VnTimeless

Cuộc đời Thomas Jefferson: Tuyên ngôn Độc lập và những mặt đối lập (Phần 1)

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 31 Oct 2026 04:07:29 +0000

Trong số những công thần lập quốc của Mỹ, hiếm có vĩ nhân nào để lại một di sản địa-chính trị và tư tưởng đầy vinh quang nhưng cũng lắm nghịch lý như Tổng thống thứ ba Thomas Jefferson. Được biết đến như một biểu tượng bất tử của khát vọng tự do, người đã trực tiếp đặt bút soạn thảo bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776, Jefferson đã đặt nền móng tư tưởng cho một hệ thống chính trị vì người nghèo và trao quyền lực vào tay đại đa số người dân bình thường.

Thomas Jefferson

Ông trọn đời theo đuổi lập trường chống quyền lực chuyên chế, bảo vệ quyền tự quyết của các tiểu bang và luôn hoài nghi sự phình to quyền lực của chính phủ liên bang. Thế nhưng, khi bước lên đỉnh cao quyền lực trong hai nhiệm kỳ Tổng thống từ năm 1801 đến năm 1809, Jefferson buộc phải đưa tư tưởng đó của mình vào lò lửa của những nhu cầu thực tế. Chính tại đây, ông đã có một sự thay đổi đầy kinh ngạc, định hình nên mô hình quyền lực của nước Mỹ và kéo dài cho đến tận ngày nay.

Viết về cuộc đời Thomas Jefferson là một điều khó khăn, bởi tầm vóc của nhân vật này và những tư tưởng, hành động, sự kiện đã xảy ra trong suốt cuộc đời ông. Do đó, chúng tôi không thể và không muốn rút ngắn nội dung đăng tải, bởi đến tận những giây phút cuối cùng của cuộc đời, tính bất ngờ và sự ảnh hưởng của các sự kiện là vẫn không hề nhỏ. Vì thế, chúng tôi đã viết về cuộc đời ông như một bài tiểu luận, được chia thành 5 phần và sẽ lần lượt đăng tải trên VnTimeless.

Bối cảnh thời đại

Mặc dù các bằng chứng khảo cổ hiện đại đã chứng minh rằng, vào khoảng thế kỷ XI, người Viking mới là những người Châu Âu đầu tiên đặt chân đến Tây Bán Cầu, nhưng Christopher Columbus lại đóng vai trò là người tiên phong mở đường cho Kỷ nguyên Khai phá (Age of Discovery). Chuyến hải hành năm 1492 của ông không chỉ là một cuộc thám hiểm đơn thuần, nó đã mở ra sự kết nối vĩnh viễn không thể đảo ngược giữa hai bán cầu, mở đường cho giai đoạn thuộc địa hóa châu Mỹ của người châu Âu. Virginia và phần duyên hải phía đông của lục địa, về cơ bản vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của thực dân phương Tây cho đến tận cuối thể kỷ XVI.

Sự tranh giành quyền lực giữa các quốc gia châu Âu đã phân chia châu Mỹ thành ba vùng chiến lược rõ rệt. Người Tây Ban Nha đến sớm nhất và tập trung đánh chiếm các khu vực giàu có, đông dân ở phía nam và phía tây châu Mỹ. Người Pháp đi sâu vào nội địa thông qua các hệ thống đường thủy lớn. Còn người Anh mở rộng thuộc địa của mình dọc theo một dải đất hẹp ở rìa phía đông lục địa Bắc Mỹ. Chính dải đất ven biển Đại Tây Dương này sau đó đã phát triển thành 13 bang thuộc địa đầu tiên lập quốc.

Năm 1584, nhà thám hiểm lỗi lạc Sir Walter Raleigh được Nữ hoàng Anh Elizabeth I cấp phép đi tìm vùng đất mới ở Bắc Mỹ. Để thể hiện lòng tôn kính và lấy lòng Nữ hoàng, Raleigh đã dùng danh hiệu The Virgin Queen nổi tiếng của bà để đặt tên cho toàn bộ dải đất bao la vùng duyên hải phía đông này là “Virginia” - nghĩa là “Vùng đất của Nữ hoàng đồng trinh”. Sau này, công ty Virginia cũng được đặt tên theo cùng ý nghĩa. Virginia là một vùng đất rộng lớn trải dài đến sông Mississippi, bao phủ phần lớn vùng Đông Nam nước Mỹ ngày nay.

Chuyến đi được thực hiện vào năm 1585, trong đoàn thám hiểm do Walter Raleigh tổ chức có nhà toán học, thiên văn học và triết học Thomas Hariot (hoặc Harriot). Chính nhà khoa học này đã xuất bản cuốn sách “A Briefe and True Report of the New Found Land of Virginia” (Báo cáo ngắn ngọn và chân thực về vùng đất mới Virginia) vào năm 1588, đây là văn bản đầu tiên về Bắc Mỹ được viết bởi một người Anh từng thật sự đặt chân đến đó. Khi được tái bản năm 1590 cùng các bức tranh minh họa của John White, tác phẩm không chỉ trở thành một công cụ gọi vốn hiệu quả cho các kế hoạch thực dân, mà còn trực tiếp định hình tư duy của giới tinh hoa Anh về một vùng đất hứa, mở đường cho sự ra đời của Công ty Virginia và thuộc địa Jamestown sau này.

Lúc này, vua James I của Anh không muốn dùng ngân khố quốc gia để mạo hiểm tài trợ cho các chuyến thám hiểm. Kế hoạch thuộc địa hóa của người Anh tại Bắc Mỹ được tổ chức theo mô hình đầu tư kinh tế tư nhân, hoạt động theo dạng công ty cổ phần, lần đầu tiên được Hoàng gia Anh cấp phép để thuộc địa hóa Bắc Mỹ. Năm 1606, Công ty Virginia (Virginia Company) được thành lập dưới hiến chương của vua James I. Công ty Virginia được chia thành Virginia chi nhánh London - phụ trách vùng phía nam Bắc Mỹ, và Virginia Plymouth - phụ trách vùng phía bắc Bắc Mỹ. Dù kế hoạch ở vùng phía bắc nhanh chóng thất bại, thì ở vùng phía nam đã thành công và do đó, đặt nền móng vững chắc cho cấu trúc thực dân Anh bằng việc thiết lập thuộc địa Jamestown vào năm 1607. Sự thay đổi từ một dự án thương mại thuần túy của các cổ đông London sang một xã hội điền trang tự trị, có luật pháp và nghị viện riêng (Viện Dân biểu lập năm 1619) chính là tiền đề then chốt kiến tạo nên thể chế chính trị đặc trưng của Virginia.

Tháng 12 năm 1606, Công ty Virginia chi nhánh London đã cử 3 con tàu Susan Constant, Godspeed và Discovery chở theo 104 người vượt Đại Tây Dương. Ngày 14 tháng 5 năm 1607, họ chọn một bán đảo nằm sâu trong đất liền khoảng 64 km dọc theo sông James để định cư và đặt tên là Jamestown (đều được đặt theo tên Vua James I).

Cuộc sống ban đầu của những người định cư đầy ắp khó khăn, họ đối diện với bệnh tật và tình trạng thiếu thực phẩm. Đỉnh điểm là mùa đông năm 1609-1610, từ một thuộc địa khi đó đã có khoảng 500 người, cái đói và bệnh tật càn quét chỉ còn lại khoảng 60 người sống sót. Họ đã phải ăn thịt ngựa, chó, mèo, rễ cây và thậm chí cả người chết để duy trì sự sống.

Sự sắt đá của thuyền trưởng John Smith đã dẫn dắt những người định cư vượt qua khó khăn, đồng thời thiết lập mối quan hệ với Liên minh Powhatan - hệ thống gồm khoảng 30 bộ tộc thổ dân do tù trưởng Powhatan đứng đầu. Sau đó, một người định cư là John Rolfe đã kết hôn với Pocahontas - con gái của tù trưởng Powhatan. Mối quan hệ này mới trở nên vững chắc hơn nhưng các cuộc xung đột lẻ tẻ vẫn tiếp tục xảy ra giữa những người định cư và người bản địa trong nhiều thập kỷ sau đó. Tuy nhiên, nhờ mối quan hệ này và nhờ sự tiếp tế ngô của thổ dân, người Anh mới vượt qua được những khó khăn và dần ổn định. Jamestown chỉ thực sự đứng vững và tìm thấy lối thoát kinh tế khi John Rolfe lai tạo thành công một giống cây thuốc lá ngọt nhẹ từ vùng Caribe vào đất Virginia năm 1612. Thuốc lá nhanh chóng trở thành “vàng đen”, đem đến nguồn lợi xuất khẩu khổng lồ cho Công ty Virginia. Để phục vụ ngành trồng trọt thâm canh này, thuộc địa bắt đầu cần một lượng lớn lao động, dẫn đến việc đưa những người lao động khế ước từ Anh sang và đặc biệt là sự xuất hiện của những người Phi da đen đầu tiên vào năm 1619.

Công ty Virginia bị tước giấy phép hoạt động vào năm 1624 và giải thể hoàn toàn vào năm 1630. Trong những thập kỷ tiếp theo, thuộc địa Virginia đặt dưới sự quản lý của Hoàng gia Anh, với một cơ quan lập pháp địa phương được gọi là Viện Dân biểu (House of Burgesses). Viện Dân biểu chịu sự giám sát của các Thống đốc do Hoàng gia Anh bổ nhiệm, và cuối cùng nằm dưới quyền trị vì tuyệt đối của nhà vua. Hệ thống này bị suy yếu bởi cuộc nội chiến Anh, và sau cuộc Cách mạng Quang Vinh (1688), Viện Dân biểu đã trở thành một đối trọng mạnh mẽ với Thống đốc hoàng gia bằng cách khẳng định quyền quyết định ngân sách và thuế khóa nội bộ.

Trong thời kỳ thuộc địa, Virginia giống như một đế quốc nhỏ của một đế chế lớn, luôn tuyên bố chủ quyền của mình với nhiều vùng đất khác nhau trên lục địa Mỹ. Đây là nơi sinh sống của một tầng lớp chủ đất quyền lực, những người duy trì và phát triển lợi ích của mình thông qua chế độ nô lệ. Dần dần, một tầng lớp quý tộc lâu đời đã hình thành, cắm rễ và củng cố vị thế tại vùng Tidewater trù phú, trước khi làn sóng khai hoang mở rộng dòng máu quý tộc này lan về phía Tây. Đó chính là thuộc địa Virginia, nơi Thomas Jefferson được sinh ra tại vùng biên viễn Piedmont.

Là một người lớn lên tại vùng biên viễn, Jefferson nhận thức sâu sắc bức tranh toàn cảnh của châu Mỹ, nơi nhiều cường quốc châu Âu đang không ngừng tranh giành quyền kiểm soát. Người Anh đã khẳng định vị thế tối thượng của mình tại lục địa này sau cuộc Chiến tranh Bảy năm. Nhưng đồng thời họ cũng phải gánh chịu những khoản nợ khổng lồ. Cùng với đó, công ty Đông Ấn tại Ấn Độ đang gặp khủng hoảng tài chính trầm trọng, ngân khố Hoàng gia rơi vào tình trạng kiệt quệ. Trước tình thế đó, chính quốc bắt đầu hướng mắt về các thuộc địa Mỹ với hy vọng bù đắp nguồn thu thông qua việc áp đặt các chính sách thuế khóa.

Sự áp đặt đó từ Quốc hội Anh không hề được đón nhận êm đẹp tại các thuộc địa Mỹ. Và chẳng bao lâu sau, những bất bình dần tích tụ và bùng lên thành một cuộc cách mạng. Với sự hỗ trợ quân sự của Pháp, phe nổi dậy Mỹ đã chiến thắng trong cuộc Chiến tranh Cách mạng. Trên thực tế, mặc dù người Mỹ tuyên bố độc lập vào năm 1776 và chính thức thiết lập nền độc lập vào năm 1783, về cơ bản họ vẫn phụ thuộc vào các cường quốc châu Âu trong vài thập kỷ tiếp theo với tư cách một quốc gia có chủ quyền.

Do lo sợ chính phủ trung ương nắm quá nhiều quyền lực, ban đầu Mỹ đã tổ chức đất nước theo mô hình liên minh các bang độc lập, liên minh này mang tính chất lỏng lẻo và tuân theo các điều khoản liên bang (Articles of Confederation). Cách thức này nhanh chóng bộc lộ sự kém hiệu quả trong quản trị, từ đó dẫn đến một cuộc cải tổ thể chế toàn diện với việc thông qua bản Hiến pháp Mỹ, chính thức được phê chuẩn vào năm 1788. Hai vị tổng thống đầu tiên, George Washington và John Adams đã vận hành nền cộng hòa mới với mục tiêu củng cố quyền lực của chính quyền liên bang, đảm bảo rằng các quyết định từ trung ương có sức nặng tối cao và các bang bắt buộc phải tuân thủ.

Dù là người đứng đầu phe đối lập (Đảng Dân chủ - Cộng hòa) chống lại Washington và Adams để bảo vệ quyền tự trị của các bang, Jefferson trên cương vị Tổng thống thứ ba lại làm được nhiều hơn cả những người tiền nhiệm trong việc củng cố quyền lực tối cao của chính phủ liên bang. Thông qua vụ mua lại vùng đất Louisiana và Đạo luật Cấm vận, Jefferson đã tạo ra một sự ảnh hưởng về tài chính và chính trị chưa từng có, mang lại cho chính phủ liên bang một vị thế vững chắc không thể lay chuyển mà đến ngày nay quốc gia này vẫn thụ hưởng. Tuy nhiên, trong khi Mỹ tiếp tục thịnh vượng sau Cuộc chiến năm 1812, sóng gió đã bắt đầu chực chờ trong các cuộc xung đột sắp tới giữa phe bãi bỏ nô lệ và những chủ nô lớn.

Jefferson chưa bao giờ có thể tự giải quyết triệt để vấn đề nô lệ, ông đã để lại sự xung đột đó cho các thế hệ tiếp theo. Cuối cùng, phải trải qua lò lửa của một cuộc nội chiến tàn khốc, vấn đề nô lệ mới đi đến lời giải cuối cùng. Chỉ thông qua tiến trình đau đớn này, Mỹ mới chính thức được nhào nặn để trở thành một thể thống nhất, bất khả xâm phạm như chúng ta thấy ngày nay.

Thời thơ ấu của Thomas Jefferson (1743 - 1766)

Thomas Jefferson sinh ngày 13 tháng 4 năm 1743, là con của ông Peter và bà Jane Randolph Jefferson. Ông sinh ra tại điền trang của gia đình ở Shadwell, nơi ngày nay thuộc quận Albemarle, Khối thịnh vượng chung Virginia, nằm dọc bờ sông Rivanna. Đây là vị trí có ý nghĩa đặc biệt đối với một người thuộc tầng lớp quý tộc, bởi nó nằm trong vùng Piedmont thưa thớt dân cư, giữa vùng duyên hải Tidewater giàu có và dãy núi Blue Ridge thuộc vùng biên viễn xa xôi. Phù hợp với xuất thân từ vùng đất giáp ranh này, suốt cuộc đời Jefferson luôn giữ vị thế chính trị và tâm thế cân bằng, giữa một bên là trách nhiệm gánh vác vị thế quý tộc thượng lưu đặc quyền, với một bên là tiếng gọi của tự do và tinh thần khai phóng từ những vùng đất mới chưa được khai phá.

Peter Jefferson là một người tự học và đa tài, ông chuyển từ vùng Tidewater đến vùng Piedmont từ khi còn trẻ. Tại đây, ông trở một nhà vẽ bản đồ và đo đạc địa chính có tên tuổi. Ông từng góp công xác định đường ranh giới giữa Bắc Carolina và Virginia. Nhờ uy tín và danh tiếng trong công việc, sau này ông được bổ nhiệm làm trưởng hạt, đại tá dân binh, và cuối cùng là đại biểu tại Viện Dân biểu.

Jane Randolph Jefferson xuất thân từ một gia đình quý tộc hàng đầu vùng Tidewater, có nguồn gốc lâu đời tại Anh và Scotland, gia phả cho rằng bà là hậu duệ của nhiều dòng tộc hoàng gia châu Âu, thậm chí xa xưa đến tận thời Charlemagne. Còn Peter Jefferson được cho là hậu duệ của một dòng dõi vua xứ Wales. Thoạt nhìn, nguồn gốc hiển hách như vậy thường là niềm tự hào của bất cứ ai, nó có sức quyến rũ nhất định đối với bất kỳ đứa trẻ nào, và đó là điều không dễ gì phai nhạt theo thời gian. Nhưng đối với Thomas Jefferson, dường như ông chẳng mấy để ý đến điều đó, vì khi trưởng thành ông đã thấm nhuần sâu sắc tư tưởng của chủ nghĩa bình đẳng.

Dù gia tộc Jefferson đã định cư tại Virginia từ những ngày đầu thời thuộc địa, nhưng họ vẫn giữ nguyên bản sắc Anh qua nhiều thế hệ. Jane Randolph là người sinh ra tại London, đã có ảnh hưởng đến việc Peter Jefferson đặt tên điền trang Shadwell theo tên vùng đất nơi bà chào đời. Điền trang này cùng với các tài sản khác của gia đình đôi bên, đều được xây dựng theo thiết kế mang đậm phong cách Anh. Tuy nhiên, bất chấp điều đó cùng những nỗ lực khác nhằm duy trì gốc gác của mình, cuộc sống nơi biên viễn vẫn tạo ra những tác động làm phai nhạt dần ảnh hưởng của nó. Hàng xóm xung quanh vô cùng thưa thớt, những người sống gần đó chủ yếu là người bản địa. Để duy trì bản sắc Anh của mình, một lộ trình giáo dục theo lối cổ điển đã được gia đình sắp xếp để chăm lo việc học hành cho cậu bé Jefferson.

Năm 1745, khi Jefferson được 2 tuổi, gia đình ông đã chuyển từ Shadwell đến điền trang Tuckahoe của ông William Randolph gần đó - một người bạn thân thiết của Peter Jefferson đồng thời là anh họ của bà Jane. Họ sống ở đó 7 năm tiếp theo để trông nom điền trang giúp gia đình William Randolph. Trong suốt thời gian này, gia đình đã thuê một gia sư riêng và dựng lên một ngôi trường gia đình để giáo dục các con em nhà Jefferson và Randolph. Sau khi trở về Shadwell vào năm 9 tuổi, Jefferson theo học mục sư người Scotland William Douglas. Bên cạnh việc đặt nền tảng cho con đường trưởng thành của Jefferson, Douglas còn để lại một nét đặc trưng khá biệt lập là khiến Jefferson nói tiếng Pháp bằng giọng Scotland.

Lối sống thôn dã trong những năm tháng thơ ấu của Jefferson, ngay tại vùng biên viễn của các khu định cư châu Âu, có lẽ đã phần nào hun đúc tình yêu của ông dành cho thiên nhiên và lịch sử tự nhiên. Thêm vào đó, những quan sát về điền trang của gia đình ngày càng được mở rộng đã góp phần khơi gợi tài năng kiến trúc của ông. Cùng với đó, thói quen say mê đọc sách cùng năng khiếu chơi đàn vĩ cầm của ông đều được hình thành trong những năm tháng tuổi thơ này. Đặc biệt, tầm ảnh hưởng từ người cha, với tư cách là một đại biểu danh tiếng tại Viện Dân biểu, kết hợp với những di sản chính trị lâu đời từ gia tộc ngoại Randolph, chắc chắn đã sớm vạch ra con đường chính trị như một sự nghiệp tất yếu cho Jefferson.

Cuộc sống bình yên nơi thôn dã của gia đình ông đột ngột khép lại vào năm 1757, khi người cha Peter Jefferson qua đời ở tuổi 50. Jane Randolph Jefferson trở thành góa phụ ở tuổi 37, còn Thomas Jefferson phải gánh vác trách nhiệm lớn lao khi mới 14 tuổi. Trong di chúc của mình, Peter Jefferson không tuân theo truyền thống trưởng nam thừa kế toàn bộ sản nghiệp, nhưng ông vẫn để lại cho con trai trưởng phần tài sản quan trọng khi đủ trưởng thành ở tuổi 21. Trong 7 năm tiếp theo, khối di sản này, bao gồm 2.500 mẫu Anh đất đai và hơn 20 nô lệ, được quản lý bởi một hội đồng giám hộ. Mặt khác, mối quan hệ không mấy hòa hợp và sự quản thúc từ người mẹ vừa góa bụa cũng khiến Jefferson luôn cảm thấy ngột ngạt trong chính ngôi nhà mình.

Ngay sau cái chết của cha mình, để tiếp tục sự nghiệp học hành và thoát khỏi sự ngột ngạt của gia đình, Jefferson đã trở thành học sinh nội trú của mục sư James Maury trong 2 năm từ 1758 đến 1760. Trường học tại nhà riêng của Maury, hạt Albemarle, gần Charlottesville, không xa Shadwell. Vào thời điểm này, Maury cũng là gia sư cho Dabney Carr - người bạn thân và sau này trở thành anh rể của Jefferson. Trường học của Maury là cái nôi đào tạo ra hai tổng thống tương lai của nước Mỹ, bao gồm Thomas Jefferson và James Monroe. Tại đây, ông được đào tạo về lịch sử, khoa học và đặc biệt là các ngôn ngữ cổ điển như tiếng Latinh và Hy Lạp.

Trong hai năm ở với Maury, Jefferson về nhà vào mỗi cuối tuần để giúp mẹ và các anh chị em chăm lo công việc ở điền trang Shadwell. Tháng 3 năm 1760, chuẩn bị bước sang tuổi 17, sau khi kết thúc hai năm học với mục sư Maury, ông đã dứt khoát hơn trong việc thoát khỏi những ràng buộc của gia đình để đi xa 150 dặm tới Williamsburg - trung tâm của vùng Tidewater - theo học tại Đại học William & Mary. Mặc dù Williamsburg là nơi sầm uất, đông dân và đa văn hóa hơn vùng biên viễn Piedmont, thị trấn này vẫn chưa phải là một đô thị phồn hoa. Vào năm 1760, nơi đây chỉ có vỏn vẹn khoảng một nghìn cư dân, còn trường đại học mới chỉ có ba tòa nhà, hội đồng giảng viên mới chỉ gồm một hiệu trưởng và sáu giáo sư.

Tại trường đại học ông đã gặp giáo sư William Small - người có ảnh hưởng nhiều nhất tại trường và đã dạy ông các môn toán, vật lý và triết học. Giáo sư Small đã giới thiệu cho Jefferson những tư tưởng của các nhà triết học Khai sáng Anh như John Locke, Francis Bacon và Isaac Newton. Cũng chính Small đã nhận ra tài năng thiên bẩm của Jefferson và giới thiệu ông vào nhóm học thuật tinh hoa của thuộc địa. Chẳng mấy chốc, Jefferson đã thường xuyên dùng bữa cùng Phó thống đốc hoàng gia Francis Fauquier, nhà triết học William Small, và luật sư George Wythe. Tất cả họ đều lớn hơn ông ít nhất một thế hệ. Ba người đàn ông này đều mang đậm phong thái châu Âu, và họ đã góp công lớn hơn bất kỳ chương trình học chính quy nào trong việc đưa một Jefferson trẻ tuổi bước vào thế giới của giới tri thức tinh hoa.

Năm 1762, sau khi kết thúc 2 năm đại học, Jefferson đã dành thêm 5 năm (1762 - 1767) nghiên cứu luật dưới sự hướng dẫn của luật sư lỗi lạc George Wythe. Vào thời kỳ đó, các thuộc địa Anh tại Bắc Mỹ chưa có các trường đào tạo luật chính quy. Theo lời khuyên của Wythe, Jefferson hình thành và duy trì thói quen lập các sổ tay trích dẫn kiến thức (Cmommonplace Books) suốt đời. Đây là những năm tháng học tập với cường độ cao nhất của Jefferson, nơi ông tích lũy một khối lượng tri thức đồ sộ về triết học và lý thuyết chính trị nhằm bổ trợ cho chương trình học luật. Bên cạnh đó, ông cũng nghiên cứu sâu các tác phẩm lịch sử, văn học, phê bình, cùng nghệ thuật hùng biện và diễn thuyết. Mặc dù sau này là người bác bỏ các luận thuyết của Plato, những nền tảng tri thức cổ điển vẫn đóng vai trò không thể thay thế trong việc định hình tư duy của Jefferson.

Năm 1764, khi chính thức bước sang tuổi 21, Jefferson tiếp quản khối tài sản 2.500 mẫu Anh đất đai do người cha quá cố để lại và chính thức gia nhập vào tầng lớp điền chủ thượng lưu của Virginia. Dù dành phần lớn thời gian bên các bậc tiền bối uyên bác, ông cũng mở rộng giao thiệp với những người bạn đồng trang lứa. Ông đã ở chung phòng với John Tyler trong một thời gian dài - người sau này là cha của vị Tổng thống thứ 10 của Mỹ. Cũng trong giai đoạn này, Jefferson trải qua mối tình đầu sâu sắc với một thiếu nữ 16 tuổi tên là Rebecca Burwell. Tuy nhiên, cô gái có nhiều người theo đuổi này đã từ chối lời tỏ tình của ông. Chán nản từ cú sốc thất tình đã cổng hưởng và kích phát căn bệnh đau nửa đầu, một chứng bệnh mãn tính kéo dài và thỉnh thoảng lại tái phát để hành hạ ông suốt quãng đời còn lại.

Do tình trạng sức khỏe, chuyến đi châu Âu đã lên kế hoạch từ trước của ông phải hủy bỏ. Thay vào đó là một chuyến đi ngắn qua các thuộc địa của khu vực miền Trung, bao gồm những kỳ nghỉ tại Annapolis, Philadelphia và New York. Hành trình này không chỉ giúp ông mở rộng tầm mắt sau những năm tháng ở Virginia ít tiếp xúc với thế giới bên ngoài, mà còn phần nào xoa dịu nỗi đau thất tình cùng mất mát to lớn trước sự ra đi của người chị gái Jane mà ông vô cùng yêu quý.

Jefferson đã có những trải nghiệm thực tế vượt ra ngoài những kiến thức sách vở hạn hẹp của vùng quê biên viễn. Ông đã dự thính một phiên họp tại cơ quan lập pháp thuộc địa Maryland, được chủng ngừa bệnh đậu mùa theo phương pháp tân tiến thời bấy giờ, và đã giao lưu, cọ xát với nhiều người thuộc đủ mọi tầng lớp và nguồn gốc khác nhau. Đáng chú ý nhất, Jefferson đã thiết lập được nhiều mối quan hệ chính trị quan trọng trong các chuyến đi của mình, trong đó có cả cuộc gặp gỡ lần đầu với chàng trai trẻ Elbridge Gerry tại New York - một trong những nhà lập quốc quan trọng và là người đồng chí kiên định của Jefferson.

Năm 1767, khi trở về Williamsburg, Jefferson hoàn tất chương trình nghiên cứu luật và được kết nạp vào luật sư đoàn. Trong suốt 5 năm từ 1762 đến 1767, ông là người học việc và “đọc luật” (read the law) dưới sự hướng dẫn của luật sư George Wythe. Trên cương vị luật sư, Jefferson nhanh chóng tạo dựng được tiếng vang lớn trong giới luật sư thuộc địa. Bên cạnh đó, nhằm củng cố nền tảng kinh tế gia tộc, ông cũng bắt đầu thực hiện các kế hoạch mở rộng điền trang, quy hoạch đất đai nhằm tối ưu hóa và gia tăng giá trị tài sản của mình.

Giờ đây, khi chính thức bước tới tuổi trưởng thành và nắm trọn quyền quản lý điền trang Shadwell, Jefferson bắt đầu san lấp một đỉnh núi gần đó để xây dựng ngôi nhà cho riêng mình, nơi sau này chính là dinh thự Monticello. Trong khi nền móng cho dinh thự đó chỉ mới bắt đầu, thì những nền tảng cho sự vươn lên thành một nhà chính trị lập quốc kiệt xuất đã được bồi đắp vững chắc.

Những năm đầu sự nghiệp (1766 - 1770)

Trong những năm đầu làm luật sư, Jefferson dành thời gian cho cả điền trang Shadwell và hoạt động tranh tụng tại thủ phủ Williamsburg. Ông vừa hành nghề luật, vừa quán xuyến điền trang và trực tiếp giám sát quá trình xây dựng dinh thự Monticello. Ông di chuyển liên tục qua các tòa án hạt thuộc địa để giải quyết nhiều vụ án khác nhau, chủ yếu liên quan đến tranh chấp đất đai và khiếu nại giữa chủ nợ và con nợ. Có những thời điểm, nghề luật đóng góp tới một nửa thu nhập của Jefferson, đó là một tỷ lệ rất cao đối với giới luật sư điền chủ thời bấy giờ.

Uy tín chuyên môn ngày càng cao kết hợp với vị thế của một địa chủ lớn thừa kế từ gia tộc tại hạt Albemarle đã trở thành bệ phóng hoàn hảo cho sự nghiệp chính trị của ông. Vào tháng 12 năm 1768, ở tuổi 25, Jefferson được bầu vào Viện Dân biểu và chính thức nhậm chức vào tháng 5 năm 1769, nối nghiệp con đường lập pháp mà người cha quá cố từng tham gia. Sự kết hợp giữa tư duy pháp lý sắc bén học được từ ngành luật và nền tảng chính trị thực tế tại Viện Dân biểu đã chuẩn bị cho Jefferson một hành trang vững chắc, biến ông trở thành một trong những ngòi bút lập luận sắc sảo nhất của phong trào Cách mạng Mỹ sau này.

Ngay sau khi nhậm chức vào tháng 5 năm 1769, chàng nghị sĩ trẻ Jefferson đã lập tức bị cuốn vào vòng xoáy của cuộc khủng hoảng chính trị giữa thuộc địa và chính quốc. Trong nhiều năm, căng thẳng giữa Thống đốc Hoàng gia và các nghị sĩ thuộc địa tại Viện Dân biểu không ngừng gia tăng.

Khởi nguồn của mâu thuẫn bắt đầu khi Hoàng gia cho rằng các thuộc địa đã hưởng lợi lớn từ Cuộc chiến Bảy năm, do đó Quốc hội quyết định các thuộc địa phải có trách nhiệm góp phần chi trả cho những thành quả hòa bình đó. Vì thế, vào năm 1765, thông qua Đạo luật Tem (Stamp Act), các khoản thuế trực thu đã lần đầu tiên được áp lên mọi tài liệu in ấn và giấy gờ pháp lý tại thuộc địa. Toàn bộ doanh thu sẽ được chuyển về London nhằm mục đích duy trì mạng lưới quân đội Hoàng gia tại Bắc Mỹ. Ngay lập tức, Vua George III và Quốc hội Anh phải đối mặt với làn sóng phản đối sôi sục. Người dân thuộc địa vốn dĩ chỉ quen với việc điều tiết thuế xuất nhập khẩu qua cảng biển, chứ chưa từng chấp nhận một sắc thuế nội địa đánh trực tiếp vào các hoạt động đời sống hàng ngày của họ.

Một trong những sự phản đối mạnh mẽ nhất đối với Đạo luật Tem đến từ Viện Dân biểu. Dưới sự thúc đẩy của nhà cách mạng Patrick Henry, một loạt các nghị quyết phản đối đanh thép đã được thông qua và gửi đến Thống đốc goàng gia. Khi còn là một sinh viên luật, Jefferson đã được chứng kiến những bài diễn thuyết đầy hùng hồn của Henry nhằm bảo vệ quyền lợi hiến định của người dân thuộc địa trước sự can thiệp từ chính quốc. Chỉ vài năm ngắn ngủi sau đó, ông đã chính thức sát cánh bên Henry với tư cách đồng nghiệp, cùng lập kế hoạch đấu tranh chống lại các chính sách thuộc địa ngày càng hà khắc do Vua George III và Quốc hội Anh ban hành.

Cuộc đấu tranh đòi quyền lợi này của phe thuộc địa mang bản chất của một cuộc đối đầu về tư tưởng với những phương pháp hoàn toàn mới. Giống như Jefferson, Henry xuất thân từ vùng biên viễn Piedmont và không tìm thấy điểm chung với các phương thức tiếp cận ôn hòa, bảo thủ của giới quý tộc cũ vùng Tidewater. Trong khi tầng lớp thượng lưu lâu đời có xu hướng thiên về các biện pháp điều trần và kiến nghị mang tính thỏa hiệp, thì thế hệ lập pháp mới từ vùng biên viễn lại cương quyết phản kháng trực diện bằng những luận điểm hiến pháp đanh thép, mạnh mẽ chống lại những gì họ xem là xâm phạm thô bạo vào quyền và lợi ích chính đáng của mình.

Mặc dù Đạo luật Tem đã bị bãi bỏ vào năm 1766, nhưng ngay năm sau đó, Quốc hội Anh lại thông qua các Đạo luật Townshend (Townshend Acts) - một chuỗi các sắc thuế mới đánh thẳng vào các mặt hàng nhập khẩu thiết yếu như thủy tinh, chì, sơn, giấy và trà. Đạo luật này ngay lập tức vấp phải làn sóng phản đối gay gắt từ phía thuộc địa. Thực tế, gánh nặng tài chính từ việc đánh thuế không phải là lý do chính khiến người dân thuộc địa phẫn nộ; điều họ kiên quyết bác bỏ chính là việc nguồn doanh thu này lại được gửi về Anh, nơi một Nghị viện không có tiếng nói đại diện của thuộc địa lại tự cho mình đặc quyền định đoạt và quản lý tài chính theo ý muốn riêng.

Những tiếng nói phản đối các Đạo luật Townshend cất lên đầu tiên ở hai thuộc địa Massachusetts và Virginia. Tại Virginia, Viện Dân biểu đã đấu tranh khẳng định quyền của mình đối với việc bổ nhiệm tư pháp và đánh thuế nội bộ. Bản ghị quyết đanh thép này được thông qua chỉ 9 ngày sau khi Jefferson nhận ghế tại Viện Dân biểu. Do đó, vừa mới nhậm chức chẳng bao lâu, ông đã buộc phải rời bỏ chức vụ của mình. Lo ngại trước tinh thần sục sôi của các hoạt động chống Anh này, Thống đốc hoàng gia đương nhiệm - Nam tước de Botetourt - đã lập tức giải tán Viện Dân biểu, khiến các nghị sĩ và người dân thuộc địa chìm trong sự phẫn nộ.

Chối bỏ lệnh giải tán của Thống đốc, Jefferson cùng các đại biểu vừa bị bãi nhiệm như Washington, Patrick Henry… đã lập tức họp kín tại quán rượu Raleigh Tavern gần đó. Qua cuộc họp này, họ đã ký thỏa thuận chung thành lập một hiệp hội tẩy chay hàng nhập khẩu từ Anh. Bằng cách đó, họ kêu gọi mọi người không tiêu thụ các sản phẩm từ chính quốc nhằm gây áp lực kinh tế lên London và khẳng định tình đoàn kết giữa các thuộc địa. Những tháng tiếp theo dần chứng kiến sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức của người dân, khi họ bắt đầu chủ động sử dụng các hàng hóa nội địa thay thế cho những sản phẩm được nhập khẩu từ Anh.

Trong thời gian Viện Dân biểu bị giải tán, Jefferson đã dành trọn một mùa hè để tập trung đọc sách và nghiên cứu chuyên sâu về lý thuyết chính trị. Đến mùa thu năm 1769, khi cơ quan lập pháp này được lệnh hoạt động trở lại, ông tiếp tục tái đắc cử và một lần nữa được giao trọng trách soạn thảo các văn kiện phản kháng đầy nhạy cảm gửi tới chính quốc. Do gánh vác khối lượng công việc nghị trường ngày một lớn, ông chỉ có thể dành khoảng thời gian ít ỏi cho hoạt động tranh tụng và hành nghề luật sư.

Tính nhạy cảm và phức tạp trong công việc của Jefferson không chỉ dừng lại ở các văn kiện phản kháng thuế khóa, mà còn bộc lộ qua những tư tưởng cải cách xã hội vô cùng táo bạo. Một minh chứng điển hình vào năm 1769 là nỗ lực nhằm nới lỏng luật nô lệ hà khắc tại Virginia, bằng cách cho phép các chủ nô được toàn quyền tự nguyện giải phóng nô lệ (manumission) mà không cần phải xin sự phê duyệt phức tạp từ Thống đốc và Hội đồng Hoàng gia như trước. Hiểu rõ vị thế non trẻ của mình, Jefferson đã khéo léo thuyết phục một nghị sĩ lão thành đầy uy tín là Đại ta Richard Bland đứng ra đề xuất dự luật. Tuy nhiên, nỗi lực tiên phong này đã vấp phải sự phẫn nộ và phản kháng kịch liệt từ đại đa số các nghĩ sĩ điền chủ tại Viện Dân biểu, khiến dự luật bị bóp nghẹt ngay từ lúc đưa ra và đẩy ông Bland vào làn sóng chỉ trích nặng nề từ dư luận.

Về cơ bản, những năm đầu của Jefferson tại Viện Dân biểu đã diễn ra một cách tương đối tốt đẹp, hiệp hội tẩy chay hàng nhập khẩu đã gửi một thông điệp rõ ràng tới Quốc hội, và kết quả là các đạo luật Townshend đều bị bãi bỏ ngoại trừ thuế đối với trà. Khi các lợi ích giữa chính quốc và thuộc địa không còn xung đột gay gắt, tình hình tài chính của cả hai bên bắt đầu khởi sắc, mở ra một giai đoạn ổn định ngắn đầy triển vọng, trước khi những giông bão cách mạng ập đến.

Giữa lúc sự nghiệp chính trị đang mỉm cười, một bi kịch cá nhân nặng nề đã đột ngột ập đến với Jefferson. Vào ngày 1 tháng 1 năm 1770, ngôi nhà ở điền trang Shadwell bị thiêu rụi hoàn toàn trong lúc ông đi vắng. Vụ hỏa hoạn đã gây ra một tổn thất khôn lường, cướp đi phần lớn thư viện sách quý giá cùng vô số ghi chú pháp lý và hồ sơ tài sản mà ông đã dày công tích lũy. Đối với một học giả tri thức, sự mất mát này là một tổn thất vô cùng to lớn.

Sau một thời gian suy sụp trước mất mát, Jefferson đã nỗ lực hết sức để khôi phục lại cuộc sống và sản nghiệp của mình. Trong niềm hăng hái đó, ông đã đặt mua một cây đàn fortepiano hiện đại từ London để dành tặng và gây ấn tượng với vị hôn thê của mình. Hơn nữa, chỉ trong vòng 3 năm sau biến cố, ông đã gây dựng lại thư viện cá nhân của mình với 1.250 cuốn sách. Đây là một con số khổng lồ, minh chứng cho ý chí phục hưng tri thức của vị luật sư trẻ tuổi trước khi ông bước vào những giai đoạn giông bão tiếp theo của lịch sử thuộc địa.

Quá trình xây dựng Monticello diễn ra một cách ráo riết sau khi Shadwell bị thiêu rụi. Trong suốt những tháng mùa xuân và mùa hè năm 1770, bà Jane Randolph Jefferson cùng các chị em gái của Jefferson phải ở tạm trong các ngôi nhà nông trại lân cận, trong khi bản thân ông thuê một phòng trọ tại Charlottesville để tiện làm việc. Đến tháng 10 cùng năm, chỉ vỏn vẹn 8 tháng sau khi Shadwell bị phá hủy, Jefferson đã có thể bắt đầu cuộc sống mới khi chuyển đến sống tại South Pavilion (Gian nhà phía Nam) - căn nhà nhỏ bằng gạch đầu tiên được hoàn thành trên đỉnh núi Monticello. Khi nơi an cư và sự nghiệp lập pháp đã dần đi vào ổn định, ông bắt đầu hướng trọn vẹn sự quan tâm của mình vào vấn đề hôn nhân.

Đời sống hôn nhân của Jefferson (1770 - 1782)

Vì là một thanh niên có nhiều hoài bão và đời sống tinh thần hướng tới cái đẹp, chẳng có gì ngạc nhiên khi Jefferson lại đem lòng yêu một người phụ nữ đẹp và tài năng tương xứng với vị thế của ông. Martha Wayles Skelton, 23 tuổi, là con gái của John Wayles - một luật sư kiêm nhà đầu tư đất đai có thế lực ở Virginia - đồng thời là góa phụ của Bathurst Skelton, người bạn học cũ của Jefferson tại trường Đại học William & Mary. Jefferson thấy Martha đặc biệt cuốn hút nhờ nền tảng học vấn uyên bác và niềm say mê âm nhạc. Trong suốt thời gian tìm hiểu vào các năm 1770 và 1771, cặp đôi trẻ thường xuyên hòa giọng cùng nhau tại điền trang The Forest, nơi bà cất tiếng hát trong khi ông đệm đàn vĩ cầm hoặc cùng bà chia sẻ những giai điệu trên phím đàn cổ.

Nhờ sự đồng điệu sâu sắc và sự đồng ý hoàn toàn của ông John Wayles, tình yêu của hai người nhanh chóng trở nên gắn bó. Sau một khoảng thời gian chuẩn bị, Jefferson đã chính thức kết hôn với Martha vào ngày đầu năm mới năm 1772. Đám cưới được tổ chức trang trọng tại điền trang The Forest của gia đình Wayles theo nghi thức Anh giáo. Sau hơn hai tuần lưu lại nhà ngoại, cặp đôi mới trở về Monticello. Đáng nhớ nhất, khi gần về đến nhà thì một trận bão tuyết dữ dội bất ngờ ập xuống, buộc đôi tân hôn phải chật vật cưỡi ngựa băng qua những lối đi ngập tuyết trong đêm lạnh để bước chân vào mái nhà South Pavilion.

Không chỉ có được một người bạn đời tri kỷ, qua cuộc hôn nhân với Martha Wayles Skelton, Jefferson còn tiếp cận được một khối tài sản thừa kế khổng lồ trong tương lai. Tuy nhiên, trong suốt 18 tháng kể từ ngày cưới cho đến tháng 5 năm 1773 khi cha vợ qua đời, Jefferson đã phải chứng kiến gia sản nhà Wayles dần tuột dốc do hàng loạt thương vụ làm ăn thua lỗ, thậm chí trong đó có những thương vụ mờ ám thiếu minh bạch. Cuối cùng, dù Jefferson được thừa kế phần lớn tài sản và đất đai của nhà Wayles, ông cũng phải gánh chịu một khoản nợ khổng lồ kèm theo. Khoản nợ này là một cái bẫy nợ nần từ các thương nhân Anh và nó đã khiến Jefferson điêu đứng suốt đời. Điều này cũng giải thích lý do vì sao sau này Jefferson lại có thái độ thù địch và quyết liệt chống lại hệ thống tài chính, ngân hàng kiểu Anh.

Khi mọi chuyện dần an bài, Jefferson thấy mình đứng ra quản lý khối tài sản được thừa kế từ người cha vợ gồm hơn 10.000 mẫu Anh đất đai cùng 135 nô lệ. Trong số 135 nô lệ này, có một gia đình nô lệ da màu đặc biệt mang họ Hemings, đó là Elizabeth Hemings và các con của bà. Nhiều tài liệu nghiên cứu lịch sử chính thống đã chỉ ra rằng, các con của Elizabeth Hemings thực chất là những người cùng cha khác mẹ với chính người vợ Martha của Jefferson, họ là những đứa con ngoài giá thú giữa John Wayles với Elizabeth. Về sau, một trong số những người con này tên là Sally Hemings, sẽ trở thành nhân vật trung tâm của một trong những câu chuyện tình gây tranh cãi nhất lịch sử nước Mỹ, đó là cuộc tình với Thomas Jefferson sau khi vợ ông qua đời.

Những tài sản thừa kế từ nhà vợ, cộng với cơ nghiệp sẵn có từ trước, đã đưa Jefferson vào hàng ngũ những địa chủ và chủ nô lớn nhất ở Virginia. Điều này thật trớ trêu đối với Jefferson, ông là người từng công khai phản đối chế độ nô lệ và tiếp tục kiên định lập trường đó trong suốt cuộc đời mình, nhưng đồng thời, vẫn phụ thuộc và duy trì vai trò là một người sở hữu nô lệ ở quy mô lớn. Đây là một trong những mâu thuẫn cốt lõi và sâu sắc nhất trong cuộc đời và tư tưởng của Thomas Jefferson. Nó cũng lột tả một cách chân thật nhất “vết rạn nứt” trong đạo đức của các nhà lập quốc Mỹ thời bấy giờ. Jefferson viết “mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng” trong bản Tuyên ngôn Độc lập, nhưng đồn điền Monticello của ông lại được vận hành bằng mồ hôi của hàng trăm nô lệ.

Trước mắt, để trang trải các khoản nợ của nhà Wayles, Jefferson đã bán bớt một phần đất đai cùng nô lệ thừa kế, đồng thời tập trung nguồn lực ít ỏi thu gom được vào việc nâng cấp điền trang Monticello. Trong suốt phần đời còn lại, Jefferson luôn coi trọng việc cải tạo đất đai và sở hữu nô lệ hơn là tích trữ nguồn vốn. Dù quỹ đất và số lượng nô lệ có giảm đi, ông vẫn liên tục bị các chủ nợ bủa vây đòi tiền. Những đợt xây thêm và cải tạo kéo dài tại Monticello, cộng với lối sống xa hoa cùng thói quen tiếp khách, đã cuốn Jefferson vào vòng xoáy nợ nần chồng chất không thể cứu vãn, và cho đến cuối đời, dường như ông cũng không hề quan tâm đến điều đó.

Nhưng giờ đây, là một người mới lập gia đình, Jefferson lần đầu đắm mình trọn vẹn vào cuộc sống của một điền chủ nông thôn. Ông dành sự chú ý đặc biệt cho việc làm vườn và những lai tạo cây trồng của mình. Sau khi kết hôn, tính cách của ông dường như mới trở nên rõ nét hơn, và ngay cả chữ viết của ông cũng ổn định hơn và không thất thường như trước nữa.

Trong vai trò một người chồng, Jefferson vô cùng yêu thương Martha, đôi khi ông đã bỏ bê cả công việc để dành thời gian bên bà. Chính sự nồng ấm này có thể đã khiến sức khỏe của bà ngày một xấu đi vì trải qua nhiều lần mang thai và sinh nở liên tiếp. Dẫu vậy, bất chấp việc sức khỏe ngày càng sa sút, Martha vẫn hết lòng yêu thương Jefferson. Có thể nói, đó là một cuộc hôn nhân êm ấm, hạnh phúc và viên mãn của cả hai người.

Do thể trạng yếu ớt của bà, trong số sáu người con được chào đời trong khoảng thời gian chưa đầy 10 năm, có tới bốn người đã không may qua đời từ thuở lọt lòng và chỉ hai người con gái sống sót đến tuổi trưởng thành. Người con đầu lòng là Martha (thường được gọi là Patsy), chào đời năm 1772, chỉ hơn 9 tháng sau ngày cưới. Bà là người sống lâu nhất trong số các anh chị em và gắn bó sâu sắc nhất với cuộc đời của cha. Bà qua đời năm 1836 ở tuổi 64, sinh được 11 con và là người quản lý trực tiếp điền trang Monticello cũng như túc trực chăm sóc Jefferson cho đến tận những giây phút cuối đời. Người con thứ tư là Maria (thường gọi là Polly) sinh năm 1778, do có thể trạng yếu ớt di truyền từ mẹ, bà qua đời năm 1804 sau biến chứng từ một ca sinh nở khi mới 25 tuổi. Sau mỗi lần sinh nở, sức khỏe của Martha lại ngày một suy kiệt. Thế nhưng, ngay cả khi niềm hạnh phúc làm mẹ liên tiếp biến thành nỗi đau mất con, Jefferson vẫn luôn túc trực bên cạnh vợ. Ông thậm chí đã dứt khoát từ chối nhiều vị trí bổ nhiệm quan trọng ở cả cấp bang lẫn liên bang để dành trọn thời gian chăm sóc người bạn đời đau ốm của mình.

Năm 1776, Viện Dân biểu đổi tên thành Viện Đại biểu Virginia (Virginia House of Delegates). Trong những năm đầu của cuộc Chiến tranh giành độc lập, khi đang phục vụ tại Viện Đại biểu Virginia, Jefferson thường xuyên không đến nhiệm sở mà thích ở nhà hơn để soạn thảo các tóm tắt pháp lý và đề xuất chính sách. Ông đã bỏ nhiều cuộc họp lập pháp để ở bên cạnh Martha. Việc này trở nên khó khăn hơn khi ông đảm nhận chức vụ Thống đốc bang Virginia, trước gánh nặng từ công việc và người vợ đau ốm. Jefferson đã quyết định không tái ứng cử sau khi hoàn thành hai nhiệm kỳ (từ 1779 đến 1781) của mình để trở về Monticello.

Đúng lúc ông bắt đầu ổn định cuộc sống thì bệnh tình của Martha trở nên nặng hơn. Bà đã chống chọi với cơn đau trong suốt nhiều tuần, nhưng rốt cuộc đã trút hơi thở cuối cùng vào ngày 6 tháng 9 năm 1782. Trên giường bệnh, bà đã buộc Jefferson phải hứa sẽ không bao giờ tái hôn. Mong muốn này xuất phát từ lo lắng các con sẽ gặp phải người mẹ kế thiếu tình thương - giống như hai người mẹ kế mà chính bà từng phải chịu đựng thời thơ ấu. Trong sự đau xót và tràn đầy thương yêu, Jefferson đã chân thành đồng ý với ước nguyện của người hấp hối, hầu như không nhận thức được những hệ lụy mà nó sẽ mang lại cho cuộc đời sau này của ông.

