğini gösteriyor. Bu durum, uzay seyahatlerinde hamilelik olaylarıyla müsabaka ihtimalini her geçen gün daha da artırıyor. Lakin yüksek radyasyon düzeylerinin gelişmekte olan hassas dokulara direkt ziyan verdiği gerçeği aslında uzun vakittir biliniyordu. Beden ekseninin oluştuğu bu birinci evrelerde karşılaşılan pürüzler, insanlığın Mars kolonilerinde doğal yollarla çoğalmasını imkansız kılabilir. Bu noktada laboratuvar ortamında gerçekleştirilecek yapay döllenme formülleri, geleceğin uzay kentleri için zarurî bir alternatife dönüşüyor. Esasen kimi özel uzay şirketleri, şimdiden yörüngede tüp bebek teknolojilerini hayata geçirmek için ağır çalışmalar yürütüyor.

Georgia Üniversitesinde Dr. Joshua Baldwin liderliğinde yürütülen yeni bir bilimsel araştırma da bu zihinsel sistemin işleyişine dair çok değerli bilgiler sunuyor. Araştırma sonuçları, kalın kitapları tek solukta okumanın ya da televizyon dizilerinin kısımlarını art geriye izlemenin, sanılanın tersine bilgileri hafızada tutmayı çok daha kolaylaştırdığını kanıtladı.

Bilim dünyasında “geriye dönük hayal gücü katılımı” (RII) olarak isimlendirilen bu süreç, bir öykü bittikten sonra bile zihnimizin o dünyada yaşamaya devam etmesini sağlıyor. Sahneleri başımızda tekrar oynatmak, karakterlerle kurulan duygusal bağı koparmamak ve alternatif finaller üretmek bu düzeneğin birer kesimi. İşte yapılan yeni testler, kısımları vakte yayarak tüketmek yerine maraton formunda izleyenlerin bu zihinsel süreci çok daha derin yaşadığını ortaya koydu. Günlük hayatın getirdiği ağır koşturmacadan ve kaygılardan kaçmak için kurgusal dünyalara sığınan beşerler, öyküleri zihinlerinde büyütmeye çok daha yatkın bir profil çiziyor. Boş vaktin bolluğu bu hayal gücü havuzunu beslerken, yüksek gerilim düzeyi ise zihnin bu yaratıcı alanını ne yazık ki daraltıyor.

Karmaşık olay örgüsünü çözmek

Bölümleri peş peşe izlemek, bilhassa çok sayıda karakterin yer aldığı karmaşık üretimlerde büyük resmi görmeyi önemli biçimde kolaylaştırıyor. Beynimiz, yeni bilgileri organize etmek ve olaylar ortasındaki neden-sonuç bağlarını takip edebilmek için içsel haritalar, yani özel “zihinsel modeller” inşa eder. Bu modeller sayesinde olayların kronolojik sırasını ve karakterlerin bilinmeyen motivasyonlarını çok daha net kavrayabiliyoruz. Dr. Baldwin, ekran başında uzun saatler geçiren insanların pasif birer tüketici olmadığını savunuyor. Bu şahısların, televizyon kapandıktan sonra bile o kıssa üzerine faal olarak düşünmeye devam ettikleri gözlemlendi.

Araştırmaya dahil olan izleyiciler, kendilerini derinden etkileyen ve manalı buldukları üretimlerin hayal güçlerini çok daha güçlü tetiklediğini aktarıyor. Çalışma bilgilerinde televizyon dizilerinin kitaplara kıyasla akılda kalmasının daha kolay olduğu sonucu çıksa da uzmanlar, sıkı kitap okurlarının da benzeri tecrübeler paylaştığına dikkat çekiyor. Bir romanı elinden bırakmadan tek solukta bitiren bir okuyucu, o yapıtı çok daha berrak hatırlıyor ve kitap bittikten sonra da zihninde yaşatmaya devam ediyor.

Kurgusal karakterlerle kurulan platonik dostlukların gücü

Tüm bu süreç, izleyicilerin gerçek hayatta var olmayan kurgusal karakterlerle kurduğu tek taraflı duygusal bağları, yani platonik arkadaşlık münasebetlerini de besliyor. Karakterler büsbütün hayal eseri olsa dahi, ekrana uzun müddet maruz kalmak insan psikolojisinde gerçek bir dostluk, inanç ve duygusal konfor alanı yaratıyor. Sonuç olarak, maraton izleme alışkanlığı sayesinde zihinde güçlü modeller oluşturmak, günlük gerilimle baş etme konusunda insanlara korunaklı ve inançlı bir liman sunuyor.

