VnTimeless

Vi Tiểu Bảo là nhân vật được Kim Dung gửi gắm các biểu tượng

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 27 Dec 2025 08:08:00 +0000

Tại Hong Kong, Nghê Khuông là nhà nghiên cứu có uy tín nhất về Kim Dung. Ông cho rằng, Lộc Đỉnh Ký – tác phẩm “phong bút” của Kim Dung, là “cuốn tiểu thuyết xuất sắc nhất mọi thời đại ở Trung Hoa cũng như trên thế giới”. Ông còn lập ra một hệ thống phân loại các nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung, trong đó Vi Tiểu Bảo được ông xếp hạng “thượng đẳng” vì tính cách rất đời thực với đầy những lầm lỗi đặc trưng của con người, trái ngược với Quách Tĩnh hoàn hảo nhưng nhàm chán (không được Nghê Khuông xếp hạng).

Vi Tiểu Bảo phiên bản điện ảnh do Huỳnh Hiểu Minh thủ vai

Tại cuộc hội thảo về Kim Dung tổ chức tại Đài Loan nhân dịp các tác phẩm của ông được chính thức phát hành sau một thời gian dài cấm đoán, những cuộc bàn luận về Vi Tiểu Bảo đã chiếm ba phần tư thời lượng chương trình. Sức hút mạnh mẽ của Vi Tiểu Bảo khiến Lộc Đỉnh Ký trở thành trường thiên tiểu thuyết đầu tiên của Kim Dung được dịch sang tiếng Anh, từ đó tiếng tăm của tên “tiểu gia hỏa”(*) này càng trở nên lừng lẫy, thu hút đông đảo sự chú ý của giới học thuật.

Vi Tiểu Bảo – kẻ “tiểu nhân” nhiều người muốn noi gương

Sự yêu thích đặc biệt của độc giả với Vi Tiểu Bảo không phải là ngẫu nhiên. Trái ngược với những anh hùng khác của Kim Dung, Vi Tiểu Bảo chúa ghét việc khổ luyện võ nghệ, chẳng có tấm lòng cứu nhân độ thế, lại càng không dũng mãnh phi thường. Song những thành tựu chính trị mà Quách Tĩnh, Dương Quá, Tiêu Phong, Trương Vô Kỵ đạt được đều thật nhỏ nhoi so với Vi Tiểu Bảo. Y hành hung thành công Ngao Bái – khai quốc công thần của nhà Thanh, phá hủy Thần Long giáo, đạt được hiệp ước biên giới với Nga, làm suy yếu thế lực của đại Hán gian Ngô Tam Quế, điều đình với sứ giả Mông Cổ-Tây Tạng…

Không những thế, Vi Tiểu Bảo còn dính dáng rất sâu với các thế lực giang hồ: y kiêm chức Hương chủ của Thiên Địa hội, Bạch Long Sứ của Thần Long Giáo, bái Trường Bình công chúa nhà Minh làm sư phụ, lại có ơn với bọn Mộc vương phủ, phái Vương Ốc, Lý Tây Hoa,… Có thể nói Vi Tiểu Bảo vừa là một đại công thần của nhà Thanh vừa là một yếu nhân bậc nhất trong võ lâm. Không những thế, Vi Tiểu Bảo còn là phú ông giàu có nhất, ông chồng nhiều diễm phúc nhất của thế giới Kim Dung với kho báu Lộc Đỉnh Sơn và bảy người vợ như hoa như ngọc.

Thế nhưng bất chấp những chiến tích đó, Vi Tiểu Bảo vẫn là một tên lưu manh dễ gần. Tiêu Phong, Quách Tĩnh giống núi Thái Sơn khiến người ta cúi rạp mình ngưỡng mộ. Dương Quá, Viên Thừa Chí là cánh chim tiêu sái vô định nằm ngoài tầm với. Vi Tiểu Bảo lại giống một người bạn mà ta có thể cùng chén chú chén anh, thậm chí hứng chí lên còn vò đầu, đá đít y một cái.

Cách Kim Dung dẫn dắt câu chuyện khiến người đọc cảm thấy Vi Tiểu Bảo có tài ứng biến khôn lường, luôn dễ dàng chuyển nguy thành an, song họ cũng có thể làm được như vậy. Một tên vô lại thất học thì tài cán đến đâu cơ chứ! Những cuộc phiêu lưu của Vi Tiểu Bảo luôn ly kỳ, nhưng không đến nỗi bất khả thi. Học võ thì khó, làm anh hùng hào kiệt lại càng khó, chứ giàu có, vợ đẹp như Vi Tiểu Bảo thì chỉ cần có chút vận may là được. Đây chính là nét hấp dẫn “thoát ly thực tế” (escapism) của Lộc Đỉnh Ký.

Thấy phụ nữ là thấy tiềm năng lợi nhuận

Trên thực tế, tạo nên một Vi Tiểu Bảo tầm thường một cách phi thường như vậy không phải dễ dàng. Kim Dung thú nhận đã từng có cảm giác chán ghét Vi Tiểu Bảo khi bắt đầu viết Lộc Đỉnh Ký. Thế nhưng càng viết về y, ông càng bị chính nhân vật của mình cuốn hút. Khi Lộc Đỉnh Ký đi đến hồi kết, Kim Dung đã coi tên nhãi ranh tinh quái này là tri kỷ. Viết về Vi Tiểu Bảo là cách Kim Dung rà soát lại những quan điểm của chính mình về các khái niệm anh hùng, hiệp nghĩa, ái quốc, dân tộc. Trên hết, ông đã gửi gắm vào nhân vật này những trăn trở, ám ảnh về tư tưởng nhất thống Trung Hoa.