Jefferson đã suy sụp hoàn toàn kể từ lần cuối Martha chìm vào hôn mê, ông đã ngất đi và phải được khiêng ra khỏi phòng. Ông dành 3 tuần để tang trong thư viện của mình, tiếp nối bằng một thời gian sống khép kín ẩn mình, hoạt động duy nhất của ông là những chuyến cưỡi ngựa dài cùng con gái Patsy. Trong suốt nhiều tháng, Jefferson vật lộn tìm lại cảm giác bình thường trong cuộc sống, và có thể nói rằng, cùng với sự ra đi của Martha, một phần trong con người Jefferson đã chết theo bà. Sống lâu hơn vợ 44 năm, Jefferson chỉ còn lại những mảnh vụn của một cuộc tình đã mất, và những chông gai trong đời sống tình cảm sau này vẫn đang còn ở phía trước.

Tiếp theo: Cuộc đời Thomas Jefferson: Tuyên ngôn Độc lập và những mặt đối lập (Phần 2)

Vết thương tỉnh thức - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 24 Oct 2026 04:22:40 +0000

Vết thương tỉnh thức là một bài tản văn của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, đã được đăng trên Báo Phụ nữ TP.Hồ Chí Minh, Xuân Kỷ Mão, 1999.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Bài tùy bút này là một hành trình đi qua những hạnh ngộ và niềm vui sống, mang đến một triết lý nhân sinh nhẹ nhàng nhưng sâu sắc về tình bạn và tình yêu, về cuộc đời và những hư vô, về tự do và những mất mát.

Điểm đắt giá nhất và cũng là tên của bài viết chính là khái niệm “vết thương tỉnh thức”, vết thương không còn là sự rỉ máu đau đớn vô nghĩa, mà đã hóa thành một sự ngộ ra, một chiều kích sâu sắc hơn của tâm hồn. Nhờ có nỗi đau từng trải qua, con người mới thực sự tỉnh thức, thấu hiểu và trưởng thành. Vết thương tỉnh thức không chỉ là nỗi niềm riêng của Trịnh Công Sơn mà còn là tấm gương phản chiếu tâm hồn của bất kỳ ai từng yêu, từng tổn thương và từng đi qua dâu bể cuộc đời. Từ đó chúng ta học được cách trân trọng hiện tại, trân trọng từng nỗi đau đã qua như một phần mà cuộc đời đưa tới để giúp ta trưởng thành hơn, để từ đó sống sâu sắc hơn, bao dung hơn và trọn vẹn hơn với cuộc đời này.

Sau đây chúng tôi xin gửi tới bạn đọc toàn bộ nội dung của bài viết này.

Những ngày tháng này tình bạn và tình yêu mang đến một niềm vui sống lạ kỳ. “Hãy yêu như đang sống và hãy sống như đang yêu. Yêu để sự sống tồn tại và sống cho tình yêu có mặt”.

Có những cánh cửa mở vào hư vô và cũng có những cánh cửa mở ra những cánh đời nhộn nhịp.

Ta không khước từ hư vô và cũng không xa lìa cảnh nhộn nhịp của đời. Ta đã may mắn đi qua những tuyến đường đưa đến hạnh ngộ. Hạnh ngộ trong tình bạn, hạnh ngộ trong tình yêu.

Nếu đã có một ngày sinh nhật dĩ nhiên sẽ có nhiều ngày sinh nhật nữa . Mà hình như trong cảnh ngộ cuộc đời riêng - chung của chúng ta ngày nào mà không là ngày sinh nhật, bởi vì cái màu sắc của lễ lạc đã tự bao giờ khoác lên trên mỗi ngày chúng ta đang sống.

Xin cảm ơn cuộc đời và cảm ơn tất cả mỗi ngày chúng ta đã có mặt mỗi ngày bên nhau. Ly rượu nồng nàn của đời biết bao giờ uống hết được.

Tình yêu thương mang đến khổ đau nhưng đồng thời tình yêu cũng mang đến hạnh phúc. Có một lá cờ bay trên hạnh phúc và có một đoá quỳnh héo úa ngủ trong khổ đau. Cố gắng tránh đừng than thở. Thử thở dài một mình và quên lãng.Ta không thể níu kéo một cái gì đã mất. Tình yêu khi đã muốn ra đi thì không một tiếng kèn nào đủ màu nhiệm để lôi về lại được. Tình yêu là tình yêu. Trong nó đã sẵn có mầm sống và sự huỷ diệt.

Tình yêu tự đến và tự đi, không cần ai dìu dắt. Nó hoàn toàn tự do. Muốn giam cầm thì nó sẽ bay đi. Muốn thả nó bay đi có khi nó ở lại.

Vì có tình yêu nên có lễ hội. Người ta bắt đầu bằng những cuộc viếng thăm, lui tới, áo mũ xênh xoang, bánh trái lồng đèn heo ngỗng… Những cuộc rước dâu pháo nổ đì đùng, trống kèn inh ỏi. Lễ hội mở ra trên đường, trong làng, trong xóm: lễ hội mở ra cả trong lòng người.

Thường vào mùa thu là mùa lễ hội tình yêu. Có những lễ hội kéo dài suốt cả một đời người. Có những lễ hội có một đời sống đôi khi quá ngắn ngủi.

Đến một lứa tuổi nào đó, chia vui và chia buồn đều có một nỗi mệt nhọc như nhau.

Có những người yêu đã ra đi bỗng một ngày nào đó trở lại. Vì sao? Không vì sao cả. Vì một chọn lựa tưởng rằng đã đúng cuối cùng lại sai. Và đã trở lại với một người mình đã phụ bạc để muốn hàn gắn lại một vết thương. Một vết thương nhiều khi đã lành lặn lâu rồi bất chợt vỡ oà như một cơn tỉnh thức. Tỉnh thức trên vết thương. Trên một nỗi đau tưởng đã thuộc về quá khứ. Nhưng không, không có gì thuộc về quá khứ cả. Thời gian trôi đi và vết thương vẫn còn đó. Nó vẫn chờ được thức dậy một lúc nào đó để sống lại như chính bản thân nó là một vết thương.

Nhưng vết thương khi đã được đánh thức thì nó không còn là vết thương cũ vì giờ đây nó là một vết thương tỉnh thức. Một vết thương tỉnh thức là một vết thương biết rõ nó là một vết thương. Nó thức dậy và nó nhận ra rằng nó đã được khai sinh trên tâm hồn một con người và đã có một thời gian dài làm đau đớn con người đó. Vết thương tỉnh thức là một con mắt sáng ngời. Nó nhìn ngược về quá khứ và ngó thẳng đến tương lai. Nó mách bảo cho chủ nhân của nó rằng không có một vết thương nào vô tư mà sinh thành cả. Nó là một nỗi đớn đau như trời đất trở dạ làm thành một cơn giông bão.

May thay trong cuộc đời này có tình yêu vừa có tình bạn. Tình bạn thường có khuôn mặt thật hơn tình yêu. Sự bội bạc trong tình bạn cũng có nhưng không nhiều.

Tôi thấy tình bạn quí hơn tình yêu vì tình bạn có khả năng làm hồi sinh một cơn hôn mê và làm phục sinh một cuộc đời tưởng rằng không còn tái tạo được nữa.

Cuối cùng không có gì khác hơn là sống và chết. Sống làm thế nào cho tròn đầy sự có mặt và chết cho ngập tràn cõi hư không. Phải đến tận cùng hai cõi sống chết để làm tan biến đi những giấc mơ mộng đời không thực.

Đọc thêm bài viết Ca khúc là nỗi lòng của con người của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Ca khúc là nỗi lòng của con người - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Fri, 16 Oct 2026 03:59:44 +0000

“Ca khúc là nỗi lòng của con người” là một bài tản văn đầy xúc động của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, đã được báo Đại đoàn kết đăng tải kèm những dòng giới thiệu của tác giả bài báo.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Bài tùy bút mở ra một không gian nghệ thuật đầy chiêm nghiệm, nơi âm nhạc không đơn thuần là sự kết hợp của giai điệu và ca từ, mà chính là tấm gương phản chiếu trọn vẹn nhịp đập của tâm hồn con người qua bao thăng trầm năm tháng. Đó không chỉ là lời tâm sự của riêng Trịnh Công Sơn, mà còn là bức chân dung tự họa về một người nghệ sĩ suốt đời trung thành với sự trong trẻo, nhân hậu và tình yêu thương con người. Qua những câu chữ của bài viết, ta càng thêm trân trọng những di sản âm nhạc mà ông để lại - nơi mỗi bài hát thực sự là một mảnh đời, một nhịp đập thổn thức cùng vận mệnh của quê hương, xứ sở.

Sau đây chúng tôi xin gửi tới bạn đọc toàn bộ nội dung bài báo đã đăng trên báo Đại đoàn kết.

Đối với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, quá trình 40 năm sáng tác của ông là một cuộc hành trình dài vào bề sâu của âm thanh và ngôn ngữ. Ông coi ca khúc là một mô hình gần gũi, thiết thân và hoàn chỉnh; là cuộc hôn phối kỳ diệu giữa thi ca và âm nhạc. Công việc sáng tác ca khúc không chỉ cho phép ông giãi bày những niềm vui, nỗi buồn của mình, mà cao hơn, nó còn mang tình yêu, lòng nhân ái tới mỗi người.

Soi gương

Mỗi sáng nhìn vào mặt gương soi lại thấy thêm rất nhiều sợi tóc bạc.

Tôi là một đứa bé thích ca hát. Mười tuổi biết solfège (Tiếng Pháp, nghĩa là xướng âm, chú thích của VnTimeless), chép lại những bài hát yêu thích đóng thành tập, chơi đàn mandolin và sáo trúc. Mười hai tuổi có cây đàn guitar đầu tiên trong đời và từ đó sử dụng guitar như một phương tiện quen thuộc để đệm cho chính mình hát.

Tôi không đến với âm nhạc như một kẻ chọn nghề. Tôi nhớ mình đã viết những ca khúc đầu tiên từ những đòi hỏi tự nhiên của tình cảm thôi thúc bên trong. Như những họa sĩ tập sự bắt đầu sự nghiệp mình bằng cách sao chép lại tác phẩm của những nhà danh họa, tôi cũng chọn một số mẫu mực âm nhạc mà tôi yêu thích và thay đổi giai điệu bên trong ở thời kỳ đầu. Đó là những năm 56 – 57, thời của những giấc mộng ngổn ngang, của những viễn tưởng phù phiếm non dại. Cái thời tuổi trẻ xanh mướt như trái quả đầu mùa ấy, tôi rất yêu âm nhạc nhưng tuyệt nhiên trong tôi không hề gợi lên ham muốn trở thành nhạc sĩ. Đối với cái bề mặt xã hội lúc bấy giờ, tương lai có nhiều tiếng gọi khác hấp dẫn hơn, quyến rũ hơn cho một con người còn trẻ tuổi.

Dạo ấy ba tôi đã mất, mẹ tôi ở xa, tôi một mình giữa Sài Gòn phải tự quyết định mọi chuyện về đời mình. Cái gánh đời tuổi tác còn quá nhẹ. Có lúc tôi đã bỏ dở cái trò lãng mạn viết lách này với nỗi ám ảnh ngu ngốc “xướng ca vô loại”. Tôi trằn trọc đêm này qua đêm khác, ray rứt ngày này qua tháng nọ. Nhưng càng cố quên lãng thì tiếng hát trong tôi càng vang lên rõ rệt, tràn ngập cả lúc đứng ngồi, cả trong giấc ngủ.

Dần dà những năm về sau, mới bắt đầu hình thành trong tôi một quan niệm rõ rệt: Sống là sống với người khác và muốn có cảm thông chúng ta phải luôn luôn tự diễn đạt mình. Trong những cách diễn đạt bằng tiếng nói, bằng chữ viết và nhiều phương tiện khác, tôi thấy tâm hồn mình có khuynh hướng nghiêng về phía ca khúc. Trên mảnh đất nghệ thuật nhỏ nhắn này, tôi tìm thấy tự do và tôi nghĩ rằng ở đây tôi có thể bày tỏ được với người khác về những niềm vui nỗi buồn của cuộc sống.

Mấy mươi năm nhìn lại quãng đường mình đã đi, tôi cảm thấy không có gì phải ân hận. Tôi vẫn là đứa trẻ thơ trong nghệ thuật, lòng còn tràn đầy cảm hứng. Tôi vẫn còn ham mê học hỏi quanh mình và còn đủ hào hứng mở ra những cuộc đối thoại với cây cỏ thiên nhiên, với con người qua ca khúc dưới ánh sáng hiền hòa nhân hậu của những ngày tôi đang sống.

Phải chờ đến lúc soi gương nhìn thấy tóc không còn mang màu xanh cũ nữa, mới nhận ra được hết nỗi khát khao được yêu thương mãi mãi con người và cuộc sống. Yêu thương con người cũng là yêu thương tiếng hát bởi vì tiếng hát mang trong nó tâm hồn của con người. Tiếng hát sẽ mọc lên xanh tươi trên cuộc đời này như những cây tử đinh hương mọc tràn thơm tho trên những cánh đồng vô tận.

Với ca khúc, tôi là người tình của thiên nhiên, là người bạn của những em bé. Qua ca khúc, tôi đã đến gần và đã đi xa những chuyện tình; đã tham dự những nỗi hân hoan của đời người và cũng đã gánh nhẹ giùm những phiền muộn.

Ca khúc là đời sống thứ hai sau cái thân thể mà cha mẹ đã sinh thành.

Trái đầu mùa

Bài hát đầu tiên do Nhà xuất bản An Phú phát hành năm 1959 tại Sài Gòn. Đó là những cảm xúc được ghi lại từ những giọt nước mắt của một ca sĩ nữ sinh vừa rời ghế nhà trường. Cô hát để kiếm tiền nuôi mẹ đang hấp hối trên giường bệnh.

Dạo ấy, trong đầu hoàn toàn chưa có một khái niệm nào về tiền tác quyền. Ở tuổi hai mươi, trong tâm trí đang còn phơi phới những ý đồ hiệp sĩ. Số tiền năm ngàn hồi ấy quá lớn đã được dùng một phần tặng người ca sĩ và phần còn lại chia đều cho các bạn cùng ở trọ. Mỗi tháng, tiền ăn ở cho một học sinh, sinh viên chỉ có năm, sáu trăm đồng.

Nguồn cảm hứng đầu tiên ấy đã làm cơ sở cho một loạt những cảm xúc khác thành hình. Như một khu rừng mùa thu yên tĩnh được một cơn gió thổi bùng lên đánh thức lớp lá vàng dậy, tâm hồn tôi đã bắt đầu biết xôn xao theo những tín hiệu, dù nhỏ nhất của cuộc sống. Tôi không còn nhìn ngắm cuộc sống một cách lơ đãng như trước nữa mà càng lúc càng thấy mình bị cuốn hút về phía những tình cảm phức tạp của con người.

Những trái cây đầu mùa ấy còn vụng về, chưa có vóc dáng riêng, nhưng nó mang đến niềm thích thú để từ đó sẵn lòng làm một cuộc hành trình dài lâu đi vào cái bề sâu của âm thanh và ngôn ngữ.

Gặp gỡ

Năm 64 – 65, tôi được các bạn tổ chức buổi ra mắt đầu tiên trước quần chúng tại khu đất trống sau lưng trường Văn Khoa Sài Gòn cũ (nay là Thư viện Quốc gia).

Với tôi, đây cũng là buổi thể nghiệm xem mình có thể tồn tại trong lòng quần chúng được không. Trước mặt đám đông đến mấy nghìn người gồm đủ thành phần văn nghệ sĩ, trí thức, học sinh, sinh viên tôi cảm thấy mình quá trơ trọi và đầy lo âu trên bục gỗ với cây đàn guitar dưới ánh sáng đèn. Với một hành trang nhẹ nhàng bằng hai mươi ca khúc nói về quê hương, ước mơ hòa bình và những bài sau này được gọi là “phản chiến”, tôi đã cố gắng hết sức để một mình đảm nhận vai trò đưa nỗi lòng của mình đến với quần chúng. Buổi hát đã để lại một ấn tượng khá tốt đẹp cho cả người trình bày lẫn người nghe.

Trong buổi diễn có một bài hát được yêu cầu hát đến lần thứ tám và cuối cùng mọi người tự động hát theo. Sau buổi diễn tôi đã được “bồi dưỡng” bằng một tiếng đồng hồ ngồi ký tên trên những trang giấy của tập bài hát quay roneo dành cho người nghe.

Đó là buổi gặp gỡ đầu tiên giữa người sáng tác và người nghe. Những buổi trình diễn nối tiếp ở các giảng đường đại học khác cũng được lặp lại trong một bầu không khí nồng nhiệt như thế. Trong tôi bắt đầu sáng lên một khái niệm: đó là ý thức về trách nhiệm của người sáng tác đối với công chúng.

Thuở ấy Nhị Xuân. Em ở nông trường. Em ra biên giới.

Đêm Nhị Xuân không còn thấy rõ màu đất đỏ và những bãi mía, bãi dứa cùng lán trại cũng khoác một màu áo khác. Mưa xuống. Hội trường dã chiến như một cái rá lọc nước thả xuống những giọt dài. Chúng tôi (Phạm Trọng Cầu, Trần Long ẩn và tôi…) cùng anh em thanh niên xung phong nam nữ hát với nhau dưới một bầu trời được trang trí lạ mắt như thế. Đêm cứ dài ra và những tiếng hát cứ dài ra. Nước ở con kênh dâng lên. Mặc kệ. Cứ đứng, cứ ngồi, cứ hát. Gần khuya có cô gái thanh niên xung phong nhanh nhẹn vui tươi mang cho chúng tôi những bát cháo gà trước khi chia tay. Những khuôn mặt ấy, tôi đã quen đã nhìn thấy nhiều lần. Một giờ khuya, lên xe giã từ Nhị Xuân, lòng còn âm vang tiếng cười, tiếng hát. Những bàn tay siết chặt, những cái vẫy tay trong đêm không nhìn thấy. Quá giờ giới nghiêm, xe nằm lại giữa đường, không được vào thành phố. Ngủ lại chờ sáng. Về lại thành phố, trở lại công việc thường ngày. Nhưng ở Nhị Xuân, có hai mươi người con gái thanh niên xung phong đi về phía khác. Mấy tháng sau, tôi được tin tất cả hai mươi khuôn mặt tôi đã nhìn, đã gặp trong đêm hôm nào ở Nhị Xuân cùng nhau ca hát, đã hy sinh ở biên giới Tây Nam. Những tiếng hát, giọng cười còn đó. Những cây mía, cây dứa các bạn trồng vẫn còn đó, vẫn lớn lên. Tôi bồi hồi nhìn ra quãng trời rộng và thấy lại trong trí nhớ những con người trẻ trung ấy. Trong những trái tim ấy có gì khác chúng ta không. Trong giấc ngủ ban đêm, trên những vầng trán khỏe mạnh ấy, đã có những cơn mơ nào. Chúng ta nói quá nhiều đến sự tròn đầy và chúng ta quên đi sự mất mát. Chúng ta vẽ ra lắm nụ cười mà quên đi những nỗi ngậm ngùi riêng tư. Những người bạn nhỏ ấy đã ra đi vĩnh viễn, nhưng nỗi nhớ thương về họ chưa được hát đủ như một nỗi đau. Còn thiếu sót biết bao nhiêu điều chưa nói hết lúc ở nông trường và càng chưa nói được một mảy may lúc ra biên giới. Làm một điều gì chưa đến nơi đến chốn với một người không còn nữa, có phải cũng là có lỗi với cuộc đời rồi hay không. Xin hãy tha thứ những dòng chữ óng mượt, những sắp xếp tinh khôn, những cân nhắc đong đo xuôi chèo thuận lái.

Thông điệp

Mỗi người đều có một cách riêng và một lý do riêng khi đến với nghệ thuật. Cánh cửa mở ra, chúng ta bước vào. Có những cánh cửa rộng hẹp không đều nhau. Có những cách nhìn và lòng đam mê không giống nhau. Và làm sao có thể giống nhau được khi bản chất của nghệ thuật là một đòi hỏi miên man cái muôn hình vạn trạng. Từ đó hình thành tính cách của mỗi con người muốn lân la kết tình bằng hữu với nghệ thuật.

Có một điều chắc chắn là không có ai làm nghệ thuật một cách không nghiêm túc. Con người còn lắm chỗ, lắm nơi để bày ra những trò phù phiếm. Tuy nhiên, cũng có không ít những người quan niệm rằng làm nghệ thuật không vì một mục đích nào cả nghĩa là muốn hoàn thành một thứ nghệ thuật không có cứu cánh.

Đã từ lâu tôi muốn qua ca khúc nói được thật nhiều điều. Tôi không chọn ca khúc như một chặng đường để rồi sau đó tu dưỡng hòng nhảy vào những thể loại to lớn hơn. Ca khúc đối với tôi là một mô hình gần gũi, thiết thân và hoàn chỉnh. Nó là một cuộc hôn phối kỳ diệu giữa thi ca và âm nhạc.

Ở nơi nào trên mặt đất này có con người, ở đó có tiếng hát. Con người có thể hát một mình ở bất kỳ nơi đâu. Ca khúc là nỗi lòng của một con người trong cuộc sống. Cuộc tình giữa âm nhạc và văn học này đã khiến ca khúc tự nó có thể chạm đến mọi bờ cõi tri thức của đời sống con người. Nó đủ khả năng hát về một cái chồi non vừa nhú cho đến cái chết của một con người. Nó chính là tiếng chim buổi sáng, tiếng gà gáy trưa bên đồi mang âm vang của một nỗi nhớ nhung. Nó là nắng, là mưa, là nụ cười, là tiếng khóc. Nó ở cùng với điều nhỏ nhất và đồng thời cũng sống chung với những cõi bờ bao la.

Đọc thêm bài viết Để bắt đầu một hồi ức của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Tôi chưa bao giờ cảm thấy ca khúc bối rối trước những điều tưởng không nói được. Nó đã đi qua bao nhiêu mùa mang giữa lòng cuộc sống con người và thường nó có mặt bên cạnh con người như một lời an ủi. Cũng vì thế, tôi đã có lần nuôi tham vọng gán ghép cho ca khúc một cái gì đó lớn hơn, tràn đầy ra ngoài cái hình thể nhỏ nhắn và khiêm tốn của nó. Đó chính là sứ mệnh truyền đạt những âu lo, những chờ đợi của con người khi đối diện với chính mình trước cuộc sống. Nó có bổn phận phải cưu mang trong từng dòng nhạc dòng chữ cái phần tinh khiết nhất của hạnh phúc và bất hạnh. Như vậy, ca khúc ngoài cái vai trò mua vui cũng được một vài trống canh, nó còn phải đảm nhiệm cái sứ mệnh đẹp đẽ mà các anh chị em họ hàng nghệ thuật của nó đã và đang làm.

Tôi nghe một tiếng hát và tôi thấy lại cả một khoảng trời đầy kỷ niệm. Tiếng hát đi từ tôi đến anh bằng con đường ngắn nhất. Cái khả năng to lớn sau cùng của ca khúc là mang đến sự cảm thông giữa mọi người bằng tiếng hát. Tôi ước mơ một ngày nào đó trên hành tinh này tiếng hát sẽ được trả về với vẻ đẹp thuần khiết của nó. Đó là tiếng hát bay qua các lục địa, các đại dương, mang trong lòng nó tình yêu và tình nhân ái. Cái sứ mệnh huy hoàng nhất của nó là phải mang được cái thông điệp ấy đến với từng con tim. Không những chỉ với những tâm hồn vốn yêu chuộng hòa bình mà cả những con tim đang ngộ độc bởi những ngòi thuốc nổ.

Đọc thêm các bài viết khác của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Trịnh Công Sơn

(Báo Đại đoàn kết)

Để bắt đầu một hồi ức - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 10 Oct 2026 07:50:38 +0000

Tùy bút Để bắt đầu một hồi ức của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn được viết và công bố lần đầu tiên vào tháng 1 năm 1997 trên tạp chí Thế giới âm nhạc. Tác phẩm này sau đó đã được in lại trong một số tuyển tập, tiêu biểu như cuốn sách Trịnh Công Sơn: Một người thơ ca, một cõi đi về xuất bản năm 2001.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Để bắt đầu một hồi ức không chỉ mang đến cho người đọc một góc nhìn thâm trầm về nghệ thuật viết hồi ký mà còn giúp cảm nhận rõ nét triết lý sống nhẹ nhàng, bao dung và đầy tình yêu thương của người nhạc sĩ tài hoa. Qua bài tản văn, chúng ta thấy sự khiêm nhường và cái nhìn thấu đáo về “cái tôi” của Trịnh Công Sơn. Tinh thần đó đã giúp ông đứng ngoài những cạm bẫy của sự tự phụ, để tự nhận mình chỉ là một hạt bụi nhỏ nhoi trong trần gian rộng lớn này.

Một trong những điểm chạm sâu sắc nhất trong bài tùy bút là thái độ của nhạc sĩ trước những giông bão, bất công của cuộc đời. Thay vì oán hận, ông chọn cách mở lòng tha thứ và bao dung. Chính sự rộng lượng ấy đã nuôi dưỡng một tâm hồn nghệ sĩ dạt dào và sâu sắc, không bị gặm nhấm bởi những cay đắng hay hận thù.

Âm nhạc đến như một món quà của định mệnh, một định mệnh tự nhiên bắt nguồn từ tình yêu cuộc sống, và khi đã nhận món quà ấy, ông xem nó phải mang trách nhiệm chuyên chở thông điệp của lòng nhân ái đến với mọi người. Âm nhạc của ông có tính triết lý, nhưng đó không phải là thứ triết lý khô khan mà nhẹ nhàng thấm đượm như trong lời ru và trong ca dao, nó hòa quyện tự nhiên vào đời sống của con người Việt Nam

Sau đây chúng tôi xin gửi đến bạn đọc toàn bộ nội dung của tản văn Để bắt đầu một hồi ức.

Viết hồi ký về đời mình là quyền của mỗi con người. Ai cũng muốn ghi lại những kỷ niệm buồn, vui trong đời. Tuy nhiên cũng có những hồi ký tự thuật và những tường trình về đời mình có tính cách thiếu khiêm tốn và đôi khi không gần gũi với sự thật lắm. Ðiều đó dễ dẫn ta đi vào một thứ trận đồ bát quái tâm linh, không có thật. Tôi rất ngại nói về mình mặc dù đã có nhiều cơ sở xuất bản trong và ngoài nước đề nghị viết về một quá trình khá dài trong cuộc đời làm nghệ thuật của tôi. Cái tôi đáng ghét (Le moi est haissable) nhưng cái tôi cũng có lúc đáng yêu vì cái tôi đó biết mình và cuộc đời là một. Tôi yêu cuộc đời và cuộc đời cũng đã yêu tôi. Ðó là niềm an ủi lớn trong cuộc sống này. Vì thế trong lòng tôi không có một giây phút nào nuôi một lòng oán hận với cuộc đời.

Dù có đôi khi nhân gian bạc đãi mình, và con người phụ rẫy mình nhưng cuộc đời rộng lớn quá và mỗi chúng ta chỉ là những hạt bụi nhỏ nhoi trong trần gian mà thôi. Giận hờn, trách móc mà làm gì bởi vì cuộc đời sẽ xoá hết những vết bầm trong tâm hồn chúng ta nếu lòng ta biết độ lượng. Ta biết tha thứ những điều nhỏ thì cuộc đời sẽ tha thứ cho ta những điều lớn hơn.

Ai cũng biết cuộc đời này là quý vì vậy ai cũng muốn ôm lấy mãi cuộc đời. Như đôi tình nhân. Nhưng mà nợ trần không dễ, không dài. Rồi sẽ có phút chia lìa. Phút ấy không biết còn ai nhớ ai nữa không trên mặt đất trần gian này.

Tôi đến với âm nhạc có lẽ cũng vì tình yêu cuộc sống. Một phần cũng do một khúc quanh nào đó của số phận. Thời trẻ tôi học võ và chơi những môn điền kinh. Sau một cơn bệnh nặng kéo dài hơn hai năm do tập dợt judo với người em trai và bỗng nhiên muốn bày tỏ một điều gì đó với cuộc đời. Tôi vốn thích triết học và vì thế tôi muốn đưa triết học vào những ca khúc của mình. Một thứ triết học nhẹ nhàng mà ai ai cũng có thể hiểu được như ca dao hoặc những lời ru con của mẹ. Triết học Việt Nam có đó nhưng không được hệ thống hóa vì nó bàng bạc trong đời sống nhân gian.

Tôi không bao giờ có tham vọng trở thành một người viết ca khúc nổi tiếng nhưng đời đã tặng cho tôi món quà ấy thì tôi không thể không nhận. Và khi đã nhận rồi thì mình phải có trách nhiệm đối với mọi người. Vì thế tôi đã cố gắng làm thế nào để có thể trong những bài hát của mình chuyên chở được một thông điệp của lòng nhân ái đến với mọi người.

Vì có tình yêu nên có âm nhạc. Vì có khổ đau nên có âm nhạc. Có hạnh phúc nên cũng có âm nhạc. Do đó khi tôi viết lên một bài hát ca tụng tình yêu, hạnh phúc hoặc than thở về một nỗi tuyệt vọng nào đó thì hình như tôi đã không mắc phải một lỗi lầm nào cả.

Trịnh Công sơn

Lời kết

Tùy bút Để bắt đầu một hồi ức khép lại nhưng dư âm của nó vẫn động lại sự bình trong tâm hồn người đọc. Qua trang viết của Trịnh Công Sơn, âm nhạc, tình yêu và khổ đau hòa quyện làm một, được nâng niu bằng một trái tim biết ơn và trân trọng từng khoảnh khắc ngắn ngủi của đời người.

Đọc thêm tản văn Phác thảo chân dung tôi của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Phác thảo chân dung tôi - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 03 Oct 2026 04:21:40 +0000

Tùy bút “Phác thảo chân dung tôi” là một bài tản văn giàu cảm xúc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Người đọc thấy được sự khiêm nhường của tác giả ở ngay tiêu đề của bài viết, thay vì nói nó ở thể khẳng định, ông coi đó chỉ là phác thảo những nét vẽ dở dang, tuy nhẹ nhàng nhưng mộc mạc và chân thật với chính tâm hồn của mình.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và nghệ sĩ Trần Mạnh Tuấn

Bài viết mở đầu bằng hiện thực nghiệt ngã của dấu ấn thời gian khi tuổi tác in hằn trên thể xác. Nhưng chính độ lùi của thời gian lại giúp ông nhìn thấu suốt hơn về hành trình nghệ thuật và cuộc đời mình. Ông đến với âm nhạc không hề toan tính, mưu cầu danh vọng mà bắt nguồn từ những rung cảm bản năng. Và để đến được tận cùng con đường âm nhạc, ông phải vượt qua sự giằng xé và những định kiến của xã hội đương thời. Tuy nhiên, âm nhạc không phải là thứ có thể dễ dàng bị dập tắt, nó vang lên từ bên trong và vượt qua mọi rào cản tư tưởng của con người.

Đối với Trịnh Công Sơn, “Sống là sống với người khác và muốn có cảm thông chúng ta phải luôn luôn diễn đạt mình”. Trong vô số phương tiện để chia sẻ và diễn đạt, âm nhạc là mảnh đất nhỏ nhưng đầy tự do để ông vỗ về tha nhân, bày tỏ và chia sẻ niềm vui, nỗi buồn đến cùng cõi người.

Sau đây chúng tôi xin gửi tới bạn đọc toàn bộ nội dung của bài tản văn Phác thảo chân dung tôi của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Mỗi sáng nhìn vào mặt gương soi lại thấy thêm rất nhiều những sợi tóc bạc…

Thuở ấy, tôi là một đứa bé thích ca hát. Mười tuổi biết solfège, chép lại những bài hát yêu thích đóng thành tập, chơi đàn mandolin và sáo trúc. Mười hai tuổi có cây đàn guitar đầu tiên trong đời và từ đó sử dụng guitar như một phương tiện quen thuộc để đệm cho chính mình hát.

Tôi không đến với âm nhạc như một kẻ chọn nghề. Tôi nhớ mình đã viết những ca khúc đầu tiên từ những đòi hỏi tự nhiên của tình cảm thôi thúc bên trong… Ðó là những năm 56 – 57, thời của những giấc mộng ngổn ngang, của những viễn tưởng phù phiếm non dại. Cái thời tuổi trẻ xanh mướt như trái quả đầu mùa ấy, tôi rất yêu âm nhạc nhưng tuyệt nhiên trong tôi không hề gợi lên cái ham muốn trở thành nhạc sĩ…

Dạo ấy ba tôi đã mất, mẹ tôi ở xa, tôi một mình giữa Sài Gòn này phải tự quyết định mọi chuyện về đời mình. Cái gánh đời tuổi tác còn quá nhẹ. Có lúc tôi đã bỏ dở cái trò lãng mạn viết lách này với nỗi ám ảnh ngu ngốc “xướng ca vô loại”. Tôi trằn trọc đêm này qua đêm khác, ray rứt ngày này qua tháng nọ. Nhưng càng cố lãng quên thì tiếng hát trong tôi càng vang lên rõ rệt, tràn ngập cả lúc đứng ngồi, cả trong giấc ngủ.

Dần dà những năm về sau, mới bắt đầu hình thành trong tôi một quan niệm rõ rệt: Sống là sống với người khác và muốn có cảm thông chúng ta phải luôn luôn diễn đạt mình. Trong những cách diễn đạt bằng tiếng nói, bằng chữ viết và nhiều phương tiện khác, tôi thấy tâm hồn mình có khuynh hướng nghiêng về phía ca khúc. Trên mảnh đất nghệ thuật nhỏ nhắn này, tôi tìm thấy tự do và tôi nghĩ rằng ở đây tôi có thể bày tỏ được với người khác về những niềm vui nỗi buồn của cuộc sống.

Nhìn lại quãng đường mình đã đi, tôi cảm thấy không có gì phải ân hận. Tôi vẫn là đứa trẻ thơ trong nghệ thuật, lòng còn tràn đầy cảm hứng. Tôi vẫn còn ham mê học hỏi quanh mình và còn đủ hào hứng mở ra những cuộc đối thoại, độc thoại với cây cỏ thiên nhiên, với con người qua ca khúc dưới ánh sáng hiền hòa nhân hậu của những ngày tôi đang sống.

Phải chờ đến lúc soi gương nhìn thấy tóc không còn mang mầu xanh cũ nữa, mới nhận ra được hết nỗi khát khao được yêu thương mãi mãi con người và cuộc sống. Yêu thương con người cũng là yêu thương tiếng hát bởi vì tiếng hát mang trong nó tâm hồn của con người. Tiếng hát sẽ mọc lên xanh tươi trên cuộc đời này như những cây tử đinh hương mọc tràn thơm tho trên những cánh đồng vô tận.

Đọc thêm bài viết Tôi đã mơ thấy chuyến đi của mình của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Với ca khúc, tôi là người tình của thiên nhiên, là người bạn của những em bé. Qua ca khúc, tôi đã đến gần và đã đi xa những chuyện tình, đã tham dự những nỗi hân hoan của đời người và cũng đã gánh nhẹ giùm những phiền muộn.

Ca khúc là đời sống thứ hai sau cái thân thể mà cha mẹ đã sinh thành…

Trịnh Công Sơn

(Trích từ sách Nhạc và Đời - NXB Tổng hợp Hậu Giang, 1989)

Tôi đã mơ thấy chuyến đi của mình - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 26 Sep 2026 04:31:11 +0000

Tôi đã mơ thấy chuyến đi của mình là một bài tùy bút của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn viết năm 1966, qua những câu chữ của ông, ta bắt gặp một khoảng lặng buồn man mác, nơi triết lý nhân sinh về sự sống, cái chết và tình yêu được bộc lộ bằng một giọng văn dung dị, đượm chất thơ và đầy màu sắc chiêm nghiệm.

Nhạc sĩ trịnh Công Sơn

Đoạn tùy bút giống như một khúc ca buồn dịu ngọt, gói gọn triết lý yêu thương hết mình, đau khổ hết mình và chấp nhận mọi bi kịch của số phận bằng một trái tim rộng lượng. Để rồi sau tiếng thở dài là sự tĩnh lặng và lòng trắc ẩn sâu sắc hơn đối với cuộc đời.

Ngay từ những dòng đầu tiên, nhạc sĩ đã nêu lên một nghịch lý đầy xót xa của đời người: “Càng sống nhiều ta càng thấy cái chết dễ dàng đến với bất cứ một ai. Chết quá dễ mà sống thì quá khó”. Cái chết trong những trang viết của ông không gầm thét đau đớn, mà đến một cách nhẹ bẫng, hụt hẫng, không một lời từ biệt. Nó khiến người đọc nhận ra rằng cõi đời này quá ư vô thường.

Không chỉ cái chết, tình yêu trong mắt Trịnh Công Sơn cũng mỏng manh và dễ mất mát: “Càng yêu ta càng thấy: có tình yêu thì khó mà mất tình thì quá dễ”. Sự ví von “Mất sạch như người đi buôn mất hết vốn liếng” lột tả trọn vẹn sự trống trải, hụt hẫng khi một bóng hình đi qua đời mình.

Tuy nhiên, vượt lên trên những nỗi đau chính là sự cao cả của tấm lòng bao dung. Khi mình đau khổ thì có ai đó đang hạnh phúc và ngược lại. Khi chúng ta có thể bao dung, cuộc đời bỗng trở nên nhẹ nhàng hơn biết bao. Đó là sự thấu cảm lớn lao để con người biết tha thứ cho nhau, buông bỏ những hờn oán nặng nề thường nhật.

Trịnh Công Sơn nhìn thấu tâm lý con người qua hình ảnh những “mảnh vá” tình yêu: “Mượn cuộc tình này để xóa cuộc tình kia chỉ là một sự vá víu cho tâm hồn. Những mảnh vá đấy chỉ đủ để làm phẳng lặng bên ngoài mà thôi”. Chẳng có sự thay thế nào hoàn hảo cho một nỗi đau đã cắm rễ sâu vào ký ức.

Khép lại bài tùy bút là một sự chiêm nghiệm mang tính định mệnh, buông xuôi nhưng đầy nhân văn: “Cuối cùng thì lòng yêu thương cuộc sống cũng không giữ lại đời người. Cuối cùng thì tình yêu không giữ được người mình yêu…”. Dù con người có níu kéo thiết tha đến đâu, quy luật của tự nhiên và thời gian vẫn có tiếng nói cuối cùng.

Sau đây chúng tôi xin gửi tới bạn đọc toàn bộ nội dung của bài tùy bút này.

Càng sống nhiều ta càng thấy cái chết dễ dàng đến với bất cứ một ai. Chết quá dễ mà sống thì quá khó. Hôm qua gặp nhau đấy, ngày mai lại mất nhau. Sống thì có hẹn hò hôm nay hôm mai. Chết thì chẳng bao giờ có một cuộc hẹn hò nào trước. Một buổi sáng cách đây bốn năm, lúc tôi đang ngồi uống rượu với bạn, mẹ tôi bảo: “Mạ đi chơi chút nghe”. Thế rồi một giờ sau tôi được điện thoại báo tin mẹ tôi đã mất tại nhà người bạn.

Nhạc sĩ Xuân Hồng cũng đã từ biệt chúng tôi như thế. Không kịp nói một lời, không kịp đưa tay vẫy chào bạn bè, vẫy chào cuộc sống. Thế kỷ 21 thế mà cũng khó đến được dù chỉ còn mấy năm.

Càng yêu ta càng thấy: có tình yêu thì khó mà mất tình thì quá dễ. Hôm qua mới yêu nhau đấy, hôm nay đã mất rồi. Mất sạch như người đi buôn mất hết vốn liếng. Cứ tự an ủi mình khi nghĩ rằng mình đau khổ thì có một kẻ khác đang hạnh phúc. Và biết đâu cái thời gian mình được yêu thì một người khác cũng đang đau khổ vô cùng. Nghĩ thế thì thấy cuộc đời bỗng nhẹ nhàng hơn và cũng dễ tha thứ cho nhau. Sống mà giữ mãi trong lòng những hờn oán thì cũng nặng nề.

Có người bỏ cuộc đời mà đi như một giấc ngủ quên. Có người bỏ cuộc tình mà đi như người đãng trí. Dù sao cũng đã lãng quên một nơi này để đi về một chốn khác. Phụ đời và phụ người hình như cũng vậy mà thôi. Người ở lại bao giờ cũng nhớ thương một hình bóng mình đã mất. Khó mà quên nhanh, khó mà xóa đi trong lòng một nỗi ngậm ngùi.

Tưởng rằng có thể quên dễ dàng một cuộc tình nhưng hóa ra chẳng bao giờ quên được. Mượn cuộc tình này để xóa cuộc tình kia chỉ là một sự vá víu cho tâm hồn. Những mảnh vá ấy chỉ đủ để làm phẳng lặng bên ngoài mà thôi. Mỗi một con người vì ngại chết mà muốn sống. Mỗi một con người vì sợ mất tình mà giữ mãi một lòng nhớ nhung.

Cuối cùng thì lòng yêu thương cuộc sống cũng không giữ lại đời người. Cuối cùng thì tình yêu không giữ được người mình yêu…

Đọc thêm bài viết Những định mệnh kỳ lạ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Trịnh Công Sơn (1996)

Những định mệnh kỳ lạ - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 19 Sep 2026 04:26:32 +0000

Những định mệnh kỳ lạ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là một áng văn xuôi đầy sức nặng, mang đậm triết lý hiện sinh và nỗi niềm thương cảm sâu sắc trước con người, thời cuộc. Ở đó, người đọc không chỉ thấy chất thơ bàng bạc trong âm nhạc mà còn bắt gặp một góc nhìn trầm mặc, sắc sảo và kiêu hãnh về thân phận con người trong dâu bể chiến tranh. Những định mệnh kỳ lạ không chỉ phản ánh một giai đoạn lịch sử đầy đau thương mà còn vươn lên thành khúc tráng ca về sự nhẫn nại, kiên cường của con người Việt Nam.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Bài tản văn này được nhạc sĩ Trịnh Công Sơn viết tay gửi nhà văn Bửu Ý năm 1973, lần đầu được công bố trong cuốn sách “Trịnh Công Sơn một nhạc sĩ thiên tài”, xuất bản năm 2003. Sau đây chúng tôi xin gửi tới bạn đọc toàn bộ nội dung của bài tản văn.

Lên đường, đối với chúng tôi là một tiếng nói định mệnh.

Hầu như chưa có một dân tộc nào mà lịch sử được chứng nghiệm một hành trình dài lâu đến thế. Dài lâu trong đêm tối máu xương.

Không phải chỉ cần một đôi chân rắn chắc, bền bỉ và một ý chí không hề mỏi mệt, mòn lụt mà một cái gì khác hơn, trên tất cả những thứ đó: Định mệnh.

Không phải từ những ngàn năm trước, mỗi một người dân nơi đây đã nhận lãnh “định mệnh đi lên” từ một bàn tay quyền uy nào đó như bây giờ những người lính trẻ nhận tấm thẻ bài và vũ khí để ra chiến trận. Định mệnh đó không biết từ một phép mầu quỷ quái và hiểm độc nào, đã hòa tan trong dòng sữa của những bà mẹ đầu tiên. Đã làm nên máu huyết và mỗi dòng máu chảy ngược về tim là từng nhát búa đánh mạnh vào chiếc cồng làm vang lên những bình minh rực rỡ.

Và như thế họ đã ra đi cùng với giấc mơ.

Bàn chân cha mẹ làm thành bàn chân con cháu. Núi cao thành đồng bằng. Đồng bằng thành nhà cửa, ruộng nương phố xá. Đất của mãnh thú thu gọn lại trong những biên giới khiêm nhường hơn. Những giống chân yếu đuối biến mất.

Hành trình đã được làm bằng máu xương và nước mắt. Bằng vinh quang và tuyệt vọng. Bằng hăm hở và hối hận. Tất cả những kinh nghiệm đã vót nhọn những cơ năng của con người. Và trong mớ tên sắc bén đó, mũi tên quí giá nhất: ý thức đi lên.

Đi lên! Không còn là một lời kêu gọi nữa mà chính mỗi chúng tôi là sự đi lên đó.

Cả một dân tộc lên đường rất hồn nhiên. Như những đứa con của sứ mệnh gian truân và cao cả.

Tôi đã từng qua nhiều nơi trên quê hương sau những trận đánh lớn. Không thể kể hết những tang thương của từng thành phố, từng quận lỵ, từng xóm làng, thôn ấp. Những gì là hình ảnh của đời sống đều biến dạng, rũ tan. Thoạt nhìn, không ai tin nổi về quá khứ của một nơi định cư phồn thịnh, huyên náo. Tất cả đã trở thành sa mạc gạch hồng cao nguyên tro than. Vốn liếng của một đời người tan ra thành tiếng khóc vắng lặng. Một vài nơi gần như không còn một cái gì được tha thứ dưới sự tàn bạo khắc nghiệt của chiến tranh. Con người chỉ là trò chơi của một định mệnh rẻ rúng. Chỉ là những mẩu tàn của một người hút thuốc cuồng nhiệt, được vứt bỏ nhẹ nhàng, nhanh chóng.

Cái chết tự nó dĩ nhiên không biết thở than. Nhưng mọi sự rồi cũng qua đi rất nhanh. Một thời gian ngắn, trên những đổ nát kia đã mọc lên nhà cửa, trường học, bệnh viện. Trên đường đã khua vang những bước chân họp chợ. Tiếng cười nói tung vào đời sống như những thách thức không ngừng với định mệnh. Hồi sinh nhanh chóng. Những con người nhỏ bé, nghèo nàn kia đã thức dậy rất sớm từ cơn đau. Họ không tàn trữ lời thở than. Không cất giữ những xót xa. Họ là những nhà ảo thuật tài tử và tài tình. Họ đã biến những vết tích chiến tranh thành những phần hữu dụng của đời sống. Những hố bom sau cơn mưa là hồ nuôi vịt, cá. Những hố lớn hơn làm hồ tắm cho trẻ con. Những vỏ đạn làm đèn, thành lò bếp. Cuộc sống cứ như thế mà tiếp tục.

Dường như chúng tôi thoáng biết rằng còn có một cõi hạnh phúc ngoài những bất hạnh mỗi ngày phải biết sống cùng. Phải đi tới mãi và chờ đợi. Nhẫn nại và tiến lên không ngừng. Hai mươi ba năm. Ba mươi năm. Hơn thế nữa và hơn mãi thế nữa. Cho mỗi thế hệ. Đi, đi, đi. Trên mọi ngõ ngách, trên mọi làng mạc, đô thị, người dân chúng tôi, mỗi giờ phút, mang định mệnh trên vai và bước tới. Không quay nhìn lại bao giờ nữa. Đã từ lâu không muốn nhớ những bước chân đã bỏ lại. Phải đi lên. Nhìn về phía trước. Mỗi ngày đã ra đi. Ra đi và nuôi dưỡng hy vọng. Chúng tôi đã đi mấy ngàn năm. Và chưa biết sẽ còn đi đến bao giờ. Chúng tôi không là người thất vọng. Dù mỗi phút trong đời người là những con số mang tên thất vọng nhảy đều trên một chiếc máy. Chiếc máy thảm khốc của thời gian. Nó không ngừng làm chúng tôi hoảng hốt. Mỗi ngày trôi qua là một lời thúc giục. Những bình minh những hoàng hôn chớp nhanh như ảo ảnh bên cạnh những đổ nát và thây người càng ngày càng gia tăng. Mức độ hủy diệt to lớn quá đã gây nên khủng hoảng trầm trọng trên lương tâm chúng tôi. Dù ý lực được phân bón và chăm sóc từng giây, chúng tôi cũng không che giấu nổi sự phiền não hiện ra trong đôi mắt. Những đứa bé đã già đi quá sớm. Những nụ cười chúng tôi kém tươi.

Sau mỗi giai đoạn nguy nan và chết chóc, mỗi đứa bé là một kinh nghiệm đau thương. Chúng nó biết về địa ngục và vực thẳm như những đứa trẻ Tây phương biết về hạnh phúc. Sự khôn ngoan của chúng đôi khi làm xót xa những nhà hiền triết. Chúng đã sống tận cùng sự sợ hãi. Và cũng đã sống tận cùng cái chết của những người thân. Từ đó chúng tôi biết rằng chúng tôi sinh ra từ vực thẳm. Và nếu không muốn bị hủy diệt, chỉ có con đường duy nhất là: Đi lên!

Hy vọng của chúng tôi thường nẩy mầm sau mỗi cuộc tang thương. Chúng tôi chỉ có hai mùa để sống. Màu bão tố phải chống đỡ, vượt qua. Và mùa xuân, chúng tôi thổi lửa vào những gốc cây ẩm ướt để làm hồi sinh từng thớ gỗ. Bắt cây phải đâm chồi. Đó là mùa phục sinh của bao nhiêu tâm hồn tan nát. Chúng tôi không ngừng vá lại những rách nát, khâu lại từng vết thương. Và nhờ ơn trời, tất cả đều lành lặn và được bồi dưỡng kịp thời.

Sau mỗi giai đoạn bình phục chúng tôi lại lên đường. Tuy nhiên, mỗi khởi hành mới lại bớt đi một chút hăm hở. Chúng tôi ít nói về hạnh phúc trong những câu chuyện. Chân những đứa bé đã biết dè dặt hơn trên cách đồng chè, trên những ruộng mía. Những con trâu trên đồng lúa cũng được lèo lái thận trọng trên những vùng đất không đủ an toàn. Thận trọng cũng là một danh từ học được trong hành trình đi lên.

Có bao nhiêu lục địa trên trái đất này, con người thế giới không đi tới trong thể điệu của chúng tôi. Trên con đường đi tới tiến bộ, họ được chuyên chở trên những chuyến tàu êm ái, không nhọc mệt. Định mệnh họ là “hãy ngồi xuống thật thoải mái” và mệnh lệnh đi tới được chuyển qua đầu máy và động cơ của con tàu. Trong chuyến tàu mọi thứ đều được chuyên chở cùng một lúc. Người, thú vật, và thiên nhiên. Dĩ nhiên tôn giáo hay một cái gì tương tự như lòng sùng bái, đạo lý cũng được mang theo cùng với hành trang của họ. Mọi thứ đó đều có một bộ mặt sáng sủa và mới mẻ như nhau. Mỗi thứ đều được bảo vệ bởi một loại luật pháp riêng tư. Có cả sự bình đẳng và danh dự cho từng loại súc vật. Người ta cũng không quên sáng tạo ra cách cư xử tế nhị đối với chúng.