Yine de bu bilimsel tablonun, ekran karşısında geçirilen her dakikanın büsbütün yararlı olduğu manasına gelmediğini bilmek kaide. Dr. Baldwin, medyanın bireyler üzerindeki tesirlerinin her vakit büyük gri alanlar barındırdığını kıymetle vurguluyor. Günün sonunda tüm bu ruhsal süreçler; izlenilen içeriğin kalitesine, izleyicinin o anki ruh haline ve hayattaki şahsî önceliklerine nazaran tam bir istikrara oturuyor.

Denizaltılarda gece saatlerinde beyaz ışıkların kapatılması ve ortamın kırmızı ışıkla aydınlatılması, direkt insan gözünün çalışma biçimiyle ilgili. Zira gözümüz karanlığa ahenk sağlamak için makul bir müddete muhtaçlık duyuyor. Bu süreçte devreye giren çomak hücreleri, düşük ışıkta çevreyi algılamamızı sağlıyor. Parlak beyaz ışık ise bu adaptasyonu anında bozabiliyor.

Kırmızı ışığın tercih edilmesinin temel nedeni de burada zımnî. İnsan gözü, kırmızı ışığa öteki renklere kıyasla daha düşük hassasiyet gösteriyor. Bu sayede işçi, loş ortamda çalışmaya devam ederken gece görüşünü büsbütün kaybetmiyor. Bilhassa acil durumlarda ya da düşük ışık altında yürütülen operasyonlarda bu avantaj kritik değere sahip.

Karanlık bir ortama girildikten yaklaşık 20 dakika sonra göz, “rodopsin” ismi verilen kimyasalı üretmeye başlıyor. Bu husus gece görüşünün de temelini oluşturuyor. Tam ahenk süreci ise bazen 40 dakikaya kadar uzayabiliyor. Lakin kısa periyodik bir beyaz ışık teması bile tüm süreci başa sarabiliyor.

Kırmızı ışık ise rodopsin yapısını bozmadığı için gözün karanlığa ahengini koruyan bir etken. Bu nedenle sırf denizaltılarda değil, askeri üslerde, gece operasyonlarında ve kimi kokpit sistemlerinde de misal aydınlatmalar görmemiz mümkün.

Aylarca güneş görmeyen mürettebat için değerli detay

Denizaltı omurundaki tek sorun gece görüşü değil. Mürettebatın biyolojik saatini korumak da büyük kıymete sahip. Gün ışığından büsbütün uzak kalan işçinin uyku sisteminin bozulmaması için içeride yapay bir gece-gündüz döngüsü oluşturuluyor.

Mavi ve beyaz ışık beynin uyanıklık düzeyini artırırken, kırmızı ışığın bu hususta çok daha düşük tesire sahip olduğu bilinen bir gerçek. Bu nedenle gece vardiyalarında kırmızı ışığa geçiş yapılıyor. Böylelikle çalışanın hem göz sıhhati korunuyor hem de uyku tertibinin büsbütün bozulmasının önüne geçiliyor.

Kırmızı ışığın kullanım alanı sırf askeri sistemlerle de hudutlu değil. Son yıllarda cilt bakımı ve ışık terapileriyle yine gündeme gelen bu teknoloji, etraf muhafaza projelerinde de dikkat çekmeye başladı. Bilhassa Avrupa’daki kimi ülkelerde, yarasaların ve deniz kaplumbağalarının istikamet bulma davranışını olumsuz etkilememek için kırmızı sokak aydınlatmaları tercih edilmeye başlandı. Böylelikle hem beşerler için inançlı görüş sağlanıyor hem de doğal hayat üzerindeki ışık kirliliği azaltılıyor.

Araştırma, petrol ve gaz faaliyetlerinden kaynaklanan hava kirliliğinin insan sıhhati üzerindeki tesirlerini hem sayı hem de coğrafik dağılım açısından ayrıntılı biçimde ele alıyor. University College London, Stockholm Etraf Enstitüsü, George Washington Üniversitesi ve Colorado Boulder Üniversitesi’nden bilim insanları tarafından yürütülen çalışmada, hava kirliliğinin ülke genelinde nasıl yayıldığı gelişmiş bilgisayar modelleriyle haritalandı. Elde edilen datalar, ulusal sıhhat istatistikleriyle eşleştirilerek sıhhat üzerindeki tesirler varsayım edildi.