Khi bắt đầu câu chuyện, Vi Tiểu Bảo nằm ở nấc thang cuối cùng của xã hội phong kiến nam quyền, đơn giản bởi y là con trai của một kỹ nữ. Xuất thân của y có hai tầng nhơ nhuốc: thứ nhất, y là kẻ không cha, nghĩa là không có nguồn gốc. Thứ hai, mẹ y là món đồ chơi của tất cả các gã đàn ông có tiền, tức là ai ai cũng có thể làm “cha hờ” của Vi Tiểu Bảo! Về khoản này, chính Vi Tiểu Bảo đã thừa nhận:

“Y nhón chân đi tới ngoài phòng mẹ, vừa thò đầu vào, thấy trong phòng không có ai, biết mẹ đang tiếp khách, nghĩ thầm “Mẹ kiếp, không biết lại là thằng khách ôn dịch nào đang chơi mẹ mình, làm cha hờ của mình đây”.

Khi vào cung, Vi Tiểu Bảo giả trang làm một thái giám nhỏ, lại lấy tên là Tiểu Quế Tử. Bị triệt tiêu bộ phận sinh dục nam, các thái giám trong cung là một tầng lớp đặc biệt trong xã hội: không phải đàn ông cũng không phải đàn bà. Việc biến thành thái giám (dù chỉ là tạm thời) một lần nữa nhấn mạnh khía cạnh “nhu nhược” của Vi Tiểu Bảo. Từ “quế” lại đồng âm với “quy” – con rùa, do đó Tiểu Quế Tử cũng có thể được hiểu là ‘thằng rùa nhỏ”. Ở Trung Hoa, chửi ai đó là “đồ rùa đen” là một sỉ nhục rất nặng, vì nó ám chỉ kẻ kia bị cắm sừng. Chi tiết này tương ứng ứng với hoàn cảnh “con trai kỹ nữ” mà ta vừa nói đến ở trên. Ở giai đoạn này, Vi Tiểu Bảo đã hoàn toàn bị tước đoạt những yếu tố nam tính: từ xuất thân đến thể xác (ẩn dụ), và cả tên gọi nữa. Y không có sự tôn trọng của bất kỳ ai, kể cả đầy tớ trong Lệ Xuân Viện nơi y sinh ra cũng khinh thường y.

Ước mơ của Vi Tiểu Bảo rất đơn giản: từ nhỏ y đã muốn vung tiền trong Lệ Xuân Viện một phen ba ngày ba đêm cho thỏa chí bình sinh, nếu có thể làm lão bản mở kỹ viện riêng thì càng tốt! Sau này khi trở thành quan đại thần của nhà Thanh, mộng ước ngày xưa không thể thực hiện được nữa, y lại đưa mẹ năm vạn lạng bạc để mở Lệ Hạ Viện, Lệ Thu Viện, Lệ Đông Viện cạnh tranh cho Lệ Xuân Viện sập tiệm. Mỗi khi gặp một mỹ nhân nào, dù đó có là công chúa hay giáo chủ phu nhân, việc đầu tiên của Vi Tiểu Bảo là tính toán mức độ “hút khách” nếu nàng làm kỹ nữ, quả thực mật lớn bằng trời. Thậm chí thái hậu đương thời trong mắt y cũng chỉ là “con đĩ già”. Ví dụ khi gặp Tô Thuyên kiều diễm âm độc, y không sợ chết mà lại nghĩ như sau:

“Vi Tiểu Bảo từ xa nhìn, thấy bàn tay đúng là như bạch ngọc tạc thành, trong lòng lập tức nảy ra ý nghĩ “Nữ nhân này mà làm vợ mình cũng không phải kém. Nàng mà tới Lệ Xuân viện làm ăn, thì khách chơi ở Dương Châu sẽ ùn ùn kéo tới xô vỡ cả cổng lớn Lệ Xuân viện”.

Hay khi diện kiến đệ nhất mỹ nhân Trần Viên Viên – người khiến cả Sùng Trinh, Ngô Tam Quế, Lý Tự Thành mê đắm, Vi Tiểu Bảo không mất công suy ngẫm về lịch sử hay mối họa vong quốc mà chỉ nghĩ cách kiếm lời:

“Bà ta vừa đàn vừa nói chuyện thế này, rất giống các tiên sinh kể chuyện ở Tô Châu vừa đàn vừa kể chuyện. Mình nói chuyện vài câu với bà ta, phụ họa vài tiếng, trở thành người giúp việc của tiên sinh kể chuyện. Hai người chúng ta mà tới quán trà ở Dương Châu làm ăn, đảm bảo sẽ làm chấn động cả thành Dương Châu, cả quán trà cũng bị chen lấn vỡ toang. Mình dựa vào bảng hiệu của bà ta, tự nhiên cũng sẽ nổi tiếng”.

Rõ ràng đối với Vi Tiểu Bảo, phụ nữ là một thứ “tư bản” (capital) – những vật thể có giá trị, có khả năng đo lường được sự giàu sang của người sở hữu chúng. Thế giới quan của Vi Tiểu Bảo được môi trường kỹ viện hun đúc mà nên, môi trường đó vừa rẻ rúng người phụ nữ, biến họ thành hàng hóa, vừa tước đoạt bản ngã nam giới của Vi Tiểu Bảo, khiến y nung nấu ý chí báo thù. Mẹ y là sở hữu của vô vàn đàn ông thì y sẽ sở hữu vô số đàn bà. Sự thèm khát phụ nữ của họ Vi không đến từ nhu cầu tình dục đơn thuần. Đối với Vi Tiểu Bảo, thu thập đàn bà là cách y bồi đắp cho mình một nhân thân mới, từ đó trở thành một nam nhân thực thụ.