Ở đây, trên mặt đất khô héo này, chúng tôi tự chuyên chở đi tới bằng hai chân và bằng ý chí của chính mình. Đó là sự đi lên đầy khổ nhọc, cam go. Sự đi lên ngược chiều với dòng hủy diệt. Dòng hủy diệt chảy xiết như từ một bờ đê vỡ. Tàn phá, đánh chìm. Định mệnh của những con người nhỏ bé nơi đây là đi thẳng vào dòng hủy diệt để vượt qua bên kia đêm tối. “Phải sống còn” là mệnh lệnh tối yếu.

Có những kẻ may mắn sống còn để tiếp tục hành trình, có những kẻ bất hạnh đã bị cuốn đi. Nhưng tựu trung tất cả đã tranh đấu bằng ý chí siêu nhân. Và sự sống còn không phải là niềm kiêu hãnh mà là bổn phận phải hoàn thành một con đường đến nơi đến chốn do những kẻ chết tiếp sức qua kỷ niệm.

Đôi khi, bên những thảm cảnh xảy ra hàng ngày, chúng tôi có những phút giây đắm mình trong tuyệt vọng. Chúng tôi tự hỏi về nơi chốn cuối cùng của hành trình. Có thật một biên giới để dừng chân hay không?

Chúng tôi không còn thì giờ để mơ ước thiên đường hay niết bàn nữa. Đối với chúng tôi, đó là sự xa xỉ của những kẻ nhàn hạ vô tư. Mỗi giờ phút là một cuộc chạy đua cam go giành lấy sự sống. Cái chết nơi đây không có hạn kỳ. Tử thần không mang lưỡi hái tao nhã. Nó vồ chụp chúng tôi từ mọi phía, mọi giờ giấc, không bao giờ nương tay. Đó là một cuộc chiến đấu gian nan mà chúng tôi phải tìm đủ mọi cách để tự vệ.

Chúng tôi phải luôn luôn thay đổi những khuôn mặt. Sáng chế những nơi trú ẩn an toàn. Ngay cả trong giấc ngủ chúng tôi cũng không được nghỉ ngơi. Bóng dáng ác thú vồ chụp tâm não mỗi đêm. Và cuộc chiếc đấu bên trong này thường làm chúng tôi ngã bệnh một thời gian. Những sợi thần kinh dãn ra tệ hại như những sợi thừng tuyệt vọng. Với những lần có tình trạng khốn đốn đó, chúng tôi tự chế ngự và chữa lành bằng rượu. Rượu chính là một kinh nghiệm rất tốt để làm kích thích lại những giác quan tê liệt và cho giấc ngủ. Đó cũng là cơ hội để bằng hữu quay quần với nhau. Bên một dòng sông hay trong những quán vắng. Với rượu, chúng tôi được khôi phục dễ dàng trong chốc lát. Và trong ánh mắt đỏ rực buổi chiều, tiếng nước đá chạm vào ly thủy tinh luôn luôn tạo nên những âm thanh nhã nhặn.

Cũng không nên bỏ qua những ngày có thời tiết đẹp đẽ. Chúng tôi lợi dụng thiên nhiên tốt lành để làm những cuộc du ngoạn ngắn. Bên cạnh thực tế phũ phàng chúng tôi cần đôi phút thơ mộng. Tạo một chút ảo tưởng bình an và cứ cho là cuộc đời chưa đến nỗi nào. Hẳn nhiên đó không phải là một cuộc chiến chạy trốn thực tại. Chỉ là cách thế để làm trẻ lại tinh thần đấu tranh và để cho sự chịu đựng đừng bị mài nhẵn quá.

Có những giây phút, hốt nhiên thoái ra ngoài cảnh tượng đời sống chung, chúng tôi không khỏi bàng hoàng và kinh ngạc về chính mình và về những kẻ chung quanh. Phép mầu nào đã cho chúng tôi sự chịu đựng bền bỉ thế?

Chưa bao giờ chúng tôi từ khước sự hủy hoại. Không hề lẩn tránh. Lầm lì nhận chịu và nuốt cạn đắng cay, tủi nhục vào bên trong. Sự tàn phá của chiến tranh và của thiên nhiên chỉ đủ tạo nên một số ít người mất trí. Họ là những kẻ duy nhất đứng lại giữa hành trình. Hình ảnh họ thỉnh thoảng gợi lại trong chúng tôi về một giống nòi gian khổ. Họ là tiếng khóc của ngày đã qua. Cũng là lời than thở của những giọt máu để rơi lại sau những chuyến lên đường. Không đủ làm nhụt chí nhưng cũng là những vết buồn trên trang sử. Những ngày mùa đông rét mướt họ thường biến mất. Đến những mùa ấm áp hơn lại hiện ra với một khuôn mặt hoàn toàn biến đổi. Có kẻ đã móc mất đôi mắt của mình. Có kẻ vì sự hãi và thiếu ăn, đã mang hẳn khuôn mặt thú. Ở nơi khác, người điên có thể làm trò cười giải khuây thiên hạ. Nơi đây, thấy họ, không ai giấu nổi lòng ái ngại.

Chúng tôi đã học được những bài học lớn lao về trò dâu bể. Bao nhiêu triều đại đã qua đi. Bao nhiêu đền đài đã sụp đổ. Bao nhiêu mùa màng đã tan nát. Có lẻ nhờ thế dân tộc chúng tôi có những binh đoàn quá đông đảo về thi sĩ. Họ là những binh sĩ của một anh hùng ca dài bất tận. Có cả những thi sĩ trữ tình. Bởi lẽ bên những mộ phần thường có những bông hoa. Học đường chẳng dạy dỗ chúng tôi được bao nhiêu. Chỉ có cuộc đời đã giáo huấn chúng tôi về tất cả. Chúng tôi không tìm hiểu sự phi lý trong những cuốn sách. Chúng tôi sống chính sự phi lý đó. Không hiểu có cần phải bày tỏ sự khôn ngoan của chúng tôi hay không. Tuy nhiên khi đã thấm nhuần được cuộc biển dâu của đời người, chúng tôi đã vượt qua bên kia mọi triết lý.

Trên con đường đi tới, hành trang của chúng tôi đã nhẹ nhàng hơn thêm mỗi ngày. Không phải vì sự khôn ngoan của một chiến sĩ ở trên sa mạc mà vì sự khôn ngoan của định mệnh đã tước đoạt mất của chúng tôi. Tuổi thanh xuân của chúng tôi bị tát cạn. Ước mơ của chúng tôi bị cắt lìa. Chúng tôi phải đi lên bằng sự già dặn của những kẻ leo núi cao. Vào mùa xuân khi những tàng lá đã đổi màu, chúng tôi có cảm thấy hân hoan đôi chút nhưng tuyệt nhiên không tìm thấy sự liên quan mật thiết nào giữa tuổi thơ và màu xanh non của lá. Vẻ đẹp của thiên nhiên một phần nào đã được cất ra khỏi chúng tôi những so sách đồng hóa với vẻ già cỗi của tâm hồn chúng tôi. Chúng cũng gian truân không kém. Tôi muốn nói về những cánh rừng tật nguyền, lở loét. Những đồng ruộng tràn đầy cỏ dại và sắt vụn. Mầu mỡ phì nhiêu của đất đai, nhiều nơi hỡi ơi chỉ để nuôi lớn hoang tàn. Điều này cũng xảy ra trên đời sống tinh thần chúng tôi. Những người dân quê dũng cảm hơn họ trung thành sắt son với chính họ. Không có gì lay chuyển nổi. Họ giữ được lòng trung tín với cuộc lên đường như một lời thề nguyền khắc ghi bằng máu. Riêng đám thị dân yếu đuối và hèn nhát hơn. Họ buông mình theo những chọn lựa dễ dàng mới để thủ lợi. Vì thế chúng tôi bắt đầu sợ hãi chọn lựa. Bởi vì mỗi chọn lựa mới thường là một cái bẫy đáng ngại đánh bật chúng ta ra khỏi con đường. Trong hành trình những ai ra khỏi con đường đương nhiên bị loại. Chúng tôi không coi họ là kẻ phản bội mà chỉ dành cho họ lòng thương xót.

Đã có nhiều biến đổi trong hành trình. Những bước chân của chúng tôi dần dà đã không còn thuộc về con đường nữa. Mỗi chúng tôi chính là con đường. Con đường cưu mang ý hướng đi lên. Trong mỗi người dù ý thức hay vô thức, đang thành tựu một con dốc cheo leo và hiểm nghèo. Con dốc nối liền vực thẳm và côi cao. Có thể đó là quê hương. Nơi chúng tôi phải trở về. Mọi người chúng tôi đang cần ngơi nghỉ.

Có lẽ chúng tôi sẽ không tìm thấy được gì ngoài chính mình. Nơi một quê hương sẽ có tên gọi. Cái tên đích thực của một giống dân đã soi tỏ được nguồn cội và đã hoàn thành sứ mệnh về nguồn.

Riêng tôi có lẽ sẽ không đến được. Sẽ không bao giờ giáp mặt được quê hương. Nơi đỉnh cao chờ mong kia, đứa con gian truân không trở về. Bởi một điều quá giản dị: tôi không còn thì giờ nữa.

Xin chúc phúc cho những kẻ còn đi.

Đọc thêm bài viết Giấc mơ hạ trắng của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Vendredi 13.1973

Trịnh Công Sơn

(Trích từ sách: Trịnh Công Sơn Một nhạc sĩ thiên tài, Bửu Ý)

Chú thích: Trong tiếng Pháp, Vendredi có nghĩa là thứ Sáu. Còn 13.1973 là mốc thời gian ngày 13, năm 1973. Trong văn hóa phương Tây, thứ 6 ngày 13 thường gắn liền với sự xui xẻo, điềm gở hoặc những điều kỳ bí, trắc trở. Việc Trịnh Công Sơn ghi lại mốc thời gian như trên, cùng nỗi đau nhân thế và cảm giác “không còn thì giờ nữa” giống như một dấu mốc khắc ghi thời gian trong khủng hoảng, khi định mệnh và sự mong manh của đời người hiện diện rõ nét qua từng câu chữ.

Giấc mơ hạ trắng - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 12 Sep 2026 04:29:40 +0000

“Hạ trắng” là một bài hát nổi tiếng được nhạc sĩ Trịnh Công Sơn sáng tác năm 1961, còn “Giấc mơ hạ trắng” là một tùy bút kể về hoàn cảnh sáng tác của bài hát, lần đầu được ông hồi tưởng và công bố trên Tạp chí Thế giới âm nhạc, số ra tháng 5 năm 1997.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và ca sĩ Khánh Ly

Bài tùy bút mang đậm chất thơ với giọng điệu hoài niệm, mạch văn như một lời thủ thỉ tâm tình. Miên man ở lằn ranh giữa tỉnh và mê, giữa thực tại và mộng mị. Cộng hưởng với tình nghĩa phu thê sâu nặng, đã thành điểm chạm thăng hoa để những ca từ bất hủ được sinh ra.

Sau đây chúng tôi xin gửi tới bạn đọc toàn bộ nội dung của bài tùy bút Giấc mơ hạ trắng.

Ở Huế mùa hạ, ve kêu râm ran trên những tàn cây như một giàn hợp xướng và nắng nóng oi bức như địa ngục. Thêm vào đó còn có gió Lào. Vừa tắm xong là người đã ướt đẫm mồ hôi. Bao nhiêu nhiên liệu tích lũy trong cơ thể đều tan ra thành nước. Những đồ vật và áo quần cũng có cảm giác như vừa rút trong lò lửa ra. Những mặt đường gần như bốc khói với nhiệt độ 42- 43 độ.

Có một mùa hạ năm ấy tôi bị một cơn sốt nặng, nhiệt độ trong người và bên ngoài bằng nhau. Tôi nằm sốt mê man trên giường không còn biết gì. Và bỗng có một lúc nào đó tôi cảm thấy hương thơm phủ ngập cả căn phòng và tôi chìm đắm vào một giấc mơ như một cơn mê sảng. Tôi thấy mình lạc vào một rừng hoa trắng thơm ngào ngạt, bay bổng trong không gian đó. Ðến lúc tỉnh dậy người ướt đẫm mồ hôi và tôi nhìn thấy bên cạnh giường có một người con gái nào đó đã đến cắm một bó hoa dạ lý hương trắng rất lớn. Chính cái mùi thơm của dạ lý hương đã đưa tôi vào giấc mơ kia. Giấc mơ trong một mùa hạ nóng bức.

Trong vùng tôi ở, quanh đó chỉ có một nhà duy nhất trồng dạ lý hương nên tôi biết ngay người mang hoa đến là ai.

Sau một tuần lễ tôi hết bệnh. Nghe tin bố người bạn đang hấp hối tôi vội vàng đến thăm. Ông chẳng có bệnh gì ngoài bệnh nhớ thương và buồn rầu. Câu chuyện rất đơn giản. Hai ông bà đã lớn tuổi thường nằm chung trên một sập gụ xưa. Cứ mỗi sáng bà cụ thức dậy sớm và xuống bếp nấu nước sôi để pha trà cho ông cụ uống. Một buổi sáng nọ, cũng theo thường lệ, bà cụ xuống bếp bị gió ngã xuống bất tỉnh và chết. Mấy người con ở gần đó tình cờ phát hiện ra và đưa bà cụ về nhà một người để tẩm liệm. Sau đó chôn cất và giấu ông cụ. Tất nhiên, khi ông cụ thức dậy hỏi con, mẹ các con đi đâu rồi, thì họ trả lời là mẹ sang nhà chúng con để chăm sóc mấy cháu vì chúng bị bệnh. Vài ngày sau vẫn chưa thấy bà về ông mới trầm ngâm hỏi các con có phải mẹ các con đã chết rồi phải không. Lúc ấy mọi người mới khóc òa lên. Từ đó ông nằm trên sập gụ một mình cơm không ăn, trà không uống cho đến lúc kiệt sức và đi theo bà cụ luôn.

Câu chuyện này ám ảnh tôi một thời gian. Và sau đó tôi kết hợp giấc mơ hoa trắng mùa hạ với mối tình già keo sơn này như áo xưa dù nhầu cũng xin bạc đầu gọi mãi tên nhau để viết nên bài “Hạ Trắng”.

Đọc thêm tùy bút Mở lời theo điệu của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

Mở lời theo điệu - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 05 Sep 2026 02:56:51 +0000

Mở lời theo điệu là một trong 3 bài văn xuôi chép tay mà Trịnh Công Sơn đã gửi cho nhà văn Bửu Ý năm 1973. Bài viết đã được công bố trong cuốn sách “Trịnh Công Sơn một nhạc sĩ thiên tài”, dưới đây chúng tôi xin đăng tải toàn bộ nội dung bài viết của nhạc sĩ.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Bao la là tiếng nói của độ lượng. Đời không thấy tha thứ cho nhau mà vẫn mơ ước bao la. Ai cũng thích những cánh đồng mênh mông, những chân trời rộng mở. Sao mà lắt léo thế? Con người luôn luôn sẵn sàng tham dự những chuyến đi bồng bềnh, sảng khoái với những chân trời không thấy. Thèm gió bể khơi. Thèm núi đồi trùng điệp. Hân hoan reo ca cùng chim chóc. Nâng niu những hoa đồng cỏ nội. Ai cũng thế. Không riêng ai. Đến với đất trời như những đứa con của vũ trụ, mà tấm lòng thì đóng kín tối tăm. Sao mà biển lận với trời đất quá vậy?

Đời đã mở cho ta những cõi rộng. Mà lòng nhân gian thì quá hẹp hòi. Có cái gì bất trắc mà nẩy sinh như thế. Đã vậy thì không nên sàm sỡ thốt tiếng bao la, mở lời rộng rãi. Đánh lừa thiên hạ còn khả thứ. Đừng bất kính với đất trời. Chưa bao giờ đóa sen, đóa hồng nở một cách gian dối. Lòng không nở được một điều gì tốt đẹp thì thôi. Đừng ép gượng.

Con người ta cũng hay đấy chứ. Dễ quên có phải là cái vốn liếng ở đời? Sống với người thì hẹp. Hẹp quá! Mai đây ra đứng trước cõi bao la thì nói chuyện phiêu bồng. Vả chăng, trời đất cũng dễ tính. Làm gì có chuyện trời đất ganh đua với người. Có chăng, chỉ là ganh với hồng nhan, với tài mệnh.

Thế ra, ông Trời cũng khéo lắm. Cũng bày ra những cuộc chơi riêng. Chơi với kẻ tương xứng. Hiểu ra như thế thì những định mệnh nổi trôi mới khỏi buồn.

Thời nào cũng có những hồng nhan đa truân. Bất cứ ở đâu. Kiều năm xưa hay Kiều nay thì cũng vậy. Gặp được người đồng điệu thì nói ngay tiếng nặng tình. Tinh lắm. Đã gặp được thì không bao giờ gieo lời mắc mỏ. Làm vậy, không những xấu mặt, mà xấu lòng.

Hình như có sự xếp đặt của ai đây. Bàn tay ghép gán quả là tài tình lắm. Tài tình và tài tử. Tài tử trong cái nghĩa ẩn báu lộng ngọc của cuộc đời. Bởi khi ta chạm đến tấm lòng quí giá kia của Kiều thì lập tức ta gặp cái bao la của trời đất. Hay lắm! Quỷ quyệt đến thế thì hết sức.

Và - cái bao la kia là gì vậy? Là gì mà ai nấy đều nặng lòng với? Có kẻ đứng trước bao la mà không thấy được bao la. Có kẻ ở buổi bình minh, nghe tiếng chim hót đã chạm mặt với cõi vô lượng. Biết được vô lượng là cùng lúc đến với vô biên. Hay đôi khi gắn bó, hòa lẫn với nhau trong một cuộc hôn phối son sắt. Qua tay kẻ phàm nhân, cái vô biên được ví von đối chiếu nghịch lý với cuộc đời hữu hạn của con người. Nhưng nếu rảnh rỗi một chút hãy ra nhìn sông nước thử. Cái vô biên nằm đâu đó trên cánh vạc chở hoàng hôn về núi mỗi chiều.

Chạm đến vô biên là nhắc nhở cái lý sinh tử ở đời. Là muốn tầm tích con đường vô định của sự sống chết. Thường khi nó gây nên sự buồn bã không nguôi trong kiếp nhân sinh. Trái lại, đi vào cõi bao la người ta nhận ra được nỗi hân hoan trong lòng. Khi bắt được cái nhịp của trời đất, lòng ta bỗng reo ca, nhảy múa trong một hòa âm thuận chiều. Một cái gì đó soi tỏ đời ta như đạo đạt. Đó là cái bước nhảy hân hoan, nối liền trời với đất, của Zorba trên bờ biển. Cái hạnh phúc đó không đến với mọi người. Cái sự hòa nhịp kia cũng không thể có nếu lòng ta không được trang bị vẻ thênh thang của vũ trụ. Có thực sự chạm đến cõi vĩnh phúc vô hình, mới hý lộng, mới nhảy múa say sưa đến thế được.

Cho nên, nói đến chuyện riêng chung của trời đất là nói trong cái lý đó vậy. Cũng không dễ gì tập tành sự độ lượng. Muốn có được phải làm cả một cuộc đổi đời. Thay cái nhìn. Thay trí óc. Và tuyệt đối phải có một con tim đẹp đẽ.

Nếu không, cái tình với cõi bao la kia chỉ là cái tình gian lận. Và còn thú vị gì một cuộc chơi thiếu hào hứng như thế. Trời đất nương ta, nhưng ta vốn như con bệnh, thủy chung không phát giác được gì. Con mắt rêu phong đã đóng kín ta lại với thế giới ích kỷ, hẹp hòi, riêng tư. Làm sao còn nghe ra tiếng hoan ca của thế giới bên ngoài. Nếu bảo là nghe, thì sao lại có thể thiếu hòa điệu đến thế được. Chân tay trì trệ. Đời sống như đóng đinh, xa cách. Đừng mưu toan với trời đất. Hạnh phúc xa lạ kia chỉ dành cho người có lòng. Kẻ hời hợt dễ đàm tiếu, thị phi về cái hạnh phúc đó lắm. Bởi nhìn gần, hạnh phúc đó có vẻ phù du quá. Không mang lại áo cơm. Đến thế thì còn nói thêm được một lời nào nữa. Hãy ôm lấy cái phần của mình. Kẻ nổi trôi gặp người trôi nổi. Cứ theo trời xa đất rộng kia mà rong chơi vui thú một đời vậy.

Đọc thêm bài viết Cuộc sống không thể thiếu tình yêu của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.

1973 tháng 9

Trịnh Công Sơn

Phân tích Bản giao hưởng số 8 của Beethoven

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 29 Aug 2026 04:56:52 +0000

Về cơ bản, Bản giao hưởng số 8 giọng Fa trưởng (Op. 93) của Beethoven, mặc dù không quá nhẹ nhàng, vẫn được coi là mang tinh thần vui tươi, hóm hỉnh và khác biệt hoàn toàn với vẻ hoành tráng của các bản giao hưởng khác của ông.

Bức tượng Beethoven và Bản giao hưởng số 8

Nhà soạn nhạc đã phác thảo những nốt nhạc đầu tiên cho Bản giao hưởng số 8 vào cuối năm 1811. Sau một chuyến dưỡng bệnh tại thị trấn Teplitz, Beethoven tràn đầy cảm hứng và bắt đầu ghi lại những ý tưởng sơ khai cho cả Bản giao hưởng số 7 và số 8. Cũng trong thời gian nghỉ dưỡng tại Teplitz, ông đã gửi đi hai bức thư mang tinh thần hoàn toàn trái ngược nhau, đó là thư gửi người yêu bất tử và thư gửi cô bé Emilie 8 tuổi. Sau khi hoàn thành Bản giao hưởng số 7, ông lập tức dành toàn bộ tâm trí, thời gian và năng lượng cho Bản giao hưởng số 8. Thời gian sáng tác tập trung này bắt đầu từ mùa hè năm 1812 và đến tháng 10 năm đó ông đã hoàn thành tác phẩm tại Linz (Áo). Ngày 27 tháng 2 năm 1814, Bản giao hưởng số 8 lần đầu được công diễn tại Redoutensaal, Vienna dưới sự chỉ huy của chính tác giả.

Tác phẩm này ra đời lúc Beethoven 42 tuổi và đang ở thời kỳ đỉnh cao của sự nghiệp - thời kỳ được các nhà nghiên cứu gọi là “giai đoạn thứ 2” - giai đoạn thăng hoa và mang tính đột phá nhất trong cuộc đời Beethoven. Cùng với đó, thính giác của ông đã suy giảm nặng nề, ông gần như không thể nghe thấy tiếng trò chuyện bình thường và phải giao tiếp qua những cuốn sổ tay. Mặc dù vậy, tuy duy âm nhạc của Beethoven khi này lại cực kỳ sắc bén và tràn đầy sự lạc quan, điều này được thể hiện rõ qua sự vui tươi của Bản giao hưởng số 8.

Beethoven thường đề tặng các tác phẩm lớn của mình cho những nhân vật quan trọng. Trong thời kỳ Cổ điển và Lãng mạn, việc đề tặng tác phẩm cho các quý tộc, hoàng thân quốc thích hoặc các nhà bảo trợ là luật bất thành văn của các nhạc sĩ. Việc này giúp họ có được sự bảo trợ, tiền bạc hoặc địa vịa xã hội. Tuy nhiên, Bản giao hưởng số 8 là bản giao hưởng duy nhất của Beethoven hoàn toàn không có lời đề tặng cho bất kỳ ai. Các nhà sử học âm nhạc đã đưa ra những lý do cho điều này. Thứ nhất, đây là tác phẩm thuần túy cá nhân và mang tính thử nghiệm: khác với các bản giao hưởng mang tính tuyên ngôn thời đại hay triết lý nhân sinh sâu sắc, Bản giao hưởng số 8 là nơi Beethoven chơi đùa với âm nhạc, thử nghiệm các cấu trúc đối âm phức tạp và cài cắm các trò đùa hóm hỉnh. Ông viết nó chủ yếu cho chính mình, để thỏa mãn tư duy âm nhạc thuần túy. Thứ hai, mùa hè và mùa thu năm 1812, Beethoven gặp khủng hoảng trầm trọng về đời sống cá nhân. Ông vừa có một bức thư gửi người yêu bất tử, thông qua bức thư này, ta có thể thấy được niềm tin của Beethoven rằng ông sẽ không bao giờ được thỏa mãn về mặt tình cảm. Ông cũng cãi vã và bực tức với người em trai Johann, ông không đồng ý mối quan hệ của Johann với một cô gái và phản đối hôn nhân của hai người, ý nguyện của ông không được người em trai chấp nhận. Cuối cùng, lúc này ông cũng phải đi lại liên tục qua nhiều thành phố. Khi tác phẩm xuất bản, có thể ông đã bỏ qua các thủ tục ngoại giao quen thuộc với giới quý tộc hoặc đơn giản là không tìm được một nhà bảo trợ phù hợp cho đứa con tinh thần có phần lập dị và ngắn gọn này. Việc không đề tặng ai càng làm tăng thêm giá trị độc bản của Bản giao hưởng số 8 - một tác phẩm tự do, không bị ràng buộc bởi nghĩa vụ quý tộc và thuộc về riêng thế giới thiên tài của Beethoven.

Sir George Grove, nhà nhạc học (musiccology) lỗi lạc người Anh và là người sáng lập ra Từ điển bách khoa toàn thư danh tiếng về âm nhạc (Grove’s Dictionary of Music and Musicians). Trong cuốn sách nghiên cứu kinh điển “Beethoven and His Nine Symphonies (Beethoven và 9 bản giao hưởng của ông)” đã đưa ra những nhận xét vô cùng sâu sắc và đắt giá về Bản giao hưởng số 8 của Beethoven: “Bản giao hưởng số 8, có lẽ hơn bất kỳ bản nào trong số 9 bản giao hưởng, là bức chân dung tác giả trong cuộc sống hàng ngày của mình, là thói quen trong cuộc sống của ông. Càng nghiên cứu và lắng nghe tác phẩm này, chúng ta càng tìm thấy ở đó tính cách đặc trưng và tự nhiên nhất của Beethoven”. Khác với những tuyên ngôn mang tầm vóc vĩ đại, lý tưởng hóa hay triết lý cao siêu như ở Bản giao hưởng số 3 (Anh hùng), hay Bản giao hưởng số 9 (Niềm vui), Bản giao hưởng số 8 lột tả một Beethoven rất “đời”. Đó là một con người bằng xương bằng thịt với những nét tính cách thô mộc, thích đùa giỡn, bộc trực và có phần nghịch ngợm trong cuộc sống thường nhật.

Cũng giống như hai bản giao hưởng số 5 và 6, các bản số 7 và 8 được Beethoven sáng tác đồng thời. Nếu như bản số 7 là một tác phẩm rực rỡ thì bản số 8 có vẻ khiêm nhường hơn nhiều và mang phong cách “tân cổ điển”. Giới phê bình thời gian đó thường đặt lên bàn cân so sánh và có phần ít quan tâm hơn đến Bản giao hưởng số 8. Cũng trong tác phẩm đã nói ở trên, George Grove đã lên tiếng bảo vệ tính độc lập tuyệt đối của tác phẩm này: “Bản giao hưởng này chắc chắn khác biệt hoàn toàn so với Bản giao hưởng số 7; chẳng phải mỗi bản giao hưởng, và mỗi chương trong từng bản giao hưởng của Beethoven, đều hoàn toàn khác biệt với tất cả những tác phẩm còn lại hay sao?”. Qua nhận xét này, Grove đã đánh giá cao tư duy thiên tài của Beethoven khi không bao giờ lặp lại chính mình. Việc đặt một tác phẩm ngắn gọn, mang tinh thần trào phúng, hoài cổ về thời kỳ Cổ điển ngay sau một Bản giao hưởng số 7 rực rỡ vũ điệu không phải là sự đi lùi, mà là một thử nghiệm cấu trúc đầy chủ ý và táo bạo của nhà soạn nhạc.

Nhờ những góc nhìn đầy tôn trọng và thấu hiểu này của Grove, hậu thế đã có một lăng kính mới để trân trọng Bản giao hưởng số 8, nó không chỉ như một “khúc dạo đầu” cho Bản giao hưởng số 9, mà còn như một kiệt tác tự thân chứa đựng trọn vẹn phần “người” nhất của Beethoven.

Cũng theo Carl Czerny, học trò của Beethoven, khi ông hỏi nhà soạn nhạc tại sao sau khi ra mắt ở Vienna, Bản giao hưởng số 8 không được đón nhận nhiều và bị Bản giao hưởng số 7 che khuất, Beethoven đã bực bội quát lên: “Đó là vì nó [bản số 8] hay hơn rất nhiều”. Mặc dù đó có thể chỉ là phản ứng nhất thời của Beethoven trong lúc cáu giận nhưng qua năm tháng, Bản giao hưởng số 8 của ông đã chứng minh được sự hấp dẫn và sức mạnh lâu bền của mình.

Đầu tháng 6 năm 1815, trong bức thư gửi cho người tổ chức biểu diễn Johann Peter Salomon ở London, nhà soạn nhạc đã đề nghị Salomon hỗ trợ xuất bản một số tác phẩm của mình ở đây. Trong thư Beethoven đã nhắc đến bản giao hưởng lớn giọng La trưởng (một trong những bản giao hưởng hay nhất của tôi) và bản giao hưởng nhỏ giọng Pha trưởng. Ở đây, hàm ý “nhỏ” của Beethoven có thể là để phân biệt với bản giao hưởng số 6 có cùng giọng, hoặc nói về quy mô khiêm tốn của tác phẩm (đây là bản giao hưởng ngắn nhất của ông), nhưng cũng có thể là để nhấn mạnh vào đặc điểm hài hước, vui vẻ và giản dị của tác phẩm này.

Trong bức thư gửi cho người bạn thân, nữ nhà văn Bettina Brentano vào ngày 15 tháng 8 năm 1812, Beethoven cho biết: “Âm nhạc phải thổi bùng lên ngọn lửa từ tâm hồn của một người đàn ông”, và Bản giao hưởng số 8 của ông đã hoàn thành trọn vẹn tinh thần đó.

Chương I - Allegro vivace e con brio (Pha trưởng)

Chương I Bản giao hưởng số 8 là một trong những chương mở đầu gọn gàng, súc tích nhưng lại cao trào nhất của Beethoven. Viết ở cấu trúc Sonata-Allegro truyền thống, chương nhạc này là một màn trình diễn đỉnh cao của những “trò đùa âm nhạc”, sự phá vỡ kỳ vọng và kỹ thuật phát triển chủ đề bậc thầy.

Chủ đề chính thứ nhất (Chủ đề A) giọng Fa trưởng, âm nhạc phảng phất bóng dáng của Haydn - người thầy giáo đáng kính trọng của Beethoven. Tác phẩm không bắt bắt đầu bằng những đoạn nhạc giới thiệu chậm rãi, mơ hồ như thông lệ, chương nhạc mở đầu ngay lập tức và trực diện bằng một giai điệu vui tươi, thanh thoát ở nhịp 3/4. Giai điệu này gồm 12 nhịp, mang cấu trúc cân bằng kiểu cổ điển, chương nhạc được viết ở hình thức sonata, nhưng kết thúc một cách đột ngột bằng một dấu lặng (pause) đầy bất ngờ, tạo cảm giác hụt hẫng một cách đầy hóm hỉnh.

Ngay sau đó, ở chủ đề thứ hai (chủ đề B), thay vì chuyển sang giọng Đô trưởng theo đúng quy luật nhạc lý thời bấy giờ, Beethoven lại chuyển sang giọng Rê trưởng - một thay đổi vô cùng táo bạo và cố tình “sai luật”. Giai điệu chủ đề B mang tính chất trữ tình, nhảy múa mượt mà (nhịp điệu điệu Waltz), mang lại cảm giác thư thái nhưng nhanh chóng bị cắt ngang bởi những cú nhấn nhịp mạnh mẽ.

Phần phát triển (Development) là phần thể hiện rõ nhất thiên tài cấu trúc của Beethoven. Ông không dùng các giai điệu mới mà chỉ lấy đúng nhịp mở đầu gồm 3 nốt của Chủ đề A để làm chất liệu duy nhất. Ba nốt nhạc này được lặp đi lặp lại, chuyển dịch qua các bè nhạc khác nhau (bộ dây, bộ gỗ) và liên tục tăng lên về cường độ. Âm nhạc căng thẳng dần, dồn dập và kịch tính như một cơn bão đang kéo đến, đẩy cảm xúc người nghe lên cao trào đỉnh điểm.

Phần tái hiện (Recapitulation) thông thường sẽ quay lại chủ đề một cách êm ái. Nhưng trong tác phẩm này, Beethoven đã chơi đùa với âm nhạc, ông tạo ra một cú shock lớn nhất trong lịch sử âm nhạc, phần cao trào không xảy ra trong phần phát triển mà ở đầu của phần tái hiện. Chủ đề A quay lại với cường độ tăng dần và đạt đỉnh điểm ở fff (fortississimo, rất, rất mạnh), một điều từng được Beethoven áp dụng trong hai bản giao hưởng số 6 và 7 trước đó. Điều tinh quái là giai điệu chủ đề không nằm ở bè cao (bộ dây) như lúc đầu, mà lại được giao cho bè trầm (Cellos và Double Bases) thổi bùng lên, trong khi các nhạc cụ khác chơi những nốt giậm gắt gỏng ở phía trên. Người nghe phải căng tai ra mới nhận ra giai điệu quen thuộc nằm ở tầng âm thanh thấp nhất.

Chương nhạc trở nên yên tĩnh hơn trong phất kết (Coda) của chương. Phần này được Beethoven sử dụng lại chính xác ô nhịp trong phần bắt đầu, điều mà trước đó Haydn đã từng sử dụng. Phần Coda của chương này khá dài và đóng vai trò như một phần phát triển thứ hai. Sau những màn phô diễn dồn dập, chương nhạc không kết thúc một bằng một tiếng nổ hoành tráng mà nhỏ dần, nhỏ dần (pianissimo - pp). Nó kết thúc một cách nhẹ nhàng, dí dỏm bằng chính giai điệu ngọt ngào của chủ đề mở đầu, giống như một nụ cười tinh nghịch trước khi hạ màn.

Ở chương I của Bản giao hưởng số 8 này, Beethoven liên tục đảo phách và nhấn nhịp sai vị trí (Sforzandi - sf), đặt các dấu nhấn mạnh vào các phách yếu trong nhịp 3/4. Điều này làm đảo lộn cảm giác về nhịp điệu của người nghe, tạo ra sự giật cục, bất ngờ đầy chủ ý giống như những bước hụt chân trong một điệu nhảy. Chương nhạc tràn ngập tiếng cười tinh quái làm nên tính chất trào phúng. Ông trêu chọc thính giác bằng cách giả vờ tuân thủ cấu trúc cổ điển của Haydn nhưng lại liên tục phá vỡ nó bằng âm lượng tăng cao đột ngột hoặc chuyển ly độ giọng không thể lường trước. Chương nhạc là một sự súc tích tối đa, không có một nốt nhạc nào thừa. Mọi chất liệu âm nhạc đều được nén chặt và phát triển logic, chứng minh rằng Beethoven không cần một quy mô đồ sộ để tạo nên một chương nhạc vĩ đại.

Chương II - Allegretto scherzando (Si giáng trưởng)

Chương II của Bản giao hưởng số 8 mang tính chất vui đùa, hơi nhanh, là một trong những chương nhạc độc đáo, hài hước và mang tính cách mạng nhất của Beethoven. Nó lật đổ hoàn toàn các quy tắc truyền thống của một bản giao hưởng thời bấy giờ.

Theo cấu trúc giao hưởng chuẩn mực, chương II (chương Chậm) phải là một chương nhạc chậm rãi, mang tính suy tư, trữ tình hoặc u buồn. Nhưng Beethoven đã thẳng tay loại bỏ chương Chậm (Adagio/Andante) này, ông thay bằng một chương có tốc độ vừa phải (Allegretto) với tính chất đùa giỡn, giễu nhại. Đây cũng là chương nhạc ngắn nhất trong tất cả các chương giao hưởng của Beethoven, thời lượng cho chương này chỉ chưa đầy 4 phút. Ông cũng không sử dụng bộ gõ (Timpani) và kèn Trumpet, ông chủ ý loại bỏ các nhạc cụ mang tính uy nghiêm, hoành tráng để giữ cho âm sắc của chương này hoàn toàn nhẹ nhàng, trong trẻo và thanh thoát.

Giai điệu và nhịp điệu của chương này mang tính hóm hỉnh khi âm nhạc đều đặn vang lên như tiếng “tích tắc” mà Beethoven đã mô phỏng theo tiếng máy đếm nhịp mà người bạn thân của ông Johann Nepomuk Maelzel vừa mới cải tiến, chính trục nhịp gõ đều đặn của chiếc máy đếm nhịp này là nền tảng cho toàn bộ chương II. Hoặc đó cũng có thể là sự tái hiện phong cách trong bản giao hưởng số 101 “Đồng hồ” của Haydn. Chương nhạc có hai chủ đề. Chủ đề 1 có giai điệu tương đồng với bản canon “Ta ta ta… Lieber Maelzel (Ta ta ta, Maelzel thân yêu)” WoO 162 - ca khúc mà Beethoven đã sáng tác để trêu chọc và chúc mừng người bạn mình; còn chủ đề 2 là một chuỗi các nốt móc tứ vô cùng nhanh. Motif được cả dàn nhạc chơi ở phần cuối coda.

Chương hai của Bản giao hưởng số 8 được viết theo cấu trúc Sonata thu nhỏ (Sonatina form), tức là dạng Sonata không có phần phát triển (Development) ở giữa, giúp âm nhạc trôi đi liên tục và không bị kéo dài. Ở phần mở đầu và trục giữ nhịp (The Ticking), ngay từ những nốt đầu tiên, bộ gỗ (Woodwinds) gồm kèn Oboe, Clarinet và Bassoon liên tục chơi các nốt móc kép (semiquavers) lặp đi lặp lại đều đặn, đều đặn với âm nhỏ. Trên nền tiếng tích tắc cơ học, bộ dây (Strings) bước vào với một giai điệu vô cùng duyên dáng, vui tươi, mang tính chất trò chuyện nhẹ nhàng. Sự tương phản giữa tiếng gõ máy đều đặn của bộ gỗ và giai điệu uyển chuyển của bộ dây tạo nên một bầu không khí hài hước độc nhất vô nhị.

Giữa lúc người nghe đang chìm đắm trong sự thư thái, đều đặn của tiếng máy, Beethoven đột ngột cho toàn ban nhạc giậm mạnh một nốt cực lớn Fortissimo (ff) rồi ngay lập tức quay lại trạng thái thì thầm cũ, tạo ra những cú giật mình bất ngờ. Trò đùa này được lặp lại nhiều lần, giống như chiếc máy đếm nhịp bỗng dưng bị hỏng, bị kẹt lò xo hoặc phát nổ, khiến người nghe hoàn toàn bất ngờ.

Phần kết thúc (Coda) mang tính đột ngột không được chuẩn bị trước. Càng về cuối, nhịp điệu “tích tắc” càng dồn dập, các nhạc cụ tranh nhau gõ và chương kết thúc bất thình lình ở cường độ lớn. Nó giống như việc chiếc máy bị chạy quá tốc độ rồi đột ngột dừng hẳn, để lại một tiếng cười trừ cho những người nghe.

Nhà phê bình Hector Berlioz từng nhận xét chương II của Bản giao hưởng số 8 là “một trong những sản phẩm hoàn hảo nhất, không thể tìm ra một tì vết nhỏ nào”. Qua chương nhạc này, Beethoven chứng minh rằng âm nhạc không chỉ để bộc lộ những nỗi đau vĩ đại, mà còn là công cụ để lưu giữ những khoảnh khắc hóm hỉnh, vui tươi và phát kiến thiên tài của con người trong cuộc sống thường nhật.

Chương III - Tempro di menuetto (Pha trưởng)

Chương III của Bản giao hưởng số 8 vẫn là một chương nhạc đầy bất ngờ khác của Beethoven. Trong khi ở các bản giao hưởng trước như số 3, số 5, số 7, nhà soạn nhạc đã hoàn toàn thay thế điệu Minuet cổ điển bằng điệu Scherzo có tốc độ rất nhanh và kịch tính, thì ở Bản giao hưởng số 8, ông lại quay ngược về quá khứ để viết một khúc Minuet mang phong cách quý tộc thế kỷ XVIII. Tuy nhiên, sự quay lại này không phải rập khuôn, mà là một điệu Minuet được “Beethoven hóa” với những trò đùa tinh quái đặc trưng. Chương nhạc tuân thủ nghiêm ngặt cấu trúc của một điệu nhảy cung đình, bố cục 3 phần truyền thống: Minuet (A) - Trio (B) - Minuet tái hiện (A).

Phần Minuet chính (phần A - Giọng Fa trưởng) nhịp 3/4 rộn ràng, uy nghi và có phần nặng nề. Beethoven giữ tốc độ đúng chuẩn một điệu Minuet khiêu vũ truyền thống (Tempo di menuetto), không quá nhanh như Scherzo. Dù mang âm hưởng cung đình của thời Haydn và Mozart, điệu Minuet này của Beethoven lại mang một vẻ “gồ ghề” khác lạ. Thay vì uyển chuyển, thanh lịch, ông nhấn mạnh vào các phách mạnh bằng những cú giậm chân gắt gỏng của toàn dàn nhạc (Tutti). Nó giống như một sự giễu nhại, một bức tranh châm biếm về những quý tộc ăn mặc lộng lẫy nhưng nhảy những bước vụng về.

Phần Trio (phần B - Giọng Si giáng trưởng) là một trong những khoảnh khắc đẹp và lãng mạn nhất của toàn bộ bản giao hưởng. Âm nhạc chuyển từ sự ồn ào, trào phúng sang một bầu không khí mộc mạc, yên bình của vùng nông thôn. Chủ đề của phần Trio được giao trọn vẹn cho cặp kèn Horn (kèn Pháp) và kèn Clarinet hòa tấu, trên nền những nốt móc đơn lướt đi liên tục của bộ dây (bè Violoncello). Âm sắc của kèn Horn gợi nhớ đến tiếng tù và và săn bắn trong núi rừng, mang lại cảm giác hoài niệm, thuần khiết và gần gũi với thiên nhiên, đối lập hoàn toàn với phần Minuet náo nhiệt trước đó.

Phần tái hiện (phần A) lặp lại nguyên vẹn phần Minuet đầu tiên mà không có bất kỳ sự thay đổi nào về nốt nhạc, kết thúc chương bằng một phong thái dứt khoát, trang nghiêm.

Mặc dù viết ở nhịp 3/4, Beethoven đã có một trò đùa về nhịp điệu, ông liên tục đặt các dấu nhấn nhấn mạnh (Sforzando - sf) tạo cảm giác như các ô nhịp bị biến thành nhịp 2/4. Điều này khiến người nghe nếu cố gắng nhún nhảy theo sẽ rất dễ bị hẫng nhịp - một trò đùa rất đặc trưng của ông nhằm chọc phá sự rập khuôn của giới quý tộc.

Chương nhạc này cũng cho thấy lòng kính trọng sâu sắc của Beethoven với người thầy cũ của mình là Joseph Haydn - “cha đẻ của thể loại giao hưởng”. Sau khi đã đập phá các giới hạn ở các bản giao hưởng trước, Beethoven chứng minh rằng ông vẫn có thể làm chủ và thổi một luồng sinh khí mới, đầy cá tính vào những khuôn mẫu cổ xưa nhất.

Nếu Chương II là một trò đùa cơ học về máy đếm nhịp thì Chương III là một cái nhìn hoài cổ về quá khứ. Sự sắp đặt này tạo nên một thế cân bằng hoàn hảo, chuẩn bị cho một cú bùng nổ toàn diện ở Chương IV.

Chương IV - Allegro vivace (Pha trưởng)

Chương IV là chương nhạc dài nhất, nhanh nhất và chứa đựng nhiều yếu tố bất ngờ nhất của Bản giao hưởng số 8. Đây là một sonata-allegro, với sự lặp lại của chủ đề chính để đưa nó tới gần hơn với Rondo-Sonata, chương kết này giống như một trò chơi rượt đuổi tốc độ cao, nơi Beethoven phô diễn sự tinh quái, hài hước và cao trào đến mức nghẹt thở.

Chủ đề chính (chủ đề A) của chương xuất hiện trong sự thì thầm, giai điệu lướt đi nhanh như một làn gió, tạo sự hồi hộp và tò mò tột độ cho người nghe. Chương nhạc được mở đầu bằng một giai điệu cực kỳ nhanh ở bộ dây, nhưng kỳ lạ là ở chỗ, thay vì bùng lên ngay để tạo không khí chương kết, Beethoven lại bắt dàn nhạc chơi ở âm lượng thì thầm (pianissimo - pp).

Khi giai điệu thì thầm của chủ đề A vừa chuẩn bị kết thúc một cách êm ái, bỗng nhiên toàn ban nhạc giậm mạnh một nốt Đô thăng (C#) ở âm lượng cực đại Fortissimo (ff). Đây là một trong những trò đùa thô bạo và nổi tiếng nhất của Beethoven. Nốt Đô thăng này hoàn toàn “sai luật” và không thuộc về giọng Fa trưởng của bản nhạc. Nó xuất hiện vô duyên, vô cớ như một kẻ phá bĩnh, khiến người nghe giật mình, rồi ngay lập tức dàn nhạc lại giả vờ như không có chuyện gì xảy ra và quay lại giai điệu thì thầm cũ.

Trái ngược với sự tinh quái của chủ đề A, chủ đề B mang giai điệu mượt mà, rộng mở, được chuyển sang giọng La trưởng rồi Đô trưởng. Giai điệu này mang lại một khoảng lặng bình yên ngắn ngủi trước khi cơn bão tốc độ tiếp tục quay trở lại.

Phần kết (Coda) của chương này là một trong những phần kết dài và ấn tượng nhất trong các bản giao hưởng của Beethoven, chiếm gần một nửa thời lượng của toàn bộ chương nhạc. Nhà soạn nhạc đã biến phần Coda thành một sân khấu hỗn chiến thật sự. Lúc này, nốt Đô thăng “sai luật” ở đầu chương quay trở lại, nhưng nó không còn là một cú giật mình đơn lẻ nữa. Nó liên tục gầm rú, ép buộc toàn bộ dàn nhạc phải chuyển hẳn sang Rê thứ để chiều theo nó. Sự nổi loạn này tạo nên một cao trào kịch tính dữ dội trước khi Beethoven dùng bản lĩnh thiên tài để kéo con thuyền âm nhạc quay trở về bến đỗ Fa trưởng nguyên bản.

Chương nhạc này yêu cầu các nhạc công bộ dây phải có kỹ thuật cực kỳ điêu luyện để búng và kéo vĩ với tốc độ chóng mặt nhưng vẫn phải giữ được âm lượng thì thầm. Beethoven đã cài cắm tiếng kèn Bassoon và trống Timpani định âm chảy vào những phách một cách hóm hỉnh, tạo cảm giác như các nhạc cụ đang trêu chọc lẫn nhau. Chương nhạc kết thúc bằng một loạt các hợp âm Fa trưởng kéo dài, lặp đi lặp lại một cách phóng đại. Beethoven như muốn trêu đùa khán giả: “Các bạn tưởng khúc nhạc kết thúc rồi đúng không? Chưa đâu!” và tiếp tục giậm thêm những hợp âm hoành tráng nữa trước khi thực sự hạ màn. Tchaikovsky đã gọi chương nhạc này là: “Một trong những kiệt tác giao hưởng vĩ đại nhất của Beethoven”.

Bản giao hưởng số 8 của Beethoven kết thúc trong một bầu không khí ngập tràn niềm vui chiến thắng. Qua cả 4 chương nhạc, Beethoven đã chứng minh một triết lý vĩ đại: Nghệ thuật không chỉ là nơi phản ánh nỗi đau, mà còn là vũ khí để con người vượt lên trên số phận và giữ lại tiếng cười ngạo nghễ trước mọi nghịch cảnh.

Hiện thực xã hội Nga và bối cảnh tác phẩm Anna Karenina

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 22 Aug 2026 09:35:41 +0000

Anna Karenina là một tác phẩm văn học hiện thực vĩ đại của đại văn hào Lev Nikolayevich Tolstoy. Tác phẩm này được xuất bản hoàn chỉnh lần đầu tiên vào năm 1878, sau khi được xuất bản nhiều phần từ năm 1875 đến 1877. Anna Karenina được nhiều nhà phê bình đánh giá là một trong những cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất từng được viết ra.

Anna Karenina là một tác phẩm bắt nguồn từ hiện thực đời sống

Anna Karenina khéo léo đan cài nhiều cốt truyện lại với nhau, đan xen nhiều số phận của các nhân vật, đã truyền tải những chủ đề sâu rộng, đi sâu vào nghiên cứu sự phức tạp của tình yêu, đạo đức và chuẩn mực xã hội ở Đế quốc Nga thế kỷ XIX, cũng như những phúc lành của cuộc sống gia đình và giá trị triết học của nghề nông.