Araştırma, fosil yakıtların yalnızca yakıldığı anda değil, arama, sondaj, taşıma ve rafinaj üzere her basamağında farklı cinste kirleticiler saldığını ortaya koyuyor. Bu süreç boyunca atmosfere salınan en önemli hususlar ortasında azot dioksit (NO₂), ozon (O₃) ve ince partikül unsur (PM2.5) bulunuyor. Bu unsurlar, teneffüsle akciğerlerin derinliklerine kadar inebiliyor ve dolanım sistemine karışarak çeşitli sıhhat sıkıntılarına neden olabiliyor.

Tıbbi araştırmalar, bu cins kirleticilerin bilhassa kalp-damar hastalıkları, teneffüs yolu hastalıkları ve kimi kanser cinsleriyle ilişkili olduğunu uzun müddettir gösteriyor.

Astım, erken doğum ve kanser…

Çalışmanın baş müelliflerinden Dr. Karn Vohra, petrol ve gaz kaynaklı hava kirliliğinin tesirlerini ölçmek için bölüme özel hava kalitesi modelleri kullandıklarını belirtiyor. Araştırmanın öne çıkan bulgularından biri, ince partikül hususa bağlı erken doğumların ve yetişkin ölümlerinin yaklaşık beşte birinin petrol ve gaz kaynaklı olması. Dahası, azot dioksit kirliliğine bağlı çocukluk çağı astım hadiselerinin yaklaşık yüzde 90’ı da birebir dala bağlanıyor.

Araştırma, sıhhat risklerinin ABD genelinde eşit dağılmadığını da ortaya koyuyor. Bilhassa etnik azınlıklar ve ötekileştirilmiş kümelerin fosil yakıt faaliyetlerinden daha fazla etkilendiği görülüyor. Yerli Amerikalılar ve Hispanik topluluklar, arama ve taşıma süreçlerinden kaynaklanan kirliliğe daha fazla maruz kalırken; siyah ve Asyalı nüfuslar, yakıtın en son kullanımından kaynaklanan kirleticilerden daha fazla etkileniyor.

Siyah toplulukların, toplamda daha az kirletici salan lakin yerleşim yerlerine daha yakın olan rafinaj üzere “aşağı akış” faaliyetlerinden orantısız biçimde etkilendiği belirtiliyor. Bu durum, bilhassa petrol üretiminin ağır olduğu doğu Teksas ve “Kanser Sokağı” ismiyle bilinen Güney Louisiana üzere bölgelerde daha besbelli hale geliyor.

Rakamlar gerçeğin gerisinde kalıyor olabilir

Çalışmanın sadece dış hava kirliliğini ele alması ve 2017 yılı datalarını kullanması, elde edilen sayıların mevcut durumu tam olarak yansıtamayabileceğini düşündürüyor. Araştırmaya nazaran, 2017 ile 2023 ortasında ABD’de petrol ve gaz üretimi %40 oranında arttı. Tüketimdeki artış ise %8 düzeyinde. Bu da bugünkü sıhhat tesirlerinin geçmiş yıllardan daha büyük olabileceğine işaret ediyor.

Üstelik bu bilgiler, sera gazı salımı ve iklim değişikliği üzere öteki tesirler hesaba katılmadan elde edildi. Yalnızca hava kalitesi üzerinden bile bu kadar çarpıcı sonuçlara ulaşılması, fosil yakıt kullanımının azaltılmasının neden bu kadar acil olduğunu bir sefer daha gösteriyor.

Çalışmanın müelliflerinden Dr. Ploy Achakulwisut, bu sonuçların fosil yakıtlardan uzaklaşmak için güçlü bir münasebet sunduğunu belirtiyor. Achakulwisut’a nazaran, petrol ve gaz kullanımının vakitle azaltılması yalnızca iklim kriziyle gayrette değil, kısa vadede halk sıhhati açısından da değerli kazanımlar sağlayabilir: “Her yıl yüz binlerce çocuğun, yetişkinin ve yaşlının hastalıklardan ve erken ölümlerden korunması mümkün olabilir.“