Về mặt này, Trương Hải Hồng đã nhận xét: “Vi Tiểu Bảo thân không võ công, nhút nhát sợ việc, lại không phải bậc hảo hán nghi biểu đường hoàng, về bề ngoài và tinh thần đều đáng xếp vào hàng anh hai thỏ. Nhưng nói tới phụ nữ thì Vi Tiểu Bảo lại đặc biệt to gan, loại nào cũng dám chọc vào, đúng là dũng cảm điên cuồng, mù quáng. Món điểm tâm Song Nhi trước bữa ăn, canh cay Yến Ninh công chúa, uyên ương bỏ lò Phương Di, rau tươi thanh đạm Mộc Kiếm Bình, Phật trèo tường A Kha,… y đều nếm tất. Ngay cả tôm rồng đầy gai Tô Thuyên y cũng nhận lấy, nhấc đũa vung gươm khoái trá ăn luôn. Bản lĩnh của y là coi mọi người như nhau, làm bừa làm bãi, kéo hết Mãn Hán vào một chiếu, có thể nói là nhà hàng ăn đứng đầu trong dã sử. Đàn ông đều muốn làm Vi Tiểu Bảo, nhưng đều không làm được”.

Chinh phục gái: biểu tượng của thu phục về chính trị và văn hóa

Thế nhưng quá trình gom vợ của Vi Tiểu Bảo không chỉ là câu chuyện của một cá nhân. Rõ rệt hơn, nó là biểu tượng cho ý nghĩa nhất thống văn hóa của Lộc Đỉnh Ký. Ở cuối truyện, tác giả hé lộ cho ta biết về lai lịch của Vi Tiểu Bảo: mẹ y tiếp đủ mọi khách, chỉ thiếu người Tây Dương. Vi Tiểu Bảo là sự kết hợp của năm dòng máu Hán, Mãn, Mông, Hồi, Tạng, nói cách khác, y chính là ngụ ngôn của dân tộc Trung Hoa – một dân tộc kiêu ngạo, hãnh tiến, nhưng không ít lần trải qua những giai đoạn “nhược tiểu”. Nếu giải pháp của Vi Tiểu Bảo là sưu tập nữ nhân, thì giải pháp của dân tộc Trung Hoa là thu phục về chính trị và văn hóa.

Thử nhìn lại lai lịch bảy người vợ của Vi Tiểu Bảo: Tô Thuyên là phu nhân giáo chủ Thần Long Giáo gian hiểm, Song Nhi là người của Trang gia bị hại bởi văn tự ngục, Kiến Ninh công chúa nhà Thanh nhưng thực ra gốc gác thuộc Thần Long Giáo, Phương Di và Mộc Kiếm Bình của Mộc vương phủ Vân Nam, Tăng Nhu phái Vương Ốc, A Kha con gái Sấm Vương Lý Tự Thành. Bảy người bọn họ đến từ những tổ chức lớn nhỏ khác nhau nhưng cùng chung mục đích phản kháng triều đình nhà Thanh. Về cuối truyện, họ đều bị Vi Tiểu Bảo thâu tóm bằng nhiều thủ đoạn.

Quá trình chinh phục mỹ nhân của Vi Tiểu Bảo chính là ẩn dụ cho quá trình chinh phạt các thế lực chống đối, quy Trung Hoa về một mối của nhà Thanh. Ngay trong Lộc Đỉnh Ký, những cuộc tình của Vi Tiểu Bảo luôn diễn ra song song với việc khuất phục “thù trong giặc ngoài” của Khang Hy: bức hàng họ Trịnh ở Đài Loan, vô hiệu hoá Thiên Địa Hội, triệt thoái Nga La Tư-Mông Cổ-Tây Tạng, dẹp loạn Tam Phiên,…

Cung cách của một Trung Hoa xâm lược và gây hấn

Thế nhưng trong quá trình viết Lộc Đỉnh Ký, Kim Dung luôn ý thức được tính thái quá, lố bịch, thậm chí cực đoan trong nền móng cai trị của Trung Quốc. Đối với nhân vật Vi Tiểu Bảo, việc tích lũy đàn bà luôn sóng đôi với thắng lợi chiến tranh và hạ nhục kẻ thù. Quá trình này bắt đầu với những sự việc tưởng chừng rời rạc, nhưng khi nhìn một cách tổng thể, chúng đã khắc họa rõ nét tâm lý xâm lược/gây hấn của y. Vi Tiểu Bảo ôm ấp Phương Di trong chăn, trên kiệu chưa đủ, y phải chôn sống, đái lên đầu Lưu Nhất Chu người yêu nàng mới thỏa ý. Y dùng bàn tay Lạt ma sờ lên má A Kha, trêu ghẹo nàng, cưỡng hiếp nàng vô cùng khoái trá, nhưng y thích thú hành hạ tình địch Trịnh Khắc Sảng còn hơn thế. Vi Tiểu Bảo ngủ với Tô Thuyên khiến nàng có thai, rồi lại giết chết Hồng giáo chủ – kẻ bị y cắm sừng. Những cặp phạm trù hiếp/giết trên gây liên tưởng mạnh mẽ đến những cuộc chiến tranh mà đàn bà bị cưỡng dâm, bắt làm nô lệ, đàn ông bị xử tử. Do cách viết bông đùa của Kim Dung, những hành động của Vi Tiểu Bảo khiến chúng ta bật cười thay vì tức giận, nhưng ẩn sau đó là tư tưởng chiếm đóng, xâm lấn của dân tộc Trung Hoa.