Bối cảnh cuộc đời và khủng hoảng tinh thần của Tolstoy

Tolstoy sinh ra trong một gia đình địa chủ lớn và giàu có. Mẹ ông qua đời khi ông mới hai tuổi, ông đã lý tưởng hóa ký ức về người mẹ của mình trong suốt phần đời còn lại. Trong Anna Karenina, nhiều nhà phê bình văn học cho rằng sự thiếu vắng hình bóng người mẹ đã phần nào tô điểm cho nhân vật Seryozha. Gia đình Tolstoy chuyển đến Moscow khi ông lên chín. Ít lâu sau đó, vào ngày 21 tháng 6 năm 1837, cha ông - Bá tước Nikolai Ilyich Tolstoy đột ngột qua đời do một cơn đột quỵ tại thành phố Tula (Nga). Mồ côi cha mẹ trước tuổi lên mười, mặc dù không phải lo lắng về tiền bạc, đã để lại cho Tolstoy những nhận thức sâu sắc về sức mạnh của cái chết - một chủ đề trọng tâm trong tất cả các tác phẩm vĩ đại của ông. Chủ đề này cũng đặc biệt rõ ràng trong mối liên hệ chặt chẽ giữa nhân vật Anna Karenina cùng những trăn trở của Levin về cái chết. Cũng trong tác phẩm này, duy nhất chương “Cái chết” - chương nói về cái chết của Nikolai - là chương có tiêu đề.

Dù là một đứa trẻ thông minh, Tolstoy ít quan tâm đến chuyện học hành. Người dì của ông đã nhiều lần thuyết phục ông học đại học, ông đồng ý nhưng đã trượt trong lần thi đầu tiên. Sau đó Tolstoy đỗ đại học Kazan khi mười sáu tuổi, ông học chuyên ngành luật và ngôn ngữ phương Đông. Ông suốt đời quan tâm đến các nền văn hóa Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ và Causasus. Thành tích của Tolstoy ở trường đại học không nổi bật, ông còn tự ti về chiếc mũi to và lông mày rậm của mình. Cuối cùng, cảm thấy không thoải mái với việc học hành, Tolstoy rời trường đại học vào năm 1847 mà không có bằng cấp.

Năm 1851, Tolstoy đến thăm anh trai mình đang phục vụ trong quân đội Nga, ngay sau đó ông quyết định nhập ngũ và đã phục vụ trong chiến tranh Krym (1854-1856). Những trải nghiệm trong cuộc chiến này được Tolstoy ghi lại bằng tác phẩm Câu chuyện Sevastopol (1855). Cuối cùng, Tolstoy đã hình thành tư tưởng chống quân phiệt, chúng ta có thể thấy điều đó qua việc ngầm phản đối cuộc chiến tranh Slav trong phần cuối của Anna Karenina.

Năm 1862, Tolstoy kết hôn với Sofya Andreevna Behrs. Ông dành phần lớn thời gian trong hai mươi năm tiếp theo để xây dựng một gia đình hạnh phúc, quản lý tài sản và viết hai cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất của mình là Chiến tranh và hòa bình (1865-1869) và Anna Karenina (1875-1877). Trong tác phẩm Anna Karenina, có nhiều chi tiết trong cuộc hôn nhân của Levin và Kitty Shcherbatskaya, như việc chiếc áo sơ mi bị bỏ quên làm chậm lễ cưới được lấy từ cuộc sống thực tế của Tolstoy và Sofya Andreevna.

Trong những năm ngay trước khi kết hôn, Tolstoy đã đến Tây Âu, một phần để du lịch và một phần quan trọng để tìm hiểu các phương pháp giáo dục phương Tây. Khi trở về, ông đã thành lập trường học và dạy học cho con em nông dân. Đồng thời phê phán tính hời hợt của tầng lớp thượng lưu Nga, như chúng ta có thể thấy qua thái độ khó chịu của Levin với xã hội thượng lưu thành thị trong Anna Karenina. Cuối cùng, Tolstoy từ bỏ gia đình, từ bỏ tài sản, hoài nghi tất cả để ra đi tìm ý nghĩa cuộc sống.

Những chuyển biến của Tolstoy trong niềm tin tôn giáo và quan điểm đạo đức đã để lại dấu ấn trong tất cả các tác phẩm sau này của ông. Anna Karenina thường được coi là bước ngoặt trong sự nghiệp của Tolstoy, là thời điểm ông có những thay đổi về quan điểm và đức tin.

Những năm 1873 - 1877 Tolstoy đang sống tại điền trang Yasnaya Polyana cùng gia đình. Trên bề nổi, ông có một cuộc sống êm đềm đáng mơ ước: giàu có, vợ đẹp con khôn, danh tiếng lẫy lừng sau Chiến tranh và Hòa bình. Nhưng bên dưới bề mặt yên ả đó là một cơn bão ngầm, trong thời gian viết Anna Karenina, Tolstoy trải qua một cuộc khủng hoảng hiện sinh (existential crisis) trầm trọng. Ông bắt đầu hoài nghi về ý nghĩa của nghệ thuật, tôn giáo chính thống và cuộc sống quý tộc. Những trải nghiệm lao động chân tay như cắt cỏ cùng nông dân, những dằn vặt về cái chết và ý định tự tử của nhân vật Levin chính là sự phản chiếu thế giới nội tâm của Tolstoy thời gian đó. Levin cũng là nhân vật đại diện cho tiếng nói đức tin của Tolstoy, khi cuối cuốn tiểu thuyết, Levin tìm thấy đức tin để sống một cuộc đời có ý nghĩa hơn.

Bước chuyển đổi này giúp ông tạo nên bức chân dung phong phú về nhân vật Anna Karenina, người mà Tolstoy vừa giận lại vừa thương. Ban đầu, ông dự định viết một cuốn tiểu thuyết ngắn để lên án hành vi ngoại tình của một người đàn bà quý tộc - lấy cảm hứng từ một vụ tử tự có thật của một người phụ nữ tên Anna Stepanovna Pirogova tại ga tàu gần nhà ông năm 1872. Tuy nhiên, khi càng viết tác phẩm này, ngòi bút nhân đạo cùng sự thay đổi quan điểm đạo đức của ông càng thấu hiểu và đồng cảm với nỗi đau của nhân vật Anna, biến tác phẩm từ một cuốn sách lên án về mặt đạo đức thành một tấn bi kịch nhân sinh sâu sắc.

Ngoài ra, tác phẩm Anna Karenina cũng chịu sự ảnh hưởng từ Aleksandr Pushkin. Một buổi tối tháng 3 năm 1873, Tolstoy tình cờ đọc lại một đoạn truyện ngắn dở dang của “Mặt trời thi ca Nga”. Ông bị cuốn hút bởi cách Pushkin đi thẳng vào diễn biến của câu chuyện mà không cần rào trước đón sau. Ngay đêm đó, Tolstoy đã đặt bút viết những dòng đầu tiên của Anna Karenina. Ban đầu, nhân vật Anna được đặt tên là Tatiana, trùng tên với nữ chính trong kiệt tác Evgeny Onegin của Pushkin - một biểu tượng của người phụ nữ Nga.

Bối cảnh lịch sử xã hội Nga

Tolstoy đặt nội dung của tác phẩm Anna Karenina vào bối cảnh của những thay đổi lịch sử to lớn đang diễn ra khắp nước Nga vào cuối thế kỷ XIX, khiến cho các khía cạnh lịch sử - xã hội của cuốn tiểu thuyết cũng quan trọng như các khía cạnh cá nhân và tâm lý. Tác phẩm ra đời chỉ hơn một thập kỷ sau Cuộc cải cách giải phóng nông nô (1861) của Sa hoàng Alexander II. Đây là thời kỳ xã hội Nga rơi vào trạng thái khủng hoảng và xáo trộn sâu sắc.

Ở nước Nga của Anna Karenina, một cuộc chiến nổ ra giữa các giá trị gia trưởng cũ duy trì chế độ quý tộc địa chủ và các giá trị mới tự do của những người phương Tây hóa. Các giá trị cũ bắt đầu rạn nứt, chế độ phong kiến và tầng lớp quý tộc cũ bắt đầu suy thoái. Cùng lúc đó, làn sóng đô thị hóa, công nghiệp hóa và chủ nghĩa tư bản từ phương Tây tràn vào nước Nga. Trong thời gian này, Nga cũng đang trải qua một cuộc khủng hoảng về tư tưởng chính trị, với việc Sa hoàng độc tài đàn áp hàng loạt trí thức theo chủ nghĩa tự do cấp tiến.

Giới trí thức Nga khi đó bị chia rẽ sâu sắc giữa một bên muốn Nga hiện đại hóa, Âu hóa (đại diện là anh trai của Anna - Stiva Oblonsky) và một bên muốn giữ gìn các giá trị nông nghiệp, tôn giáo truyền thống của nước Nga (đại diện là Levin). Chúng ta cũng thấy sự xung đột văn hóa này trong bức chân dung về nhân vật cực kỳ lý trí và cực kỳ phương Tây là Alexei Karenin, lạnh lùng và hiệu quả nhưng cũng thiếu nhiệt huyết và đam mê.

Những người đại diện cho các giá trị cũ tin vào các truyền thống như chế độ nông nô và chính quyền độc tài, trong khi những người phương Tây hóa tin vào công nghệ, chủ nghĩa duy lý và dân chủ. Chúng ta thấy sự xung đột này trong khó khăn của Levin với những người nông dân của mình, họ từ chối những cải tiến nông nghiệp phương Tây mà Levin cố gắng giới thiệu, tin rằng cách làm nông cũ của Nga là tốt nhất. Chúng ta cũng thấy sự nhầm lẫn của thời đại thay đổi này trong hệ thống cơ quan tự quản địa phương hay hội đồng làng, nơi Levin cố gắng tham gia với tư cách là người ủng hộ nền dân chủ nhưng cuối cùng ông từ bỏ với lý do chúng vô dụng.

Cũng thời gian đó tại nước Nga, những tranh luận về quyền phụ nữ bắt đầu được quan tâm, nó là chủ đề cho thấy ảnh hưởng của xã hội phương Tây đối với nước Nga. Các vấn đề như quyền ly hôn, quyền giáo dục và tự do yêu đương của phụ nữ đang là những tâm điểm tranh cãi gay gắt trong xã hội Nga. Tuy nhiên, việc Dolly và Anna phải chịu đựng trong cuộc hôn nhân của họ cho thấy tương lai của chủ nghĩa nữ quyền trong thế giới của tiểu thuyết chưa được giải quyết thỏa đáng. Truyền thống hôn nhân sắp đặt của Nga đang lỗi thời, nhưng Công tước Shcherbatskaya không thể hình dung nổi việc cho phép Kitty tự chọn bạn đời của mình. Việc tự do yêu đương, như mối tình của Anna Karenina với Vronsky cũng không đem lại kết quả tốt đẹp trong cuốn tiểu thuyết; ngoại tình, quan hệ ngoài hôn nhân tràn lan trong thế giới thượng lưu quý tộc của xã hội Nga.

Tất cả sự hỗn loạn này do các truyền thống đang phai nhạt và những luồng tư tưởng mới đang hình thành, như thể bắt buộc con người phải quyết định lại cách sống. Chỉ trong bầu không khí thay đổi như vậy, những câu hỏi triết học của Levin mới có thể thực hiện được.

Anna Karenina không đơn thuần là một cuốn tiểu thuyết về bi kịch tình yêu và hôn nhân, mà còn là một tấm gương phản ánh trọn vẹn những rạn nứt của xã hội Nga trong thời đại chuyển giao đầy biến động. Hiểu về bối cảnh của tác phẩm này, là một bước gần hơn để chúng ta hiểu rõ về nội dung và giá trị của tác phẩm vĩ đại này.

Cuộc sống không thể thiếu tình yêu - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Mon, 10 Aug 2026 10:04:14 +0000

“Cuộc sống không thể thiếu tình yêu” là một tùy bút của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn viết năm 1996. Bài viết là những suy ngẫm sâu sắc về tình yêu và kiếp người, nơi ông khẳng định tình yêu là điều không thể thiếu dù cuộc đời vốn vô thường. Qua tùy bút này, Trịnh Công Sơn đã khắc họa sự mâu thuẫn giữa việc muốn yêu hết mình và nỗi sợ hãi chia lìa, cùng những triết lý về sự chân thật, giả tạo trong tình ái. Sau đây là toàn văn bài viết của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn:

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Người ta nói trên trái đất không có gì ở ngoài qui luật cả. Nhưng tình yêu hình như cũng có lúc là một ngoại lệ. Tình yêu có thể nâng bổng con người nhưng cũng lắm lúc nhấn chìm kẻ háo hức. Tôi không tin những người quá lạc quan khi nói về tình yêu bằng thể khẳng định. Người ta có thể tin rằng mình được yêu và cũng có thể hiểu nhầm mình không được yêu.

Tôi không thể nói về một vấn đề mà chính bản thân mình cũng chưa hiểu hết. Chưa hiểu hết là nói theo kiểu đại ngôn chứ thật sự là hoàn toàn không thể hiểu. Nếu có người nào đó thách thức tôi một trò chơi nghịch ngợm thì tôi sẽ mang tình yêu ra mà đánh đố. Tôi e, không ai dám tự xưng mình am tường hết nội dung phong phú và quá phức tạp của tình yêu.

Có người yêu thì hạnh phúc; có người yêu thì đau khổ. Nhưng dù đau khổ hay hạnh phúc thì con người vẫn muốn yêu. Tình yêu vì thế mà tồn tại. Con người không thể sống mà không yêu. Hàng nghìn năm nay con người đã sống và đã yêu - yêu thật lòng chứ không phải giả. Thế mà đã có không biết bao nhiêu là tình yêu giả. Cái giả mà rất thật trong đời. Sự giả trá đó lúc biết được thì làm khổ lòng nhau biết bao nhiêu mà kể. Người giả, người thật nhìn nhau lúc bấy giờ ngỡ ngàng không biết thế nào nói được. Người thật thì nằm bệnh, người giả thì nói, cười huyên thuyên. Ðời sống vốn không bất công. Người giả trong tình yêu thế nào cũng thiệt. Người thật thế nào cũng được đền bù.

Tình yêu thời nào cũng có. Nhưng có tình yêu kết thúc bi thảm đến độ có khi con người không dám yêu. Yêu mà khổ quá thì yêu làm gì. Có người đã nói như vậy.

Tôi đã có dịp đứng trên hai mặt của tình yêu và dù sao chăng nữa, tôi vẫn muốn giữ lại trong lòng một ý nghĩa bền vững: “Cuộc sống không thể thiếu tình yêu”.

Đọc thêm bài viết MẸ của Trịnh Công Sơn

Thế hệ X là gì? Đặc điểm của Generation X

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 25 Jul 2026 06:56:26 +0000

Generation X - Gen X hay thế hệ X, đôi khi được gọi là “Thế hệ bị lãng quên”, mặc dù không được nhắc đến nhiều như các thế hệ khác, vẫn có vai trò và tiếng nói nhất định của mình.

Gen X thường được gọi là "Thế hệ bị lãng quên"

Thế hệ này đã đóng góp nhiều cá nhân có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển và góp phần làm thay đổi thế giới. Họ là thế hệ có dân số nhỏ nhất với khoảng 65 triệu người, bao gồm những đứa trẻ sinh ra trong thập niên 60 và 70, khi những thay đổi về văn hóa - xã hội do hậu quả của Thế chiến II đang trở nên nổi bật hơn. Điển hình là sự tham gia ngày càng nhiều hơn của phụ nữ vào thị trường lao động, công nghệ thay đổi nhanh chóng và tình trạng ly hôn ngày càng gia tăng.

Vậy Gen X được định nghĩa như thế nào? Những đặc điểm lớn nhất của họ là gì?

1. Gen X là gì?

Gen X là một thuật ngữ dùng để chỉ thế hệ những người được sinh ra trong khoảng thời gian từ năm 1965 đến năm 1980 - đây là khoảng thời gian ngắn nhất trong tất cả các thế hệ. Thế hệ X sau thế hệ Baby Boomers và trước thế hệ Millennials, họ còn được gọi bằng nhiều tên gọi khác như: Baby Bust, Slackers, Latchkey, Why Me Generation, Post-Boomers, MTV Generation…

Mỗi thế hệ đều có những đặc điểm riêng được hình thành bởi sự tác động của đời sống kinh tế, văn hóa, chính trị,…, và những sự kiện gắn liền với họ trong quá trình lớn lên. Gen X được xem là những người lớn lên với sự giám sát tối thiểu của người lớn, nhanh chóng học được giá trị của sự độc lập và cân bằng giữa công việc với cuộc sống. Họ sinh ra và lớn lên trong sự căng thẳng của cuộc chiến tranh lạnh, khủng hoảng kinh tế, các cuộc biểu tình, sự thay đổi về vai trò của giới tính, gia đình và sự phổ biến của điện toán. Họ là thế hệ đầu tiên tiếp xúc với công nghệ thông tin, truyền hình cáp, Internet và máy tính cá nhân.

2. Nguồn gốc tên gọi Generation X

Thuật ngữ Generation X lần đầu được nhắc đến trong Thế chiến II bởi Robert Capa - một nhiếp ảnh gia người Mỹ gốc Hungary. Tuy nhiên, mãi cho đến khi xuất bản cuốn tiểu thuyết “Generation X: Tales for an Accelerated Culture (1991)” của tác giả Douglas Coupland, thuật ngữ này mới thật sự trở nên phổ biến.

Cuốn tiểu thuyết này tập trung miêu tả các nhân vật ở độ tuổi trung niên, những người có xu hướng cảm thấy mất mát, mất định hướng và mù mịt trước tương lai đầy bất định. Thuật ngữ “Generation X” sau đó đã được sử dụng rộng rãi để chỉ nhóm nhân khẩu sinh ra và lớn lên trong khoảng thời gian trên.

3. Đặc điểm nổi bật của Thế hệ X

3.1. Độc lập trong mọi vấn đề

Một trong những đặc điểm nổi bật của Thế hệ X là sự độc lập và có tính cá nhân cao vì họ được rèn luyện tính tự lập từ bé. Những người Gen X có một tuổi thơ mang tính truyền thống, gắn liền với các trò chơi dân gian và ít bị giám sát, kèm cặp từ người lớn. Họ thể hiện đức tính độc lập này trong mọi khía cạnh của cuộc sống cũng như công việc. Họ thường coi trọng sự tự do, trách nhiệm và cố gắng tự mình vượt qua những khó khăn thử thách. Tính độc lập này là nền tảng giúp họ có thể hoàn thành công việc một cách chính xác và đúng thời hạn mà không cần nhiều sự giám sát.

3.2. Ứng biến linh hoạt

Thế hệ X đã sống trong thời kỳ diễn ra hàng loạt sự thay đổi, trong đó có những thay đổi mang tính cách mạng. Từ sự căng thẳng chính trị, suy thoái kinh tế cho đến sự bùng nổ của công nghệ thông tin và Internet. Điều này đã rèn luyện họ thành những người có khả năng thích nghi nhanh chóng và ứng biến linh hoạt trước những yêu cầu của thực tế. Họ cũng là những người không ngần ngại đầu tư thời gian và nỗ lực vào việc học hỏi, phát triển bản thân để phù hợp với những thay đổi và yêu cầu mới từ cuộc sống.

Khả năng ứng biến linh hoạt của Gen X không chỉ thể hiện trong công việc mà còn trong cuộc sống thường ngày. Họ không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc giữ vững những giá trị truyền thống mà bên cạnh đó, còn thích nghi tốt trước những thay đổi của thời đại.

3.3. Cân bằng giữa công việc và cuộc sống

Thế hệ X, cũng giống với Thế hệ Y, là những người luôn hướng đến sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Gen X có xu hướng tìm kiếm công việc mà họ cho là có ý nghĩa, và thường gắn bó lâu dài với công việc mà họ đã chọn. Họ muốn có một công việc ổn định đồng thời cũng cần thời gian dành cho gia đình và cuộc sống cá nhân. Tuy nhiên, thế hệ X cũng là thế hệ có tỷ lệ ly hôn tăng cao đột biến.

Thế hệ X là thế hệ có học thức, họ đề cao tri thức và con đường học vấn. Nếu tìm được đam mê và biến nó thành sự nghiệp lâu dài, họ tìm cách để cân bằng giữa cuộc sống và công việc nhưng vẫn đầy khao khát cho sự phát triển cá nhân và sự nghiệp của mình.

Gen X cũng được coi là thế hệ rạch ròi giữa làm và chơi, họ làm việc hết sức nhưng chơi cũng hết mình. Họ có thể tập trung cao độ khi làm việc. Nhưng khi thời gian làm việc kết thúc, họ sẵn sàng rũ bỏ mọi lo âu để nghỉ ngơi, thư giãn và tận hưởng.

3.4. Am hiểu công nghệ nhưng không phụ thuộc

Thế hệ X là thế hệ đầu tiên tiếp xúc và chứng kiến quá trình chuyển đổi từ công nghệ analog sang kỹ thuật số. Họ trưởng thành cùng sự bùng nổ của công nghệ số, từ sự ra đời của máy tính cá nhân cho đến sự phổ biến của Internet, điện thoại thông minh, mạng xã hội. Mặc dù không sinh ra trong môi trường kỹ thuật số như Thế hệ Millennials, Gen X vẫn có khả năng thích nghi cao và sử dụng thành thạo những công nghệ hiện đại. Điều này giúp họ trở thành cầu nối giữa các thế hệ và nâng cao khả năng thích nghi, khả năng làm việc của họ trong môi trường công nghệ phát triển liên tục như hiện nay.

Mặc dù hiểu biết và thích nghi sớm với công nghệ, thế hệ này lại ít phụ thuộc vào công nghệ như Thế hệ Y hay Thế hệ Z. Họ thường sử dụng công nghệ một cách cân nhắc thay vì dựa vào nó để giải quyết mọi vấn đề.

3.5. Tư duy và tham vọng

Thế hệ X là một thế hệ có sự đa dạng về tính cách. Họ có xu hướng cởi mở, linh hoạt và sẵn lòng chấp nhận sự khác biệt. Tuy nhiên, nhiều người trong thế hệ này cũng có xu hướng bảo thủ và bi quan. Gen X thường có tư duy thực tế, họ ít khi viển vông. Họ luôn đặt ra mục tiêu rõ ràng và nỗ lực từng bước để đạt được điều đó.

Gen X là thế hệ có ý chí mạnh mẽ, luôn đưa ra những mục tiêu và sẵn sàng đương đầu với những khó khăn thử thách để đạt được thành công của mình. Tham vọng giúp họ có động lực để làm việc, học tập và phát triển bản thân. Tham vọng đã giúp Gen X đạt được nhiều thành tựu trong cuộc sống. Họ là thế hệ lãnh đạo của nhiều doanh nghiệp, tổ chức lớn, góp phần thúc đấy sự phát triển của xã hội. Họ cũng là thế hệ tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ thông tin, thay đổi cách thức sống và làm việc của con người.

4. Lời kết

Có thể nói, Gen X là một thế hệ bản lề, là lớp những người đứng giữa lằn ranh của những thay đổi to lớn trong cuộc sống con người. Từ đó, cách con người sống và làm việc đã thay đổi một cách ngoạn mục. Họ là nhân chứng lịch sử cho một thời kỳ.

Sinh ra và lớn lên trong bối cảnh đó, tính cách, đặc điểm, và những đóng góp của Thế hệ X trong dòng chảy lịch sử mang những nét riêng biệt và không thể bị lãng quên.

MẸ

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 18 Jul 2026 08:32:15 +0000

Khi một người mất mẹ ở tuổi năm mươi, điều ấy có nghĩa là không còn gì có thể dàn xếp được. Cái sa mạc để lại trong lòng bạn cứ thế mỗi ngày lan rộng ra và cõi lòng bạn thì tan nát như một cánh đồng xanh tươi vừa trải qua một cơn bão lớn. Bạn tự nhủ lòng rồi ngày mai sẽ khá hơn nhưng điều ấy sẽ không bao giờ có được.

Cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Khi một người mồ côi mẹ ở tuổi năm mươi thì điều ấy có nghĩa là cái chỗ trống trên giường mẹ nằm sẽ mãi mãi là một khoảng không hiu quạnh những sáng, trưa, chiều, tối. Bạn sẽ đứng nhìn cái gối mẹ thường nằm mỗi ngày và bật khóc. Bạn ngồi lại bên mép giường của mẹ và hiểu rằng từ đây bạn sẽ không còn được mẹ trách móc một điều gì nữa.

Khi một người đã năm mươi tuổi mà vẫn sống một mình và mẹ cũng một mình (vì ba mất sớm) thì mẹ và người ấy là hai người bạn. Hai người bạn ấy đã cùng nhau chia sẻ những buồn vui trong cuộc đời nhưng mẹ bao giờ cũng là người thiệt thòi nhất vì mẹ bao giờ cũng thấy con mình là một đứa trẻ và do đó mẹ đã chăm sóc con trên từng giấc ngủ, trong từng bữa ăn. Và cũng chính mẹ sẽ rời bỏ mọi cuộc vui để không rời bạn khi bạn đau ốm.

Không có một bài hát nào có thể nói đủ về mẹ. Mất mẹ là mất đi một tài sản lớn nhất trong toàn bộ sự giàu có của một đời người. Khi cúi xuống hôn lần cuối trên vầng trán lạnh lẽo của mẹ, tôi biết rằng từ nay sự lạnh lẽo ấy sẽ dần dần tràn ngập trái tim tôi. Sự lạnh lẽo này là một nhắc nhở cần thiết như một giòng kinh sám hối đòi hỏi mỗi người phải gieo cấy lại những hạt mầm đức hạnh trong tâm hồn mình trước cuộc đời.

Một người tình có thể ác độc với bạn nhưng trong lòng người mẹ thì chỉ có từ tâm. Sự ác độc mang đến giá băng trong lòng bạn và chỉ có hủy diệt chứ không thể làm sinh nở một điều gì tốt lành.

Chỉ có ở người mẹ bạn mới tìm được lòng chung thủy tuyệt đối. Khi mất mẹ rồi thì bạn hãy tin chắc rằng không thể ở nơi nào có một lòng chung thủy tương tự như vậy nữa, bởi vì, đối với mẹ, bạn là mục đích đầu tiên và sau cùng. Khi một người tình cho bạn một tình yêu thì trong trái ngọt đã có thêm mùi vị của cay đắng. Tình yêu của mẹ là không vị lợi. Ở trái tim người mẹ chỉ có sự tràn đầy, không có bớt đi hoặc thêm vào gì nữa.

Nếu thân xác mất đi mà linh hồn vẫn còn lại thì bạn hãy tin rằng mẹ sẽ là người đau khổ nhất, chứ không phải là bạn. Ở nơi linh hồn đó mẹ biết rằng từ nay không còn ai đủ tình yêu để chăm sóc và an ủi bạn trong những phiền muộn chập chùng của cuộc đời.

Một người năm mươi tuổi mất mẹ thì đau khổ hơn trẻ lên năm bởi vì người ấy không còn kỳ vọng gì ở tương lai nữa. Mất mẹ là mất một phần lớn của cuộc vui muốn được đền đáp, chia sẻ.

Đọc thêm bài viết Nỗi lòng của tên tuyệt vọng của Trịnh Công Sơn.

Trịnh Công Sơn (Tháng 11/1991)

Review sách Suối nguồn: The Fountainhead (Ayn Rand)

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Mon, 13 Jul 2026 03:17:25 +0000

Suối nguồn là một cuốn tiểu thuyết ngợi ca con người, nhưng là con người sáng tạo, con người xoay chuyển thế giới và đem đến những đột phá cho cuộc sống. Cuốn tiểu thuyết dường như không đứng về phía số đông, nhưng mỗi người trong số đông đó đều có thể thấy mình được tôn vinh, được đồng cảm. Bởi mỗi người trong chúng ta đều từng là, đang là hoặc sẽ là thiểu số trong những nỗ lực tự khẳng định bản thân để làm cho cuộc sống trở nên có ý nghĩa hơn.

Tác phẩm Suối nguồn

Suối nguồn có thể được coi là một lời giới thiệu đầy đủ về tất cả các tác phẩm và triết lý Chủ nghĩa khách quan của Ayn Rand. Tất cả các chủ đề chính tạo nên tiểu thuyết và triết lý của bà đều được trình bày rõ ràng trong cuốn tiểu thuyết này.

Ayn Rand đã viết The Fountainhead như một lời tri ân đến những nhà phát minh. Roark giống như nhiều nhà phát minh và sáng tạo tư tưởng trong lịch sử, đấu tranh để giành sự công nhận cho những ý tưởng của mình trước quần chúng bị ràng buộc bởi truyền thống, những người tuân theo các chuẩn mực đã được thiết lập và sợ thay đổi. Chủ đề, như Ayn Rand đã nói, là độc lập và phụ thuộc, chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể, không phải trong chính trị mà trong tâm hồn con người.

Theo Ayn Rand, mục đích của Suối nguồn là kể về một người đàn ông lý tưởng. Howard Roark với tính cách độc lập, chính trực, có niềm tin mãnh liệt vào tư duy lý trí của mình là một anh hùng đặc biệt của Ayn Rand. Rand tự coi mình là một "người tôn thờ con người", là người tôn kính con người ở mức cao nhất và tốt nhất. Bà coi trí óc sáng tạo của con người là thiêng liêng, và do đó ngưỡng mộ những nhà tư tưởng vĩ đại của nhân loại. Ayn Rand mô tả những anh hùng trong tác phẩm của mình như những mục đích tự thân, độc giả chỉ đơn giản chứng kiến và thưởng thức sự vĩ đại của con người. Bà từng nói: "Mục đích, nguyên nhân đầu tiên và động lực chính của tôi là miêu tả Howard Roark... như một mục đích trong chính bản thân anh ấy - không phải là phương tiện để đạt được bất kỳ mục đích nào khác. Nhân tiện, đó là giá trị lớn nhất mà tôi có thể mang lại cho độc giả".

Quá trình Suối nguồn đến với độc giả giống như một ví dụ về chủ đề của chính cuốn tiểu thuyết. Nó đã bị mười hai nhà xuất bản từ chối. Một số nhà xuất bản cho rằng nó quá triết lý và thị trường cho cuốn sách là rất nhỏ. Những nhà xuất bản khác từ chối vì cuốn sách tôn vinh chủ nghĩa cá nhân và bác bỏ các lý tưởng tập thể rất phổ biến trong giới trí thức hiện đại. Các nhà xuất bản yêu cầu Ayn Rand thay đổi câu chuyện hoặc làm loãng chủ đề của cuốn tiểu thuyết nhưng bà đã không làm. Cuối cùng, cuốn sách đã được Archibald Ogden, một biên tập viên của Bobbs-Merrill đọc. Bất chấp sự phản đối, Ogden đã đặt cược sự nghiệp của mình vào cuốn sách này và đấu tranh vì nó. Suối nguồn được xuất bản vào năm 1943 và sau đó vài năm trở thành cuốn sách bán chạy nhất. Năm 1949, nó được chuyển thể thành một bộ phim thành công.

Ngày nay, Suối nguồn đã đạt được vị thế là một tác phẩm kinh điển hiện đại. The Fountainhead đã được công nhận là một trong những tiểu thuyết vĩ đại của nền văn học Mỹ. Chủ đề tôn vinh tư duy độc lập của nó không chỉ nắm bắt được bản chất của tinh thần Mỹ mà còn thể hiện khát vọng sâu sắc của con người đối với tự do, ở bất cứ nơi đâu.

Chủ nghĩa cá nhân

Howard Roark là hiện thân của người đàn ông hoàn hảo trong tiểu thuyết. Rand muốn chúng ta ngưỡng mộ tài năng, lòng dũng cảm, cũng như cuộc đấu tranh của Roark chống lại những người sống thứ sinh và giữ vững chính mình. Tại phiên tòa xét xử lần thứ hai, Roark lập luận rằng cá nhân chứ không phải xã hội, là người thúc đẩy tiến trình lịch sử. Roark nói rằng những cá nhân sáng tạo là nguồn gốc của nền văn minh. Cuộc đấu tranh này không chỉ giới hạn ở Roark; mọi nhân vật chiếm được cảm tình của độc giả trong tiểu thuyết đều đấu tranh để hành động, tư duy độc lập với xã hội, và mong muốn khẳng định bản thân trở thành đức tính vĩ đại nhất mà một người có thể có. Tiểu thuyết kết thúc bằng một chiến thắng, không phải vì Roark đánh bại hoặc thay đổi nhận thức của kẻ thù, mà vì Roark đã giành được quyền hành động theo nguyên tắc của riêng mình. Luận điểm cốt lõi của Suối nguồn là xã hội có tâm lý bầy đàn, và cá nhân phải hành động ích kỷ để được tự do, được là chính mình. Đó cũng chính là ý nghĩa của cái tên The Fountainhead và đâu là suối nguồn, là gốc rễ của tự do, của hạnh phúc, của sự phát triển và tiến tới văn minh của con người.

Tầm quan trọng của lý trí

Suối nguồn không chấp nhận chủ nghĩa đa cảm, mọi thứ đều phải là sản phẩm của lý trí và logic chứ không phải cảm xúc. Bất cứ khi nào Roark, Dominique hoặc Wynand nói về sự sáng tạo và tư duy cá nhân, họ đều biện minh cho lập trường của mình bằng các lập luận logic thay vì bằng lời kêu gọi cảm xúc. Rand lên án sự đa cảm và coi lòng trắc ẩn là kẻ thù của lý trí. Toohey kiểm soát người khác bằng cách kêu gọi các giá trị mang tính cảm xúc của họ. Chủ nghĩa tập thể, chủ nghĩa vị tha và chủ nghĩa thần bí được mô tả là những niềm tin phi logic, chúng thao túng cảm xúc hơn là tâm trí. Để biện minh cho thái độ cứng rắn của cuốn tiểu thuyết, Rand lập luận rằng ngay cả những ý định tốt nhất cũng dẫn đến tù tội, trong khi lý trí lạnh lùng, kiên định sẽ giải thoát con người và giúp họ trở nên tốt đẹp hơn.

Sự lạnh lùng tàn bạo của tình yêu

Tình yêu trong Suối nguồn giống như sự chính trực và sáng tạo, là một nguyên tắc để đấu tranh và bảo vệ. Các nhân vật chính liên tục mài giũa và hoàn thiện mối quan hệ của họ. Cảm xúc của tình yêu có vẻ trái ngược đối với lý trí, nhưng các nhân vật đòi hỏi những mối quan hệ hoàn hảo đến mức chúng có vẻ vô lý và mang tính toán học. Roark đứng nhìn Dominique kết hôn với Keating và sau đó là Wynand như thể đang xem cô ấy thực hiện một phương trình đại số. Roark cho rằng cô ấy sẽ trưởng thành hơn từ những cuộc hôn nhân này và trở nên phù hợp hơn với anh, vì vậy anh chịu đựng nỗi đau mất cô vào tay những người đàn ông khác. Ngay cả trong những cuộc gặp của họ, Roark và Dominique đều để lý trí chiến thắng cảm xúc của mình, họ làm tình trong cơn thịnh nộ và tính toán hơn là trong tâm hồn lãng mạn của mỗi người. Suối nguồn ca ngợi những đức tính của khoa học và logic. Cuốn tiểu thuyết cũng cho thấy rằng các mối quan hệ cá nhân có thể tồn tại bằng những đức tính này và tình yêu là một phiên bản của logic

Tiến bộ kỹ thuật

Suối nguồn đo lường sự tiến bộ của nhân loại bằng số lượng tòa nhà và cải tiến khoa học mà nó tạo ra, thay vì bằng nghệ thuật và triết lý. Tất cả những phát triển công nghiệp quan trọng nhất đều xuất phát từ sáng tạo trí óc của các cá nhân chứ không phải tập thể. Do đó, thời kỳ phát triển công nghiệp mạnh mẽ nhất cũng đánh dấu là thời kỳ chủ nghĩa cá nhân phát triển nhất. Cách Rand tôn thờ đường chân trời của New York như một sự tôn vinh của bà đối với ngành công nghiệp và công nghệ. Wynand, Dominique và Roark đều ngắm nhìn đường chân trời một cách ngưỡng mộ, đóng vai trò như một lời nhắc nhở về tham vọng và mục tiêu của họ. Những tòa nhà chọc trời đẹp đẽ, đầy cảm hứng đại diện cho sự chinh phục của con người và tượng trưng cho sự hiện đại. Trái ngược với sự tôn vinh kiến trúc này, cuốn tiểu thuyết chế giễu các hình thức nghệ thuật khác. Mỗi khi một vở kịch hoặc tác phẩm văn học mới xuất hiện trong câu chuyện, tác phẩm đó được mô tả một cách lố bịch và tự mãn.

Báo chí

Suối nguồn coi kiến trúc là hình thức nghệ thuật lý tưởng, và báo chí là tất cả những gì tầm thường và đồi trụy nhất. Toohey thể hiện sự bất lương của mình như một nhà báo gian giảo, xảo quyệt, và Wynand xây dựng đế chế của mình bằng một chuỗi các tờ báo lá cải đồi trụy. Lần duy nhất Wynand cố gắng sử dụng tờ báo của mình vì mục đích tốt, ông ta đã thất bại. Theo Rand, báo chí về cơ bản là thấp kém vì chúng phải phục vụ tập thể, tập thể không có khả năng lý trí cần thiết để hoàn thành những điều vĩ đại. Rand ám chỉ rằng bất kỳ phương tiện truyền thông nào dựa vào tập thể đều phải chịu sự tầm thường.

Công nhân

Suối nguồn thể hiện quan điểm mâu thuẫn về lao động chân tay, coi đó vừa là một trong số ít nghề đích thực vừa là hang ổ của hoạt động tập thể. Lao động chân tay như một hoạt động thuần túy, có năng suất và do đó là điều đáng ngưỡng mộ. Mặt khác, công nhân tạo ra các công đoàn, các nhóm người mà tiểu thuyết lên án dữ dội. Tiểu thuyết ngưỡng mộ những người lao động và công nhân như những cá nhân, nhưng lại sợ hãi và ngờ vực họ như một nhóm người.

Phân tích các nhân vật của Suối nguồn và sự ảnh hưởng đến chủ đề của cuốn sách

Cách Ayn Rand tích hợp chủ đề của Suối nguồn với các yếu tố văn học khác là rất quan trọng. Chủ đề của The Fountainhead là sự tương phản và xung đột giữa những người độc lập và phụ thuộc. Cốt truyện của cuốn tiểu thuyết là phương tiện lý tưởng để trình bày chủ đề này.

Cốt truyện chính của Suối nguồn kể về Roark, một kiến trúc sư hiện đại, sáng tạo như một nhà tư tưởng độc lập, đấu tranh chống lại một xã hội coi thường hoặc ngăn cản những ý tưởng mang tính cách mạng của mình. Những người cản trở Roard là những người phụ thuộc dưới hình thức này hoặc hình thức khác. Những người phụ thuộc này chia thành ba loại và mỗi loại là một biến thể của chủ đề phụ thuộc.

Kiểu thứ nhất là những người tuân theo chủ nghĩa truyền thống, những người này trung thành với những suy nghĩ và thành tựu của quá khứ, coi những điều quen thuộc đó là giới hạn, là đỉnh cao, là thứ không thể thay đổi nên họ từ chối chấp nhận những điều mới. Lịch sử có nhiều ví dụ về những người này: những người bác bỏ thuyết nhật tâm của Copernicus vì họ đã quen với quan điểm địa tâm, những người bác bỏ tàu hơi nước của Fulton vì suy nghĩ của họ chỉ giới hạn ở thuyền buồm... Trong số những người phản đối Cameron và Roark có nhiều người cùng kiểu truyền thống này. Trưởng khoa của viện Stanton tin rằng tất cả các chân lý về kiến trúc đều đã được các thế hệ cha ông trong quá khứ xây dựng nên, các kiến trúc sư hiện đại chỉ cần sử dụng lại những thành tựu của họ. Guy Francon bắt chước các thiết kế cổ điển và Ralston Holcolmbe của thời Phục hưng. Những người tuân theo chủ nghĩa truyền thống tin rằng tuổi đời của một thứ gì đó là một yếu tố chứng thực cho giá trị của nó ở thời điểm hiện tại. Đối với họ, giá trị không phải sự phù hợp của ý tưởng với thực tế hiện tại, mà là ý tưởng đó đã được đúc kết trong quá khứ và được các thế hệ cha ông để lại. Họ bị cản trở khỏi hiện tại bởi cam kết đối với quá khứ. Đây là lý do tại sao Dean, Guy Francon và Ralston Holcolmbe không thể nhận ra giá trị của những đổi mới mà Cameron và Roark đưa ra.

Kiểu thứ hai là những người theo chủ nghĩa tuân thủ, những người này mù quáng nghe theo ý kiến, ý tưởng của người khác mà không có chính kiến riêng. Trong Suối nguồn có nhiều nhân vật như vậy. Nhiều cá nhân phủ nhận sáng tạo của Roark chỉ vì chúng khác với niềm tin của những người xung quanh. Robert Mundy, một người đàn ông tự lập lớn lên trong cảnh nghèo đói ở Georgia là một trong những người như vậy. Mundy nhờ Roark xây một ngôi nhà kiểu đồn điền theo phong cách miền Nam, không phải vì ông coi trọng nó mà vì nó là biểu tượng của những quý tộc đã chế giễu ông khi ông còn trẻ. Roark giải thích rằng ngôi nhà đó không đại diện cho sự phấn đấu và giá trị của riêng ông, mà là cho giá trị của những kẻ đã coi thường ông, Mundy từ chối điều này, ông thích ngôi nhà vì những người khác coi trọng nó. Wayne Wilmot muốn thuê Roark vì bà có thể nói với bạn bè rằng nhà bà được kiến trúc sư của công ty Austen Heller thiết kế. Bà muốn một ngôi nhà theo phong cách Tudor của Anh vì những hình ảnh bà đã nhìn thấy trên các tấm bưu thiếp và những thứ bà đã đọc trong các tiểu thuyết. Các thành viên trong hội đồng quản trị của Công ty bất động sản Janss-Stuart từ chối thiết kế của Roark vì "chưa từng có ai xây dựng bất cứ thứ gì giống như vậy". John Erik Snyte là một kiến trúc sư mà Roark từng làm việc cùng trong một thời gian ngắn. Snyte không gắn bó với bất kỳ trường phái thiết kế cụ thể nào, ông vui vẻ làm hài lòng khách hàng bằng bất kỳ phong cách nào mà họ muốn. Một nhân vật đặc biệt khác là Peter Keating, người luôn mong muốn gây ấn tượng với người khác và giành được sự chú ý từ họ. Keating đi tìm điều đó bằng cách ve vãn nịnh hót người khác, đặc biệt với những người có quyền lực. Keating như một con tắc kè hoa, dễ dàng tiếp nhận ý kiến, quan điểm của người khác mà sẵn sàng phản bội lại trí óc của chính mình.

Kiểu người thứ ba là những người theo chủ nghĩa tập thể, một cá nhân không có lựa chọn nghĩa vụ đạo đức nào khác ngoài việc phục vụ xã hội. Trong The Fountainhead, Ellsworth Toohey là tinh hoa cô đọng của tư tưởng này. Toohey rao giảng về nó không ngừng nghỉ ở mọi nơi mà ông có mặt. Ông tin rằng các cá nhân có nghĩa vụ phải hy sinh vì xã hội, quốc gia cần một chính phủ độc tài để cưỡng chế thực thi các nghĩa vụ đó, những người sáng tạo và tài giỏi nên bị bắt buộc phải phục vụ những người yếu kém hơn. Trong thế giới của Toohey, không có chỗ cho những kẻ vượt ra ngoài khỏi khuôn khổ. Những người suy nghĩ độc lập sẽ bị loại bỏ. Không có Howard Roark nào được dung thứ.

Ba kiểu người này - những người đối đầu với Roark, là những biến thể của kiểu người phụ thuộc. Không ai là người có tư duy độc lập, tất cả đều cho phép người khác thống trị cuộc sống của họ theo một hình thức nào đó. Những người theo chủ nghĩa truyền thống sao chép tư duy của những người đi trước, những người theo chủ nghĩa tuân thủ sao chép tư duy của những người đương thời, những người theo chủ nghĩa tập thể tìm cách xóa bỏ tư duy của những người đương thời, biến họ thành những người đi theo sự lãnh đạo của người khác một cách mù quáng. Những người theo chủ nghĩa truyền thống và những người tuân thủ là những người đi theo người khác; những người theo chủ nghĩa tập thể mong muốn cai trị người khác, nhưng họ phải xoa dịu đám đông để chống lại sự nổi dậy từ họ. Tất cả đều sao chép hoặc chiều theo người khác, đều phụ thuộc về mặt tâm lý vào người khác. Không ai trong số những kiểu người này muốn thoát khỏi sự ràng buộc của người khác, để nhìn vào thiên nhiên, để suy nghĩ và phán đoán một cách độc lập, để thực hiện công việc một cách sáng tạo. Tất cả họ đều trái ngược với Roark về chức năng nhận thức, dưới hình thức này hay hình thức khác, tất cả họ đều bị Roark đe dọa, và tất cả đều từ chối tính độc đáo và tính tự chủ của Roark. Không thể tránh khỏi, họ đều chống lại Roark.

Cốt truyện của tiểu thuyết là hành trình của Roark trong việc xây dựng những tòa nhà theo phong cách của mình. Roark bị phản đối bởi những người như Dean, Guy Francon, Ralston Holcolmbe, John Erik Snyte, Peter Keating và Ellsworth Toohey trong một cuộc xung đột giữa một nhà tư tưởng độc lập với mọi loại phụ thuộc. Chủ đề của Ayn Rand được thể hiện hoàn hảo qua câu chuyện của bà. Sự kết hợp các yếu tố văn học này có thể được nhìn thấy rõ hơn khi xem xét các nhân vật trong sách, cả chính và phụ. Mỗi nhân vật là một biến thể được khắc họa cẩn thận theo chủ đề của cuốn sách. Trong một số trường hợp, điều này khá rõ ràng; trong những trường hợp khác, nó không hề rõ ràng chút nào.

Howard Roark là một hình mẫu của trí tuệ sáng tạo. Roark không chỉ là một nhà tư tưởng độc lập, Roark là một thiên tài. Roark là một ví dụ cho những bộ óc vĩ đại nhất trong lịch sử, những nhà tư tưởng lỗi lạc đã khám phá ra những chân lý mới nhưng lại bị xã hội từ chối. Anh em nhà Wright bị chế giễu, Robert Fulton bị chế giễu, Louis Pasteur bị lên án gay gắt... Trong lĩnh vực kiến trúc, các nhà thiết kế theo chủ nghĩa hiện đại như Louis Sullivan và Frank Lloyd Wright đã đấu tranh trong nhiều thập kỷ cho những ý tưởng mới của họ. Lịch sử khoa học, triết học và nghệ thuật chứa đầy những ví dụ về những nhà tư tưởng sáng tạo có những ý tưởng đột phá bị người đương thời từ chối. Cuộc đấu tranh và chiến thắng của Roark là lời tri ân nồng nhiệt của Ayn Rand dành cho những nhà tư tưởng tự do vĩ đại đã đưa nhân loại tiến lên trên đôi vai của họ. Nhân vật Howard Roark chiếm một vị trí trong lịch sử văn học thế giới, cùng với những nhân vật vĩ đại như Antigone và Tiến sĩ Stockman trong tác phẩm Kẻ thù của nhân dân của Ibsen. Họ như những hình mẫu trong văn học về sự độc lập của con người.

Keating và Toohey là những biến thể đặc biệt của chủ đề phụ thuộc trong Suối nguồn. Keating luôn luôn tìm kiếm địa vị, sợ sự phản đối của xã hội nên sẵn sàng bỏ qua chính kiến của mình. Keating là một ví dụ đáng thương về những người hạ thấp uốn mình, tự nguyện giao phó tâm hồn mình cho người khác. Mặc dù có nhiều hành động độc ác, Keating cuối cùng vẫn là một người đáng thương. Một người phản bội tâm hồn mình, hy sinh các giá trị và khối óc của mình để vo tròn trong mọi hoàn cảnh, cuối cùng chỉ là một chiếc vỏ rỗng và tự chuốc về thất bại cho mình.

Tìm kiếm quyền lực lại là một hình thức khác. Qua nhân vật Ellsworth Toohey, Ayn Rand đưa ra những quan điểm quan trọng về bản chất của một người theo đuổi quyền lực. Thông thường, những người này không được coi là yếu đuối, mà ngược lại họ là những cá nhân mạnh mẽ, việc tìm kiếm quyền lực để kiểm soát người khác là biểu hiện cho sức mạnh của họ. Qua nhân vật Roark và Toohey trong Suối nguồn, Ayn Rand cho thấy đây là quan điểm sai lầm. Roark là một người đàn ông mạnh mẽ, sẵn sàng chấp nhận trách nhiệm của tư duy độc lập. Roark nhìn vào sự thật, đứng trên niềm tin của riêng mình bất kể niềm tin của đám đông, Roark không bị ràng buộc bởi sự chấp thuận của xã hội. Roark nhìn ra thế giới bên ngoài, nhìn vào thiên nhiên, tìm kiếm chân lý, khám phá và chinh phục. Đây là sức mạnh của con người.

Nhưng Roark là tất cả những gì mà Toohey không phải. Toohey đủ thông minh để nhận ra rằng, sự sống còn của con người đòi hỏi phải có tư duy độc lập, và mặc dù Toohey thừa nhận Roark là một người như thế, ông vẫn tìm cách hủy diệt Roark. Điểm chính là mặc dù ông xác định được tầm quan trọng của tư duy độc lập, ông vẫn từ chối thay đổi phương pháp của mình. Ông không muốn đối mặt với thế giới mà ông không thể uốn nắn theo ý muốn của mình. Thay vào đó, ông giới hạn mình trong thế giới của những con người hèn nhát như Peter Keating, người có thể uốn nắn để phù hợp với mong muốn của mình. Toohey từ bỏ mọi nỗ lực cho một cuộc sống độc lập, ông chỉ tồn tại bằng cách ký sinh lên các sinh vật khác. Toohey cần những người như Keating nhiều hơn họ cần ông. Keating nhận được sự chấp nhận từ Toohey, nhưng Toohey giành được tất cả từ những người như Keating. Toohey là sinh vật phụ thuộc khốn khổ nhất trong vũ trụ của The Fountainhead.

Wynand và Dominique cũng là những biến thể khác trong chủ đề của Suối nguồn, mặc dù ở dạng khó nhận biết hơn nhiều. Wynand là một trường hợp đặc biệt, không giống như Roark, Keating hay Toohey được Ayn Rand xây dựng một cách rõ ràng, nhất quán về tư tưởng độc lập hay phụ thuộc, thiện hay ác. Wynand là nhân vật đại diện cho sự pha trộn giữa các điều đó, và Ayn Rand không đồng ý với quan điểm này. Đối với Wynand, không có đen và trắng một cách rõ ràng. Thông qua cuốn tiểu thuyết, Rand cho thấy rằng, bất kỳ nỗ lực nào nhằm pha trộn những phẩm chất trái ngược nhau về mặt logic đều dẫn đến những kết quả buồn.

Trong cuộc sống riêng tư, Wynand sống theo chính kiến, tư duy của riêng mình. Wynand tôn kính sự sáng tạo của con người, nhận ra thiên tài của Roark và giao cho anh thiết kế những tòa nhà lớn. Tương tự như vậy, ông nhận ra sự chính trực của Roark và coi anh như người bạn thân thiết nhất của mình. Bất chấp những sai lầm của Dominique, ông nhận ra ngay sự cao quý trong tinh thần của cô và yêu cô sâu sắc. Cuối cùng, ông mang về phòng trưng bày nghệ thuật riêng của mình những tác phẩm có vẻ đẹp tinh tế nhất. Trong cuộc sống cá nhân, Wynand được sống theo đúng chuẩn mực cao quý của riêng mình.

Ngoài cuộc sống riêng tư cao quý thì Wynand lại có một sự thỏa hiệp thấp hèn. The Banner là một tờ báo lá cải hướng đến những sở thích thô tục nhất của đám đông, không có bất kỳ lý tưởng cao cả nào của Wynand trong đó. Đây là một sự trớ trêu, vì nó không chỉ là một tờ báo lá cải, mà còn thuộc sở hữu và được xuất bản bởi một người có lý tưởng cao cả. Thêm nữa, The Banner chỉ trở thành tờ báo của Wynand khi ông bảo vệ tài năng của Roark. Ông thất bại trong cuộc thập tự chinh cao cả của mình vì độc giả không quan tâm đến những lý tưởng mà ông bảo vệ. Wynand để cho các giá trị của người khác quyết định sự nghiệp của mình. Sự phụ thuộc vào các tiêu chuẩn của người khác khiến ông không thể bảo vệ thành công các giá trị của chính mình. Cuối cùng, Wynand bị đánh bại bởi cố gắng sống một cuộc sống hai mặt. Qua đó, Rand muốn nói rằng sự hòa trộn giữa độc lập và phụ thuộc, cuối cùng cũng sẽ nhận về một cái kết tồi tệ, dù đó là bất kỳ ai.

Dominique là một người phụ nữ hoàn toàn độc lập, và mặc dù trung thực, cô đã mắc phải một sai lầm nghiêm trọng. Dominique là một người có chính kiến, cô nhìn thế giới bằng chính đôi mắt và trí tuệ của mình. Quan điểm của người khác không ảnh hưởng đến suy nghĩ của cô. Cô nhận ra cha mình và Keating là những người giả tạo, và họ chỉ là những kiến trúc sư hạng hai dù được mọi người ca ngợi. Cô cũng hiểu được tài năng của Cameron và Roark mặc dù hầu hết xã hội không công nhận điều đó. Cô hiểu được sự độc ác của Toohey, một nhận dạng không bị ảnh hưởng bởi quan điểm của xã hội về sự thánh thiện của ông. Nhưng cô mắc phải một sai lầm.

Dominique tin rằng đức hạnh không có cơ hội thành công trong một thế giới thối nát, rằng những người đàn ông vĩ đại như Roark phải chịu chung số phận với Cameron, trở thành những kẻ cô đơn bị ruồng bỏ. Những kẻ giả tạo như Francon, sẵn sàng bán mình như Keating, thèm khát quyền lực như Toohey - những kẻ đáng khinh này là những kẻ thành công trên thế giới. Dominique tin rằng Roark đang hướng đến một kết cục buồn. Mặc dù niềm tin của Dominique dựa trên những sự kiện cụ thể trong trải nghiệm của cô, nhưng sự khái quát của cô là không có cơ sở. Cuối cùng, Roark không chỉ thành công, anh thành công vì anh là người có nguyên tắc không khoan nhượng. Keating không chỉ thất bại, anh thất bại vì anh bán linh hồn mình. Toohey không chỉ thất bại trong cả việc ngăn chặn Roark và kiểm soát các tờ báo Wynand, ông thất bại vì cái ác ăn mòn ông chỉ có sức mạnh hủy diệt chứ không phải sức mạnh sáng tạo. Dominique chứng kiến những sự kiện này và do đó, nhận ra sai lầm của mình. Cuối cùng, cô hiểu rằng Roark đúng: chỉ những người tốt mới có thể đạt được thành công, vì chỉ họ mới có sức mạnh để sáng tạo. Do đó, cô chấp nhận thay đổi tư duy của mình, rằng thế giới là nơi để những người tốt đạt được các giá trị và chỉ họ mới có thể đạt được điều này.

Bởi vì Dominique là một người có tư duy độc lập, cô có thể nhận ra sai lầm của mình, thay đổi suy nghĩ và hành động, cuối cùng là đạt được hạnh phúc. Suy nghĩ độc lập không làm cho một người trở nên cứng nhắc, ngược lại, nó cung cấp một cơ chế để nhận ra sai lầm và sửa chữa nó. Tính cách của cô ấy cũng là một biến thể của chủ đề độc lập.

Điều tương tự cũng đúng với nhiều nhân vật phụ trong Suối nguồn. Henry Cameron và Steven Mallory là những ví dụ điển hình. Cameron và Mallory đều là những người sáng tạo, có những ý tưởng mới nhưng không được xã hội thừa nhận. Cả hai đều từ chối thỏa hiệp và đều phải trả giá cho sự chính trực của mình. Cả hai đều độc lập trong suy nghĩ và hành động nhưng đều bị tổn thương và tức giận khi không được công nhận, cuối cùng đều rơi vào trạng thái cay đắng và trở nên hoài nghi. Không giống như Roark, Cameron và Mallory để sự từ chối của xã hội ảnh hưởng đến cảm xúc của mình. Trong khi Roark độc lập trong mọi khía cạnh của con người mình như suy nghĩ, hành động và cảm xúc thì Cameron và Mallory không làm được điều đó. Mặc dù là những con người cao quý, họ để cho quan niệm của người khác làm mình đau khổ. Do đó, họ không sống trong niềm vui và tự hào trọn vẹn với những thành tựu của mình. Nỗi đau không đáng có của hai người đàn ông vĩ đại này, ở một cấp độ nào đó, là lời buộc tội một xã hội bị ràng buộc bởi truyền thống vốn từ chối những sáng tạo đổi mới. Ở cấp độ sâu hơn, nỗi đau của họ là lời khuyên những người sáng tạo không được để niềm tin của mình bị chi phối bởi người khác. Do đó, hai nhân vật này đại diện cho một khía cạnh khác của chủ đề: Đức tính độc lập phải được đồng hóa vào mọi khía cạnh của cuộc sống con người, cả về mặt cảm xúc cũng như trí tuệ và thực tiễn.

Tất cả các nhân vật phụ khác, trong nhiều hình thức khác nhau, đều tự nguyện giao tâm trí họ cho xã hội, trao cho người khác địa vị làm chủ. Mỗi nhân vật là một biến thể riêng biệt về các nguyên tắc độc lập hoặc phụ thuộc. Ayn Rand khi mô tả công trình của Roark tại thung lũng Monadnock – nơi mỗi ngôi nhà trong khu nghỉ dưỡng vừa giống nhau lại vừa khác nhau - đã đưa ra một lời giải thích: "Có rất nhiều ngôi nhà, chúng nhỏ, chúng tách biệt với nhau và không có hai ngôi nhà nào giống hệt nhau. Nhưng chúng giống như những biến thể của một chủ đề duy nhất, giống như một bản giao hưởng được chơi bởi trí tưởng tượng vô tận, và người ta vẫn có thể nghe thấy tiếng cười của sức mạnh đã được giải phóng cho chúng, như thể sức mạnh đó đã thoát ra, không bị kiềm chế, nhưng chưa bao giờ đi đến hồi kết". Tương tự như vậy, mỗi nhân vật trong câu chuyện là một biến thể của một chủ đề duy nhất, được tạo ra bởi trí tưởng tượng vô tận của nhà văn.

Cốt truyện của Suối nguồn là một phương tiện hoàn hảo để thể hiện chủ đề. Ngoài ra, những nhân vật, chính và phụ, tích cực và tiêu cực đều là một biến thể riêng biệt của chủ đề. Chúng kết hợp với nhau một cách chặt chẽ, thể hiện một luận đề sâu sắc về bản chất con người.

Kết luận về Suối nguồn

Đã có nhiều tranh cãi liên quan đến tác phẩm này, những tư tưởng, triết lý mà Rand gửi gắm trong quyển sách sẽ không phù hợp với tất cả mọi người. Bản thân quyển sách cũng có những điều thiếu sót. Nhưng đến với Suối nguồn là chúng ta đang đến với một thế giới đầy lý trí với trái tim nhiệt huyết và mãnh liệt. Ai có những cung bậc đồng điệu với nó, sẽ có cảm hứng, có niềm tin vào con đường, vào sự khác biệt và khát vọng của mình. Rất có thể, nó chính là “Suối nguồn” để ai đó là chính mình và sống một cuộc đời có ý nghĩa hơn.

Nỗi lòng của tên tuyệt vọng

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 11 Jul 2026 09:03:00 +0000

Tiếng nói thầm kín của một người nhiều khi suốt cuộc đời không thể nào bày tỏ. Có khi bày tỏ được thì cũng là những tiếng nói dở dang. Có người giấu bặt. Tôi chưa hề quên cái hiệu lệnh muôn đời: "Cái ta đáng ghét". Tuy nhiên trong cuộc sống thường nhật nơi đây, ngoài những ngày hét la to đầy nộ khí, vẫn có những giây phút lui về muốn thở than. Phải chăng thở than cũng là niềm bí ẩn của con người.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Mỗi đời sống ẩn giấu một định mệnh. Có những định mệnh đời đời là cây kiếm sắc. Một đôi lần trong giấc mơ tôi, bừng lên những ánh thép đó. Nhưng tôi biết rõ rằng tôi chỉ là một loài chim nhỏ hót chơi trên đầu những ngọn lau. Không ai muốn mình là kẻ tuyệt vọng. Nhưng tôi tự nguyện làm tên tuyệt vọng. Bởi nhiều khi sớm mai tôi thức dậy không thấy được hoa quả khai sinh trong trái tim người.

Tôi lại biết thêm rằng, dù là người chiến thắng hay chiến bại, suốt cuộc đời cũng không thể vui chơi. Hạnh phúc đã ngủ yên trong những ngăn kéo của quên lãng.

Nơi đây, chúng ta đang sống thêm một thứ định mệnh mới. Định mệnh Việt Nam. Thứ định mệnh đã khép lại những nụ cười. Đã dạy dỗ ta những điều mang trá. Thứ định mệnh đêm rao bán ở công viên, trong những ngõ tối, dưới những khung cửa thấp và chật hẹp. Nhưng may mắn thay, vẫn còn làm nở ra, đây đó, những đời người đẹp đẽ.

Tôi không bao giờ nhầm lẫn về sự khổ đau và hạnh phúc. Nhưng tôi thường rơi vào cơn hôn mê trước giấc ngủ. Ở biên giới đó tôi hoảng hốt thấy mình lơ lửng giữa sự sống và cái chết. Những giây phút như thế vồ chụp lấy tôi mỗi đêm. Khi quanh tôi, mọi người đã yên ngủ. Và tôi đau đớn nhận ra rằng, có lẽ cuộc đời đã cho ta lắm ngày bất hạnh.

Mỗi ngày sống tới, mỗi ngày tôi thấy đời sống nhỏ nhắn thêm. Ðời sống thật sự không tiềm ẩn điều gì mới lạ. Có lẽ vì thế, vì sự quen mặt mỗi lúc mỗi gần gũi, thắm thiết hơn, nên tôi càng thấy yêu mến cuộc đời. Như đứa con ngoan không tuyệt tình nổi với rẫy sắn nương khoai, nơi có bà mẹ suốt đời mắt không sáng nổi một ngày trẩy hội.

Có những ngày tuyệt vọng cùng cực, tôi và cuộc đời đã tha thứ cho nhau. Từ buổi con người sống quá rẻ rúng tôi biết rằng vinh quang chỉ là điều dối trá. Tôi không còn gì để chiêm bái ngoài nỗi tuyệt vọng và lòng bao dung. Hãy đi đến tận cùng của tuyệt vọng để thấy tuyệt vọng cũng đẹp như một bông hoa. Tôi không muốn khuyến khích sự khổ hạnh, nhưng mỗi chúng ta hãy thử sống cùng một lúc vừa kẻ chiến thắng vừa kẻ chiến bại. Nỗi vinh nhục đã mang ta ra khỏi đời sống để đưa đến những đấu trường.

Tôi đang bắt đầu những ngày học tập mới. Tôi là đứa bé. Tôi là người bạn. Ðôi khi tôi là người tình. Chúng tôi cùng học vẽ lại chân dung của nhân loại Vẽ lại con tim khối óc. Trên những trang giấy trắng tinh khôi chúng tôi không bao giờ còn thấy bóng dáng của những đường kiếm mưu đồ, những vết dao khắc nghiệt. Chúng tôi vẽ những đất đai, trên đó đời sống không còn bạo lực.

Như thế, với cuộc đời, tôi đã ôm một nỗi cuồng si bất tận. Mỗi đêm, tôi nhìn trời đất để học về lòng bao dung. Nhìn đường đi của kiến để biết về sự nhẫn nhục. Sông vẫn chảy đời sông. Suối vẫn trôi đời suối. Ðời người cũng để sống và hãy thả trôi đi những tị hiềm.

Chúng ta đã đấu tranh. Ðang đấu tranh. Và có thể còn đấu tranh lâu dài. Nhưng tranh đấu để giành lại quyền sống, để làm người, chứ không để trở thành anh hùng hay làm người vĩ đại. Cõi Người từ khước tước hiệu đó.

Chúng ta đã đấu tranh như một người trẻ tuổi và đã sống mệt mỏi như một kẻ già nua. Tôi đang muốn quên đi những trang triết lý, những luận điệu phỉnh phờ. Ở đó có hai con đường. Một con đường dẫn ta về ca tụng sự vinh quang của đời sống. Con đường còn lại dẫn về sự băng hoại.

Nhân loại, mỗi ngày, đang cố bày biện những tiệm tạp hóa mới. Ðóng thêm nhiều kệ hàng. Người ta bán đủ loại: đói kém, chết chóc, thù hận, nô lệ, vong thân...

Những đấng tối cao, có lẽ đã ngủ quên cùng với chân lý.

Tôi đã mỏi dần với lòng tin. Chỉ còn lại niềm tin sau cùng. Tin vào niềm tuyệt vọng. Có nghĩa là tin vào chính mình. Tin vào cuộc đời vốn không thể khác.

Và như thế, tôi đang yêu thương cuộc đời bằng nỗi lòng của tên tuyệt vọng.

Đọc thêm bài viết Diễm của những ngày xưa của Trịnh Công Sơn.

Lời tựa tập nhạc “Tự tình khúc”, Trịnh Công Sơn, 11/1972.

Khổng Tử và Khổng giáo

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 04 Jul 2026 07:30:00 +0000

Dường như lúc này đây là giai đoạn khó khăn nhất trên con đường dài kể từ sau ngày từ giã cõi trần của vị hiền triết già Châu Á. Trong suốt gần hai nghìn năm trăm năm ông ngự trị trên tâm trí và lương tri của bộ phận đông đúc và dày đặc nhất của nhân loại - tôi có hơi phân vân khi nói là trên trái tim họ, chưa bao giờ ông bị đem ra tranh cãi, phê phán ác liệt như những ngày này, ngay cả so với thời Trang Tử và các học giả của trường phái Lão giáo chĩa vào ông những mũi tên gay gắt nhất.

Khổng Tử là một triết gia vĩ đại của Trung Hoa cổ đại

Ông “lão già” bị một đám thanh niên hung dữ coi là lố bịch. Người ta kết tội ông đã là ông hoàng của những tên thông thái rởm, vua của đám bảo thủ lạc hậu, người cầm đầu của những kẻ phản động dày dạn, mà ảnh hưởng nguy hại đã là nguyên nhân chính gây ra sự ngưng trệ của tất cả các dân tộc phải lãnh cái tai họa tự đặt mình dưới lề luật, dưới quyền uy của vị tổ tiên của những con tốt đen thuộc một thời cổ lỗ.

Làn sóng mất tín nhiệm ập xuống trên đầu của một người mà một vị hoàng đế có học thức đã tôn vinh là “người thầy của mười nghìn thế hệ”, đã gây ra một tác động nhiều ý nghĩa: nếu các tin tức được truyền đi gần đây là đúng, thì người hậu duệ của gia đình ông, suốt tất cả các triều đại Trung Hoa vốn đều được mang tước hiệu Bá và được hưởng các của cải dâng cúng ở ngôi đền quốc gia được dựng lên để tôn vinh ông tại quê hương ông, làng Khúc Phụ, thuộc Sơn Đông, vừa bị chính phủ Cộng hoà tước hết mọi đặc ân ấy.

Ở nước Nam, làn sóng mất tín nhiệm này đúng ra là một một làn sóng dửng dưng. Bậc hiền triết ở Khúc Phụ, mới đây còn đem lại sự sinh động cho toàn bộ đời sống đạo đức và tinh thần của đất nước này bằng những lời dạy và những châm ngôn của ông, nay trông có vẻ xa vời, thật xa vời trong không gian và trong thời gian. Và nếu gần đây, một nhà nho nước Nam, theo gót các đồng nghiệp của ông ta ở nước “Trung Hoa trẻ”, đã thử viết ra bản án Khổng Tử và Khổng giáo, thì hình như ông ta cũng chẳng mấy khiến độc giả chú ý; chẳng có ai tán đồng cũng chẳng ai phản đối; và tôi rất nghi rằng các bài báo của ông, tuy được viết với văn phong và tư liệu khá công phu, cũng có số người đọc ngang với mẩu tin bé tẹo nói về chiến công của chàng vô địch quần vợt được tất cả báo chí tiến bộ xếp lên hàng anh hùng dân tộc.

Bậc hiền triết già, từng chứng dự bao nhiêu biến động chính trị và xã hội, bao nhiêu lần các triều đại và đế chế sụp đổ, và, theo như lời nhà Trung Quốc học Edouard Chavannes, bằng tầm vóc cao vời vợi của mình đã luôn chế ngự lịch sử của toàn vùng Viễn Đông, giờ đây sẽ rơi chìm vào quên lãng, là nạn nhân của thời gian mà cho đến nay ông luôn thách thức chăng?

Vậy mà nếu có một học thuyết cần phải được làm sống dậy mạnh mẽ trong thời kỳ bất an và hỗn loạn này, hỗn loạn trong tâm trí con người và hỗn loạn trong các thói tục, còn trầm trọng hơn nhiều so với các xáo động thoáng qua của chính trị hay các cuộc đảo lộn hời hợt của xã hội, thì đấy chính là học thuyết của bậc hiền triết cổ đại này, người duy trì trật tự vĩ đại nhất xưa nay. Và cần luôn nhớ rằng thế giới và nền văn minh sẽ rơi vào tình trạng nào, một bộ phận của thế giới và một phần nền văn minh đã rơi vào đó rồi, nếu ta buông thả tự do cho những bản năng tệ hại nhất của con người, để mà đánh giá cho đúng giá trị của lời dạy toát ra từ một học thuyết như vậy.

Nhưng khi sự điên rồ đã tràn ra trong nhân thế, thì đương nhiên là họ lánh xa con người đã là bậc Hiền nhân cao cả nhất. Đương nhiên là học thuyết của ông sẽ không được hiểu và giải thích đúng, nó trở thành xa lạ, nó gây chán ghét cho cả những con người coi sự khuấy đảo là hành động, đảo lộn là tiến bộ, và còn chưa thấy có nhu cầu tĩnh tại và cân bằng.

Ta sẽ có nguy cơ bị coi là phản động và lạc hậu nếu ngày nay ta nghĩ đến chuyện cổ vũ cho sự trở lại của Khổng giáo. Dẫu thế nào ta cũng sẽ đi ngược lại trào lưu chung lúc này đang lôi cuốn toàn bộ vùng Viễn Đông đến những số phận vô định.

Tuy nhiên không phải tất cả các lời dạy của Khổng Tử đều lỗi thời. Và cái tinh thần đã tạo nên sinh khí của nó và gợi cảm hứng cho nó vẫn luôn đúng, luôn sống động như chính chân lý hay minh triết vậy.

Có thể chăng hãy giữ nguyên lấy cái tinh thần đó trong khi giải thoát nó ra khỏi kích thước kinh viện bao quanh nó, phủ lên nó, che mờ nó từ nhiều thế kỷ nay.

Bởi tinh thần đó vẫn còn là nơi phát sinh ra lẽ phải và minh triết, và ảnh hưởng của nó có thể tạo nên một đối trọng tốt lành cho sự xáo động hỗn loạn, sự hối hả cuống cuồng đang xúi đẩy các thế hệ trẻ quét sạch hết quá khứ và cắm đầu lùi lũi lao tới tất cả những gì là mới và chưa từng có.

Điều Khổng Tử quan tâm hơn cả, xu hướng cốt yếu trong học thuyết của ông, là gìn giữ trật tự xã hội và đem lại hoà bình giữa mọi người. Nền hoà bình đó, ông tin có thể tìm thấy trong một tổ chức phụ quyền của xã hội và Nhà nước, theo mô hình hạt nhân gia đình, tổ chức hoàn toàn thích hợp với dân tộc mà ông nói đến.

Vậy nên ông hết sức chăm lo điều tiết tổ chức đó trong từng chi tiết nhỏ nhất, phát biểu các nguyên tắc tỉ mỉ nhằm tăng cường và củng cố nó, chế định các bổn phận cơ bản tạo nên cốt lõi đạo đức của nó, thậm chí tạo cho nó một nền tảng siêu hình bằng lý thuyết về vị Hoàng Đế con Trời và quan niệm về thiên chức. Tất cả cái phần xưa cũ trong học thuyết của ông đương nhiên đã trở nên già cỗi và không còn đáp ứng được với trạng thái ngày nay của các xã hội hiện đại, ngay cả với các xã hội vừa mới đi ra khỏi giai đoạn phụ quyền như xã hội nước Nam. Những ý tưởng tạo nên cơ sở của nó đến hôm nay vẫn còn đúng như hai nghìn năm trước: bất cứ ở đâu con người sống thành xã hội, cuộc sống chung đó phải dựa trên một trật tự được thiết lập và phát triển trong hoà bình. Bảo vệ trật tự đó, bảo đảm nền hoà bình đó, là bổn phận chủ yếu của con người, nhất của kẻ có những đức tính tự nhiên, những tài năng và được giáo dục để có thể dắt dẫn và cai trị những người khác.

Các học thuyết triết học hay tôn giáo khác đề xuất cho con người một lý tưởng hoàn thiện mình siêu nghiệm cho đến nỗi nếu ai thực hiện được nó toàn bộ thì anh ta sẽ trở thành một con người tách biệt, ở bên ngoài và bên trên nhân loại thông thường. Khổng giáo, ngược lại, chỉ nhìn thấy con người trong xã hội của đồng loại với mình; nó chỉ nhìn thấy các thứ hạng quân, thần, phụ, tử, phu, phụ, huynh, đệ, bằng hữu.

Đấy là một học thuyết nhân văn và xã hội tuyệt vời. Xu hướng chung của nó, điều chăm lo thường trực của nó, là đào tạo, dạy dỗ, hoàn thiện con người sao cho anh ta có thể đáp ứng được mục đích thuộc bản chất của anh ta là sống trong xã hội, sống ở đấy một cách hạnh phúc, hoà hợp và hoà thuận với đồng loại.

Chúng ta đã thấy là khổng Tử quan niệm xã hội ấy duy nhất dưới hình thức phụ quyền và quan niệm đó không còn thích hợp với sự tiến hoá hiện nay của các xã hội. Nhưng chính bằng cách phát triển trong con người những xu hướng xã hội và hoà thuận, bản chất của con người sẽ được cải thiện, và dù xã hội trong đó anh ta phải sống là như thế nào, anh ta sẽ biết cách ứng xử đúng mực, tránh các xung đột vô ích với những người khác và coi việc tìm được sự hài hoà và hoà thuận là cao hơn hết.

Khổng giáo đạt đến mục tiêu đó qua một nền giáo dục đạo đức nhằm kìm chế trong con người những bản năng xấu ích kỷ bằng cách thực hành các đức tính xã hội cao quý, lòng tôn trọng người khác và phép lịch sự, phát huy những đức tính vị tha, nhất là tính chính trực và lòng nhân ái. Đúng là những đức tính đó chẳng hề có gì là siêu nghiệm; nó vừa sức với mọi người; nó không đòi hỏi một nỗ lực gì quá sức con người, một sự quả cảm đặc biệt nào. Nhưng được thực hành một cách có ý thức, nó đảm bảo sự hoà hợp và hài hoà trong các quan hệ con người, góp phần duy trì trật tự và yên bình trong xã hội: Khổng Tử chủ yếu nhằm tới điều đó. Khi cần thiết, để cho đại chúng có thể dễ tiếp thu hơn, người ta điển chế hoá chúng thành những quy định có tính thể thức có thể áp dụng cho mọi hoàn cảnh ở đời .

Các đức tính tạo thuận lợi cho xã hội đó, khi ta làm cho nó sâu sắc hơn, - và đây là việc của một tầng lớp ưu tú nắm quyền cai trị phải đưa ra được cho dân chúng những hình mẫu và những tấm gương, - cũng là những đức tính vô cùng nhân bản. Dưới sự chính trực sẽ có sự công bằng và dưới lòng nhân ái sẽ là tình người. Tình người và sự công bằng, nhân và nghĩa, ấy là hai đức tính căn bản của đạo đức Khổng giáo. Khổng Tử, Mạnh Tử, và các đồ đệ gắn bó nhất của hai ông đã nói rất nhiều về hai khái niệm mà các ông cho là quan trọng hàng đầu đó. Nhân, theo các ông, có thể tóm lại trong một từ: thương yêu, và nghĩa trong một từ: tương hợp. Thương yêu người khác như chính mình, và đối xử với người khác cho đúng cách, nghĩa là đúng như ta muốn người khác đối xử với ta, có phải tất cả đạo đức là vậy đó thôi? Nhưng đối với quảng đại quần chúng, đối với những người không thể thực hành toàn vẹn nhân và nghĩa, vì không thể thấu hiểu được hết tinh tuý của chúng, Khổng Tử khuyên - và qua điều này ông tỏ ra là một nhà tâm lý sâu sắc, - đức tôn kính và lịch sự. Nếu anh không thể thương yêu mọi người khác như chính mình, thì ít ra phải biết tôn trọng họ, đúng như anh muốn họ cũng tôn trọng lại anh; và nếu không đạt được hết chữ nghĩa, thì trong mọi quan hệ cần luôn giữ được các quy tắc của phép lịch sự: như vậy cũng có khi anh không tránh được tỏ ra bất công, nhưng anh sẽ cần tránh hung bạo và thô lỗ, về mặt xã hội như thế cũng đã là khá nhiều rồi.

Điều khác biệt của học thuyết này là nó hết sức khôn ngoan, nó tự hạn chế trong lĩnh vực các quan hệ con người với con người và đặc biệt các quan hệ xã hội mà nó tìm cách quy định tổ chức theo chiều hướng hài hoà và hoà hợp giữa con người với nhau. Ta nghĩ đến những hiệu lực tốt đẹp nó vẫn còn có thể tạo ra trong xã hội hiện tại nơi con người không còn đi tìm chút trật tự và yên bình, hài hoà và hoà hợp nào, nơi các cuộc đấu tranh quyền lợi, giai cấp, chủng tộc, tư tưởng chia rẽ họ và đưa họ đối mặt chống nhau như những đối thủ vĩnh cửu và thường khi là những kẻ thù bất cộng đối thiên.

Đương nhiên, học thuyết này, do chính tính chất xã hội và tích cực của nó, không phải là để thoả mãn toàn bộ các nhu cầu của tâm hồn. Nhưng chớ nên đòi hỏi ở nó những gì nó không thể cung cấp; phải hiểu mục đích nó đã tự xác định: củng cố trật tự xã hội cơ sở trên sự công bằng và tình nhân ái và đem lại yên bình cho con người với nhau. Mục đích đó là khá to lớn khá cao quý để bảo đảm tính bền vững của một học thuyết, dù không phải là một tôn giáo, đã có sau lưng mình đến hai mươi thế kỷ hoạt động, - một số phận duy nhất từng có trong suốt lịch sử tư tưởng của nhân loại, - và không phải đã đến lúc sắp kết thúc sự nghiệp của nó, dầu các hiện tượng bên ngoài có là thế nào.

(1929)

Nguồn: Nhà văn hóa Phạm Quỳnh - Tiểu luận viết bằng tiếng Pháp trong thời gian 1922-1932

Năm giới tân tu

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 27 Jun 2026 08:46:00 +0000

Năm giới là một trong những phương pháp thực tập chánh niệm cụ thể nhất. Năm giới không thuộc về một đảng phái hay một tôn giáo nào, bản chất của năm giới là trùm khắp. Đó đích thực là sự thực tập từ bi và trí tuệ. Tất cả các truyền thống tâm linh đều có những nguyên tắc tương đương với năm giới để hướng dẫn, chỉ đạo, giúp chúng ta xử lý và đối phó với những cám dỗ không lành mạnh, đang có mặt khắp nơi trong xã hội.

Năm giới tân tu là phương pháp thực tập chánh niệm cụ thể

Giới thứ nhất là bảo vệ sự sống, nhằm làm giảm bớt bạo động trong tự thân, trong gia đình và trong xã hội. Giới thứ hai là thực tập công bằng xã hội, nuôi dưỡng lòng từ bi, không trộm cắp và không bóc lột kẻ khác. Giới thứ ba là bảo vệ tiết hạnh, nhằm đem lại hạnh phúc cho cá nhân, gia đình và trẻ em. Giới thứ tư là thực tập lắng nghe sâu và sử dụng ái ngữ để thiết lập lại truyền thông và hòa giải. Giới thứ năm là tiêu thụ có chánh niệm, không đưa độc tố vào thân tâm, không tiêu thụ những sản phẩm truyền hình, sách báo, phim ảnh có chứa đựng nhiều độc tố như bạo động, hận thù, thèm khát v.v…

Năm giới được đặt trên nền tảng của những giới luật được chế tác trong thời Bụt, làm nền tảng căn bản cho sự thực tập của giới cư sĩ. Năm Giới và Tam Bảo là những đối tượng xứng đáng cho niềm tin của chúng ta. Đó không phải là những cái gì trừu tượng - ta có thể học hỏi, tu tập, khám phá, nới rộng, và kiểm lại với kinh nghiệm của chính mình. Học hỏi và thực tập theo Năm Giới và nương tựa Tam Bảo chắc chắn sẽ mang lại an lạc cho bản thân, cho cộng đồng, và cho xã hội ta. Là con người, chúng ta cần có một cái gì để tin tưởng, một cái gì lành, đẹp, và thật, một cái gì mà ta có thể tiếp xúc được. Niềm tin vào sự thực tập chánh niệm vào Năm Giới và khám phá, công nhận, và đưa vào đời sống hàng ngày…

Tôi (Sư Ông Làng Mai) đã làm mới năm giới này thành “Năm phương pháp thực tập chánh niệm” để phù hợp với thời đại của chúng ta, bởi vì chánh niệm là nền tảng của mỗi giới. Nhờ chánh niệm, chúng ta ý thức được những gì đang xảy ra trong thân thể, cảm thọ, tâm thức, cũng như trên thế giới để tránh làm tổn hại chính mình và làm tổn hại kẻ khác. Chánh niệm có khả năng bảo hộ cho tự thân, gia đình và xã hội, đảm bảo cho chúng ta một hiện tại bình an, hạnh phúc, một tương lai an vui, tươi sáng. Khi có chánh niệm, chúng ta thấy rằng không làm điều này, chúng ta có thể ngăn ngừa những điều khác, không để cho chúng xảy ra. Chúng ta có thể đạt tới một tuệ giác mà không một quyền lực bên ngoài nào có thể áp đặt lên chúng ta. Đó là hoa trái của sự thực tập quán chiếu. Do đó, thực tập giới giúp chúng ta bình an hơn, định tĩnh hơn, mang lại cho chúng ta nhiều tuệ giác và giác ngộ, làm cho sự thực tập của chúng ta trở nên vững vàng hơn.

Trong các đạo tràng Mai Thôn, cả hai giới cư sĩ và xuất sĩ đều thực tập năm giới để làm lớn mạnh thêm sự thực tập chánh niệm và sống chung với nhau trong tinh thần hòa hợp. Không hút thuốc, không uống rượu, giữ gìn tiết hạnh là một phần của năm giới quý báu đã được các đạo tràng Mai Thôn thực tập rất nghiêm túc.

Bất kỳ ai trong thời điểm nào cũng đều có thể sống và thực tập theo năm giới quý báu này. Thực tập năm giới, chúng ta sẽ trở thành những vị Bồ Tát biết sống hòa hợp, bảo vệ môi trường, giữ gìn hòa bình và xây dựng tình huynh đệ. Chúng ta không chỉ bảo vệ những cái đẹp của nền văn hóa của chúng ta mà còn bảo vệ những cái đẹp của các nền văn hóa khác, cũng như bảo vệ tất cả những cái đẹp của Trái Đất. Mang năm giới quý báu trong tim là chúng ta đã đang đi trên con đường của chuyển hóa và trị liệu.

Năm giới tân tu

Lời mở đầu

Năm giới tức là năm phép thực tập chánh niệm, biểu hiện được một cách cụ thể giáo lý Tứ Đế và Bát Chánh Đạo, con đường của Bụt, con đường của hiểu biết và thương yêu đích thực có khả năng đưa tới trí tuệ, chuyển hóa và hạnh phúc cho bản thân và cho thế giới. Năm giới mang theo tuệ giác Tương Tức, tức là Chánh Kiến, có khả năng tháo bỏ mọi cuồng tín, cố chấp, kỳ thị, sợ hãi, hận thù và tuyệt vọng. Sống và thực tập theo năm giới là chúng ta đã đi vào con đường mà các vị Bồ Tát đang đi. Năm giới này đại diện cho cái thấy của đạo Bụt về một nền Tâm Linh và Đạo Đức Toàn Cầu. Biết rằng đang được đi trên con đường của Bụt, chúng ta không còn lý do gì để lo lắng cho hiện tại và sợ hãi cho tương lai.

Giới thứ nhất: Bảo vệ sự sống

Ý thức được những khổ đau do sự giết chóc gây ra, con xin nguyện thực tập nuôi dưỡng tuệ giác Tương Tức và lòng Từ Bi để có thể bảo vệ sinh mạng của con người, của các loài động vật, thực vật và môi trường của sự sống. Con nguyện không sát hại, không để kẻ khác sát hại và không yểm trợ cho bất cứ một hành động sát hại nào trên thế giới, trong tư duy cũng như trong đời sống hằng ngày của con. Thấy được rằng tất cả những bạo động do sự sợ hãi, hận thù, tham vọng và cuồng tín gây ra đều bắt nguồn từ cách tư duy lưỡng nguyên và kỳ thị, con nguyện học hỏi thái độ cởi mở, không kỳ thị và không cố chấp vào bất cứ một quan điểm, một chủ thuyết hay một ý thức hệ nào để có thể chuyển hóa hạt giống cuồng tín, giáo điều và thiếu bao dung trong con và trong thế giới.

Giới thứ hai: Hạnh phúc chân thực

Ý thức được những khổ đau do lường gạt, trộm cắp, áp bức và bất công xã hội gây ra, con nguyện thực tập san sẻ thì giờ, năng lực và tài vật của con với những kẻ thiếu thốn, trong cả ba lĩnh vực tư duy, nói năng, và hành động của đời sống hằng ngày. Con nguyện không lấy làm tư hữu bất cứ một của cải nào không phải do tự mình tạo ra. Con nguyện thực tập nhìn sâu để thấy rằng hạnh phúc và khổ đau của người kia có liên hệ mật thiết đến hạnh phúc và khổ đau của chính con, rằng hạnh phúc chân thực không thể nào có được nếu không có hiểu biết và thương yêu, và đi tìm hạnh phúc bằng cách chạy theo quyền lực, danh vọng, giàu sang và sắc dục có thể đem lại nhiều hệ lụy và tuyệt vọng. Con đã ý thức được rằng hạnh phúc chân thực phát sinh từ chính tự tâm và cách nhìn của con chứ không đến từ bên ngoài, rằng thực tập phép tri túc con có thể sống hạnh phúc được ngay trong giây phút hiện tại nếu con có khả năng trở về giây phút ấy để nhận diện những điều kiện hạnh phúc mà con đã có sẵn. Con nguyện thực tập theo Chánh Mạng để có thể làm giảm thiểu khổ đau của mọi loài trên trái đất và để chuyển ngược lại quá trình hâm nóng địa cầu.

Giới thứ ba: Tình thương đích thực

Ý thức được những khổ đau do thói tà dâm gây ra, con xin học hỏi theo tinh thần trách nhiệm để giúp bảo hộ tiết hạnh và sự an toàn của mọi người, mọi gia đình và trong xã hội. Con biết tình dục và tình yêu là hai cái khác nhau, rằng những liên hệ tình dục do thèm khát gây nên luôn luôn mang tới hệ lụy, đổ vỡ cho con và cho kẻ khác. Con nguyện không có liên hệ tình dục với bất cứ ai nếu không có tình yêu đích thực và những cam kết chính thức và lâu dài. Con sẽ làm mọi cách có thể để bảo vệ trẻ em, không cho nạn tà dâm tiếp tục gây nên sự đổ vỡ của các gia đình và của đời sống đôi lứa. Con nguyện học hỏi những phương pháp thích ứng để chăm sóc năng lượng tình dục trong con, để thấy được sự thật thân tâm nhất như và để nuôi lớn các đức Từ, Bi, Hỉ và Xả, tức là những yếu tố căn bản của một tình yêu thương đích thực để làm tăng trưởng hạnh phúc của con và của người khác. Con biết thực tập Tứ Vô Lượng Tâm ấy, con sẽ được tiếp tục đẹp đẽ và hạnh phúc trong những kiếp sau.

Giới thứ tư: Lắng nghe và ái ngữ

Ý thức được những khổ đau do lời nói thiếu chánh niệm và do thiếu khả năng lắng nghe gây ra, con xin nguyện học các hạnh Ái Ngữ và Lắng Nghe để có thể hiến tặng niềm vui cho người, làm vơi bớt nỗi khổ đau của người, giúp đem lại an bình và hòa giải giữa mọi người, giữa các quốc gia, chủng tộc và tôn giáo. Biết rằng lời nói có thể đem lại hạnh phúc hay khổ đau cho người, con nguyện học nói những lời có khả năng gây thêm niềm tự tin, an vui và hi vọng, những lời chân thật có giá trị xây dựng hiểu biết và hòa giải. Con nguyện không nói năng gì khi biết cơn bực tức đang có mặt trong con, nguyện tập thở và đi trong chánh niệm để nhìn sâu vào gốc rễ của những bực tức ấy, nhận diện những tri giác sai lầm trong con và tìm cách hiểu được những khổ đau trong con và trong người mà con đang bực tức. Con nguyện học nói sự thật và lắng nghe như thế nào để có thể giúp người kia thay đổi và thấy được nẻo thoát ra ngoài những khó khăn đang gặp phải. Con nguyện không loan truyền những tin mà con không biết chắc là có thật, không nói những điều có thể tạo nên những sự bất hòa trong gia đình và trong đoàn thể. Con nguyện thực tập Chánh Tinh Tấn để có thể nuôi dưỡng khả năng hiểu, thương, hạnh phúc và không kỳ thị nơi con và cũng để làm yếu dần những hạt giống bạo động, hận thù và sợ hãi mà con đang có trong chiều sâu tâm thức.

Giới thứ năm: Nuôi dưỡng và trị liệu

Ý thức được những khổ đau do thói tiêu thụ không chánh niệm gây nên, con nguyện học hỏi cách chuyển hóa thân tâm, xây dựng sức khỏe cơ thể và tâm hồn bằng cách thực tập chánh niệm trong việc ăn uống và tiêu thụ. Con nguyện nhìn sâu vào bốn loại thực phẩm là đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực và thức thực để tránh tiêu thụ những thực phẩm độc hại. Con nguyện không uống rượu, không sử dụng các chất ma túy, không ăn uống hoặc tiêu thụ bất cứ một sản phẩm nào có độc tố, trong đó có mạng lưới internet, phim ảnh, truyền thanh, truyền hình, sách báo, bài bạc và cả chuyện trò. Con nguyện thực tập thường xuyên trở về với giây phút hiện tại để tiếp xúc với những gì tươi mát, có khả năng nuôi dưỡng và trị liệu trong con và xung quanh con, không để cho tiếc nuối và ưu sầu kéo con trở về quá khứ và không để cho lo lắng và sợ hãi kéo con đi về tương lai. Con nguyện không tiêu thụ chỉ để khỏa lấp sự khổ đau, cô đơn và lo lắng trong con. Con nguyện nhìn sâu vào tự tính tương quan tương duyên của vạn vật để học tiêu thụ như thế nào mà duy trì được an vui trong thân tâm con, trong thân tâm của xã hội và trong môi trường sự sống.

Nguồn: Làng Mai

Hai ngôi mộ, một cách hành xử nhân văn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 20 Jun 2026 07:49:00 +0000

Bên bờ sông Hudson, công viên Riverside, phố West, New York có hai ngôi mộ đã tồn tại nhiều năm. Câu chuyện nhân văn đằng sau hai ngôi mộ này là một bài học xử thế được ca ngợi qua nhiều thế hệ.

Ngôi mộ của St. Clair Place

Ngay phía sau tháp chuông cao 90m của nhà thờ Riverside là lăng mộ lớn nhất Bắc Mỹ, nơi an nghỉ của Ulysses S. Grant và người vợ của ông, Julia. Grant là vị tướng đã dẫn dắt phe Liên bang miền Bắc chiến thắng trong cuộc Nội chiến Mỹ vào năm 1865, sau đó ông trở thành tổng thống đời thứ 18 của Mỹ (1869 - 1877).

Cách đó khoảng 100 thước về phía tây bắc, trên một vách đá bên bờ sông Hudson là một ngôi mộ đơn sơ của một cậu bé bình thường. Ngày 15/07/1797, St. Clair Place bị rơi xuống từ một vách núi và qua đời khi mới 5 tuổi. Vì quá đau thương và tuyệt vọng, gia đình cậu đã xây dựng một ngôi mộ ngay gần nơi cậu qua đời.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua kể từ khi bi kịch đến với “Đứa trẻ đáng yêu” - như tên gọi được mô tả trên bia mộ của cậu, vẫn còn nhiều nghi vấn khác nhau về nguồn gốc và gia đình của cậu. St. Claire George Pollock là chủ sở hữu khu đất nơi cậu bé được chôn cất, có thể là cha hoặc chú của cậu. Ông là một thương gia buôn vải lanh gốc Scotland - Ireland, hoặc cũng có thể là người Anh. Ông sống trong một dinh thự trên đồi Strawberry (sau này gọi là Claremont) thuộc khu đất vào những năm 1790. Sau đó vì tình hình kinh tế khó khăn, ông đã bán mảnh đất này cho bà Cornelia Verplanck, người hàng xóm cũ của mình. Ngày 18/01/1800, ông đã viết một lá thư gửi bà, bức thư là một lời khẩn cầu giữ nguyên vẹn và chăm sóc ngôi mộ, nó đã đi vào lịch sử và nội dung bức thư như sau:

“Có một khoảng đất nhỏ được rào lại gần hàng rào ranh giới của bà, bên trong đó là hài cốt của một đứa trẻ được yêu quý, bên trên có một đài tưởng niệm bằng đá cẩm thạch… Bà hãy ban cho tôi một ân huệ đặc biệt, bằng cách cho phép tôi chuyển nhượng khu đất đó cho bà để bà coi nó như một phần tài sản của mình, nhưng mong bà luôn giữ gìn khoảnh đất nhỏ đó, rào nó lại và giữ sự thiêng liêng cho ngôi mộ”.

Đồi Claremont cũng chính là nơi diễn ra trận Harlem Heights ngày 16/09/1776. Đây là chiến thắng đầu tiên trên chiến trường của Washington, giúp vực dậy tinh thần đang rệu rã của binh sĩ Mỹ. Đến năm 1806, nơi này được Michael Hogan, cựu Lãnh sự Anh tại Havana, mua lại và xây dựng dinh thự Claremont (sau này Đại lộ Claremont được đặt tên theo tên dinh thự này). Nguồn gốc tên gọi có thể là từ quê hương của Hogan ở quận Clare, Ireland và người bạn của ông, Hoàng tử William, Công tước xứ Clarence, người sau này lên ngôi vua Anh với danh hiệu William IV vào năm 1830. Dinh thự Claremont sau trở thành một quán trọ ven đường nổi tiếng và cuối cùng là một nhà hàng. Năm 1821, mảnh đất này được bán đấu giá cho Joel Post. Năm 1873, Claremon được Thành phố mua lại từ những người thừa kế của Joel Post để phát triển công viên Riverside. Cho đến tận những năm 1890, dinh thự Claremont vẫn là một nơi rất nổi tiếng, là nơi lui tới của nhiều chính trị gia, những nhân vật trong giới thượng lưu và nghệ sĩ nổi tiếng.

Năm 1879, gần một thế kỷ sau khi cậu bé nằm xuống, mảnh đất này được lựa chọn để đặt lăng mộ của Ulysses S. Grant, ngôi mộ của St. Clair Place nằm trong kế hoạch di dời. Nhưng qua câu chuyện xúc động về những gì đã xảy ra, kế hoạch này phải dừng lại và cuối cùng mộ phần của cậu bé vẫn được giữ lại ở đó, trở thành ngôi mộ hàng xóm của Tổng thống Grant.

Ngày 27/04/1897, lăng mộ Grant được khánh thành. Công trình mái vòm do kiến trúc sư John Duncan và nhà điêu khắc John Massey Rhind thiết kế. Công trình sau này là một minh chứng hùng vĩ cho những thành tựu của một nhà lãnh đạo quốc gia, trong khi tượng đài đứa bé đáng yêu là một sự tưởng nhớ khiêm tốn nhưng cảm động dành cho một cậu bé chưa bao giờ có cơ hội trưởng thành.

Lăng mộ của Tổng thống Grant

Lại một thế kỷ nữa qua đi, vào tháng 7 năm 1997, nhân kỷ niệm 100 năm ngày xây dựng lăng mộ Tổng thống Grant, thị trưởng thành phố New York đã tới đây dự lễ tưởng nhớ đồng thời cho tu sửa lại phần mộ của cậu bé. Chưa dừng lại ở đó, ông còn đích thân viết câu chuyện về cậu lên phần mộ để lưu truyền đời đời cho hậu thế.

Một bản giao kèo kéo dài hơn hai thế kỷ, những người giao kèo với nhau đã không còn, nhưng các thế hệ nối tiếp vẫn tôn trọng những gì đã xảy ra, điều đó cho chúng ta thấy một đạo lý làm người rất đơn giản: khi đã hứa, nhất định phải giữ lời.

Ngôi mộ của cậu bé ngày nay được biết đến với cái tên Amiable Child Monument, nằm trong công viên Riverside, Manhattan, thành phố New York. Đây là ngôi mộ cá nhân duy nhất nằm trong khu đất thuộc sở hữu của thành phố New York.

Bên cạnh phần mộ có ghi: “Được xây dựng để tưởng nhớ đứa bé đáng yêu, St. Claire Pollock, mất ngày 15/7/1797 khi được 5 tuổi”. Bia tưởng niệm được làm từ một khối đá bên trong một hàng rào bằng sắt. Mộ phần của cậu bé nằm đối diện với lăng mộ của cựu Tổng thống Grant.

Ngôi mộ này thậm chí còn truyền cảm hứng cho một số tác phẩm thơ ca như bài thơ “An Aniable Child (Đứa trẻ đáng yêu)” của Herman George Scheffauer, hay bài thơ cùng tên của Anna Markham. Nó cũng là nguồn cảm hứng cho cuốn tiểu thuyết “Death of an Amiable Child (Cái chết của đứa trẻ đáng yêu)” của Irene Marcuse.

Qua câu chuyện này, chúng ta thấy được một phần ở khía cạnh tốt đẹp trong giá trị tư tưởng và giá trị tinh thần của nước Mỹ. Sự ấm áp giữa con người với con người ở đây đến từ việc giữ chữ tín, ở sự tôn trọng người đã khuất cũng như tôn trọng nỗi đau của người khác. Sự sẵn sàng cho đi với tinh thần cao thượng và tinh thần bình đẳng.

Nghệ thuật văn chương Murakami

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Tue, 16 Jun 2026 08:47:49 +0000

Đây là bài phỏng vấn số 182 trên tạp chí The Paris Review, đã mở ra một lăng kính toàn diện và sâu sắc vào thế giới nghệ thuật độc bản của Haruki Murakami.

Haruki Murakami tại Nhà Văn học Quốc tế Waseda (thư viện Haruki Murakami) ở Tokyo ngày 20/04/2022. Ảnh chụp bởi Azusa Takada

Qua cuộc đối thoại với John Wray, Murakami tự phác họa chân dung bản thân như một “người kể chuyện đương đại” đầy nhạy bén, đi giữa lằn ranh của hiện thực và siêu thực, biết cách vay mượn cấu trúc của âm nhạc, tiểu thuyết trinh thám Mỹ và cả tư duy của những lĩnh vực tưởng chừng không liên quan gì đến văn học. Ông tạo nên một bản hòa tấu giữa kỷ luật, tiềm thức, và những ẩn dụ đương đại; cùng với đó là kế thừa, học hỏi những giá trị mang tầm kinh điển. Xây dựng hệ thống biểu tượng và nhân vật mang bản sắc Nhật Bản dưới lớp vỏ hiện đại.