Tâm lý này được phát tác đến đỉnh điểm trong chuyến xuất mã thu phục “quỷ La Sát” (quân Nga) của Vi Tiểu Bảo. Tâm lý chiến được Vi Tiểu Bảo áp dụng là lột truồng quân địch, dọa thiến chúng. Chiến lược đánh trận thật sự của y lại bắt nguồn từ một trò chơi: y đái vào ống nước bắn lên thành, từ đó nghĩ ra kế làm những vòi rồng (thủy long) phun nước nóng vào thành, khuất phục quân địch. Ngay cả viên tướng Nga khi bại trận cũng bị chính lính của y lột trần truồng. Những vòi rồng phun nước đầy tính phồn thực là biểu tượng cho sức mạnh dương tính vượt trội của nhà Thanh, áp đảo quân thù. Món quà kỉ niệm chiến thắng Vi Tiểu Bảo gửi cho công chúa Tô Phi Á (Sophia) chính là một bức tượng khỏa thân của y với dòng chữ “Ta mãi mãi yêu cô” – Kim Dung còn thêm vào chi tiết các phụ nữ Nga hay đến ve vuốt hạ thể bức tượng để cầu xin con trai. Hệ tư tưởng “Chinese Supremacy” vậy là đã được đẩy đến cùng cực rồi. Cuối cùng, khi kí văn tự Điều ước Ni Bố Sở (Treaty of Nerchinsk), Vi Tiểu Bảo chỉ viết nguệch ngoạc một chữ Tiểu (小):

Vi Tiểu Bảo cả mừng, nghĩ thầm viết chữ Tiểu thì mình nắm chắc trong tay, lúc ấy bèn nhấc bút lên, vẽ một hình tròn bên trái, một hình tròn bên phải sau đó sổ một nét thẳng xuống ở giữa.

Sách Ngạch Đồ mỉm cười nói “Được rồi, viết rất đẹp”. Vi Tiểu Bảo nghiêng đầu ngắm nghía chữ Tiểu, đột nhiên ngẩng lên trời cười rộ. Sách Ngạch Đồ ngạc nhiên hỏi “Vi đại soái có gì mà cười?”. Vi Tiểu Bảo cười nói “Ngươi nhìn chữ này một con chim hai quả trứng, há không phải là như thế sao?”. Các quan lớn bên nhà Thanh không kìm được đều hô hô cười rộ, cả đám tùy tùng và thân binh cũng cười thành tiếng.

(*) đây là cách Kim Dung gọi Vi Tiểu Bảo trong bài viết “Wei Xiaobao zhe xiao jiahuo” (Vi Tiểu Bảo thằng vô lại nhỏ) đăng năm 1981.

Nguồn: Soi Today

Một Tuổi thơ dữ dội, cho một cuộc sống yên bình

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 13 Dec 2025 09:31:00 +0000

Tuổi thơ dữ dội là một sáng tác nổi tiếng của nhà văn Phùng Quán và đã trở thành tác phẩm kinh điển của nền văn học Việt Nam. Tuổi thơ dữ dội đặc biệt hơn nữa bởi nó viết về chiến tranh của những con người đang ở độ tuổi thiếu niên. Mặc dù có những khuyết điểm, cuốn tiểu thuyết vẫn có sức sống lâu dài và mang lại nhiều giá trị cùng bài học cho các thế hệ sau này.

Tác phẩm Tuổi thơ dữ dội (Ảnh NXB Kim Đồng)

Tác phẩm này dài tám phần, được khởi thảo tại bờ Hồ Tây năm 1968 và hoàn thành trong lều cỏ giữa hồ Tịnh Tâm (Huế) năm 1986. Tuổi thơ dữ dội được xuất bản lần đầu năm 1988 và đã được tái bản nhiều lần. Cũng trong năm 1988, tác phẩm dành giải thưởng Văn học thiếu nhi của Hội nhà văn Việt nam và sau đó đã được chuyển thể thành phim. Cuốn truyện xoay quanh cuộc sống, chiến đấu và sự hy sinh của những thiếu niên trong hàng ngũ Đội thiếu niên trinh sát của trung đoàn Trần Cao Vân, Huế.

Trong kho tàng văn học Việt Nam, hiếm có tác phẩm nào vừa bi tráng, vừa trong trẻo, lại vừa lay động lòng người như Tuổi thơ dữ dội. Không chỉ là một bản anh hùng ca về lý tưởng, lòng yêu nước, sự dũng cảm, tinh thần bất khuất của những thiếu niên trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, mà còn là một tác phẩm nghệ thuật giàu cảm xúc, đậm chất nhân văn, khắc họa chân thật những mất mát, lý tưởng và tình người trong khói lửa chiến tranh. Với giọng văn đậm chất Huế, Phùng Quán đã tái hiện một cách sống động những mảnh đời “dữ dội” nhưng cũng đầy trong sáng hồn nhiên, khiến người đọc không thể cầm lòng trước những hy sinh của họ.

Dưới ngòi bút của nhà văn Phùng Quán, độc giải được dẫn dắt qua đầy đủ những cung bậc cảm xúc: từ tiếng cười hồn nhiên của những trò nghịch ngợm trẻ con, sự hồi hộp trong các nhiệm vụ trinh sát nguy hiểm, đến nỗi đau xé lòng khi chứng kiến sự hy sinh của các chiến sĩ nhỏ tuổi... Tác phẩm không chỉ tái hiện sự khốc liệt chiến tranh, mà còn khắc họa những khoảnh khắc trong sáng của tình bạn, tình quân dân, những khoảnh khắc thiêng liêng của tình mẫu tử, tình người…, và lòng trung thành với lý tưởng cách mạng.

Cuốn truyện miêu tả súc tích quá trình tham gia chiến đấu và hy sinh ở tuổi đời rất trẻ của hơn ba mươi thiếu niên. Các nhân vật là các biểu tượng lý tưởng hóa về chiến tranh được thu nhỏ để dễ tiếp cận với những độc giả nhỏ tuổi. Sự dữ dội của chiến tranh được anh hùng hóa bằng sự hy sinh cho chính nghĩa của lý tưởng. Hệ thống nhân vật đa dạng, mỗi nhân vật là một mảnh ghép không thể thiếu và mang tính đại diện, tạo nên một bức tranh toàn cảnh về lòng quả cảm, sự hy sinh và cả sự phản bội, tráo trở. Phùng Quán đã rất thành công trong việc tìm sự đồng cảm của độc giả với các nhân vật mà ông đã xây dựng.