Bài phỏng vấn là chìa khóa quan trọng giúp độc giả hiểu về văn chương của ông. Murakami thành công không phải nhờ những công thức hay tính toán áp đặt, mà nhờ vào sự khiêm nhường trước nghệ thuật, sự kiên trì đào sâu vào vùng ký ức tập thể và khả năng “thôi miên” người đọc bằng những câu chuyện ngụ ngôn hiện đại đầy mê hoặc. Chúng tôi xin gửi tới bạn đọc bản dịch toàn bộ nội dung bài đăng trên tạp chí The Paris Review, bài phỏng vấn thực hiện mùa hè năm 2004, link gốc ở cuối bài. Sau đây là toàn bộ nội dung.

Haruki Murakami có thể được coi là nhà văn viết thiểu thuyết có tính thử nghiệm nhất Nhật Bản từng được dịch sang tiếng Anh, hơn nữa, ông còn là tác giả nổi tiếng nhất, với lượng sách bán ra hàng triệu bản trên toàn thế giới. Những cuốn tiểu thuyết hay nhất của ông nằm ở ranh giới giữa chủ nghĩa hiện thực và ngụ ngôn, giữa trinh thám và khoa học viễn tưởng, như: nhân vật chính của tác phẩm “Hard-Boiled Wonderland and the End of the Wold (Xứ sở kỳ diệu tàn bạo và chốn tận cùng thế giới)” là một người có hai tâm thức; và “The Wind-Up Bird Chronicle (Biên niên ký chim vặn dây cót)”, có lẽ là tác phẩm nổi tiếng nhất của ông ngoài Nhật Bản, bắt đầu một cách đơn giản - khi một người đàn ông đi tìm người vợ mất tích của mình - rồi lặng lẽ đưa cuốn tiểu thuyết thành cách kể chuyện lai tạp kỳ lạ nhất kể từ sau “Tristram Shandy” của Laurence Sterne (1). Thế giới của Murakami là một thế giới ngụ ngôn, được xây lên từ những biểu tượng quen thuộc - một cái giếng cạn, một thành phố ngầm - nhưng ý nghĩa của những biểu tượng đó, cho đến cuối cùng vẫn là điều bí ẩn. Bất chấp sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây (và đặc biệt và văn hóa Mỹ), chúng ta có thể nói rằng chưa có sự nghiệp của nhà văn nào mang dấu ấn cá nhân hơn là của Murakami.

Murakami sinh năm 1949 ở cố đô Kyoto, Nhật Bản, ông sinh ra trong một gia đình trung lưu tôn trọng sâu sắc các giá trị văn hóa dân tộc: cha ông là giáo viên văn học Nhật Bản, ông nội ông là nhà sư Phật giáo. Gia đình ông chuyển đến Kobe khi ông hai tuổi, và chính thành phố cảng nhộn nhịp này, nơi có nhiều người nước ngoài qua lại, sinh sống (đặc biệt là các thủy thủ Mỹ), đã ảnh hưởng đến sự hình thành bản sắc của ông. Chối bỏ văn học, nghệ thuật và âm nhạc Nhật Bản từ khi còn nhỏ, Murakami ngày càng gắn bó thân thuộc với nền văn hóa bên ngoài Nhật Bản, đó là thế giới mà ông mới chỉ biết đến qua những đĩa nhạc jazz, phim Hollywood và những cuốn sách bìa mềm giá rẻ.

Cuối những năm 1960, khi đang là một sinh viên ở Tokyo, Murakami đã hình thành niềm yêu thích tiểu thuyết hậu hiện đại, thời gian đó ông cũng lặng lẽ chứng kiến phong trào phản kháng đi đến cao trào với lòng cảm thông (2). Ông kết hôn năm 23 tuổi và dành vài năm sau đó để điều hành Peter Cat - một jazz club ở Tokyo, trước khi cuốn tiểu thuyết đầu tay giúp ông có thể kiếm sống bằng nghề viết văn. Đó là cuốn tiểu thuyết “Hear the Wind Sing (Lắng nghe gió hát)”, sách được dịch sang tiếng Anh nhưng ông không cho phát hành bên ngoài Nhật Bản, cuốn sách đã mang về cho ông Giải văn học Gunzo danh giá và những độc giả đầu tiên. Với mỗi tác phẩm tiếp theo, danh tiếng và sự nổi tiếng của ông ngày càng gia tăng. Khi cuốn tiểu thuyết hiện thực đầu tiên của ông, “Norwegian Wood (Rừng Nauy)” được xuất bản năm 1987, ông trở thành một ngôi sao trong nền văn học và là “tiếng nói của thế hệ mình” - là hình ảnh J.D.Salinger của Nhật Bản những năm 1980. Chỉ riêng tại Nhật Bản, cuốn sách đã bán được hơn hai triệu bản, tương đương với mỗi hộ gia đình ở Tokyo có một cuốn tiểu thuyết này.

Kể từ đó, Murakami trở thành một người nổi tiếng ngoài ý muốn ở quê hương mình, ông sống ở cả châu Âu và Mỹ nhiều năm để tạo một khoảng cách nhất định với công chúng. Cuốn “The Wind-Up Bird Chronicle (Biên niên ký chim vặn dây cót)” được viết khi ông đang giảng dạy tại Princeton và Tufts. Mặc dù chưa bao giờ quay lại lối viết trữ tình mộc mạc như tác phẩm “Rừng Nauy”, các tiểu thuyết mới của ông vẫn tiếp tục thu hút được nhiều độc giả hơn. Cuốn tiểu thuyết mới nhất của ông, “Kafka on the Shore (Kafka bên bờ biển)”, đã bán được ba trăm ngàn bản ở Nhật và bản tiếng Anh sẽ ra mắt vào cuối năm nay (2004). Trên phạm vi quốc tế, Murakami hiện là nhà văn Nhật Bản được đọc nhiều nhất trong thế hệ của mình, ông đã giành được hầu hết giải thưởng mà Nhật Bản trao tặng, bao gồm cả giải thưởng danh giá nhất, Giải thưởng văn học Yomiuri. Bên cạnh đó, ông còn là một người hoạt động cực kỳ tích cực trong lĩnh vực dịch thuật, đã đưa nhiều tác phẩm của nhiều nhà văn với các phong cách khác nhau như Raymond Carver, Tim O’Brien, và F. Scott Fitzgerald đến với độc giả Nhật Bản, trong đó có nhiều nhà văn lần đầu tiên được dịch sang thứ tiếng này.

Văn phòng của Murakami nằm ngay gần con phố chính ở Aoyama, khu phố sầm uất với các cửa hiệu thời trang cao cấp, tương tự khu phố SoHo ở New York City. Tòa nhà trông thấp và lỗi thời, như thể nó nằm ngoài sự thay đổi chung của cả khu vực. Murakami thuê một văn phòng vừa phải trên tầng sáu của tòa nhà, nội thất của các phòng cũng mang vẻ giản đơn như đồ văn phòng phổ biến: tủ gỗ giản dị, ghế xoay, bàn làm việc phủ màng Mylar. Cách bài trí dường như không phù hợp với văn phòng làm việc của một nhà văn nổi tiếng, nhưng đồng thời lại phù hợp theo một cách nào đó với các nhân vật của ông - họ thường ở trong khung cảnh đời thường như vậy khi thế giới mộng mơ lần đầu vẫy tay gọi họ. Thực tế, dù chỉ đôi khi ông ngồi viết ở đó, văn phòng là trung tâm điều hành công việc kinh doanh của Murakami. Không khí làm việc lịch sự và chăm chỉ. Không dưới hai trợ lý liên tục làm việc, đi lại thoăn thoắt trong văn phòng trên những đôi chân nhỏ nhắn mang tất.

Trong suốt cuộc phỏng vấn diễn trong hai buổi chiều liên tiếp, ông thể hiện là một người hòa nhã, hay cười, trái ngược với vẻ yên tĩnh của không gian văn phòng. Rõ ràng ông ấy là một người bận rộn và tự nhận mình là người ít nói, nhưng khi bắt đầu câu chuyện nghiêm túc, tôi thấy ông ấy rất tập trung và cởi mở. Ông ấy nói trôi chảy, nhưng có những khoảng dừng dài giữa các câu nói, rất cẩn thận để đưa ra câu trả lời chính xác. Khi câu chuyện chuyển sang chủ đề nhạc jazz hoặc chạy marathon, hai niềm đam mê lớn của ông, người ta dễ nhầm ông với một người đàn ông trẻ hơn hai mươi tuổi, hoặc thậm chí là một cậu bé mới mười lăm tuổi.

John Wray: Tôi mới đọc “After the Quake (Sau cơn động đất)”, tuyển tập truyện ngắn mới nhất của ông và tôi thấy thú vị ở cách ông tự do kết hợp những câu chuyện mang tính hiện thực, như theo phong cách của “Rừng Na Uy”, với những câu chuyện khác có nhiều điểm chung với “Biên niên ký chim vặn dây cót” hay “Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới”. Ông có thấy sự khác biệt cơ bản giữa hai thể loại này không?

Murakami: Phong cách của tôi, cái mà tôi gọi là phong cách của mình, rất gần với thể loại trinh thám kinh dị (Xứ sở diệu kỳ tàn bạo). Bản thân tôi không thích phong cách hiện thực. Nhưng với "Rừng Na Uy", tôi đã quyết định viết một cuốn tiểu thuyết hoàn toàn hiện thực. Tôi cần trải nghiệm đó.

John Wray: Ông coi cuốn sách đó như một thử nghiệm về phong cách, hay ông có một câu chuyện cụ thể nào đó muốn kể, và câu chuyện đó nên được kể bằng phong cách hiện thực?

Murakami: Nếu tôi vẫn chỉ viết những tác phẩm siêu thực, có thể tôi vẫn là một nhà văn được yêu mến bởi một nhóm độc giả trung thành yêu thích thể loại đó. Nhưng tôi muốn bước chân vào dòng chảy chính của thế giới văn học, vì vậy tôi phải chứng minh mình có thể viết một cuốn sách hiện thực. Đó là lý do tại sao tôi viết cuốn sách đó. Nó đã trở thành best-seller ở Nhật và tôi đã dự định được kết quả này.

John Wray: Vậy thật ra đó là một lựa chọn được tính toán.

Murakami: Đúng vậy. "Rừng Na Uy" là một cuốn sách rất dễ đọc và dễ hiểu. Nhiều người thích cuốn sách đó. Nhờ vậy, họ có thể quan tâm đến tác phẩm khác của tôi; điều này giúp ích rất nhiều.

John Wray: Vậy độc giả Nhật cũng giống như độc giả Mỹ? Họ thích những câu chuyện dễ hiểu.

Murakami: Cuốn mới nhất của tôi, "Kafka bên bờ biển", bán được 300.000 bộ - như anh biết đấy, ở đây nó được in thành hai tập. Tôi rất bất ngờ vì bán được nhiều đến thế; đó không phải chuyện bình thường. Nội dung của tác phẩm này rất phức tạp và rất khó theo dõi. Nhưng phong cách viết, văn phong của tôi thì rất dễ đọc. Nó có sự hài hước, nó kịch tính, và rất lôi cuốn. Có một sự cân bằng kỳ diệu giữa hai yếu tố đó, có lẽ đó là một lý do khác dẫn đến sự thành công của tôi. Tuy nhiên, điều đó vẫn khó tin. Tôi dành khoảng thời gian ba hoặc bốn năm để viết mỗi cuốn tiểu thuyết và mọi người vẫn chờ đợi. Tôi từng phỏng vấn John Irving, và ông ấy nói với tôi rằng, đọc sách giống như một cơn nghiện. Một khi đã nghiện, họ sẽ luôn đợi chờ.

John Wray: Ông muốn biến độc giả thành những con nghiện?

Murakami: Đó là điều John Irving đã nói.

John Wray: Hai yếu tố đó - giọng kể chuyện giản đơn, dễ hiểu kết hợp với một cốt truyện có phần kỳ bí - có phải là lựa chọn có chủ ý?

Murakami: Không, không phải vậy. Khi bắt đầu viết, tôi hoàn toàn không có kế hoạch gì cả. Tôi chỉ đợi câu chuyện xuất hiện. Tôi không chọn thể loại truyện hay những gì sẽ xảy ra. Tôi chỉ đợi. "Rừng Na Uy" thì khác, vì tôi quyết định viết theo phong cách hiện thực. Nhưng về cơ bản, tôi không thể chọn.

John Wray: Nhưng ông có chọn giọng văn để kể câu chuyện đó không, giọng văn thực tế, dễ hiểu ấy? Ông có chọn nó không?

Murakami: Tôi thu thập một số hình ảnh và kết nối chúng lại với nhau. Đó chính là cốt truyện. Sau đó, tôi diễn giải cốt truyện cho người đọc. Bạn nên thật nghiêm túc khi giải thích điều gì đó. Nếu bạn nghĩ, “Không sao đâu, giải thích thế là ổn rồi”, thì đó là một thái độ rất kiêu căng. Hãy dùng từ ngữ dễ hiểu và những phép ẩn dụ hay, những câu chuyện ngụ ngôn hay. Đó là những gì tôi làm. Tôi giải thích rất cẩn thận và rõ ràng.

John Wray: Ông có được điều đó một cách tự nhiên?

Murakami: Tôi không thông minh. Tôi không kiêu ngạo. Tôi chỉ như những độc giả của mình. Tôi từng có một jazz club, tôi tự pha chế cocktail và làm sandwich. Tôi không muốn trở thành nhà văn - nhưng điều đó cứ thế tự đến. Đó như là một món quà vậy, anh biết đấy, từ thiên đường. Vậy nên tôi nghĩ mình cần phải rất khiêm tốn.

John Wray: Ở tuổi nào ông trở thành nhà văn? Đó có phải là một bất ngờ đối với ông không?

Murakami: Khi tôi 29. Ồ phải, đó là một bất ngờ. Nhưng tôi lập tức thân thuộc với điều ấy.

John Wray: Lập tức? Từ ngày đầu tiên viết văn ông đã có được sự thoải mái đấy sao?

Murakami: Tôi bắt đầu viết trên bàn ăn sau nửa đêm. Tôi mất mười tháng để hoàn thành cuốn sách đầu tiên của mình; tôi gửi nó cho một nhà xuất bản và nhận được một giải thưởng, vì vậy nó giống như một giấc mơ - tôi đã rất ngạc nhiên với điều xảy ra. Nhưng ngay sau đó, tôi nghĩ, Ừ, điều đó đã xảy ra và mình là nhà văn; tại sao không? Đơn giản thế thôi.

John Wray: Vợ ông cảm thấy như thế nào về quyết định trở thành nhà văn của ông?

Murakami: Bà ấy không nói gì cả; khi tôi nói, Anh là nhà văn, bà ấy ngạc nhiên và hơi xấu hổ.

John Wray: Tại sao bà ấy xấu hổ? Có phải bà nghĩ ông sẽ không thành công?

Murakami: Không, cô ấy không nghĩ thế. Chỉ là cô ấy không muốn tôi trở thành một người nổi tiếng. Cô ấy thích một cuộc sống yên bình, thế nên cô ấy cảm thấy rất áp lực, xấu hổ và ngại ngùng khi tôi đột nhiên trở thành một người nổi tiếng. Bất cứ nơi nào chúng tôi đến, mọi người đều nhìn chằm chằm vào chúng tôi. Cô ấy ghét điều đó.

John Wray: Ai là hình mẫu của ông? Nhà văn Nhật nào có ảnh hưởng đến ông?

Murakami: Tôi không đọc nhiều nhà văn Nhật Bản khi còn là một đứa trẻ và ngay cả ở độ tuổi thiếu niên. Tôi muốn trốn chạy khỏi nền văn hóa này; tôi cảm thấy nó thật nhàm chán. Quá ủy mị và ướt át.

John Wray: Chẳng phải cha ông là giáo viên văn học Nhật hay sao?

Murakami: Đó cũng là lý do. Đó là sự xung đột ý thức hệ giữa cha và con. Sự xung đột đó làm tôi cứ thế bước vào nền văn hóa phương Tây: nhạc jazz, Dostoevsky, Kafka và Raymond Chandler. Đó là thế giới của riêng tôi, miền đất tưởng tượng của tôi. Tôi có thể đến St. Petersburg hay West Hollywood nếu muốn. Đó là sức mạnh của tiểu thuyết - bạn có thể đến bất cứ nơi đâu. Giờ đến Mỹ thì dễ thôi - ai cũng có thể đi bất cứ đâu trên thế giới - nhưng trong những năm 1960 thì điều đó gần như là không thể. Vì vậy, tôi chỉ cần đọc sách và nghe nhạc là có thể đến đó. Đó là một trạng thái tinh thần, giống như một giấc mơ.

John Wray: Và đến một lúc nào thì điều đó dẫn đến nghiệp viết văn của ông?

Murakami: À, khi tôi 29 tuổi, đột nhiên tôi chỉ muốn viết một cuốn tiểu thuyết. Tôi cảm giác mình có thể làm được điều đó. Tôi chẳng biết tại sao. Lúc đó tôi đang xem một trận bóng chày, và bỗng nhiên tôi biết mình có thể viết. Tôi chẳng rõ lý do vì sao. Nó giống như một sự giác ngộ vậy.

John Wray: Và đến khi thực sự bắt tay vào viết những tác phẩm đầu tay của mình, ông có nhận thấy phong cách của mình tách biệt hẳn khỏi dòng chảy của các nhà văn Nhật Bản khác không?

Murakami: Đúng vậy. Khi tôi 29 tuổi, tôi bắt đầu viết tiểu thuyết một cách bất ngờ. Tôi muốn viết một cái gì đó, nhưng lại không biết phải làm thế nào. Tôi không biết cách viết bằng văn phong Nhật Bản - tôi gần như chưa từng đọc tác phẩm nào của các nhà văn hiện đại Nhật Bản - vì vậy tôi đã mượn phong cách, cấu trúc, mọi thứ, từ những cuốn sách tôi đã đọc - sách Mỹ hoặc sách phương Tây. Kết quả là, tôi đã tạo ra phong cách riêng của. Đó là một sự khởi đầu.

John Wray: Khi cuốn đầu tiên được xuất bản, ông được trao giải và ít nhiều bắt đầu con đường sự nghiệp của mình. Ông có bắt đầu gặp gỡ các nhà văn khác?

Murakami: Không, hoàn toàn không.

John Wray: Lúc đó ông không có người bạn nào là nhà văn?

Murakami: Không.

John Wray: Qua thời gian ông có gặp ai, trở thành bạn bè hay đồng nghiệp không?

Murakami: Không, hoàn toàn không.

John Wray: Đến bây giờ, ông cũng không có người bạn nào là nhà văn?

Murakami: Không. Tôi nghĩ thế.

John Wray: Ông có cho ai xem tác phẩm của mình trong khi nó đang được hoàn thiện không?

Murakami: Chưa bao giờ.

John Wray: Vợ ông thì sao?

Murakami: Chà, tôi cho bà ấy xem bản thảo đầu của cuốn tiểu thuyết đầu tiên, nhưng bà ấy bảo chưa bao giờ đọc nó! Chắc bà ấy không có ấn tượng gì cả, tôi đoán thế.

John Wray: Bà ấy không ấn tượng?

Murakami: Đúng. Nhưng đấy là bản thảo đầu và nó rất tệ. Tôi đã viết đi viết lại.

John Wray: Giờ khi ông viết sách có bao giờ bà ấy tò mò ông đang viết gì không?

Murakami: Bà ấy là độc giả đầu tiên, lần nào tôi viết sách cũng thế. Tôi dựa vào bà ấy. Bà ấy như một cộng sự với tôi. Giống Scott Fitzgerald - với ông ấy, Zelda là độc giả đầu tiên.

John Wray: Vậy chưa bao giờ, ở bất cứ thời điểm nào trong sự nghiệp, ông có cảm giác mình là một phần của bất cứ cộng đồng nhà văn nào?

Murakami: Tôi là một kẻ cô độc. Tôi không thích các hội nhóm, trường phái hay các văn đàn. Khi ở Princeton, có một quán ăn trưa kiểu như vậy và tôi được mời đến ăn ở đó. Joyce Carol Oates ở đó, cả Toni Morrison cũng ở đó, và tôi đã sợ đến mức chẳng thể nuốt nổi bất cứ thứ gì! Mary Morris cũng ở đó và cô ấy là một người rất tốt, bằng tuổi tôi, và có thể nói chúng tôi đã trở thành bạn bè. Nhưng ở Nhật Bản, tôi không có bất kỳ người bạn nào là nhà văn cả, bởi vì tôi chỉ muốn giữ... khoảng cách.

John Wray: Ông đã viết một phần lớn của "Biên niên ký chim vặn dây cót" ở Mỹ. Việc sống ở đó có tác động rõ rệt nào lên quá trình sáng tác hay lên chính văn bản của tác phẩm không?

Murakami: Trong suốt bốn năm viết "Biên niên ký chim vặn dây cót", tôi đã sống ở Mỹ như một kẻ xa lạ. Sự 'xa lạ' ấy luôn bám theo tôi như một cái bóng, và nó cũng vận vào đúng nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết. Nghĩ lại thì, nếu tôi viết cuốn sách này ở Nhật Bản, nó có lẽ đã trở thành một tác phẩm rất khác.

Cảm giác xa lạ của tôi khi sống ở Mỹ khác với sự lạc lõng mà tôi cảm thấy khi ở Nhật. Tại Mỹ, nó hiển hiện rõ ràng và trực diện hơn, và điều đó giúp tôi nhận thức về bản thân một cách sáng tỏ hơn nhiều. Quá trình viết cuốn tiểu thuyết này, theo một cách nào đó, cũng tương tự như quá trình tôi tự lột trần chính mình vậy.

John Wray: Trong số các nhà văn đương thời Nhật Bản, có ai mà ông thường đọc và đánh giá cao tác phẩm của họ không?

Murakami: Tôi có đọc một vài người. Ryū Murakami. Banana Yoshimoto - tôi thích một số cuốn của cô ấy. Nhưng để nhận xét sâu hơn thì hơi khó. Tôi không muốn đưa ra các phán xét về những nhà văn cùng thời với mình.

John Wray: Tại sao?

Murakami: Tôi nghĩ công việc của mình là quan sát con người và thế giới, chứ không phải đánh giá họ. Tôi luôn hy vọng bản thân mình có thể tránh xa những kết luận mang tính áp đặt. Tôi muốn mọi thứ đều rộng mở, để mọi khả năng trong cuộc đời này đều có thể xảy ra.

Tôi thích dịch thuật hơn phê bình, bởi lẽ khi dịch, người ta không bị áp lực phải phán xét bất cứ điều gì. Cứ thế, từng câu từng dòng một, tôi để chúng thấm đẫm vào tâm trí và da thịt mình. Thế giới này vẫn cần có phê bình, điều đó là chắc chắn, nhưng đó không phải công việc của tôi.

John Wray: Trở lại các cuốn sách của ông: tiểu thuyết trinh thám hard-boiled của Mỹ rõ ràng là một nguồn chất liệu vô cùng quý giá đối với ông. Ông đã tiếp xúc với thể loại này từ khi nào và cơ duyên nào đã đưa ông đến với nó?

Murakami: Hồi học trung học, tôi bắt đầu yêu thích những cuốn tiểu thuyết hình sự. Khi đó tôi sống ở Kobe, một thành phố cảng từng có nhiều người nước ngoài và thủy thủ sinh sống và qua lại, họ bán sách bìa mềm cho những cửa hàng sách cũ. Tôi tuy nghèo nhưng vẫn có thể mua những cuốn bìa mềm giá rẻ. Tôi học đọc tiếng Anh từ những cuốn sách ấy và điều đó vô cùng thú vị.

John Wray: Cuốn đầu tiên ông đọc bằng tiếng Anh là cuốn nào?

Murakami: “The Name Is Archer (Tên tôi là Archer)” của Ross MacDonald. Tôi đã vỡ ra được rất nhiều điều từ những trang sách ấy. Một khi đã bắt đầu, tôi chẳng thể nào dứt ra được. Cùng thời điểm đó, tôi cũng say mê cả Tolstoy và Dostoevsky. Các tác phẩm của họ đều là những kiệt tác đầy mê hoặc; dẫu đồ sợ và dày cộp, chúng vẫn không thể khiến tôi ngừng đọc. Với tôi, Dostoevsky và Raymond Chandler đều có giá trị như nhau. Ngay cả bây giờ, lý tưởng nghệ thuật của tôi là vẫn luôn đặt Dostoevsky và Chandler cạnh nhau trong cùng một cuốn sách. Đó chính là mục tiêu của tôi.

Lời bình người dịch: Đặt Dostoevsky và Chandler cạnh nhau trong một cuốn sách là một câu nói kinh điển của Murakami. Ông muốn dùng cấu trúc trinh thám, hình sự, với sự lôi cuốn, dồn dập của Chandler làm bộ khung, nhưng bên trong lại chứa đựng những suy tư sâu sắc về nhân sinh, cái ác và nội tâm con người của Dostoevsky.

John Wray: Sự kết hợp này có thể xảy ra trong một cuốn tiểu thuyết trinh thám, hình sự, nhưng liệu nó thể xuất hiện trong một cuốn tiểu thuyết kiểu như của Dostoevsky không?

Murakami: Dostoevsky đã làm điều đó rồi đấy chứ. Cuốn "Anh em nhà Karamazov" suy cho cùng chính là một tiểu thuyết trinh thám. Chúng hoàn toàn là một thứ thôi.

Lời bình của người dịch: Câu hỏi trên của John Wray rất sắc sảo, ông đang thách thức tính khả thi của sự kết hợp của Murakami trong việc có thể tạo ra những tác phẩm lớn. Câu trả lời của Murakami cho thấy góc nhìn đặc biệt của ông về văn học kinh điển, một tác phẩm đồ sộ như "Anh em nhà Karamazov" bản chất được vận hành bằng một trục cốt truyện trinh thám.

John Wray: Ở tuổi nào ông bắt đầu đọc Kafka?

Murakami: Khi tôi 15 tuổi. Tôi đã đọc “The Castle (Lâu đài)”; đó là một tác phẩm tuyệt vời. Và cả “The Trial (Vụ án)” nữa.

Lời bình của người dịch: Câu trả lời này có vẻ rất logic với mạch tư duy và thế giới của Murakami, bởi bên cạnh “bộ khung” trinh thám của Chandler và “chiều sâu tâm lý” của Dostoevsky, thì thế giới phi lý, hoang mang hoang đường kiểu Franz Kafka chính là mảnh ghép thứ ba hoàn thiện nên thế giới nghệ thuật của ông, mà đỉnh cao được phản ánh rõ nhất chính là cuốn tiểu thuyết "Kafka bên bờ biển" được xuất bản quanh thời điểm bài phỏng vấn này diễn ra.

John Wray: Thật thú vị. Cả hai cuốn tiểu thuyết ấy đều bị Kafka bỏ lại dang dở, đồng nghĩa với việc những nút thắt trong đó không bao giờ được giải quyết. Các tác phẩm của chính ông cũng vậy - đặc biệt là những tác phẩm gần đây như "Biên niên ký chim vặn dây cót" - thường có xu hướng “khước từ” một kết cục trọn vẹn mà người đọc hằng mong đợi. Liệu đây có phải là một sự ảnh hưởng từ Kafka?

Murakami: Đâu chỉ có thế. Dĩ nhiên anh cũng từng đọc Raymond Chander rồi chứ. Sách của ông ấy chẳng bao giờ đưa ra một kết luận rõ ràng nào cả. Ông ấy có thể viết, “Hắn ta chính là kẻ sát nhân”, nhưng với tôi ai là thủ phạm chẳng có gì quan trọng. Có một giai thoại rất thú vị khi đạo diễn Howard Hawks làm phim "The Big Sleep (Giấc ngủ dài)". Hawks không tài nào hiểu nổi rốt cuộc ai đã giết gã tài xế, thế là ông ấy gọi điện cho Chandler để hỏi, và Chandler đã trả lời rằng: “Tôi không quan tâm!”. Tôi cũng y như vậy. Mọi kết cục đều vô nghĩa. Tôi cũng chẳng thèm quan tâm ai mới là kẻ giết người thực sự trong cuốn "Anh em nhà Karamazov".

John Wray: Nhưng chính cái khao khát muốn tìm ra kẻ đã giết gã tài xế mới là một phần yếu tố khiến "The Big Sleep" trở thành một câu chuyện lôi cuốn, khiến người ta không thể đặt sách xuống chứ?

Murakami: Chính bản thân tôi, khi đặt bút viết, cũng chẳng thể biết được ai là thủ phạm. Độc giả và tôi hoàn toàn đứng ở điểm xuất phát của quá trình khám phá. Mỗi khi khởi đầu một câu chuyện, tôi không biết gì về kết cục và cũng chẳng rõ điều gì sắp diễn ra. Nếu truyện mở màn bằng một vụ án mạng, tôi không hề biết kẻ thủ ác là ai. Tôi viết sách chính là vì muốn tự mình tìm ra lời giải đó. Nếu đã biết thủ phạm ngay từ đầu, thì việc viết nên câu chuyện ấy có còn ý nghĩa gì đâu.

John Wray: Có phải sách của ông cũng tồn tại một cảm giác khước từ việc giải thích, tương tự như một giấc mơ sẽ mất đi sức mạnh của nó nếu bị đưa ra phân tích?

Murakami: Cái hay của việc viết sách là ta có thể chủ động mơ trong lúc tỉnh. Nếu là một giấc mơ thực sự, ta không tài nào kiểm soát được nó. Nhưng khi viết sách, ta tỉnh; ta có thể chọn thời gian, độ dài, chọn mọi thứ. Tôi thường viết bốn hoặc năm tiếng vào buổi sáng và khi trực giác báo hiệu đã chạm giới hạn, tôi sẽ dừng lại. Ngày hôm sau tôi lại có thể tiếp tục nối dài nó. Nếu là một giấc mơ thực sự, anh đâu thể nào làm được như thế.

John Wray: Ông nói rằng mình không hề biết ai là thủ phạm khi đang viết, nhưng tôi lại đang nghĩ về một ngoại lệ khả dĩ: nhân vật Gotanda trong "Nhảy nhảy nhảy". Có sự cố tình dồn nén các tình tiết để tạo cao trào nào đó hướng về khoảnh khắc Gotanda thú tội - theo đúng phong cách tiểu thuyết hình sự cổ điển. Gotanda được thể hiện với chúng ta như một người ít đáng nghi nhất. Liệu có thật là ông không hề biết trước Gotanda chính là kẻ có tội?

Murakami: Trong bản thảo đầu tiên, tôi không hề biết thủ phạm là Gotanda. Mãi đến gần cuối - khoảng hai phần ba chặng đường - tôi mới nhận ra điều đó. Sau này, khi bắt tay vào viết bản thảo thứ hai, tôi mới chỉnh sửa và viết lại các phân cảnh của Gotanda dưới tâm thế đã biết rõ cậu ta chính là hung thủ.

Lời bình của người dịch: Câu trả lời này của nhà văn làm cho người đọc biết đến Kỹ thuật viết nhiều bản thảo. Với Murakami, bản thảo đầu tiên hoàn toàn là sự tuôn trào của tiềm thức và những giấc mơ chủ động trong khi tỉnh (đã nói đến trong câu trả lời phía trên của nhà văn), nơi ông không can thiệp bằng lý trí. Chỉ đến bản thảo thứ hai và các bản chỉnh sửa sau đó, ông mới dùng tư duy logic để gọt giũa, cài cắm thêm các chi tiết nhằm giúp mạch truyện trở nên nhất quán và dồn nén hơn.

John Wray: Vậy đó có phải là một trong những mục đích cốt lõi của việc chỉnh sửa bản thảo không - tức là chắt lọc những điều ông nghiệm ra từ cái kết của bản thảo đầu tiên, rồi viết lại các phần trước đó để tạo cho toàn bộ tác phẩm một cảm giác về tính tất yếu không thể tránh khỏi?

Murakami: Đúng thế. Bản thảo đầu tiên cực kỳ lộn xộn; tôi phải sửa đi sửa lại.

John Wray: Thường thì ông đi qua bao nhiêu bản thảo?

Murakami: Khoảng bốn hoặc năm bản. Tôi mất sáu tháng viết bản thảo đầu tiên và sau đó dành tiếp bảy hay tám tháng để chỉnh sửa lại nó.

John Wray: Vậy là khá nhanh đấy chứ.

Murakami: Tôi là một người làm việc rất chăm chỉ, lại cực kỳ tập trung. Thế nên việc đó cũng dễ dàng thôi, anh biết đấy. Một khi đã viết, tôi chẳng màng đến bất cứ việc gì khác ngoài viết.

John Wray: Vậy thói quen viết lách của ông là như thế nào?

Murakami: Khi đang trong giai đoạn tập trung viết một cuốn tiểu thuyết, tôi luôn thức dậy vào lúc bốn giờ sáng và làm việc liên tục từ năm đến sáu tiếng. Đến buổi chiều, tôi sẽ chạy bộ 10km hoặc bơi 1.500m (hoặc đôi khi là cả hai), sau đó tôi đọc sách một chút và nghe nhạc. Tôi đi ngủ vào lúc 9 giờ tối. Tôi duy trì nề nếp này mỗi ngày mà không có một chút thay đổi nào.

Bản thân sự lặp đi lặp lại đó mới là điều tối quan trọng; nó giống như một hình thức thôi miên. Tôi thôi miên chính mình để chạm đến một trạng thái sâu thẳm hơn của tâm thức. Thế nhưng, để giữ được nề nếp ấy đều đặn trong một khoảng thời gian dài - từ sáu tháng cho đến một năm - đòi hỏi một nguồn thể chất và tinh thần cực kỳ lớn. Theo nghĩa đó, việc viết một cuốn tiểu thuyết dài giống như sự tập luyện để sinh tồn. Sức mạnh thể chất cũng cần thiết y như sự nhạy cảm nghệ thuật vậy.

John Wray: Tôi muốn hỏi một chút về các nhân vật của ông. Trong quá trình sáng tác, họ trở nên sống động và chân thực đến mức nào đối với ông? Việc họ có một cuộc đời độc lập, tách biệt khỏi mạch truyện có ý nghĩa quan trọng với ông không?

Murakami: Khi sáng tạo nhân vật trên trang sách, tôi thích quan sát những con người có thực trong cuộc đời. Tôi vốn không thích nói nhiều, tôi chỉ thích lắng nghe câu chuyện của người khác. Tôi không quyết định họ là loại người nào, tôi chỉ cố gắng suy nghĩ về điều họ cảm thấy, nơi họ đi. Tôi thu thập một vài dữ liệu từ người này, một vài dữ liệu từ người kia. Tôi không biết điều này là “hiện thực” hay “siêu thực” nhưng với tôi, nhân vật của tôi thật hơn con người thật. Trong khoảng sáu hoặc bảy tháng tôi viết, những con người ấy luôn ở trong tôi. Đó là một vũ trụ riêng nhất định của tôi.

John Wray: Nhân vật chính của ông dường như thường đóng vai như một sự phóng chiếu điểm nhìn của chính ông vào thế giới kỳ ảo trong truyện - tựa như người nằm mơ bên trong chính giấc mơ của mình.

Murakami: Xin hãy hình dung thế này: tôi có một người em sinh đôi (3). Khi tôi lên hai tuổi, một trong hai đứa - chính là người em - bị bắt cóc. Nó được đưa đến một nơi xa xôi, và từ đó đến nay chúng tôi bặt vô âm tín. Tôi nghĩ nhân vật chính của mình chính là đứa em đó. Một phần trong tôi, nhưng không phải là tôi, và chúng tôi đã xa nhau đằng đẵng. Nó giống như một phần bản thể thay thế của chính tôi vậy. Về mặt di truyền thì giống nhau, nhưng môi trường sống lại hoàn toàn khác biệt. Vì thế, cách tư duy của chúng tôi chẳng thể giống nhau. Mỗi lần viết một cuốn sách, tôi lại hóa thân, trải nghiệm những số phận và cuộc đời khác nhau. Bởi lẽ đôi khi, tôi thấy mệt mỏi với việc cứ phải là chính mình. Bằng cách này, tôi có thể đào thoát. Đó là một thế giới ảo mộng. Nếu không thể có nổi một ảo mộng cho riêng mình, thì phước phần của việc viết sách còn có nghĩa lý gì?

John Wray: Thêm một câu hỏi nữa về "Xứ sở diệu kỳ tàn bạo". Tác phầm này có một kết cấu đối xứng rất rõ nét, mang tính quy chuẩn cao về mặt hình thức, đồng thời tạo ra một cảm giác viên mãn ở phần kết - điều khiến nó khác biệt hẳn so với các cuốn tiểu thuyết sau này, đơn cử như "Biên niên ký chim vặn dây cót". Phải chăng ở một thời điểm nào đó, quan niệm của ông về vai trò và tầm quan trọng của cấu trúc trong một cuốn tiểu thuyết đã có sự thay đổi?

Murakami: Đúng vậy. Hai cuốn sách đầu tay của tôi chưa từng được phát hành bên ngoài Nhật Bản (4), và đó là ý muốn của tôi. Với tôi, đó là những tác phẩm còn nhiều thiếu sót - những cuốn sách hết sức nhỏ bé. Chúng lỏng lẻo và hời hợt, nếu đó là từ đúng để mô tả về nó.

John Wray: Thiếu sót của chúng là gì?

Murakami: Điều mà tôi cố gắng thực hiện trong hai cuốn sách đầu tay là giải cấu trúc lối viết tiểu thuyết truyền thống của Nhật Bản. Với tôi, giải cấu trúc đồng nghĩa với việc loại bỏ mọi thứ bên trong, chỉ giữ lại bộ khung. Sau đó, tôi phải lấp đầy cái khung ấy bằng những chất liệu hoàn toàn mới mẻ và độc đáo. Tôi chỉ thực sự tìm ra điều đó ở cuốn sách thứ ba, "Cuộc săn cừu hoang", năm 1982. Hai cuốn tiểu thuyết đầu tiên, suy cho cùng chỉ có giá trị như những bài tập trên hành trình học hỏi - không hơn không kém. Tôi coi "Cuộc săn cừu hoang" là khởi đầu thực sự cho phong cách của mình.

Kể từ cột mốc đó, các tác phẩm của tôi ngày một đồ sộ hơn, và cấu trúc của chúng cũng theo đó mà trở nên phức tạp hơn. Mỗi khi viết một cuốn sách mới, tôi đều muốn phá vỡ cấu trúc của tác phẩm trước đó để tạo nên một điều gì đó mới mẻ. Tôi luôn cài cắm một chủ đề mới, một rào cản mới, hoặc một góc nhìn mới vào đứa con tinh thần tiếp theo của mình. Tôi luôn ý thức một cách cực kỳ rõ ràng về mặt cấu trúc. Bởi nếu thay đổi cấu trúc, tôi buộc phải thay đổi cả văn phong lẫn hệ thống nhân vật sao cho phù hợp. Nếu lần nào cũng lặp lại một lói mòn cũ, tôi sẽ trở nên mệt mỏi. Tôi sẽ chán ngấy chính bản thân mình.

John Wray: Thế nhưng, trong khi một vài yếu tố trong các tác phẩm của ông có sự thay đổi, thì những yếu tố khác lại gần như bất biến. Tiểu thuyết của ông luôn được đào sâu dưới ngôi kể thứ nhất. Trong mỗi cuốn sách, nhân vật người đàn ông đều đi qua một chuỗi những mối quan hệ thấm đẫm tính dục với phụ nữ; và đặt cạnh họ, anh ta thường ở thế thụ động - những người phụ nữ dường như xuất hiện để làm hiện rõ những nỗi sợ và những ảo tưởng của anh ta.

Murakami: Trong các tác phẩm và những câu chuyện của tôi, theo một nghĩa nào đó, phụ nữ đóng vai trò như một người dẫn lối tâm linh, mà thiên chức của một người dẫn lối là khiến mọi thứ được hiển lộ xuyên qua chính bản thân họ. Đó là một dạng hệ thống được tạo ra để trải nghiệm. Nhân vật chính luôn được người phụ nữ ấy dẫn dắt tới một miền đất nào đó, và những nhãn quan mà anh ta thấy được cũng chính là do cô ấy hiển lộ cho anh ta.

John Wray: Dẫn lối tâm linh theo nghĩa thời Victoria? Như những bà đồng gọi hồn?

Lời bình của người dịch: Trong câu trả lời phía trên của Murakami, từ “dẫn lối tâm linh” được tôi dịch từ từ “mediums”. Bản dịch thô của từ “medium” nghĩa là “phương tiện”. Tuy nhiên, trong văn cảnh tâm lý học và thế giới tâm linh kỳ ảo của Murakami, “medium” ở đây chính là “dung môi”, hoặc chính xác nhất là “bà đồng/ vật trung gian/ người dẫn lối tâm linh”. Họ là những người sở hữu năng lực kết nối thế giới thực tại với thế giới tiềm thức sâu thẳm. Tiếp theo, John Wray đã rất nhạy bén khi nhận ra chữ “medium” mà Murakami dùng không theo nghĩa “phương tiện/công cụ” thông thường, mà chính là hình ảnh ẩn dụ về trung gian kết nối, giống như của thời Victoria. Thời kỳ Victoria (thế kỷ 19 ở Anh) là giai đoạn cực thịnh của phong trào gọi hồn, cầu cơ và các hiện tượng siêu nhiên. Các “bà đồng” (mediums) thời này thường ngồi trong phòng tối, rơi vào trạng thái xuất thần để kết nối và truyền lời của các linh hồn từ thế giới bên kia về thế giới thực tại.

Murakami: Tôi nghĩ tình dục là một hành động… thuộc về sự gắn kết tâm giao. Nếu chuyện ấy hòa hợp, tổn thương sẽ được chữa lành, và trí tưởng tượng sẽ được tiếp thêm nguồn sống. Nó giống như một con đường dẫn vào vùng tâm thức cao hơn, tới một nơi tốt đẹp hơn. Theo nghĩa đó, trong các câu chuyện của tôi, phụ nữ đóng vai trò như những người dẫn lối tâm linh - những sứ giả báo trước về một thế giới sắp đến. Đó là lý do họ luôn chủ động tìm đến với nhân vật chính của tôi, chứ anh ta chẳng bao giờ đi tìm họ cả.

John Wray: Dường như luôn có hai hình mẫu phụ nữ rất khác biệt trong những cuốn tiểu thuyết của ông: những người phụ nữ có mối quan hệ sâu sắc, mang tính cam kết gắn bó lâu dài với nhân vật chính - thường sẽ biến mất và ký ức về cô ấy ám ảnh anh ta - mẫu phụ nữ còn lại là người đến sau, giúp anh ta tìm kiếm hoặc quên đi quá khứ. Mẫu phụ nữ thứ hai này thường có xu hướng bộc trực, thẳng thắn, có phần lập dị, cởi mở về tình dục; khi ở bên người phụ nữ thứ hai, nhân vật chính tự nhiên, ấm áp và vui vẻ hơn nhiều so với người phụ nữ đã đi, người mà anh ta chưa thực sự từng chạm đến tâm hồn. Mục đích của ông khi xây dựng hai hình mẫu này là gì?

Murakami: Các nhân vật chính của tôi gần như luôn mắc kẹt giữa lằn ranh của thế giới tâm thức và thế giới thực tại. Trong miền tâm thức, con người - dù là nam hay nữ - đều tĩnh lặng, thông minh và khiêm tốn. Họ mang sự thấu suốt. Trái lại, ở thế giới thực, đúng như anh nhận định, phụ nữ luôn tràn đầy năng lượng, vui vẻ và lạc quan. Họ có khiếu hài hước. Bản ngã của nhân vật chính bị xé tan giữa hai thế giới hoàn toàn đối lập và anh ta không thể lựa chọn. Tôi coi đó là một chủ đề chính trong các tác phẩm của mình. Nó hiển hiện rõ ràng nhất trong "Xứ sở diệu kỳ tàn bạo", khi tâm trí anh ta bị chia cắt. Hay như trong "Rừng Na Uy", có hai cô gái song hành và anh ta chẳng thể đưa ra lựa chọn, từ đầu cho đến cuối cuốn tiểu thuyết.

John Wray: Sự đồng cảm của tôi dường như luôn hướng về phía những cô gái có khiếu hài hước. Độc giả rất dễ bước vào một mối quan hệ nơi sự hài hước chiếm thế chủ đạo; chứ thật khó để chinh phục họ bằng những mô tả đẹp đẽ về một mối tình sâu nặng. Trong "Rừng Na Uy", tôi lúc nào cũng đứng về phía Midori.

Murakami: Tôi nghĩ hầu hết độc giả cũng sẽ đồng tình như vậy. Phần lớn họ đều sẽ chọn Midori. Và nhân vật chính, dĩ nhiên, cuối cùng cũng chọn cô ấy. Thế nhưng một phần trong anh ấy sẽ mãi mãi thuộc về một thế giới khác, nơi mà anh ấy không thể buông bỏ nó. Đó là một phần máu thịt của anh ấy, một phần tất yếu. Mỗi con người đều dung chứa một khoảng tối trong tâm thức. Khoảng tối đó là một phần căn tính của họ. Chúng ta tồn tại với cả sự tỉnh táo và điên dại trong tâm trí, luôn phải đi tìm sự hòa hợp giữa chúng, tôi tin bản chất là vậy. Tôi có thể thấy phần điên dại trong tâm trí của mình rõ nhất khi viết - mà từ “điên dại” không hẳn đã chuẩn. Nó là dị thường, phi thực. Lẽ dĩ nhiên, tôi phải quay lại với thực tại để trí óc mình trở về bình thường. Nhưng nếu không có phần điên dại, phần khoảng tối đó, tôi đã không ở đây. Nói cách khác, nhân vật chính được nâng đỡ bởi hai người phụ nữ; thiếu đi một người, anh ta không thể bước tiếp. Vì vậy, "Rừng Na Uy" là một ví dụ vô cùng trực quan cho thế giới quan nghệ thuật của tôi.

John Wray: Nhân vật Reiko trong "Rừng Na Uy" là một trường hợp rất thú vị trong bối cảnh ấy. Tôi không chắc nên đặt cô ấy ở đâu; bởi dường như cô ấy đã đặt chân vào cả hai thế giới.

Murakami: Tâm trí cô ấy vừa tỉnh táo, vừa điên dại. Reiko giống như một chiếc mặt nạ trong kịch nghệ Hy Lạp cổ đại vậy: nếu nhìn từ góc này, cô ấy là một nhân vật mang tính bi kịch; nhưng nếu nhìn từ góc khác, cô ấy lại tràn đầy sự hài hước. Theo nghĩa đó, cô ấy là một biểu tượng rất lớn. Tôi vô cùng trân quý nhân vật này. Khi đặt bút tạo ra cô ấy - Reiko-San - tôi đã cảm thấy rất hạnh phúc.

John Wray: Ông có cảm thấy mình dành nhiều tình cảm cho những nhân vật mang tính hài hước - như Midori và May Kasahara - hơn cho những người như Naoko không?

Murakami: Tôi rất thích viết những đoạn đối thoại hài hước; việc đó vui lắm chứ. Nhưng nếu mọi nhân vật của tôi đều khôi hài thì câu chuyện sẽ trở nên tẻ nhạt. Những nhân vật hài hước ấy gần như là một bộ công cụ định hình sự cân bằng trong tâm trí tôi; sự hài hước có một sức mạnh ổn định rất lớn. Bạn phải đủ bình tâm thì mới có thể hài hước được. Khi quá nghiêm túc, ta dễ rơi vào trạng thái chênh vênh; đó chính là vấn đề của sự nghiêm túc. Ngược lại, khi giữ được sự hài hước, ta sẽ giữ được sự ổn định. Thế nhưng, ta không thể vừa mỉm cười vừa chiến đấu được.

John Wray: Tôi nghĩ hiếm có nhà văn nào tự buộc mình viết đi viết lại những nỗi ám ảnh của mình như ông. "Xứ sở diệu kỳ tàn bạo", "Nhảy nhảy nhảy", "Biên niên ký chim vặn dây cót", và "Người tình Sputnik" gần như đòi hòi phải được soi chiếu như những biến thể của cùng một chủ đề duy nhất: một người đàn ông bị đối tượng mà anh ta khao khát khước từ, hoặc lạc mất cô ấy bằng cách này hay cách khác; chính sự bất lực trong việc buông bỏ đã kéo anh ta vào một thế giới song song - nơi dường như mở ra cơ hội tìm lại những gì đã mất, nơi mà cuộc sống thực tại của anh ta (và độc giả) đang trải nghiệm không bao giờ có thể dung chứa. Ông có đồng tình với nhận định này không?

Murakami: Có.

John Wray: Nỗi ám ảnh này là trọng tâm trong các tác phẩm của ông như thế nào?

Murakami: Tôi cũng không biết vì sao mình cứ mãi viết về những điều đó. Tôi nhận thấy trong các tác phẩm của John Irving, ở bất kỳ cuốn sách nào của ông, luôn có một nhân vật bị khuyết đi một phần cơ thể. Tôi chẳng rõ vì sao ông ấy cứ liên tục viết về những phần cơ thể khiếm khuyết ấy; có lẽ chính ông cũng không tự giải thích được. Với tôi thì mọi chuyện cũng diễn ra tương tự. Nhân vật chính của tôi lúc nào cũng thiếu vắng một điều gì đó, và anh ta dành cả đời để tìm kiếm mảnh ghép lỡ làng ấy. Cuộc tìm kiếm đó tựa như hành trình đi tìm Chén Thánh, hay giống như gã thám tử Philip Marlowe vậy (5).

John Wray: Ta không thể có một thám tử nếu như không có một điều gì đó mất đi.