Tuổi thơ thật dữ dội trong khói lửa chiến tranh

Trong khói lửa chiến tranh, tuổi thơ không còn yên bình, trong sáng như nó vốn là, mà tuổi thơ bị tàn phá bởi chiến tranh, nơi những đứa trẻ phải đối mặt với bom đạn, tù đầy và cái chết. Trong lò lửa của chiến tranh, nhà văn Phùng Quán vẫn khéo léo giữ lại sự trong sáng của tuổi thơ qua các nhân vật của mình. Những cậu bé như Lượm, Mừng, hay Quỳnh không những mang trong mình lòng dũng cảm, sự khôn khéo, linh hoạt mà vẫn giữ được sự trong trẻo của tuổi thơ. Họ vừa là những đứa trẻ vừa là những chiến binh kiên cường, vừa ngây ngô nhưng cũng đầy dũng cảm, gan dạ. Dù trong những hoàn cảnh tàn khốc nhất, con người vẫn có thể giữ vững được sự lạc quan và ý chí kiên cường.

Tình yêu nước từ những điều bình dị

Yêu nước là một tình yêu lớn lao, nhưng nó không chỉ bằng những hành động vĩ đại. Lòng yêu nước bắt nguồn từ những điều giản đơn, bằng những ước mơ giản dị nhưng mãnh liệt, được nuôi dưỡng từ tình yêu thương và trách nhiệm đối với những thứ thân thuộc ngay bên cạnh mình, đó là người thân, là xóm làng... Lòng yêu nước của các nhân vật trong Tuổi thơ dữ dội không miêu tả bằng những hô hào lớn lao, nó xuất phát từ những động lực giản dị rất đỗi đời thường. Đây là một thành công của nhà văn Phùng Quán, ông đã khắc họa tình yêu đất nước một cách giản dị nhưng vô cùng sâu sắc, qua đó gửi gắm đến các lớp thế hệ sau bài học về sự biết ơn và cống hiến.

Tình cảm, tình bạn và tình đồng chí

Xuyên suốt tác phẩm Tuổi thơ dữ dội, tình cảm gia đình, tình mẫu tử, tình bạn, tình đồng đội là một nền tảng để các nhân vật đi đến và vượt qua những nút thắt của cốt truyện. Họ không chỉ là đồng đội, đồng chí, mà còn là anh em, gia đình. Họ chia sẻ cùng nhau những khó khăn, niềm vui, nỗi buồn và đối mặt với hiểm nguy. Ở đó, các nhân vật thể hiện được tình đoàn kết, tình yêu thương, hy sinh cho những người thân yêu của mình, và cho lý tưởng. Đó chính là một nguồn sức mạnh vô tận, giúp con người vượt qua những thử thách. Trong những hoàn cảnh ngặt nghèo của số phận, sự tin tưởng, hỗ trợ lẫn nhau là nền tảng vững chắc để vượt qua và đạt được những điều lớn lao.

Cái giá của hòa bình

Tác phẩm không hề cố tình giảm bớt những đau thương mất mát. Những nhân vật đã hy sinh một cách dữ dội khi tuổi đời còn rất trẻ càng làm cho người đọc nghẹn lại. Cái chết của họ không chỉ là bi kịch cá nhân, mà còn là bản án đanh thép lên án sự tàn khốc của chiến tranh. Mỗi sự hy sinh như một ngọn đuốc thắp lên khát khao độc lập tự do cho dân tộc.

Sự hy sinh của các thế hệ cha ông là cái giá để đổi lấy hòa bình hôm nay. Cuốn sách nhắc nhở mỗi người trong chúng ta trân trọng cuộc sống hiện tại, đồng thời có trách nhiệm bảo vệ xà xây dựng đất nước, để xứng đáng với máu xương, với những đau thương, mất mát mà các thế hệ cha ông đã quên mình hy sinh.

Vì sao nên đọc Tuổi thơ dữ dội

Tuổi thơ dữ dội không chỉ đơn thuần là một sáng tác văn học, mà còn là một tư liệu lịch sử sống động, tái hiện chân thực cuộc kháng chiến chống Pháp từ góc nhìn của những người trẻ. Qua hành trình của hơn 30 nhân vật trong tác phẩm, độc giả - đặt biệt là thế hệ trẻ ngày nay - có thể hình dung rõ nét về cuộc sống của cha ông ta trong thời kỳ đó, một thời kỳ đầy gian khổ, khi những người trẻ phải đối diện với nghèo khó, thiếu thốn; đặt biệt, họ phải đối mặt với súng đạn, tù đày, và cả mất mát, hy sinh. Tuổi thơ dữ dội như một cầu nối giúp thế hệ ngày nay hiểu hơn về quá khứ, và qua đó biết trân trọng những giá trị lịch sử của đất nước mình, trân trọng chính cuộc sống hiện tại của mình, biết trân quý những điều giản dị, bình thường.

Bên cạnh giá trị lịch sử, tác phẩm còn là nguồn cảm hứng mãnh mẽ về lòng yêu nước. Thế hệ cha ông của chúng ta, họ chiến đấu không phải vì danh vọng hay hào quang, mà vì tình yêu dành cho mẹ, cho làng quê, cho đất nước, và khát vọng về một cuộc sống tự do. Những động lực ấy, có khi rất giản dị, nhưng lại chính là nguồn cội sâu xa và bền bỉ cho lòng yêu nước - thứ thúc đẩy họ vượt qua sợ hãi, đối mặt với hiểm nguy, và sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Tổ quốc.

Thêm nữa, Tuổi thơ dữ dội cũng lan tỏa những giá trị nhân văn sâu sắc. Tình bạn, tình đồng chí, tình mẫu tử, và tinh thần đồng đội xuyên suốt tác phẩm là sợi dây gắn kết các nhân vật và nâng đỡ họ trong những hoàn cảnh cam go nhất. Những câu chuyện cảm động về sự chia sẻ, che chở và lòng trung thành trong những tình huống ngặt nghèo cho thấy sức mạnh to lớn của tình người, niềm tim và khơi gợi suy nghĩ về cách chúng ta sống vì nhau.

Một yếu tố khiến tác phẩm trở nên đặt biệt là giọng văn giàu cảm xúc và đậm chất Huế của Phùng Quán. Với lời văn gần gũi, giản dị, nhiều khi dí dỏm mà vẫn sâu lắng, kết hợp với những tình tiết ly kỳ, hài hước; những chi tiết sống động và chân thực. Hệ thống nhân vật đa dạng, mỗi người có một màu sắc riêng mang tính đại diện. Cốt truyện mạch lạc, ngòi bút chân thật, tạo nên một bức tranh sinh động và đầy cảm xúc về tuổi thơ trong khói lửa chiến tranh. Tất cả những điều đó đã khiến tác phẩm có sức cuốn hút lâu dài đối với nhiều thế hệ bạn đọc.

Vài lời kết cho Tuổi thơ dữ dội

Đối với thế hệ độc giả ngày nay, chúng ta có thể nhận thấy Tuổi thơ dữ dội có những lúc mang tính giáo điều duy lý trí. Nhưng điều này có lẽ phù hợp với bối cảnh lúc tác phẩm ra đời.

Bỏ qua điều đó, cuốn tiểu thuyết đã mang lại nhiều cảm xúc và giá trị cho các thế hệ độc giả, là bản anh hùng ca lay động lòng người, giúp chúng ta phần nào hiểu về những năm tháng hào hùng của dân tộc, về cách cha ông đã sống, chiến đấu, cống hiến cho nền hòa bình.

Họ đã trải qua một tuổi thơ dữ dội như thế, để ngày hôm nay chúng ta hưởng trái ngọt của tự do, hòa bình.

Mười đặc điểm của Phật giáo

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Thu, 04 Dec 2025 08:58:00 +0000

Phật giáo như ánh sáng mặt trời mà nhìn ánh sáng ấy, chúng ta chỉ có cặp mắt nhỏ hẹp. Tuy nhiên một là tất cả, chúng ta có thể căn cứ một vài điều sau đây mà biết tất cả đặc điểm của Phật giáo.

Những đặc điểm của Phật giáo

Thứ nhất, đặc điểm của Phật giáo là “In như sự thật”: Lý thuyết, phương pháp cùng kết quả đều hợp lý, đều như thật. Phật giáo không chen chủ quan của mình vào trước hay trong khi suy nghiệm sự thật, và chân lý của đạo Phật là lời kết luận sau sự suy nghiệm trung thực ấy. Đạo Phật chỉ thấy và chỉ nói những sự thật mà sự vật có, không thêm không bớt. Đạo Phật, nhân đó, cấm đoán những tín ngưỡng và những hành động không phát sinh từ sự hiểu biết như thật, luôn theo, đạo Phật không công nhận những kết quả của tín ngưỡng mê mờ, hành động manh động là hợp lý. Cho nên đạo Phật cũng gọi là đạo Như Thật.

Đặc điểm thứ hai là “tôn trọng sự sống”. Không sát sinh, ăn chay, là những điều tượng trưng cụ thể cho đặc điểm ấy. Đạo Phật xem sự sống trên tất cả. Hết thảy cái gì gọi là có giá trị là phải bảo vệ sự sống ấy. Giết sự sống để nuôi sự sống là mê muội và vì tham sống nên hại sự sống cũng là vô minh. Cho nên tôn trọng sự sống không những bằng cách giúp nhau để sống còn, mà còn có khi phải hy sinh sự sống để bảo vệ sự sống, nghĩa là có khi tiêu cực như ăn chay để cứu muôn loài, có khi tích cực như “thay khổ cho chúng sanh” để cứu vạn loài. Đạo Phật đặc biệt chú trọng và nêu cao chủ nghĩa lợi tha, nhưng chữ lợi ấy là phải hướng về mục đích tôn trọng sự sống.

Đặc điểm thứ ba của đạo Phật là chỉ thừa nhận sự “tương quan sinh tồn”. Đạo Phật dạy cho người ta thấy ở đời phải tự lập chứ không thể biệt lập. Vũ trụ là một sự tương quan; không có gì là trung tâm, không có gì là phụ thuộc. Bởi thế cho nên phân ly là tự tạo một ung nhọt, mà chiến đấu (theo nghĩa hẹp) chỉ là tương đối. Chiến đấu phải là một hành động vì bảo vệ sự sinh tồn mà bất đắc dĩ phải áp dụng trong trường hợp bất đắc dĩ. Nếu biến sự bất đắc dĩ ấy thành sự tuyệt đối cần thiết trong mọi trường hợp, thì chiến đấu sẽ trở thành chiến tranh.

Đặc điểm thứ tư của đạo Phật là xác nhận “người là trung tâm điểm của xã hội loài người”. Đạo Phật không nói duy tâm, không nói duy vật, tất cả đều do con người phát sinh và đều phát sinh vì con người. Kết luận này thực tế ở đâu cũng rõ rệt cả. Trên thế giới loài người này không có gì tự nhiên sinh ra hay từ hư không rơi xuống, mà đều do năng lực hoạt động của con người tạo thành. Năng lực hoạt động của con người tạo tác chi phối tất cả. Tất cả khổ đau hay vui sướng, tiến hóa hay thái hóa, đều là do con người dã man hay văn minh. Người là chúa tể của xã hội loài người, xã hội loài người không thể có chúa trời thứ hai.