Murakami: Đúng. Khi nhân vật chính của tôi thiếu một thứ gì đó, anh ta phải dấn thân tìm kiếm nó. Anh ta như người anh hùng Odysseus vậy. Anh ta trải qua rất nhiều điều kỳ lạ trong hành trình tìm kiếm đó… (6)

John Wray: Trong quá trình chật vật để tìm đường trở về nhà.

Murakami: Anh ta buộc phải sống sót qua những biến cố ấy, để rồi cuối cùng cũng tìm thấy điều mình hằng tìm kiếm. Thế nhưng, chính anh ta lại chẳng thể chắc chắn chắn rằng thứ tìm được đó có phải là thứ ban đầu hay không. Tôi nghĩ đó chính là mô-típ cốt lõi trong các tác phẩm của mình. Những ý niệm ấy đến từ đâu? Tôi không biết. Nhưng nó phù hợp với tôi. Nó là nguồn sức mạnh thúc đẩy những câu chuyện của tôi: mất mát, kiếm tìm, rồi tìm thấy. Để rồi sau đó là vỡ mộng - một dạng nhận thức hoàn toàn mới về thế giới.

John Wray: Sự vỡ mộng giống như một nghi thức để trưởng thành?

Murakami: Đúng vậy. Bản thân trải nghiệm chính là ý nghĩa. Nhân vật chính đã thay đổi trong quá trình trải nghiệm ấy - đó mới là điều quan trọng nhất. Trọng tâm không nằm ở việc anh ta tìm thấy cái gì, mà là anh ta đã thay đổi ra sao.

John Wray: Tôi muốn hỏi một chút về quá trình dịch thuật đối với các tác phẩm của ông. Bản thân cũng là một dịch giả, chắc hẳn ông hiểu rất rõ những rủi ro và thách thức đi kèm với công việc này. Ông lựa chọn người dịch các cuốn sách của mình như thế nào?

Murakami: Tôi có ba dịch giả thân cận - Alfred Birnbaum, Philip Gabriel và Jay Rubin - và nguyên tắc làm việc là “ai đến trước thì nhận trước”. Chúng tôi là bạn bè nên rất thẳng thắn với nhau. Họ sẽ đọc sách của tôi, và nếu một trong số họ nghĩ: “Cuốn sách này sinh ra là dành cho mình! Mình phải nhận nó”. Thì anh ấy sẽ đảm nhiệm bản dịch đó. Bản thân cũng là một dịch giả, tôi hiểu rằng sự nhiệt huyết chính là linh hồn của một bản dịch tốt. Nếu ai đó có kỹ thuật dịch rất giỏi nhưng lại không thực sự say mê tác phẩm thì cũng chẳng đi đến một kết quả tốt nhất. Dịch thuật là một công việc cực kỳ vất vả và tốn thời gian.

John Wray: Các dịch giả của ông chưa từng cạnh tranh với nhau?

Murakami: Không hẳn. Mỗi người họ đều có gu riêng; họ là những cá tính hoàn toàn khác biệt với những nét tính cách khác nhau. Như với cuốn "Kafka bên bờ biển", Phil thích nó nên đã nhận lời dịch, còn Jay thì không hào hứng cho lắm. Phil là một người rất khiêm nhường và lịch thiệp; trong khi Jay lại là một dịch giả cực kỳ tỉ mỉ, chính xác, anh ấy thuộc kiểu người có cá tính mạnh. Riêng Alfred lại là một người tự do; giờ tôi cũng chẳng rõ anh ấy đang ở đâu nữa. Anh ấy kết hôn với một phụ nữ Myanmar, một nhà hoạt động xã hội. Đôi khi họ còn bị chính quyền ở đó giam giữ. Anh ấy là kiểu người như vậy đấy. Phong cách dịch của anh ấy cũng rất phóng khoáng, thỉnh thoảng anh ấy còn tự ý sửa cả văn bản nữa. Gu của anh ấy là thế mà.

John Wray: Ông phối hợp với các dịch giả của mình như thế nào? Chính xác thì quá trình làm việc diễn ra sao?

Murakami: Trong quá trình dịch, họ hỏi tôi rất nhiều điều, và khi có bản thảo đầu tiên, tôi sẽ tự mình đọc lại. Đôi khi tôi cũng đưa ra một vài góp ý. Bản dịch tiếng Anh các tác phẩm của tôi đóng vai trò vô cùng quan trọng; bởi những quốc gia nhỏ như Croatia hay Slovenia thường sẽ dịch lại từ bản tiếng Anh chứ không phải tiếng Nhật. Chính vì thế, bản tiếng Anh đòi hỏi phải cực kỳ chính xác. Tuy nhiên, ở hầu hết các nước khác, họ vẫn dịch trực tiếp từ nguyên bản tiếng Nhật.

John Wray: Bản thân ông có vẻ thích dịch tác phẩm của các nhà văn hiện thực - như Carver, Fitzgeraid, Irving. Điều này phản ánh thị hiếu của ông như một độc giả, hay việc thả mình vào một không gian văn chương khác biệt là một liệu pháp hữu ích cho hành trình sáng tác của ông?

Murakami: Với những tác giả tôi dịch, họ đều có những cuốn sách mang lại cho tôi những bài học. Đó là yếu tố then chốt. Bản thân tôi tự đúc kết được rất nhiều từ các nhà văn hiện thực. Văn phong của họ đòi hỏi tôi phải đọc sâu và cần mẫn để chuyển ngữ, điều đó giúp tôi bóc tách được những bí ẩn sau trang viết. Nếu tôi dịch tác phẩm của những nhà văn hậu hiện đại như Don DeLillo, John Barth, hay Thomas Pynchon; sự điên rồ của tôi và của họ, khi kết hợp với nhau sẽ tạo thành một cuộc “bại huyết” văn chương. Dĩ nhiên, tôi tôn kính tác phẩm của họ, nhưng trên tư cách một dịch giả, tôi chọn các nhà văn hiện thực.

John Wray: Các tác phẩm của ông thường được đánh giá là đại diện văn học Nhật Bản dễ tiếp cận nhất đối với công chúng Mỹ, thậm chí, bản thân ông được coi là nhà văn phương Tây nhất trong số các nhà văn Nhật Bản đương đại. Tôi rất tò mò không biết bản thân ông định vị mối quan hệ của mình với nền văn hóa Nhật Bản như thế nào?

Murakami: Tôi không có ý định viết về những người nước ngoài ở một quốc gia xa lạ nào đó, tôi muốn viết về chính chúng tôi. Tôi muốn viết về Nhật Bản, về cuộc sống của chúng tôi ở ngay tại nơi này. Điều đó vô cùng quan trọng đối với tôi. Nhiều người cho rằng phong cách của tôi gần gũi với người phương Tây; điều đó có thể đúng, nhưng bản sắc của tôi thuộc về chính tôi, bản sắc ấy chưa từng bị Tây hóa.

Lời bình của người dịch: Trong câu trả lời trên của Murakami, “bản sắc” được tôi dịch từ “stories”, vì, chữ stories ở đây không chỉ là “câu chuyện” thông thường, nó là thế giới quan, chất liệu sáng tác.. Nên để lột tả được cái độc bản của Murakami, từ “câu chuyện” là chưa đủ.

John Wray: Và nhiều biểu tượng văn hóa vốn có vẻ rất phương Tây đối với người Mỹ, chẳng hạn như “The Beatles” cũng là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của Nhật Bản.

Murakami: Khi tôi viết về nhân vật ăn humburger trong tiệm McDonald’s, người Mỹ thắc mắc, tại sao tay này không ăn đậu phụ mà lại đi ăn hamburger? Nhưng ăn hamburger là một điều rất tự nhiên với chúng tôi, một hoạt động hết sức bình thường.

John Wray: Như vậy, liệu có thể nói rằng các cuốn sách của ông đã tái hiện một cách chính xác đời sống đô thị đương đại của Nhật Bản?

Murakami: Cách mọi người hành xử, trò chuyện, phản ứng hay tư duy, tất thảy đều đậm chất Nhật Bản. Không một độc giả người Nhật nào - hoặc gần như là không một ai - phàn nàn rằng những câu chuyện của tôi xa rời cuộc sống của chúng tôi. Tôi vẫn luôn nỗ lực viết về con người Nhật Bản. Tôi muốn viết về việc chúng tôi là ai, chúng tôi đang đi về đâu, và tại sao chúng tôi lại hiện diện ở nơi này. Tôi nghĩ, đó chính là tư tưởng xuyên suốt trong các tác phẩm của mình.

John Wray: Liên quan đến tác phẩm "Biên niên ký chim vặn dây cót", ông từng chia sẻ rằng mình rất trăn trở về người cha của mình, về những biến cố đã xảy ra trong cuộc đời cũng như thế hệ của ông ấy; thế nhưng, hình bóng người cha lại hoàn toàn vắng bóng trong cuốn tiểu thuyết đó, và dường như là trong hầu hết các tác phẩm của ông. Vậy trong bản thân cuốn sách, mối quan tâm này được kết tinh ở đâu?

Murakami: Hầu hết các tiểu thuyết của tôi đều được kể ở ngôi thứ nhất. Nhiệm vụ chủ yếu của nhân vật chính là quan sát những gì đang diễn ra xung quanh mình. Anh ta thấy những gì buộc phải thấy, hoặc những gì cần và nên thấy, ngay trong thời gian thực. Có thể nói, anh ta khá giống với nhân vật Nick Carraway trong The Great Gatsby (Gatsby vĩ đại). Anh ta đứng ở vị thế trung lập, và để duy trì được sự trung lập đó, anh ta phải được giải phóng khỏi mọi mối quan hệ huyết thống, mọi sự ràng buộc với hệ thống gia đình gia trưởng truyền thống.

Điều này có thể coi là phản ứng của tôi trước một thực tế rằng “gia đình” vốn chiếm vai trò quá nặng nề trong văn học truyền thống Nhật Bản. Tôi muốn khắc họa nhân vật chính của mình như một cá nhân độc lập và tuyệt đối. Thân phận là một cư dân đô thị, anh ta cũng liên quan mật thiết đến điều này. Anh ta thuộc kiểu người sẵn sàng ưu tiên lựa chọn sự tự do và cô độc hơn là sự gắn kết hay các mối quan hệ cá nhân.

John Wray: Khi đọc “Super-Frog Saves Tokyo (Siêu ếch cứu Tokyo)” trong tập truyện ngắn “After the Quake (Sau cơn động đất)” mới nhất của ông, nơi một con giun khổng lồ ẩn mình sâu dưới lòng đất Tokyo đe dọa hủy diệt thành phố, tôi không thể không liên tưởng đến thế giới manga hay những bộ phim quái vật thời xưa của Nhật. Ngoài ra, nó còn gợi đến truyền thuyết dân gian về con cá trê khổng lồ nằm dưới vịnh Tokyo, loài sinh vật mà theo thần thoại cứ nửa thế kỷ lại cựa mình một lần và gây ra những trận động đất. Những mối liên tưởng này có ý nghĩa gì đối với ông không? Chẳng hạn như manga, ông có nhìn thấy sợi dây gắn kết nào giữa chúng với các tác phẩm của mình?

Murakami: Không, tôi không nghĩ vậy. Tôi chưa bao giờ yêu thích manga cả. Tôi không bị ảnh hưởng bởi những thứ đó.

John Wray: Còn văn hóa dân gian Nhật Bản thì sao?

Murakami: Thuở nhỏ, tôi được đắm mình trong rất nhiều câu chuyện cổ tích và giai thoại dân gian Nhật Bản. Những câu chuyện ấy đóng vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình trưởng thành của mỗi người. Chẳng hạn như nhân vật Siêu Ếch, biết đâu cũng bước ra từ chính kho tàng truyện kể đó. Anh có kho tàng văn hóa dân gian của Mỹ, người Đức có kho tàng của họ, người Nga cũng có của riêng họ. Thế nhưng, vẫn luôn tồn tại một chiếc kho chung - một vùng ký ức tập thể mà tất cả chúng ta đều có thể khai thác: như “The Little Prince (Hoàng tử bé)”, McDonald’s, hay The Beatles.

John Wray: Chính là kho tàng văn hóa đại chúng của thế giới.

Murakami: Trong việc viết lách ngày nay, cốt truyện đóng vai trò tối quan trọng. Tôi không quan tâm đến lý thuyết. Tôi cũng không quan tâm đến kho từ vựng. Điều cốt lõi duy nhất là câu chuyện đó có hay, có cuốn hút hay không. Chúng ta đang có một kiểu dạng văn hóa dân gian mới - sản phẩm được nhào nặn từ kỷ nguyên internet này. Bản thân nó chính là một dạng thức ẩn dụ. Tôi từng xem bộ phim “The Matrix (Ma trận)” - và tôi nghĩ đó chính là câu chuyện dân gian đại diện cho tâm thức thời đại chúng ta. Thế mà ở đây người ta cứ chê nó tẻ nhạt.

John Wray: Ông đã xem bộ phim hoạt hình “Spirited Away (Vùng đất linh hồn)” của Hayao Miyazaki chưa? Tôi thấy bộ phim này có những nét tương đồng rất rõ nét với các tác phẩm của ông, đạo diễn Miyazaki cũng nhào nặn các chất liệu truyền thống của dân tộc dưới lăng kính đương đại. Ông có yêu thích những thước phim của vị đạo diễn này không?

Murakami: Không. Tôi không thích phim hoạt hình. Tôi mới chỉ xem một đoạn ngắn của bộ phim đó thôi, nhưng nó không phải gu của tôi. Tôi chẳng mấy bận tâm đến những thứ như vậy. Khi bắt tay vào viết một cuốn sách, trong đầu tôi luôn hiện lên một hình ảnh, và hình ảnh đó có sức lay động vô cùng mạnh mẽ.

John Wray: Ông có thường xuyên đi xem phim không?

Murakami: Ồ, có chứ. Tôi đi xem suốt đấy. Đạo diễn yêu thích nhất của tôi là một người Phần Lan - Aki Kaurismäki. Tôi cực kỳ yêu thích mọi bộ phim của ông ấy. Tư duy điện ảnh của ông ấy vô cùng độc đáo.

John Wray: Và hài hước.

Murakami: Rất hài hước.

John Wray: Như ông đã nói trước đó, sự hài hước đóng vai trò là một nhân tố mang lại sự ổn định. Nó còn có ích theo cách nào khác?

Murakami: Tôi muốn độc giả của mình thi thoảng phải bật cười. Ở Nhật, rất nhiều người tranh thủ đọc sách của tôi trên tàu khi đi làm. Một người làm công ăn lương bình thường mất hai tiếng mỗi ngày để di chuyển và họ dành thời gian đó để đọc. Đó là lý do vì sao những cuốn sách dày của tôi luôn được chia làm hai tập: chúng sẽ quá nặng nếu in thành một cuốn. Có một số người viết thư cho tôi, họ phàn nàn rằng họ cười khi đọc sách của tôi trên tàu. Việc đó làm họ hơi ngượng ngùng. Đó là những lá thư làm tôi thích nhất. Tôi biết họ đang cười khi lật giở trang sách của mình, cảm giác đó tuyệt lắm. Tôi muốn cứ mười trang tôi lại có thể làm họ mỉm cười một lần.

John Wray: Đó là công thức bí mật của ông?

Murakami: Tôi không hề tính toán trước. Nhưng nếu có thể làm thế thì thật tốt. Hồi còn ngồi trên ghế đại học, tôi mê đọc Kurt Vonnegut và Richard Brautigan. Văn phong của họ vừa hài hước, dí dỏm nhưng đồng thời những chủ đề họ mổ xẻ lại vô cùng nghiêm túc. Tôi thích những cuốn sách như thế. Lần đầu tiên tiếp xúc với Vonnegut và Brautigan, tôi đã bị chấn động khi nhận ra trên đời này lại tồn tại những cuốn sách như thế! Cảm giác đó chẳng khác nào vừa phát hiện ra một thế giới mới vậy.

John Wray: Nhưng ông chưa bao giờ muốn viết theo phong cách ấy?

Murakami: Tôi nghĩ bản thân thế giới này, cuộc sống đô thị này, đã là một vở hài kịch rồi. Truyền hình có tới 50 kênh, còn chính phủ thì đầy rẫy những kẻ ngốc - chẳng phải hài kịch thì là gì. Thế nên tôi luôn cố gắng viết sao cho thật nghiêm túc, nhưng càng nghiêm túc thì câu văn lại càng hài hước. Hồi tôi 19 tuổi, vào những năm 1968 và 1969, chúng tôi đã từng nghiêm túc một cách cự đoan. Đó là thời đại của những điều hệ trọng lớn lao, và con người thời ấy thì tràn ngập lý tưởng.

John Wray: Thú vị là "Rừng Na Uy", có bối cảnh trong khoảng thời gian đó, có lẽ là cuốn ít hài hước nhất của ông.

Murakami: Theo nghĩa đó, thế hệ của chúng tôi là một thế hệ đầy nghiêm túc. Nhưng giờ đây khi nhìn lại những ngày tháng ấy, tôi lại thấy nó buồn cười làm sao! Đó là một thời kỳ đầy rẫy những mâu thuẫn mơ hồ. Vậy nên tôi nghĩ, thế hệ chúng tôi cũng dần quen với việc sống chung với điều đó.

John Wray: Một trong những nguyên tắc của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo là không được phép làm lộ hay thu hút sự chú ý vào các yếu tố kỳ ảo trong truyện. Thế nhưng, ông lại hoàn toàn phớt lờ quy tắc đó: các nhân vật của ông hay tự nói về tính chất kỳ quái của cốt truyện, thậm chí còn chủ động hướng sự chú ý của người đọc vào đó. Mục đích của điều này là gì? Tại sao?

Murakami: Đó là một câu hỏi cực kỳ thú vị. Để tôi suy ngẫm một chút… Chà, tôi cho rằng đó chính là sự quan sát thành thật của tôi về sự kỳ quái của thế giới này. Nhân vật chính của tôi trải qua chính những gì tôi đang trải nghiệm trong lúc viết, và đó cũng là những gì độc giả trải qua khi đọc. Với Kafka hay García Márquez, các tác phẩm của họ mang tính văn chương hơn, theo nghĩa cổ điển. Còn câu chuyện của tôi thì thực tế hơn, đương đại hơn - nó mang lại một trải nghiệm đậm chất hậu hiện đại hơn. Hãy thử hình dung nó như một phim trường, nơi mọi thứ - từ đạo cụ, những cuốn sách trên tường cho đến giá sách - đều là giả. Những bức tường chỉ được dựng bằng giấy. Trong trường phái hiện thực huyền ảo cổ điển, tường hay sách đều là thật. Còn trong tiểu thuyết của tôi, nếu cái gì là giả, tôi muốn nói thẳng nó là giả. Tôi không muốn giả vờ như thể chúng là thật.

John Wray: Để tiếp tục ẩn dụ về phim trường, việc đưa góc máy lùi lại có thể giúp khán giả thấy toàn bộ hoạt động của trường quay hay không?

Murakami: Tôi không hề có ý định thuyết phục độc giả tin rằng đó là một thực thể có thật; tôi chỉ muốn phơi bày nó đúng như bản chất vốn có của nó. Theo một cách nào đó, tôi đang ngầm nói với người đọc rằng đây chỉ là một câu chuyện mà thôi - nó là giả đấy. Thế nhưng, một khi bạn đã trải nghiệm cái giả ấy như một điều chân thật, thì tự khắc nó có thể trở thành cái thật. Để cắt nghĩa thấu đáo điều này thật sự không dễ chút nào.

Vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhiệm vụ của các nhà văn là đem đến cho độc giả những điều chân thật nhất. Trong “War and Peace (Chiến tranh và hòa bình)”, Tolstoy đã miêu tả chiến trường chi tiết và sống động khiến người đọc tin nó là thật. Nhưng tôi thì không làm vậy. Tôi chẳng việc gì phải giả vờ như thể nó là thật cả. Chúng ta đang sống trong một thế giới giả; xem những bản tin thời sự giả vào buổi tối. Chiến đấu cho những cuộc chiến giả. Và đến cả chính phủ cũng giả. Thế nhưng, chúng ta vẫn tìm kiếm những giá trị thật giữa thế giới giả đó. Những câu chuyện của tôi cũng vận hành theo cách tương tự; chúng ta đang đi qua những bối cảnh giả, nhưng chính chúng ta, khi đi qua những bối cảnh này, lại là thật. Tình thế đó là thật, theo nghĩa nó là một sự dấn thân, một mối tương quan có thật. Đó chính là điều mà tôi muốn viết.

John Wray: Trong tác phẩm của mình, ông thường liên tục đào sâu vào những chi tiết tầm thường.

Murakami: Tôi rất thích các chi tiết. Nếu như Tolstoy muốn hướng tới một sự miêu tả toàn cảnh, mang tính tổng thể; thì lối mô tả của tôi lại chỉ thu hẹp và tập trung vào một vùng không gian rất nhỏ. Khi bạn đặc tả chi tiết của những thứ vô cùng nhỏ nhặt, tiêu cự góc nhìn của bạn sẽ ngày càng tiến lại gần hơn, và khi đó, một hiệu ứng hoàn toàn trái ngược với Tolstoy sẽ đến - mọi thứ bắt đầu trở nên phi thực. Đó chính là điều mà tôi muốn đạt được trong tác phẩm của mình.

John Wray: Tiêu cự thu hẹp đến mức khiến ông vượt qua cả ranh giới của chủ nghĩa hiện thực, để rồi những điều tầm thường, quen thuộc lại một lần nữa trở nên kỳ lạ?

Murakami: Càng tiến lại gần, mọi thứ càng trở nên phi thực. Đó chính là phong cách của tôi.

John Wray: Ở phần trước, ông có nhắc đến García Márquez và Kafka như những đại diện của dòng văn học tinh hoa để đối lập với bản thân mình; phải chăng ông không nghĩ mình là một nhà văn thuộc dòng văn học tinh hoa?

Murakami: Tôi là một nhà văn thuộc dòng văn học đương đại, điều đó rất khác biệt. Thời của Kafka chỉ có âm nhạc, sách vở và kịch nghệ; còn bây giờ chúng ta có Internet, phim ảnh, băng đĩa và muôn vàn thứ khác. Chúng ta đang phải đối mặt với quá nhiều sự cạnh tranh. Rào cản lớn nhất chính là thời gian: ở thế kỷ XIX, con người - tôi đang nói đến tầng lớp thượng lưu nhàn hạ - họ có thừa thời gian, vì thế họ mới đọc những cuốn sách dày cộp. Họ đi xem opera và có thể ngồi lỳ ở đó suốt ba, bốn tiếng đồng hồ. Nhưng ngày nay mọi người đều quá bận rộn, và chẳng còn một “tầng lớp nhàn hạ” đúng nghĩa nào cả. Đọc Moby-Dick hay Dostoevsky thì rất tuyệt đấy, nhưng giờ người ta không có đủ thời gian cho những tác phẩm như thế. Vậy nên văn chương hư cấu buộc phải thay đổi một cách triệt để - chúng ta phải bắt độc giả và lôi họ vào thế giới của cuốn sách. Các nhà văn hư cấu đương đại giờ đây đang vay mượn kỹ thuật từ nhiều lĩnh vực khác - từ nhạc jazz, video game, cho đến bất cứ thứ gì có thể. Tôi nghĩ video game hiện nay là thứ gần với tiểu thuyết hơn cả.

John Wray: Video game ư?

Murakami: Đúng vậy. Bản thân tôi không thích video game, nhưng tôi cảm nhận rất rõ sự tương đồng. Đôi khi trong sáng tác, tôi cảm thấy mình vừa là một người thiết kế trò chơi, và đồng thời vừa là một game thủ. Chính tôi là người tạo ra trò chơi, nhưng giờ đây tôi lại mắc kẹt trong thế giới trò chơi đó; tay trái không biết tay phải đang làm gì. Đó là một kiểu tách biệt đầy khách quan. Một cảm giác như thể mình đang bị phân thân vậy.

John Wray: Đó là một cách khác để nói rằng mặc dù không biết điều gì sẽ diễn ra tiếp theo khi ông viết, một phần khác bên trong ông lại biết chính xác những gì sắp đến?

Murakami: Tôi nghĩ là theo một cách vô thức nào đó. Khi hoàn toàn chìm đắm vào trang viết, tôi biết được những gì tác giả và cả người đọc đang cảm nhận. Điều đó thật tốt - nó giúp tôi viết rất nhanh. Bởi lẽ, chính tôi cũng khao khát được biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, không khác gì độc giả. Nhưng đôi khi mình vẫn phải biết ghìm lại ở một điểm nào đó. Nếu đi quá nhanh, người ta dễ rơi vào mệt mỏi và nhàm chán. Ta buộc phải để họ dừng chân ở một điểm nhất định nào đó.

John Wray: Ông làm điều đó bằng cách nào?

Murakami: Tôi cảm nhận được nó. Tôi biết khi nào đã đến lúc dừng lại.

John Wray: Còn nhạc jazz và âm nhạc nói chung thì sao? Chúng giúp ích gì cho ông trong công việc?

Murakami: Tôi nghe jazz từ khi 13 hay 14 tuổi gì đó. Âm nhạc có sức lay động và ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ đến tôi: những hợp âm, giai điệu, nhịp phách cho đến cả cái hồn cốt của nhạc blues - tất cả đều hữu ích cho tôi khi viết. Tôi từng khao khát trở thành một nhạc sĩ, nhưng tôi chơi nhạc không tốt lắm, vì vậy tôi đã trở thành nhà văn. Viết một cuốn sách, với tôi cũng tựa như chơi một bản nhạc vậy: đầu tiên tôi dạo lên chủ đề chính của mình, sau đó bắt đầu ngẫu hứng ứng biến, và rồi khép lại bằng một kết thúc, đại loại là như thế.

John Wray: Trong nhạc jazz truyền thống, chủ đề ban đầu thường sẽ lặp lại ở đoạn kết. Ông có quay trở lại không?

Murakami: Đôi khi. Với tôi, nhạc jazz là một hành trình, một hành trình mang tính tinh thần. Nó chẳng khác mấy so với việc viết văn.

John Wray: Ai là nhạc công Jazz ông thích nhất?

Murakami: Rất nhiều! Tôi đặc biệt thích Stan Getz và Gerry Mulligan. Hồi còn là một thiếu niên, họ chính là thần tượng lớn nhất của tôi. Dĩ nhiên, tôi cũng thích Miles Davis và Charlie Parket. Nhưng nếu anh hỏi tôi mở đĩa nhạc của ai nhiều nhất, thì câu trả lời sẽ là Miles của những năm 1950 - 1960. Miles luôn là một nghệ sĩ tiên phong, một người không ngừng làm mới phong cách của chính mình - tôi rất ngưỡng mộ ông ấy.

John Wray: Ông có thích Coltrane không?

Murakami: Bình thường. Đôi lúc tôi cảm thấy ông ấy gồng quá mức. Ông ấy kiên định một cách cực đoan.

John Wray: Còn những loại nhạc khác thì sao?

Murakami: Tôi cũng thích nhạc cổ điển, đặc biệt là baroque. Trong cuốn sách mới của tôi, "Kafka bên bờ biển", cậu bé nhân vật chính thường nghe Radiohead và Prince. Tôi đã rất ngạc nhiên khi biết rằng: có thành viên của Radiohead thích sách của tôi!

John Wray: Tôi thì không ngạc nhiên.

Murakami: Tôi có đọc phần ghi chú bìa đĩa bằng tiếng Nhật cho album Kid A, và cậy ấy viết rằng mình rất thích sách của tôi. Điều đó làm tôi rất tự hào.

John Wray: Ông có thể nói một chút về "Kafka bên bờ biển không"?

Murakami: Đó là cuốn sách phức tạp nhất tôi từng viết, thậm chí còn phức tạp hơn cả "Biên niên ký chim vặn dây cót". Gần như không thể nào giải thích rạch ròi được.

Có hai câu chuyện diễn ra song song. Ở tuyến thứ nhất, nhân vật chính là một cậu bé 15 tuổi. Tên cậu bé, cậu tự gọi mình là Kafka. Ở tuyến truyện còn lại, nhân vật chính là một người đàn ông 60 tuổi. Ông ấy không biết chữ, chẳng thể đọc cũng chẳng thể viết. Ông ấy thuộc kiểu người ngây ngô, khờ dại, nhưng bù lại, ông có thể trò chuyện với mèo. Cậu bé Kafka bị cha mình bủa vây bởi một lời nguyền, một lời nguyền kiểu như Oedipus: “con sẽ giết cha, và ngủ với mẹ mình”. Cậu bỏ nhà ra đi để trốn chạy cha mình, để thoát khỏi lời nguyền ấy, tìm đến một nơi xa xôi, nhưng lại lạc bước vào một thế giới kỳ lạ, đầy phi thực và bảng lảng như một giấc mơ.

John Wray: Về mặt cấu trúc, cuốn sách này có vẻ giống như "Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới", khi các chương truyện cứ luân phiên xen kẽ, dịch chuyển qua lại từ tuyến nhân vật này sang tuyến nhân vật khác phải không?

Murakami: Đúng vậy. Ban đầu, tôi đã định viết phần tiếp theo cho "Xứ sở diệu kỳ tàn bạo", nhưng rồi lại quyết định kể một câu chuyện hoàn toàn khác. Dẫu vậy, phong cách của chúng vẫn rất tương đồng. Tinh thần cốt lõi cũng rất giống nhau. Chủ đề chính vẫn là về thế giới này và thế giới kia; về cách mà chúng ta có thể đi đi về về giữa hai thế giới.

John Wray: Thật vui khi được biết điều đó, bởi "Xứ sở diệu kỳ tàn bạo" là cuốn ưa thích của tôi.

Murakami: Tôi cũng vậy. Cuốn sách mới này là một thử nghiệm đầy tham vọng, bởi lẽ trước đây, các nhân vật chính trong tác phẩm tôi luôn ở độ tuổi đôi mươi hoặc ba mươi. Nhưng lần này, đó lại là một cậu thiếu niên 15 tuổi.

John Wray: Giống như Holden Caulfield?

Murakami: Đúng vậy. Viết câu chuyện đó thật sự rất thú vị. Khi viết về cậu thiếu niên ấy, tôi như được sống lại những năm tháng tuổi 15 của chính mình. Tôi luôn nghĩ ký ức là tài sản quý giá nhất của con người. Nó giống như một thứ nhiên liệu; nó cháy lên và sưởi ấm chúng ta. Ký ức của tôi giống như một chiếc tủ: Có nhiều ngăn kéo trong chiếc tủ ấy, và khi muốn trở lại làm một cậu bé 15 tuổi, tôi chỉ cần mở một ngăn kéo nhất định ra. Ở đó, tôi sẽ tìm thấy lại những cảnh sắc mà mình từng nhìn thấy ngày còn là đứa trẻ ở Kobe. Tôi có thể ngửi thấy mùi của không khí, có thể chạm tay vào mặt đất, và có thể nhìn thấy màu xanh của cây cối. Đó chính là lý do vì sao tôi muốn viết một cuốn sách.

John Wray: Để quay về với những nhận thức ở tuổi 15?

Murakami: Ví dụ thế. Phải.

John Wray: Việc lớn lên ở Kobe, thay vì một nơi nào khác ở Nhật Bản, có ý nghĩa quan trọng như thế nào đối với phong cách mà ông đã xây dựng? Kobe là một thành phố cởi mở, mang tính quốc tế, và có thể có đôi chút lập dị.

Murakami: Người dân Tokyo còn kỳ lạ hơn người dân Kobe nhiều! Họ bị bao bọc bởi các dãy núi, thế nên tâm lý của họ cũng khác hẳn.

John Wray: Nhưng ông sinh ra ở Kyoto. Đúng không?

Murakami: Đúng thế, nhưng khi tôi lên hai thì gia đình tôi đã chuyển đến Kobe. Cho nên đó mới thật sự là quê hương tôi. Kobe nằm nép mình bên biển và ngay cạnh những ngọn núi, trải dài trên một dải đất hẹp. Tôi không thích Tokyo; nó quá bằng phẳng, quá rộng, rất rộng. Tôi không thích sống ở đây.

John Wray: Nhưng ông đang sống ở đây! Tôi dám chắc là ông có thể sống ở bất cứ nơi nào ông muốn.

Murakami: Đó là bởi vì tôi có thể ẩn danh ở thành phố này. Cũng giống như ở New York. Không ai nhận ra tôi cả; tôi có thể đi ăn bất cứ đâu. Tôi có thể lên tàu điện ngầm mà không bị ai làm phiền. Tôi có một ngôi nhà trong một thị trấn nhỏ vùng ngoại ô Tokyo, và ở đó thì ai cũng biết tôi. Mỗi lần đi dạo đều bị nhận ra. Và đôi khi, chuyện đó thật phiền toái.

John Wray: Lúc trước ông có nhắc đến Ryū Murakami. Dường như ông ấy có một lịch trình rất khác biệt với tư cách là một nhà văn.

Murakami: Phong cách của tôi mang tính hậu hiện đại; còn của anh ấy thuộc dòng văn học chính thống. Thế nhưng, lần đầu tiên đọc cuốn “Coin Locker Babies (Những đứa trẻ trong tủ gửi đồ)”, tôi đã bị chấn động mạnh; tôi tự nhủ mình cũng muốn viết ra kiểu tiểu thuyết đầy nội lực như thế. Ngay sau đó, tôi đã bắt đầu viết "Cuộc săn cừu hoang". Vì vậy, giữa chúng tôi là một kiểu đối trọng, cạnh tranh nhưng tôn trọng nhau.

John Wray: Hai người là bạn?

Murakami: Chúng tôi có mối quan hệ tốt. Ít nhất thì cũng không phải kẻ thù của nhau. Anh ấy có một tài năng thiên bẩm lớn. Cứ như thể anh ấy có sẵn một giếng dầu ngay dưới lòng đất vậy. Nhưng với tôi, “mỏ dầu” của tôi nằm sâu đến mức tôi đã phải đào, đào, và đào mãi. Đó thật sự là một công việc vất vả. Và tôi đã phải mất rất nhiều thời gian mới chạm được đến nó. Nhưng một khi đã chạm tới rồi, tôi cảm thấy mình mạnh mẽ và tự tin hơn. Cuộc sống của tôi đã được đưa vào khuôn khổ hệ thống. Việc dốc hết sức mình để đào bới thực ra lại là một điều tốt.

Chú thích của người dịch:

(1): Tristram Shandy xuất bản từ 1759 đến 1767, là một trong những tiểu thuyết tiên phong đại diện cho lối viết "lai tạp", phá vỡ mọi cấu trúc dòng thời gian, kể chuyện lan man một cách có chủ đích và cực kỳ quái dị.

(2): Phong trào phản kháng thập niên 1960 - Theo 1960s Protest Movement là một làn sóng biểu tình, bạo động chính trị và văn hóa mang tính toàn cầu. Bùng bổ mạnh mẽ nhất vào giai đoạn 1968 - 1969. Tại Nhật Bản, phong trào phản kháng được dẫn dắt chủ yếu bởi chủ nghĩa Cánh tả mới (New Left) và các liên minh sinh viên như Zengakuren và Zenkyōtō. Giới trẻ xuống đường vì 3 lý do lớn: Phản đối chính phủ gia hạn Hiệp ước an ninh Mỹ - Nhật (Anpo), Phản đối Chiến tranh Việt nam và Yêu cầu Cải cách giáo dục.

(3): Thực tế nhà văn Murakami không có người em sinh đôi nào. Ông là con một trong gia đình và không có bất kỳ anh chị em nào cả.

(4): Hai cuốn sách đầu tay đó là “Hear the Wind Sing (Lắng nghe gió hát)” và “Pinball”.

(5): John Irving là nhà văn, nhà biên kịch nổi tiếng người Mỹ mà Murakami rất ngưỡng mộ. Các nhân vật trong những tác phẩm của John Irving thường chịu những tổn thương hoặc mất mát về mặt thể xác. Murakami cũng từng trực tiếp phỏng vấn John Irving. Chén Thánh là vật báu huyền thoại trong các câu chuyện về Vua Authur, biểu tượng cho một cuộc tìm kiếm vĩ đại, gian nan nhưng thiêng liêng. Philip Marlowe là nhân vật thám tử tư nổi tiếng trong các tiểu thuyết trinh thám của Raymond Chandler - một hình mẫu có ảnh hưởng cực kỳ sâu sắc đến lối xây dựng nhân vật của Murakami.

(6): Odysseus là vị vua/chiến binh huyền thoại trong sử thi Hy Lạp cổ đại của Homer, người đã phải trải qua hành trình 10 năm trên biển để tìm đường trở về quê hương và gặp lại vợ mình. Trên hành trình ấy, Odysseus đã phải đối đầu với nhiều quái vật, cạm bẫy và những phép thuật kỳ lạ.

Nguồn: The Paris Review, Dương Tất Thắng dịch

Để có sự bình yên trong cuộc đời

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 13 Jun 2026 08:38:00 +0000

Tâm và trí

1. Chỉ có một cuốn sách đáng đọc nhất, đó là tâm của chính mình.

2. Cuộc sống của chúng ta chẳng khốn khổ gì! Cái khốn khổ ở đây là không thỏa mãn, không hài lòng với cuộc sống. Thật vậy, chỉ có phiền não khốn khổ mà thôi.

Bình yên có được từ những bài học

3. Nếu bạn cảm thấy không hài lòng ở một nơi, bạn sẽ cảm thấy không hài lòng ở mọi nơi. Chẳng có nơi nào bên ngoài làm bạn khó chịu. Nơi khó chịu nằm bên trong bạn.

4. Chúng ta không chiến đấu để chống lại ai cả mà chiến đấu để chinh phục chính tâm mình, kiên trì chống lại mọi tình cảm xung động của chính mình.

Bình an

1. Bình an nằm ngay trong chúng ta, nó ở cùng chỗ với bất an và đau khổ. Không thể tìm bình an trong rừng sâu hay trên đồi cao. Cũng không thể tìm bình an nơi vị thầy khả kính khả ái. Ở đâu có đau khổ ở đó có con đường thoát ly.

2. Làm bất cứ việc gì cũng với tâm xả bỏ. Đừng kỳ vọng sự đền đáp hay tán dương. Xả bỏ một ít sẽ có một ít bình an. Xả bỏ nhiều sẽ có nhiều bình an. Xả bỏ hoàn toàn sẽ được bình an hoàn toàn và cuộc đấu tranh với thế gian này đi đến chỗ chấm dứt.

3. Ai cũng có thể làm nhà gạch hay nhà gỗ, nhưng đó không phải là nhà của ta mà là nhà của thế gian và bị luật thế gian chi phối. Bình an nội tâm mới thực sự là nhà của ta.

4. Truy tầm bình an bên ngoài chẳng khác nào tìm kiếm rùa có râu, bạn không thể nào tìm được. Nhưng khi tâm bạn sẵn sàng thì bình an sẽ tự tìm đến bạn.

Đau khổ

1. Có hai loại đau khổ: đau khổ dẫn đến đau khổ hơn và đau khổ dẫn đến chấm dứt đau khổ. Đau khổ đầu tiên là chấp giữ những gì ưa thích và chán bỏ những gì không ưa thích. Đau khổ thứ hai là can đảm và trì chí theo dõi sự không ngừng thay đổi của các cảm giác: hạnh phúc, đau khổ, vui vẻ, buồn chán, vừa lòng, phật ý... Đau khổ này dẫn đến chỗ bình an.

2. Dính mắc vào hạnh phúc cũng như dính mắc vào đau khổ nhưng bạn không thấy đó thôi. Đừng nghĩ rằng nắm giữ hạnh phúc là xa lìa đau khổ. Cả hai dính chặt vào nhau không thể tách rời. Hãy xem đau khổ và hạnh phúc ngang nhau. Khi hạnh phúc khởi sanh, đừng quá vui mừng mà bị cuốn trôi đi; khi đau khổ đến cũng đừng quá thất vọng mà bị nhận chìm vào dòng thác lũ.

3. Khi đau khổ phát sinh, hãy ý thức rằng chẳng có ai nhận chịu đau khổ. Nếu nghĩ rằng đau khổ và hạnh phúc là của bạn thì bạn sẽ không bao giờ tìm thấy bình an

4. Thương và ghét, cả hai đều đau khổ bởi vì đều do tham ái gây ra. Muốn là khổ. Muốn mà không được cũng khổ. Ngay cả khi có được cái mà bạn muốn, cũng là đau khổ nữa, bởi vì khi được chúng, bạn lại lo sợ sẽ mất chúng. Làm sao có thể sống hạnh phúc khi tâm đầy lo sợ?

Hiểu biết và trí tuệ

1. Không ai và chẳng có gì có thể giải thoát cho bạn. Chỉ có sự hiểu biết của chính bạn mới giải thoát cho bạn mà thôi.

2. Người trí quán sát người khác, nhưng quán sát với trí tuệ chứ không phải với si mê. Quán sát với trí tuệ có thể học hỏi nhiều, nhưng quán sát với si mê thì chỉ tìm thấy lỗi của người khác mà thôi.

3. Tốt hay xấu đến, vui hay buồn đến hãy nhìn chúng rồi để chúng ra đi thì bạn sẽ không dính mắc. Dầu tham lam hay sân hận có đến đi nữa bạn cũng dùng trí tuệ để nhìn thấy bản chất vô thường của chúng và để chúng tự ra đi. Nếu phản ứng lại chúng, yêu hay ghét chúng, thì rắc rối sẽ xảy ra. Phản ứng, không những chứng tỏ bạn là người không có trí tuệ mà còn làm cho đau khổ gia tăng.

4. Hiểu biết chân lý thì sẽ không còn suy nghĩ và trở thành người có trí tuệ. Không hiểu biết thì suy nghĩ sẽ nhiều hơn trí tuệ hoặc chẳng có chút trí tuệ nào. Suy nghĩ nhiều mà không có trí tuệ sẽ đau khổ tận cùng.

Tháng bảy cô hồn và những niềm tin dị đoan

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 06 Jun 2026 09:00:00 +0000

Tương truyền vào tháng Bảy âm lịch, cửa địa ngục mở ra để ngạ quỷ về trần khất thực. Do đó, từ ngàn năm nay, ở Trung Quốc cũng như ở ta, tháng Bảy âm lịch thành tháng tiềm ẩn nhiều xui xẻo và tai họa. Nguyên ủy hiện tượng “tháng cô hồn” này hơi rối rắm vì có nhiều đan xen, chồng lấn giữa các quan niệm của Nho - Đạo - Phật.

Nhiều tín ngưỡng dần biến thành dị đoan qua đời sống thường nhật

Từ tín ngưỡng thành dị đoan

Tháng Bảy âm gọi là Mạnh thu (đầu mùa thu), bên Trung Quốc thì đây là tháng nóng bức nhất trong năm. Là lúc các loài lan nở rộ nên tháng Bảy còn gọi là “Lan nguyệt” (tháng của hoa lan) [1].

Tra thư tịch, người ta phát hiện vào thời Chiến quốc, tháng Bảy vốn được xem là bình thường như các tháng khác trong năm. Sách Lễ ký (thiên Nguyệt lệnh) ghi lại những hoạt động nhộn nhịp của dân Trung Quốc diễn ra trong tháng Bảy hồi 2.500 năm trước: “Tháng này lúa chín, thiên tử dâng cúng nơi miếu đường trước khi nếm gạo mới. Lệnh cho bá quan bắt đầu thu vén [thuế má], giữ gìn đê điều, chăm lo [sông ngòi] khỏi tắc nghẽn để ngừa ngập lụt. Sửa cung thất, tường vách thấp mục thì lo tu bổ thành quách” [2].

Suốt từ đó cho đến các đời Tần Hán, tháng Bảy trong sinh hoạt dân gian nếu không phải bức tranh sáng sủa thì cũng chưa bao giờ nặng nề âm khí tà ma như từ sau đời Minh cho đến nay. Mọi sự bắt đầu đảo lộn từ khi Phật giáo Ấn Độ truyền vào và biến tướng bởi Đạo giáo cũng như dị đoan bản địa.

Tăng ni Phật giáo mỗi năm đều có ba tháng an cư. Theo Đại tạng kinh thì vào mùa mưa, ở Ấn Độ thời xưa các loài trùng kiến bò ra rất nhiều, người tu hành nếu đi lại có thể sẽ bất cẩn giẫm đạp phải chúng mà phạm vào giới luật sát sanh. Vì lòng từ bi, các tăng ni được dạy nên đóng cửa ở yên một chỗ không ra ngoài vào mùa mưa đặng chuyên tâm tu tập [3].

Mùa mưa ở Ấn Độ kéo dài từ tháng 6 đến tháng 9 dương lịch (khoảng tháng 5 đến tháng 8 âm lịch). Khi tục này truyền sang Trung Hoa thì có biến đổi cho phù hợp với thời tiết thủy thổ, mùa an cư ở Tàu vì vậy được ấn định vào ba tháng hè, gọi là “kết hạ an cư” 結夏安居. “Kết” ở đây nghĩa là tụ lại; “kết hạ” là tụ lại trong mùa hè [4].

Để việc tu tập thêm ý nghĩa, Phật giáo Trung Hoa lấy rằm tháng Tư (Phật đản) làm ngày bắt đầu an cư, ngày kết thúc do đó rơi vào rằm tháng Bảy. Rằm tháng Bảy vì vậy lúc đầu được gọi là ngày Phật hoan hỷ (佛歡喜日).

Đến đây lại dính líu đến một quyển kinh khác, là Vu-lan-bồn [5]. Theo kinh Vu-lan, Thích Ca vì cảm tấm lòng hiếu thảo của Mục Kiền Liên [6] nên đã truyền pháp cứu tế: nhân ngày rằm tháng Bảy, các nhà sư vừa dứt mùa an cư thì dâng phẩm vật lên cho các ngài, đặng nhờ thần lực chư tăng mười phương giúp siêu độ vong linh nơi địa ngục. Các tăng được Phật dạy là trước khi thọ thực phải nhiếp tâm định ý, gửi chú nguyện cứu độ vong linh rồi mới tiếp nhận phẩm vật. Thần lực của mười phương chư tăng nhờ vậy hội tụ đã cứu mẹ Mục Liên được thoát địa ngục để về nơi tịnh độ. Từ đó ngày lễ Vu lan ra đời.

Ngày rằm tháng Bảy hẳn phải do Phật giáo Trung Quốc tự ấn định, chứ không phải được chọn bởi Thích Ca. Vì như đã nói, vào rằm tháng Bảy ở Ấn Độ, sư tăng còn đang đóng cửa tu tập trong chùa. Tuy đặt nghi vấn làm vậy, nhưng vì không biết chữ Phạn để đối chiếu nên ta hãy cứ chấp nhận rằm tháng Bảy là ngày do Phật ấn định để xá tội vong nhân. Điều bất thường ở chỗ Phật dạy chúng sinh phép mượn sức tăng để cứu độ cha mẹ chỉ vào mỗi một ngày rằm. Thậm chí ngày rằm này đối với Phật tử còn là ngày vui mừng tốt lành để được báo hiếu không chỉ với cha mẹ hiện tiền mà cả cha mẹ trong bảy kiếp đã qua. Vậy từ đâu ra thói tục xem nguyên cả tháng Bảy thành của cô hồn ảm đạm tang tóc?

Tới đây, phải tìm hiểu qua quan niệm của Đạo giáo về rằm tháng Bảy, bởi không phải ngẫu nhiên mà Phật giáo Trung Quốc chọn ngày này làm pháp hội. Nguyên Đạo giáo cho rằng có ba vị thần coi sóc mọi việc trên trời, dưới đất, và trong nước; đó là ba vị Thiên quan, Địa quan và Thủy quan (Tam quan). Mỗi năm, Tam quan hội họp vào ba ngày rằm tháng Giêng, tháng Bảy và tháng Chạp để xem xét định luận công tội của thần tiên, loài người và các loài trong ba cõi. Đây là ba ngày rằm có ý nghĩa lớn (Tam nguyên): rằm tháng Giêng gọi tiết [7] Thượng nguyên là lễ tế Thiên quan, rằm tháng Bảy là tiết Trung nguyên tế Địa quan, và rằm tháng Chạp là tiết Hạ nguyên tế Thủy quan.

Thêm một điều trùng hợp là tiết Trung nguyên thuở xưa còn là lễ hội mừng thu hoạch, vào ngày này, dân Trung Quốc cúng tế thịnh soạn để cầu Tam quan ban phước. Xuyên suốt thời cổ đại, “Tiết tháng Bảy mưa dầm sùi sụt” [8] tuy vậy lại là tháng hội hè, cưới gả, với ngày vợ chồng Ngâu trùng phùng (mùng Bảy), lễ báo hiếu kiêm cầu phước (rằm). Cho đến khi các vu sư chen vào kiếm ăn thì tình hình bỗng khác hẳn.

Đó là vào đầu triều Minh, khoảng niên hiệu Hồng Võ (1368-1399) đời Chu Nguyên Chương. Triều đình mới thành lập hãy còn non yếu nên các bang hội giang hồ nở rộ, các thầy pháp thầy bùa cũng lộng hành khắp chốn hương thôn. Lúc này, một cổ tục của vùng Mân Nam (tên gọi khác của tỉnh Phúc Kiến) được loan truyền. Nguyên người Xà [9] ở Mân tin rằng vào tháng Bảy, cửa địa ngục mở ra từ mùng 2 đến rằm cho các cô hồn ngạ quỷ lên dương thế kiếm ăn, khoảng thời gian này gọi “Quỷ tiết”, đa số người Mân có tục không cưới gả, xây cất hoặc đi xa trong những ngày nói trên [10]. Theo đó, các thầy bà lại vẽ rắn thêm chân, phóng đại thêm thắt đủ điều kiêng kỵ để moi tiền tín chủ nhẹ dạ. Thời buổi loạn lạc vừa yên, dân tình phấp phỏng nguy cơ chiến tranh Mông Cổ tái diễn nên tin đồn từ đó càng lan rộng làm xôn xao bá tánh nhiều nơi, rồi lâu dần tập nhiễm thành tín điều dị đoan cho đến nay.