Đặc điểm thứ năm là đạo Phật chú trọng “đối trị tâm bịnh con người trước hết”. Lý do rất rễ hiểu. Con người là trung tâm điểm của xã hội loài người, xã hội ấy tiến hóa hay thoái hóa là hoàn toàn do hoạt động con người chi phối; mà hoạt động con người lại do tâm trí con người chủ đạo, vậy xã hội là phản ánh trung thành của tâm trí con người. Cho nên muốn cải tạo xã hội, căn bản là phải cải tạo con người, cải tạo tâm bịnh con người. Tâm bịnh con người nếu còn độc tài, tham lam, thì xã hội loài người là địa ngục; tâm bịnh con người được đối trị rồi thì hoạt động con người rất sáng suốt mà xã hội con người, kết quả của hoạt động ấy, cũng rất cực lạc.

Đặc điểm thứ sáu, mục đích đạo Phật là “đào luyện con người thành bi, trí, dũng”. Bi là tôn trọng quyền sống của người khác. Trí là hành động sáng suốt lợi lạc. Dũng là quyết tâm quả cảm hành động. Dũng không có bi và trí thì sẽ thành tàn ác và manh động. Trí không có bi và dũng thì sẽ thành gian xảo và mộng tưởng. Bi không có trí và dũng thì sẽ thành tình cảm và nhút nhát. Bi là tư cách tiến hóa, trí là trí thức tiến hóa, dũng là năng lực tiến hóa. Con người như thế là con người mới, căn bản của xã hội mới.

Đặc điểm thứ bảy của đạo Phật là “kiến thiết một xã hội mới” mà căn bản là con người mới. Cho nên tranh đấu cho xã hội mới ấy, trở lại vấn đề, phải là chiến thắng chính mình trước hết. Con người tự chiến thắng con người, nghĩa là cái “nhân cũ” (bóc lột, đàn áp, độc tài, xâm lược) không còn nữa, thì kết quả được cái “quả mới” là một xã hội mới. Trong xã hội ấy, quyền sống tuyệt đối bình đẳng như sự sống: bình đẳng trong nhiệm vụ, bình đẳng trong hưởng thụ.

Đặc điểm thứ tám của đạo Phật là “tiến lên vô thượng giác”. Đào luyện một con người mới, kiến thiết một xã hội mới rồi, không phải mục đích của đạo Phật cứu cánh ở đó. Cao xa, đạo Phật còn hướng dẫn con người tiến dần lên chóp đỉnh của sự tiến hóa là địa vị vô thượng giác, địa vị vô minh toàn diệt, trí tuệ toàn giác, địa vị Phật Đà.

Đặc điểm thứ chín là đạo Phật dạy phải “tự lực giải thoát”. Đây là một tinh thần tuyệt đối cần thiết. Đức Phật chỉ là một đạo sư dẫn đạo con đường sáng cho chúng ta. Còn chúng ta phải tự thắp đuốc trí tuệ của mình mà soi đường, phải tự động cặp chân năng lực của mình mà đi. Con người mới phải là tự rèn luyện; xã hội mới là phải tự kiến thiết; vô thượng giác là phải tự tu, tự chứng. Tự lực giải thoát là con đường duy nhất của mười phương các Đức Phật, Bồ tát. An lạc không phải cầu xin, trí giác không do cầu hồ. Một điều nữa, nước trong bản chất là nước đục, hoa sen không mọc trên cát vàng, cho nên người đạo Phật phải tự lực giải thoát ngay trong cảnh giới đau khổ mê muội. Lánh ngoài thế gian đau khổ để tìm giác ngộ, thì kinh dạy, đó là đi tìm sừng con thỏ. Phật tử không nên đứng vào hàng ngũ thông minh mà phải hướng về lớp người ngu dốt dìu dắt họ. Hoa Đàm muôn thuở người ta chỉ tìm thấy trong ao bùn, tuệ giác vô thượng chỉ có bởi chúng sanh.

Đặc điểm thứ mười của đạo Phật là “hiện chứng thể nghiệm”. Đức Phật chỉ hướng dẫn chúng ta, chứ chân lý không phải là thứ đem quay phim cho người thấy được. Đức Phật là đạo sư, nhưng trí giác không phải là thứ ai dạy khôn cho ai. Cho nên đối với chân lý tối cao, ta phải tự lực thể nghiệm. Sự tự lực thể nghiệm ấy, không những áp dụng với tinh thần tự lực giải thoát mà thôi, mà còn đặc biệt chú ý đến sự hiện chứng. Thế nào gọi là sự hiện chứng? Ví dụ con đường đi đến Mai thôn có mười đoạn. Người đi không ham, không thể ham nhảy vọt đến Mai thôn mà không qua mười đoạn đường, mà phải đi từng bước, bước từng đoạn, được một đoạn là đến Mai thôn một đoạn. Con đường vô thượng giác cũng vậy, nương theo lời Phật chỉ dẫn, ta phải bước từng bước, hiện chứng đến đâu thể nghiệm chân lý đến đó, cho đến khi toàn giác. Đức Phật tạo cho ta cái thang, nhưng không kéo giàn hoa xuống hay đẩy thẳng ta lên được. Ta phải tự lực mà trèo từng nấc thang lên giàn hoa chân lý. Trèo được nấc nào là tự thể nghiệm chân lý nấc ấy. Đối với chân lý chưa hiện chứng, chúng ta chỉ nói học, không nói biết. Tinh thần tu chứng đạo Phật là thế.