Những nguyên nhân khiến tệ dị đoan phát triển

Lý giải căn nguyên một hiện tượng mê tín phát triển thành phong tục tâm linh là việc ngoài khả năng của người viết bài. Tuy nhiên, bởi đây là công việc các nhà xã hội học phải làm nhưng chả thấy họ đả động đến, kẻ này đành xăm mình làm liều, thử đưa ra vài nhận định.

Sợ hãi thế lực huyền bí:

Không giải thích được những hiện tượng tự nhiên nên người xưa đã gán chúng cho các thế lực vô hình. Tự mình tạo ra thánh thần thôi chưa đủ, người ta còn tạo thêm ma quỷ để phụng thờ và khiếp sợ. Tâm lý sợ hãi vô cớ đó đọng lại và di truyền trong tiềm thức tạo thành một vòng luẩn quẩn, vì sợ hãi nên tôn thờ, càng tôn thờ càng run sợ siêu nhiên.

Mong muốn chuộc lỗi

Công ơn cha mẹ quá to lớn khiến người ta cảm thấy mình hèn mọn khó lòng đền đáp [11]. Thêm vào đó là nhịp sống hối hả của văn minh cứ cuồn cuộn khiến con người hiếm khi có dịp được bộc lộ tình cảm một cách cụ thể; mãi khi cha mẹ đã khuất núi, người ta mới giật mình tưởng nhớ tới thâm tình cốt nhục thì đã muộn. Cảm giác tự cho mình bất hiếu này càng dày vò, người ta càng cúng tế rình rang để vừa mong “chuộc lỗi”, vừa để “làm gương” với con cháu của mình.

Niềm tin mù quáng

Phần đông người ta lười động não, cứ tập tục của người đời trước truyền lại, không cần phân biệt mỹ tục hay hủ tục thì đều tin đó là đúng, “có thờ có thiêng, có kiêng có lành”. Áp lực của “thế giới tâm linh” vì thế theo nhau đè nặng, họ đành nhắm mắt làm theo, không tìm hiểu thêm chi cho phiền.

Kết luận

Từ chỗ là ngày hội vui mừng báo hiếu với ý nghĩa đẹp đẽ từ bi của Tăng - Đạo, tháng Bảy vốn rộn ràng sinh khí đã bị trục lợi để biến thành tháng của tai ương chầu chực với đủ thứ kiêng cử. Thích Ca khi xưa giảng Vu – lan - bồn để mượn nhờ thần lực uy nghi của mười phương đại đức phổ độ đến vong linh nơi địa ngục, ngài có ngờ đâu ngày nay sự tình lại đảo lộn thành ra vong linh dưới địa ngục trồi lên dạo chơi phá quấy dương thế.

Nếu thật sự những kiêng kỵ trong tháng Bảy là “phong tục tâm linh” của dân tộc, thì đây là loại “tâm linh” tiêu cực, hù ma nhát quỷ để khủng bố tinh thần người ta. Trút bỏ được nỗi khiếp sợ ma quỷ vu vơ đó đi, người ta sẽ có một tháng Bảy tích cực lạc quan trên trần thế nhiệm mầu.

Ghi chú:

[1] Trung quốc có tục lấy tên hoa để mệnh danh cho các tháng trong năm: tháng Giêng là Liễu nguyệt, tháng hai là Hạnh nguyệt, tháng 3 là Đào nguyệt, tháng 4 là Mai nguyệt, tháng 5 là Lựu nguyệt, tháng 6 là Hà nguyệt (Hà 荷 là tên khác của hoa sen), tháng 7 là Lan nguyệt, tháng 8 là Quế nguyệt, tháng 9 là Cúc nguyệt, tháng 10 là Dương nguyệt (do hoa phù dung còn có tên là Tiểu dương 小陽), tháng 11 là Gia nguyệt (Gia 葭 tức cỏ lau – Phragmites communis), riêng tháng Chạp lấy lễ tế tất niên (Đại lạp 大臘) làm trọng nên có tên là Lạp nguyệt.

[2] Nguyên văn: 「是月也，農乃登穀。天子嘗新，先薦寢廟。命百官，始收斂。完堤防，謹壅塞，以備水潦。修宮室，壞牆垣，補城郭。」

[3] Theo ý riêng của người viết bài thì thời xưa có nhiều rắn rếtt trong bụi rậm bò ra, mà điều kiện y tế lại kém, nên việc đóng cửa ở yên một chỗ vào mùa mưa cốt để phòng ngừa khỏi bị độc vật cắn mổ mới là nguyên nhân chủ yếu.

[4] Nhưng không hiểu do đâu, ở Việt Nam lại gọi thành “an cư KIẾT hạ”, việc phiên âm sai này dẫn đến nhận định không chuẩn về nguyên nhân và ý nghĩa của an cư.

[5] Vu - lan - bồn là phiên âm từ tiếng Phạn (Ullambana). Trong đó, Vu - lan có nghĩa là “treo ngược lên”; bồn là pháp khí dùng để cứu độ. Vu - lan - bồn nghĩa là pháp khí dùng để cứu độ kẻ bị cực hình treo ngược.

[6] Mục Kiền Liên tôn giả muốn cứu độ cha mẹ để báo đáp ơn sinh thành dưỡng dục, bèn dùng Huệ nhãn quán chiếu thì thấy mẹ mình là Thanh Đề đang phải đọa địa ngục, bà không có thức ăn nước uống, chỉ còn da bọc xương. Mục Liên đau xót, bưng bát cơm đầy xuống dâng, nhưng Thanh Đề chưa kịp cho vào miệng thì bát cơm đã hóa thành than hồng. Mục Liên vội quay về thuật lại với Phật, Thích Ca mới giảng Vu - lan, bày cho phép cứu tế mượn thần lực mười phương chư tăng để giúp Mục Liên cứu độ mẹ mình.

[7] Tiết đây là Lễ tiết 禮節, khác với 24 Tiết khí 節氣 trong năm.

[8] Nguyễn Du - Văn chiêu hồn.

[9] Xà tộc 畲族: một trong 19 sắc tộc lớn của đại lục. Từ đời Đường đã có ghi chép về sự hiện hữu đông đảo của họ ở Phúc Kiến (chiếm hơn 52% dân số tỉnh này). Người Xà sinh sống chủ yếu bằng cách đốt rừng làm rẫy. Ngàn năm trước, họ có ngôn ngữ riêng nhưng nay đã thất truyền, hiện thời phải dùng ngôn ngữ của Miêu tộc (H’mông). Người Xà nổi tiếng về y thuật, điểm đặc biệt là chỉ phụ nữ mới được hành y, và nghề này chỉ truyền cho con dâu chứ không được truyền lại cho con gái của chính mình. Đến nay, vẫn còn dấu vết của tập tục bí truyền y thuật này qua trang sức cài 3 lưỡi dao ngắn trên mái tóc phụ nữ Xà tộc.

[10] Theo biên khảo “Người Mân Nam” của Lâm Tái Phục, Tam Dân thư cục (Đài Loan) xuất bản, 1984 《閩南人》林再復, 三民書局.

[11] Thơ Mạnh Giao đời Đường:

誰言寸草心 Thùy ngôn thốn thảo tâm

報得三春暉 Báo đắc tam xuân huy

(Ai bảo tấm lòng tấc cỏ/ Báo đáp được ánh nắng ba xuân? - Du tử ngâm).

Nhường đường cho người, đường ta mới rộng rãi

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 30 May 2026 07:31:00 +0000

Người xưa có câu: “Nhường đường đi cho người thì con đường của mình mới rộng rãi, thoáng đãng”. Từ xưa đến nay, người có thể tùy tình huống mà nhường nhịn, biết tiến biết lui, không tranh đấu, thì thành tựu trong cuộc đời cũng thật là cao thượng. Có một câu chuyện và cũng là bài học rất đáng giá của nhà Nho nổi tiếng Tăng Quốc Phiên như sau.

Nhường nhịn là một loại trí tuệ

Tăng Quốc Phiên là một danh thần nổi bật của triều Thanh, nhưng quá trình làm quan của ông cũng trải qua nhiều thăng trầm. Ông từng bị hãm hại và giáng chức, chịu nhiều tủi nhục, sau lại được thăng chức lên làm quan nhị phẩm. Bấy giờ ông được ban cho chiếc kiệu tám người khiêng gọi là Lục Ni kiệu. Nhưng bản tính của ông là luôn tiết kiệm, khiêm tốn, không muốn cao ngạo. Vì thế, Tăng Quốc Phiên quyết định vẫn dùng chiếc Lam Ni kiệu - là chiếc kiệu bốn người khiêng mà ông hay dùng.

Tăng Quốc Phiên

Theo luật lệ triều Thanh, người ngồi trên kiệu ít người khiêng hơn khi nhìn thấy người ngồi trên kiệu nhiều người khiêng thì đều phải cung kính nhường đường. Nếu không tuân thủ, thì chủ nhân của chiếc kiệu ít người khiêng sẽ bị đánh đòn.

Khi Tăng Quốc Phiên đang làm Tổng đốc Lưỡng Giang. Một lần, ông ngồi trong Lam Ni kiệu để đi ra ngoài. Khi kiệu của ông đi đến một ngõ nhỏ chật hẹp thì thấy ở phía sau, một chiếc Lục Ni kiệu cũng đang đi tới. Ở vào tình huống này, ông có thể không cần phải nhường đường. Nhưng Tăng Quốc Phiên vẫn sai người hầu đi sát sang một bên, để cho chiếc kiệu phía sau đi lên trước. Nhưng vì chỗ đi lại nhỏ, ngay cả đã đứng sát sang một bên rồi thì chiếc kiệu phía sau vẫn không thể qua được.

Người dẫn đường Lục Ni kiệu thấy thế, thúc ngựa chạy đến, không nghe lời phân trần, kéo rèm kiệu ra và tát vào mặt Tăng Quốc Phiên hai cái rất mạnh.

Nhưng điều hài hước là người ngồi trong Lục Ni kiệu kia chỉ là một vị quan tam phẩm, so với Tăng Quốc Phiên thì còn thấp hơn một cấp. Chiếc kiệu của vị quan tam phẩm này đi tới, vị ấy bèn vén rèm, thoáng nhìn thấy Tăng Quốc Phiên, sợ hãi quá, chạy vội đến chỗ ông, rối rít nhận lỗi tạ tội.

Tất cả mọi người im lặng chờ Tăng Quốc Phiên phân xử. Không ngờ Tăng Quốc Phiên nâng vị quan tam phẩm dậy và nhẹ nhàng nói: “Quả thực là kiệu của ta đã cản đường đi của đại nhân, đại nhân hãy lên kiệu, gấp rút lên đường mới là việc quan trọng hơn”.

Tăng Quốc Phiên còn quay lại dặn kỹ người hầu rằng: “Phàm là ở đâu, nhìn thấy Lục Ni kiệu thì cho dù là quan nhỏ thì cũng phải lập tức nhường đường”.

Quan nhị phẩm bị người hầu của quan tam phẩm tát cho hai cái, vậy mà vẫn như không có chuyện gì, lại còn ân cần với đối phương, quả là khác người. Đây chính là chỗ đáng kính phục của Tăng Quốc Phiên.

Tăng Quốc Phiên từng viết: “Kẻ sĩ có ba việc không tranh đấu, đó là chớ tranh đấu danh với người quân tử, chớ đấu lợi với kẻ tiểu nhân và chớ so không khéo (tranh đúng sai) cùng trời đất”.

Không so đo sẽ không khiến bản thân rơi vào vòng xoáy tranh đấu, không bị mệt bởi “người lừa ta gạt”, không tạo ra nhiều kẻ thù địch, không sợ lúc nào cũng bị người khác hãm hại. Không so đo còn tiết kiệm được rất nhiều thời gian, có thêm tinh lực để làm việc mà mình mong muốn.

Bởi vì không so đo mọi chuyện, chỉ một lòng một dạ tu dưỡng đạo đức nên Tăng Quốc Phiên đã tạo ra một kỳ tích ở triều đình nhà Thanh. Chỉ trong 9 năm, ông đã được tăng 10 cấp bậc, cuối cùng trở thành một danh thần, được người đời mãi mãi ca ngợi.

Người nhường nhịn không phải là người thua cuộc, cũng không phải là người nhu nhược hèn yếu, mà là người rộng lượng, hiểu được “lùi một bước biển rộng trời cao”. Họ biết buông bỏ lợi ích cá nhân của mình đúng lúc mà mở đường cho người khác, cũng là mở đường cho chính mình. Đây là nét đẹp trong nhân cách, là một loại trí tuệ và là một loại hàm dưỡng.

Theo Vision Times tiếng Trung

A Tribute to the Dog - bài diễn văn bất hủ ca ngợi con chó

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Fri, 22 May 2026 10:14:14 +0000

"A Tribute to the Dog" là bài diễn văn bất hủ ngợi ca con chó. Nó được đọc như những lời bào chữa bởi luật sư George Graham Vest vào năm 1870 trong một phiên tòa, thân chủ của ông đã kiện người hàng xóm vì làm chết con chó của mình.

A Tribute to the Dog là một bài diễn văn bất hủ ca ngợi con chó

George Graham Vest (1830-1904) là người rất nổi tiếng trong lịch sử nước Mỹ. Ông là một Thượng nghĩ sĩ trong 24 năm nhưng đây không phải là điều làm cho ông nổi tiếng. Ông nổi tiếng vì bài diễn văn “A Tribute to the Dog”, đúng hơn là một bài bào chữa chưa đầy 400 chữ ca ngợi một con chó, khi ông còn là một luật sư.

Vào năm 1870, 9 năm trước khi trở thành Thượng nghị sĩ, luật sư George Graham Vest đã nhận bào chữa cho một người thợ săn kiện một người chăn cừu đã giết chết con chó của mình. Người chăn cừu đã nghi con chó này giết những con cừu của ông. Tên của người thợ săn là Burden và con chó là Old Drum. Bằng những lời ngợi ca con chó, luật sư Vest đã thuyết phục được toàn thể hội thẩm đoàn, thân chủ của ông đã thắng kiện.

Bài diễn văn được lưu hành trong văn học Mỹ với cái tên “A Tribute to the Dog” và được tờ New York Times bình chọn là bài diễn văn hay nhất trong tất cả những bài diễn văn trên thế giới trong 1000 năm qua.

Ngày nay, trước trụ sở một tòa án tại Warrensburg, bang Missouri, người ta đã dựng tượng đài một con chó kèm theo dòng chữ “A Tribute to the Dog” để đánh dấu sự kiện lịch sử này.

Tượng đài A Tribute to the Dog

Dưới đây là bài diễn văn bào chữa của ông.

Kính thưa bồi thẩm đoàn!

Người bạn tốt nhất mà ta có được trên đời có thể quay lưng chống lại và trở thành kẻ thù của ta. Những người con ta đã nuôi dưỡng chăm sóc bằng tất cả tình yêu thương có thể sẽ là kẻ vô ơn. Những người gần gũi và thân thiết với chúng ta nhất, những người mà chúng ta tin tưởng giao phó hạnh phúc và danh dự của mình, có thể trở thành những kẻ phản bội niềm tin ấy. Tiền bạc mà một người sở hữu rồi cũng có thể mất đi. Nó rời xa họ, có thể đúng vào lúc họ cần đến nó nhất. Danh tiếng của con người có thể bị hủy hoại trong chớp mắt bởi một hành vi nông nổi. Những kẻ từng quỳ gối tôn vinh khi ta thành công, lại có thể là những kẻ đầu tiên ném hòn đá độc ác xuống đầu khi ta sa cơ lỡ vận.

Trên thế gian đầy ích kỷ này, con người chỉ có thể có được một người bạn đối xử với mình bằng tấm lòng vô tư không điều kiện, người bạn đó không bao giờ bỏ rơi ta, không bao giờ vô ơn phản bội, đó chính là con chó của ta. Người bạn này sẽ luôn ở bên cạnh dù ta giàu sang hay nghèo đói, mạnh khỏe hay ốm đau. Nó sẽ ngủ trên nền đất lạnh giá, bất chấp giá rét mùa đông hay bão tuyết, miễn sao được ở gần bên ta. Nó vẫn hôn đôi bàn tay ta ngay cả khi bàn tay ấy không còn thức ăn để mang cho nó. Nó vẫn liếm những vết thương và đau đớn khi ta đương đầu với sự độc ác của cuộc đời. Nó canh giấc ngủ khi ta là một ông hoàng và cả khi ta là một kẻ khốn cùng trong xã hội. Khi tất cả bạn bè, người thân đều rời xa ta, chỉ riêng con chó là ở lại. Khi của cải tung cánh bay xa và danh tiếng tan thành mây khói, nó vẫn thủy chung trong tình yêu của mình như mặt trời rọi qua chín tầng mây.

Nếu chẳng may ta rơi vào cảnh sa cơ lỡ vận, trở thành một kẻ bị ruồng bỏ trên cuộc đời, không nhà cửa, người thân bạn bè. Thì đối với chú chó trung thành, điều cao cả nhất là nó muốn được ở bên đồng hành cùng ta, để bảo vệ ta trước những hiểm nguy và chiến đấu chống lại kẻ thù. Và khi thời khắc cuối cùng của cuộc đời đã đến, cái chết gõ cửa và thân xác ta vùi sâu dưới lòng đất lạnh, mặc cho tất cả người thân bạn bè đưa tiễn đã trở về và dần tiếp tục cuộc đời riêng của họ, thì chú chó trung thành vẫn nằm bên nấm mồ ta, đầu gục giữa hai chân, đôi mắt u buồn nhưng vẫn mở to cảnh giác, trung thành và chân thực ngay cả khi ta đã chết.

Phân tích các nhân vật của Chùm nho thịnh nộ

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Tue, 19 May 2026 09:59:24 +0000

Cho đến tận ngày nay, vẫn có nhiều độc giả và nhà phê bình chỉ trích cách xây dựng nhân vật trong tác phẩm Chùm nho thịnh nộ. Steinbeck đã cố tình không khai thác sâu tâm lý nội tâm của họ, thay vào đó tập trung vào cách họ đại diện cho mọi nông dân khác trong vùng Bão bụi và những thay đổi mà họ trải qua giống với mọi người khác khi di cư đến California.

Các nhân vật trong Chùm nho thịnh nộ là những hình mẫu mang tính đại diện

Quy mô đồ sộ của tác phẩm mà Steinbeck gửi gắm vào, không chỉ gợi lên những phản ứng mạnh mẽ, mà nghịch lý thay, nó còn kìm nén chúng. Nhiều tác giả cố gắng xóa bỏ dấu vết của nhà văn khỏi tác phẩm của mình, nhờ đó giúp người đọc quên rằng họ đang đọc một câu chuyện được xây dựng bởi nhà văn và ảo tưởng rằng họ đang đọc về những con người thật sự. Ngược lại, độc giả thấy Steinbeck luôn luôn hiện diện trong Chùm nho thịnh nộ. Người đọc thấy rõ nhà văn cố tình cài cắm vào tiểu thuyết những nội dung, biểu tượng dường như không liên quan gì đến câu chuyện đang kể và đặt các nhân vật của mình trong bối cảnh Kinh Thánh. Ông cố tình để các nhân vật hành động mang tính biểu tượng hơn là thuyết phục về mặt con người. Chúng ta biết rất ít về tâm lý của các nhân vật và khó tin rằng họ đang hành động như những con người thật sự. Thay vào đó, chúng ta thấy rõ rằng họ có ở tác phẩm là để phục vụ cho mục đích riêng của nhà văn. Chúng ta không thể biết nguồn sức mạnh của Ma Joad dựa vào đâu, những suy nghĩ rối bời của Pa Joad là những gì, Rose of Sharon thay đổi thánh thiện ở cuối tác phẩm là do đâu, hành trình biến đổi của Tom cụ thể như thế nào dưới tác động của Jim Casy... Steinbeck cố tình không cho chúng ta tiếp cận suy nghĩ của các nhân vật. Chúng ta chỉ có thể quan sát họ trong những tình huống mà nhà văn đã sáng tạo ra.

Viết Chùm nho thịnh nộ, Steinbeck không chỉ miêu tả thực trạng khốn khổ của những người di cư trong thời kỳ Đại suy thoái mà còn gửi gắm những tầng lớp ý nghĩa sâu sắc hơn mang tính khái quát. Vì mục tiêu này, các nhân vật của Steinbeck thường hiện lên như những hình mẫu lý tưởng hóa hoặc những anh hùng sử thi; thay vì sử dụng họ để khám phá tâm lý cá nhân của con người, tác giả trình bày họ như hiện thân của những lý tưởng hoặc cuộc đấu tranh phổ quát. Do đó, cuốn tiểu thuyết vừa là một biên niên sử về thời kỳ Đại suy thoái, vừa là bản án tuyên cáo hệ thống kinh tế xã hội đã tạo ra nó.

Steinbeck đã để các nhân vật trong tác phẩm của mình đại diện cho tất cả những người nông dân vùng Bão bụi. Mặc dù họ đều không hề đơn giản, họ có những nét riêng, cách nói chuyện và đặc điểm riêng, nhưng họ không phải là những nhân vật ba chiều hay mang tính ngụ ngôn mà giống như một tập hợp các hình mẫu nguyên thủy. Lựa chọn này có hai tác động trái ngược, và thường đồng thời: Nó vừa nâng tầm và khái quát hóa gia đình Joad, vừa khiến người đọc khó có thể đồng cảm với họ như những cá nhân riêng biệt.

Vì gia đình Joad được xây dựng như những nhân vật mang tính phổ quát hơn là những cá nhân cụ thể, nên việc đọc về những vấn đề nghiệt ngã và cuộc đấu tranh kiên cường để sinh tồn của họ thường là một trải nghiệm đặc biệt xúc động. Như Steinbeck dự định, hoàn cảnh của gia đình Joad dường như đại diện cho hoàn cảnh của tất cả nông dân - hay nói đúng hơn là tất cả mọi người đang sống trong thời kỳ Đại khủng hoảng. Và vì vậy, việc dõi theo cuốn tiểu thuyết có thể giống như dõi theo một câu chuyện thần thoại hoặc Kinh thánh nào đó về những nỗi khổ đau của nhân loại. Cảm nhận mà tác phẩm gợi lên sẽ phụ thuộc vào tâm trạng và suy nghĩ của từng người đọc. Một số người có thể thấy cuộc đời đầy cảm hứng và bi tráng của gia đình Joad chính vì họ có thể đại diện cho toàn thể nhân loại; những người khác lại thấy hình tượng con người bình thường của gia đình Joad trở nên khó hiểu hoặc thậm chí nhàm chán. Và một số người đọc có thể trải nghiệm cả hai phản ứng này lần lượt, hoặc thậm chí đồng thời.

Jim Casy

Jim Casy là một mục sư nhưng lại bị dày vò bởi những tội lỗi phàm trần. Ông từ bỏ việc thuyết giảng và lang thang khắp vùng Bão bụi, cố gắng hiểu rõ những ý tưởng của mình về Chúa, về sự thánh thiện và tội lỗi của con người. Khi xuất hiện lần đầu trong tác phẩm, Casy đang vật lộn với những khái niệm này nhưng bắt đầu mường tượng chúng lại thành một cách hiểu trần thế.

Ở nhiều khía cạnh, Jim Casy là tiếng nói đạo đức dẫn dắt toàn bộ tác phẩm Chùm nho thịnh nộ. Nhân vật này là đối tượng để Steinbeck gửi gắm nhiều thông điệp cũng như những triết lý xã hội dựa trên nhiều luồng tư tưởng triết học khác nhau. Theo đó, cuộc sống của con người thiêng liêng như bất kỳ vị thần nào và một cuộc đời đơn lẻ sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu không tham gia và đóng góp cho cộng đồng. Tất cả các linh hồn chỉ là một phần nhỏ của một linh hồn lớn hơn gọi là Siêu linh. Là một phần của Siêu linh có nghĩa là chấp nhận tất cả các khía cạnh khác nhau của con người, do đó không có tội lỗi và cũng không có đức hạnh, chỉ có những việc con người làm. Tất cả đều là một phần của cùng một thứ. Casy định nghĩa lại khái niệm về lòng nhân văn, ông cho rằng sự thiêng liêng nhất trong trải nghiệm của con người được tìm thấy trong đời sống, giữa con người với con người chứ không phải với Đấng tối cao và những giáo lý hay nền tảng đạo đức trừu tượng. Những quan điểm này là nền tảng cho lòng tốt, hành động của các nhân vật và sự đoàn kết những người di cư để chống lại áp bức bất công.

Hơn nữa, Casy đóng vai trò quan trọng trong quá trình biến đổi Tom Joad thành một người sống vì mọi người. Casy chỉ nói và nói nhiều trong thời gian đầu xuất hiện trong tiểu thuyết, thích tìm hiểu mọi thứ hơn là hành động theo quan điểm của mình. Khi Tom đánh một người cảnh sát, Casy đã tự nộp mình để cứu Tom và đó là lần hành động đầu tiên của ông. Vì sự hy sinh đó, Casy bị ngồi tù nhưng chính điều đó đã giúp ông nhận thức đầy đủ hơn về niềm tin của mình. Khi ra tù, Casy bắt đầu áp dụng những niềm tin, quan điểm của mình vào thực tiễn. Casy tin tưởng mạnh mẽ vào sứ mệnh cứu giúp những người lao động nghèo khổ, ông sẵn sàng hy sinh cả mạng sống của mình vì điều đó. Casy chết như một người tử vì đạo và tấm gương của ông là chất xúc tác lớn nhất cho hành trình thay đổi của Tom.

Ở nhiều khía cạnh, Casy giống như một hình tượng về Chúa Jesus, ông là người có những tư tưởng cấp tiến thách thức giới cầm quyền, bênh vực người nghèo và người bị áp bức. Cuối cùng, là người tử vì đạo cho niềm tin lý tưởng của mình, và bằng cách đó trở nên bất tử. Bởi vì Casy đã hòa nhập tinh thần của mình vào toàn thể nhân loại.

Tom Joad

Trong khi Jim Casy là hiện thân cho những triết lý chính của Chùm nho thịnh nộ, thì Tom Joad, đầy khiếm khuyết và mang nặng bản chất con người, lại là nhân vật chính của tiểu thuyết. Tom cũng là người có sự thay đổi vượt bậc nhất trong số các nhân vật, nhà nghiên cứu Peter Lisca gọi quá trình thay đổi này là "sự giáo dục của trái tim". Quá trình này có được thông qua kinh nghiệm, trực giác và những lời dạy bảo của Jim Casy, thể hiện rõ nhất ở hành trình thay đổi quan điểm đạo đức từ cá nhân đến cộng đồng, từ "tôi" đến "chúng ta". Tom, ban đầu chỉ quan tâm đến bản thân, dần chuyển sang quan tâm đến gia đình rồi coi cả thế giới như gia đình của mình.

Về cơ bản, Tom là người tốt bụng và có tính khoan dung, nhưng cũng dễ nổi nóng và vô cùng độc lập. Là một con người của hành động, Tom cũng thể hiện một trong những triết lý chính của cuốn tiểu thuyết là chủ nghĩa thực dụng - trái ngược với Jim Casy. Trong khi Casy thường quan sát và hay trăn trở về những khái niệm liên quan đến thân phận con người, những hành động của Tom lại mang tính bản năng, lòng trắc ẩn và sự thấu hiểu của Tom có nguồn gốc tự nhiên. Tom quan tâm đến những khía cạnh thực tế của cuộc sống trong thời điểm hiện tại, lúc hành động xảy ra, chứ không phải những quy tắc đạo đức hay tư tưởng trừu tượng. Theo nghĩa này, Tom và Casy đi theo hai con đường trái ngược nhau trong sự phát triển của họ. Sau khi thấy hành động phản kháng của những người nông dân, Casy chuyển từ vị trí quan sát và suy nghĩ sang vị trí hành động. Còn Tom thì ngược lại, khi Tom ngừng hành động và phản ứng bản năng, Tom có cơ hội tiếp nhận những tư tưởng của Casy và nó trở thành yếu tố quan trọng nhất thúc đẩy sự hoàn thiện của Tom.

Ma Joad

Là một người phụ nữ kiên quyết, giỏi thích ứng với những thay đổi và giàu tình thương. Ma Joad trở thành một trụ cột của gia đình khi Pa Joad dần bị hoàn cảnh đánh gục và mờ nhạt trong vị trí dẫn dắt. Bất kể hoàn cảnh có tồi tệ đến đâu, hết lần này đến lần khác, Ma Joad vẫn kiên cường đối mặt với mọi trở ngại, giữ vững bản thân và gia đình trước những biến động. Với khả năng quyết đoán và luôn hành động vì lợi ích của gia đình, Ma Joad là nhân vật nổi bật nhất thể hiện cho sự gắn kết, tình yêu thương và sức mạnh cứu rỗi của gia đình. Trong quá trình đó, có những lúc bà phải âm thầm chịu đựng nỗi đau và kìm nén cảm xúc cho riêng mình, thể hiện triết lý về sự hy sinh một cách cao cả. Qua hình tượng Ma Joad, độc giả thấy ngay cả những hoàn cảnh éo le nhất, con người vẫn có thể vượt qua một cách kiên cường mà vẫn giữ vững phẩm giá của mình.

Xuất hiện trong vai trò nội trợ, chăm sóc nuôi dưỡng gia đình; an ủi dạy dỗ và hỗ trợ các thành viên khác. Sẵn sàng mở rộng vòng tay cứu giúp và chăm sóc người lạ. Ma Joad tạo ra niềm vui từ những khoảnh khắc nhỏ bé, sức mạnh điềm tĩnh, sự kiên định của bà xuất phát từ tình yêu thương; mặc dù theo những cách khách nhau, tình yêu thương này có nguồn gốc bản năng giống như Tom, thể hiện một trong những triết lý của tiểu thuyết mà Steinbeck gửi gắm là chủ nghĩa thực dụng.

Rose of Sharon

Rose of Sharon được các thành viên trong gia đình gọi tắt là Rosasharn, cô là người khó ưa nhất trong số các nhân vật của Chùm nho thịnh nộ bởi tính tình ương bướng và đầy tự cao tự đại. Là người mới lập gia đình khi nhà Joad chuẩn bị chuyến di cư đến California, cô và người chồng Connie có những khoảnh khắc vui đùa riêng tư và đầy mộng mơ về viễn cảnh tương lai tươi sáng. Khi những khó khăn ngày càng nhiều thêm, tất cả đều được cô quy về mối liên quan đến việc đứa con của mình sắp chào đời chứ không phải là những vấn đề mà cả gia đình đang phải đối mặt. Bất chấp những lời dạy bảo của Ma Joad, Rose of Sharon ngày càng lún sâu vào sự bi lụy của mình.

Trong việc xây dựng nhân vật Rose of Sharon, Steinbeck dựa rất nhiều vào các khuôn mẫu định kiến. Thai kỳ và chuyến di cư đã biến cô từ một người hoạt bát láu lỉnh thành một phụ nữ kín đáo và bí ẩn. Nhà văn đã nhiều lần miêu tả sự im lặng và nụ cười khó hiểu của cô. Sự bí ẩn này tương phản với những lần cô ngây thơ và dễ bị lung lạc bởi người khác. Cô tin tưởng tuyệt đối vào những giấc mơ của Connie và sợ hãi những lời tiên đoán độc ác của bà Sandry về đứa con của mình. Steinbeck sử dụng sự tương phản này để chuẩn bị cho sự thay đổi vai trò của Rose of Sharon ở cuối tiểu thuyết.

Khi đứa con của Rose of Sharon bị chết lưu, Steinbeck không cho người đọc thấy những diễn biến tâm lý cho sự thay đổi thần kỳ của cô. Người đọc chỉ biết Rose of Sharon lần đầu chọn cách vượt lên trên những cân nhắc ích kỷ của bản thân, cô đảm nhiệm một vai trò mới, trở nên thánh thiện và đầy tình thương bao la, cô bước vào hình ảnh người mẹ thánh thiện, người phụ nữ có thể chăm sóc tất cả mọi người. Bất chấp trong hoàn cảnh tăm tối nhất, cô vẫn có thể cho đi điều duy nhất mình có để cứu sống người khác.

Pa Joad

Mặc dù không được khắc họa đầy đủ như nhân vật người mẹ, Pa Joad cũng là một nhân vật quan trọng khi ông đại diện cho sự mất mát phẩm giá của con người trước những khó khăn. Việc mất trang trại dường như "lấy đi một phần nào đó của ông", và khi những trở ngại ngày càng nhiều, ông càng tỏ ra lạc lõng, bất lực và hoang mang. Ở phần đầu của tác phẩm, Pa Joad vẫn là trụ cột gia đình và được tôn trọng. Tuy nhiên, khi gia đình ngày càng rơi vào bế tắc, ông phải dần nhường lại vai trò lãnh đạo cho Ma và Tom.

Pa Joad là một người đàn ông tốt bụng và chu đáo. Ông cũng đã cố gắng hết sức để duy trì vai trò trụ cột gia đình của mình. Cho đến tận cùng, Pa Joad vẫn thể hiện sự tận tâm bảo vệ gia đình bằng cách đắp đập ngăn dòng nước, đó là minh chứng cảm động cho tình yêu thương và mục tiêu kiên định của ông. Tuy nhiên, những khó khăn này quá lớn đối với ông. Sự lui dần khỏi vị trí lãnh đạo của Pa Joad là lời nhắc nhở sâu sắc rằng, gian khổ không phải lúc nào cũng giúp con người rèn giũa. Mặc dù những thử thách trong hành trình của gia đình Joad đã giúp Ma, Tom và thậm chí cả Rose of Sharon mạnh mẽ hơn, nhưng chúng lại làm Pa Joad gục ngã và dần lui lại phía sau.

Al Joad

Al Joad, em trai Tom, mới chỉ 16 tuổi, đang đứng trước ngưỡng cửa trưởng thành khi gia đình bắt đầu cuộc hành trình gian khổ đến California. Là một chàng trai trẻ hướng ngoại, mối quan tâm chính của Al là xe hơi và con gái. Vì mới bắt đầu trưởng thành, độc giả thấy được ranh giới mong manh giữa trách nhiệm và sự trưởng thành với tính ích kỷ và trẻ con trong Al. Những xung đột này thể hiện rõ trong mối quan hệ của cậu với Tom. Cậu ngưỡng mộ Tom, đặc biệt vì anh trai cậu từng ngồi tù, và cho đến khi gia đình di cư đến California, cậu luôn cố giành được sự công nhận của Tom. Al cũng cho người đọc thấy rõ cậu còn trẻ con khi cậu thất vọng vì Tom được tại ngoại chứ không phải do anh trai mình vượt ngục. Mặt khác, độc giả lại thấy được sự chín chắn của Al khi cậu cố gắng nói cho Tom biết về những lo lắng của cha mẹ khi anh bị bắt giam.

Là một chàng trai dễ mến tốt bụng, nhưng Al thiếu tinh thần trách nhiệm và ý thức đạo đức như Tom. Mặc dù Al không bao giờ trải qua sự thay đổi ở mức độ lớn lao như anh trai mình, cậu vẫn trưởng thành theo những cách có ý nghĩa đối với thông điệp về sự thay đổi xã hội mà Steinbeck muốn truyền tải. Việc cậu đính hôn với Aggie Wainwright ở cuối tiểu thuyết cho thấy sự hợp nhất của hai gia đình Wainwright và Joad. Tuy nhiên, sự hợp nhất này chỉ là tạm thời, vì Al sẽ ở lại khi gia đình Joad bỏ toa tàu tìm nơi trú ngụ mới. Aggie và Al, với khát vọng tạo dựng một cuộc sống mới tách khỏi gia đình, đại diện cho khả năng thay đổi mà Steinbeck cho là cần thiết đến sự tồn tại của người lao động di cư.

Vì quan tâm đến xe cộ và có kinh nghiệm lái xe, Al có cơ hội giúp đỡ gia đình, cậu đã làm công việc này một cách nghiêm túc và cảm nhận được gánh nặng trách nhiệm từ công việc đó. Nhưng khi gia đình phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn và Al có những xao nhãng khác, cậu bắt đầu xa cách gia đình. Do cạnh tranh khốc liệt, Al tin rằng cậu sẽ dễ tìm được việc hơn khi mình độc lập, tách khỏi gia đình. Cuộc hôn nhân chóng vánh của Al với Aggie cũng có vẻ là kết quả của hoàn cảnh hơn là tình yêu và sự cam kết. Cả những giấc mơ về một tương lai tốt đẹp và cuộc hôn nhân ngắn ngủi của Connie Rivers với Rose of Sharon đều phản ánh hành vi thiếu chín chắn. Những điểm tương đồng này đặt ra câu hỏi về tương lai của những người trẻ trong một xã hội bất ổn và bất an.

Ông nội

Ông nội là một nhân vật có phần hài hước trong tác phẩm Chùm nho thịnh nộ. Nhân vật ông nội được Steinbeck xây dựng mang nhiều màu sắc. Ông tràn đầy sức sống, chất phác, nhưng cũng thô lỗ, cộc cằn và ngạo mạn. Ông la hét, chửi thề, cư xử như một đứa trẻ, khoe khoang về việc mình từng là một “tay chơi”. Ở đầu cuốn tiểu thuyết, ông nội là nhân vật dường như hoàn toàn sẵn sàng đón nhận một cuộc sống mới. Nhưng trớ trêu thay, đến lúc lên đường, ông lại là người đầu tiên không thể rời bỏ mảnh đất nơi mình đã sống và gắn bó cả đời.

Ông nội là nhân vật đại diện cho sự mất mát của lối sống nông dân tá điền vùng Trung Tây xưa cũ. Như Jim Casy nhận xét, ông nội Joad về cơ bản đã chết ngay khi rời khỏi Sallisaw, vì ông là biểu tượng cho lối sống của họ ở đó. Ma Joad thường nói đùa rằng ông nội không được dạy dỗ tử tế, sự thiếu lịch sự và lễ nghi khiến ông dường như thuộc về một lối sống xưa cũ, nguyên thủy hơn, bản năng hơn. Ông là một người đàn ông của đất, hiểu rõ vùng đất của mình và thoải mái với bản năng tình dục tự nhiên của con người, không được chuẩn bị để sống trong một thế giới hiện đại hơn. Dù ông nội có bản năng và thô lỗ đến đâu, trái ngược với con người sống trong hệ thống kinh tế xã hội mới, ông là người không mang trong mình những nỗi sợ hãi, ông thật sự hạnh phúc với cuộc sống của mình.

Khi xây dựng hình tượng nhân vật ông nội Joad, Steinbeck cũng đã lãng mạn hóa sự bành trướng về phía Tây và học thuyết Vận mệnh hiển nhiên (Manifest Destiny), nhà văn miêu tả việc ông nội Joad “giết người da đỏ” như một anh hùng và là điều chính đáng để mở rộng lãnh thổ nước Mỹ, điều này trái ngược với hành động của những chủ đất tư bản ở California trong Chùm nho thịnh nộ. Trong các chương phóng sự của tác phẩm, cuộc chiến của ông nội Joad với người bản địa được mô tả không phải như những đặc điểm cá nhân, mà là đặc điểm chung của thế hệ. Nói cách khác, ông là hình mẫu tiêu biểu của người định cư vùng Trung Tây. Dưới ngòi bút của Steinbeck, việc chinh phục những vùng đất mới của họ, ít nhất thì đó là điều không thể tránh khỏi, và nhiều nhất thì đó là những hành động mang tính anh hùng.

Bà nội

Bà nội là một người phụ nữ mạnh mẽ và có niềm tin tôn giáo, bà thích tranh luận với ông nội và cũng khó tính, cứng đầu như ông. Ngoài việc khắc họa chân thật một gia đình nhiều thế hệ, bà nội còn là nhân vật để Steinbeck đưa thêm yếu tố tôn giáo vào tác phẩm của mình. Những thực hành tôn giáo của bà thường mang tính hài hước bởi vì thoạt nhìn, nó dường như mâu thuẫn với thực tế đang diễn ra, hoặc là do bà đã bị lú lẫn. Tuy nhiên, Steinbeck mô tả lòng sùng đạo của bà với nhiều tình cảm yêu thương và tử tế hơn so với một số nhân vật Cơ đốc giáo khác, chẳng hạn như bà Sandry. Bà nội la hét “Tạ ơn Chúa” ngay giữa lúc Jim Casy đang cầu nguyện, mặc dù đó không phải là lời cầu nguyện theo nghĩa thông thường; và dù nhiều lần bà gọi ông Joad là “đáng nguyền rủa”, những lời nói đó của bà không hề có ác ý. Sự bám víu vào niềm tin tôn giáo của bà được thể hiện rõ nhất khi ông nội qua đời, bà điên cuồng yêu cầu Casy: “Cầu nguyện đi, đồ khốn nạn!”. Sau cái chết của ông nội, bà rơi vào trạng thái mộng du, ngày càng nói năng lộn xộn. Bà qua đời trong chuyến hành trình xuyên đêm qua sa mạc California của gia đình Joad.

Khác với nhân vật Sandry, niềm tin tín ngưỡng mà bà nội dựa vào là thứ tôn giáo không có tổ chức. Nó giống như một phiên bản Cơ Đốc giáo đã được đời thường hóa, giống những tập tục dân gian được thực hiện theo thói quen, mang tính truyền thống và vô hại đối với người khác.

Chú John

Chú John là anh trai của Pa Joad, luôn buồn bã và dằn vặt vì tội lỗi, chú John góp phần vào chủ đề về tội lỗi trong tiểu thuyết bằng việc không thể tha thứ cho chính mình về cái chết của vợ. John đã nhiều năm đau khổ về cái chết của người vợ trẻ trong lần mang thai đầu tiên. Giữa thai kỳ, cô bị đau bụng do viêm ruột thừa và John đã nhầm là chứng khó tiêu. Đến chiều ngày hôm sau, vợ John đau đớn dữ dội và không lâu sau đó thì qua đời. Vết thương này đã khiến John dễ dãi với những người khác, đặc biệt là trẻ con; và điều lớn nhất là ông không tin tưởng vào bản năng của mình, bao gồm cả những ham muốn tự nhiên đối với những thú vui đơn giản như thức ăn, rượu và tình dục. John liên tục cố gắng tiết chế và từ chối bản thân, nhưng lại thất bại trong việc duy trì sự kiềm chế đó, cuối cùng ông lại sa đà quá mức vào những thứ đó. Sự quá mức này, đến lượt nó lại chỉ càng làm tăng thêm cảm giác tội lỗi của ông.

Do cứ mãi dằn vặt về sai lầm của mình, ông coi bản thân như một vận rủi trong cuộc sống hiện tại của gia đình, nơi ông tự chịu trách nhiệm cho mọi điều tồi tệ xảy ra. Nhưng không ai trong gia đình xa lánh hay đổ lỗi cho ông về mọi việc. Sự dằn vặt của ông hoàn toàn do chính ông gây ra. Như Jim Casy đã nói, tội lỗi là điều mà một người vô cùng hối hận, và do đó, một cách ngầm định, là điều mà chỉ người đó mới có thể quyết định cách chuộc lỗi hoặc tha thứ. Chính việc chú John không chịu tha thứ cho bản thân, chứ không phải lỗi lầm ban đầu, mới là nguyên nhân làm ông chìm trong đau khổ.

Ruthie Joad và Winfield Joad

Đây là hai nhân vật ít bị ảnh hưởng nhất trong hành trình đi tìm miền đất hứa của gia đình Joad. Cô bé Ruthie đang ở độ tuổi 12, ranh giới giữa tuổi thơ và chập chững trưởng thành. Ruthie thường hay cư xử một cách ích kỷ với thái độ hống hách hiếu thắng. Còn cậu bé Winfield 10 tuổi, là thành viên nhỏ nhất trong gia đình, vẫn còn hiếu động, thích chơi đùa và chưa nhận thức đầy đủ được những khó khăn mà gia đình đang phải đối mặt.

Noah Joad

Noah là người con trai cả của gia đình Joad, một người trầm lặng, kỳ lạ, có vẻ xa cách nhưng không phải thiểu năng như nhiều người lầm tưởng. Tuy rằng Pa Joad tự trách mình về sự kỳ lạ của Noah và coi đó như một bi kịch, Noah vẫn được gia đình yêu thương. Vai trò của Noah trong gia đình khá khiêm tốn và cậu trái ngược hoàn toàn với những thành viên còn lại. Mặc dù không có khuyết tật rõ ràng, việc Noah hiện lên thiếu cá tính riêng được coi là một điều bất thường. Trong bối cảnh của Chùm nho thịnh nộ, vốn đề cao các chủ đề như đói khát, dục vọng, cá tính và cả bạo lực, thì việc Noah thiếu đi những điều này là một khác biệt rõ ràng. Tuy nhiên, Steinbeck không coi Noah là nhân vật phản diện vì cậu không áp đặt cá tính của mình lên bất cứ ai. Một số người nhìn Noah qua lăng kính của sự khuyết tật. Theo cách đó, việc Noah là thành viên đầu tiên rời bỏ gia đình tượng trưng cho những người khuyết tật tự tách mình ra khỏi cộng đồng, điều này mang một ý nghĩa xã hội rộng lớn hơn. Mặt khác, nhiều người thấy Noah là nhân vật để họ có thể hiểu rõ Connie hơn; sự thiếu cá tính, đam mê và tình cảm thể hiện ra bên ngoài của Noah làm nổi bật bản chất thật sự của Connie là ích kỷ và không thực sự yêu thương Rose of Sharon.

Sâu xa hơn, Noah trong Chùm nho thịnh nộ gắn liền với hình ảnh Noah trong Kinh Thánh, người duy nhất nhận thức được về trận lụt, trận đại hồng thủy sắp xảy ra. Thay vì theo gia đình đi tiếp đến những khó khăn ngày càng lớn thêm, Noah đã tự mình gắn với dòng sông Colorado, tự cứu mình khỏi phần lớn khó khăn mà gia đình phải đối mặt.

Ivy và Sarah (Sairy) Wilson

Gia đình Joad gặp cặp vợ chồng này vào đêm đầu tiên của cuộc hành trình. Mối quan hệ này là một bức tranh thu nhỏ về cuộc sống của những người di cư, là minh họa cho sức mạnh của sự đoàn kết của những người nông dân trước nghịch cảnh. Họ đã dựng trại gần nhau, đối xử với nhau một cách tôn trọng vì đơn giản họ cùng là con người. Cái chết của ông nội càng làm sâu sắc thêm mối quan hệ giữa hai gia đình. Như Sairy đã nói, cơ hội giúp đỡ gia đình Joad trong lúc đau buồn mang lại cho Ivy và chính bản thân cô ấy mục đích và sự an ủi.

Mặc dù gia đình Wilson và gia đình Joad cuối cùng chia tay vì Sairy không thể đi tiếp, cuộc trò chuyện lúc hấp hối của bà với Jim Casy càng làm nổi bật vai trò của gia đình Wilson trong tác phẩm Chùm nho thịnh nộ. Sau khi nhờ Casy cầu nguyện cho mình, Sairy giải thích rằng bà tin cầu nguyện cũng giống như hát cho ai đó nghe, cả hai đều trở nên gần gũi và có một sự kết nối sâu sắc. Bà cũng nói mình rất vui vì chưa bao giờ hát trong nhà hát, bà muốn hát trực tiếp cho mọi người nghe bằng cách ở bên họ hơn. Cũng như Jim Casy đã từ chối thuyết giảng vì muốn ở giữa mọi người, Sairy cũng vui vì bà chưa bao giờ tách mình khỏi mọi người bằng cách hát trên sân khấu. Cả Sairy và Casy đều tìm thấy mục đích sống trong việc ở bên cạnh mọi người, giúp vun đắp tình cảm giữa người với người bằng sự thương yêu chân thành.

Gia đình Wainwright

Gia đình Wainwright là một gia đình di cư khác đang tìm việc làm ở California. Họ cùng ở chung một toa tàu với gia đình Joad tại trang trại nơi họ hái bông. Giống như gia đình Wilson, gia đình Wainwright cho thấy sự cần thiết phải đoàn kết để cùng tồn tại qua những khó khăn. Bà Wainwright giúp Ma Joad đỡ đẻ cho đứa con chết lưu của Rose of Sharon, và ông Wainwright giúp Pa Joad đắp đất ngăn dòng nước. Buộc phải phá bỏ ranh giới gia đình, gia đình Joad học cách chấp nhận sự giúp đỡ cũng như giúp đỡ người khác. Khi Al đính hôn với con gái của gia đình Wainwright, cậu đã xé bỏ tấm vải ngăn cách hai nửa toa tàu, hai gia đình giờ đây trở thành một.

Connie River

Connie là chồng của Rose of Sharon, người luôn ảo tưởng vẽ nên những viễn cảnh về một cuộc sống tương lai tốt đẹp hơn, nhưng Connie không có khả năng hành động để biến chúng thành hiện thực. Những viễn cảnh của Connie được vẽ ra một cách ngẫu hứng dựa trên hoàn cảnh xung quanh, chứ không dựa vào thực tế và khả năng của mình. Trái ngược hoàn toàn với Tom, người luôn sống trong hiện tại. Connie hoàn toàn né tránh hiện tại, anh thà sống trong một tương lai tươi đẹp hơn là phải vật lộn với hiện tại khó khăn để đạt được điều đó. Việc Connie từ chối sống trong hiện tại đồng nghĩa với việc anh bỏ rơi gia đình khi chứng kiến những khó khăn ập đến.

Muley Graves

Muley Graves là hiện thân của tất cả những người nông dân bị đuổi khỏi đất đai của mình. Họ không chịu rời đi, vật vờ như một bóng ma và hành vi như một sự ám ảnh. Muley Graves cho chúng ta thấy sự phi nhân hóa đằng sau cỗ máy kinh tế và bước đầu thể hiện sự phản kháng, phẫn nộ của những con người bị áp bức với các thế lực cầm quyền.

Mời bạn đọc tìm hiểu đầy đủ hơn về tác phẩm trong bài viết Vì sao Chùm nho thịnh nộ là một tác phẩm kinh điển?