Do tất cả đặc điểm trên đây, chúng ta thấy đạo Phật không phải chỉ là một tôn giáo. “Đạo Phật là tất cả”, đó là một đặc điểm vừa cuối cùng vừa trước hết của đạo Phật. Cho nên Phật tử không thực hành đạo Phật bằng cách để hoạt động của mình một phần chính vào sự lễ bái, cầu nguyện. Phật tử thực hành đạo Phật là áp dụng vào đời sống, áp dụng vào tất cả mọi hoạt động. Căn bản của đạo Phật là như thật, tinh thần đạo ấy là bi, trí, dũng. Sống trong căn bản và tinh thần ấy, Phật tử tự nhiên không thể không phủ nhận sự tàn sát, sự manh động và sự nô lệ. Cho nên họ phải tự lực hành động để thượng thượng thăng tiến. Và hành động ấy không có lãnh vực trong không gian, không có giới hạn trên thời gian, không có phạm vi trong tổ chức, không có khu phân trong trường hợp. Ở đâu và lúc nào, với ai và cảnh nào, Phật tử cũng áp dụng căn bản và tinh thần bi, trí, dũng của đạo Phật vào để tác động và chi phối, hầu tạo thành một thế giới tịnh độ. Cho nên đạo Phật bao trùm tất cả. Nói ngược lại, tất cả có tinh thần đạo Phật mới tốt đẹp.

Tỳ kheo Trí Quang

Bản tấu của Phạm Phú Thứ khuyên vua Tự Đức chăm lo việc nước

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Mon, 01 Dec 2025 08:26:00 +0000

Phạm Phú Thứ là một đại thần triều đình nhà Nguyễn, ông nổi tiếng là người cương trực, cứng rắn, và là một trong số những người có quan điểm canh tân nước đất nước trong những năm nửa cuối thế kỷ 19.

Phạm Phú Thứ

Năm 1850, thấy nhà vua ham vui chơi, lơ là việc triều chính, Phạm Phú Thứ dâng sớ can gián. Vì việc này mà ông bị cách chức và giam ở nhà lao Thừa Phủ. Khi xét án, triều đình khép ông vào tội đồ, đày đi xa. Sau vua cho rằng sớ can gián của Phạm Phú Thứ chỉ là lời “quá khích” lúc nóng nảy, nên ông chỉ bị đày làm “thừa nông dịch”, tức lính trạm chuyên chạy về việc canh nông, ở trạm Thừa Nông tại Huế.

Dưới đây là bản tấu khuyên vua của Phạm Phú Thứ do ông Huỳnh Phương Bá dịch, được hậu duệ 5 đời của Phạm Phú Thứ giới thiệu.

Thần được nghe rằng, chữ Cần là đức tốt của thánh nhân và nết hay của quân tử, các vị đế vương từ xưa, không ai không lấy điều đó làm đầu.

Vua Thuấn là bậc đại thánh, nối tiếp thời thái bình của vua Nghiêu, không phải dùng đến phấn khởi hăng hái, thế mà đến lúc chịu nhận truyền ngôi thì ngài lại mải miết vội vàng trong công việc, không một chút lơ đãng. Vua Văn Vương cũng là bậc đại thánh nhân, về đức thuần túy của ngài đủ để làm khuôn phép cho muôn nước mà ngài còn chăm lo việc dân đến nỗi không kịp rảnh rang ăn uống. Đức sáng sủa lớn lao của hai vị thánh đó thực là đủ để làm gương mẫu cho các vị vua chúa muôn đời sau này.

Đức Thế tổ Cao hoàng đế Gia Long tôn kính của ta, dãi gió dầm mưa, không ngại nhọc mệt để đem lại ngôi vị chính đáng của trời, đất và thần nhân. Đức Thánh tổ Nhân hoàng đế Minh Mạng và Đức Hiền tổ Chương hoàng đế Thiệu Trị sáng đêm ăn uống vội vã để cầu trị dân và đem lại an ninh thái bình cho quốc gia xã tắc.

Lớn lao thay! Lòng dạ của thánh nhân rất phù hợp với đức của vua Nghiêu, vua Thuấn và Chu Văn Vương.

Thần xin nói thực: việc cai trị thiên hạ không tiến thì thoái; lúc cư xử như ngày thường còn không kịp rảnh rang, thì còn thì giờ đâu mà vui chơi khoái lạc nữa!

Đức Hoàng thượng tôn kính của ta nối cái phúc thái bình, giữ vận hội sáng tạo, làm mới mẻ chính trị nhân đức, cả nước vui mừng, triều đình rực rỡ, nổi bật ngôi trời cao đẹp và yên hòa.

Thần trộm nghĩ: giữ lòng cần mẫn và trăm ý chí vị tất đã vui hòa, làm việc có ngăn nắp mà muôn việc chưa chắc đã đầy đủ, dân chúng trong ngoài hết lòng mong mỏi, đó chính là lúc Hoàng thượng thắc mắc lo âu, để mong trị nước. Thế mà từ khi Hoàng thượng lên ngôi đến nay, thấm thoắt đã ba năm, gặp khi tiết trời nóng lạnh thường thường còn có đôi chút cảm mạo, mà vào khoảng mùa thu đông so với lúc thường còn hơn gấp bội, những bài thuốc điều trị của quan Thái y, đã làm quá sức, những bài sớ hỏi thăm sức khỏe khó lòng nói hết.

Hiện nay Thượng đế thánh thần tiến phúc, Thánh thể lành mạnh, hiện đương cố gắng cái đức tự cường, giữ lòng cần mẫn, xa mến đức tiên vương, bên trên theo gương liệt thánh, lấy thu dùng lòng thành thực của thần tử, sự mong đợi của đất nước, còn chưa kịp để thỏa mãn cái ý mong muốn trị an. Huống chi bây giờ khi gió lạnh, lúc nắng ráo có đủ cả, đó là khí hậu bình thường, mà buổi lễ ở đại đình ít thấy ra chầu, ca nhạc nội cung, tối ngày đàn sáo. Lòng lo âu việc nước thực không bằng trước thì guồng máy cai trị ngày một nhờn giãn; nơi giảng đường lâu ngày không đến nghiên cứu, thì sự được hỏng xưa nay không biết kê cứu vào đâu. Thần sợ lời nói không phải, ngày một buồn nản; triều thần ít thấy triều đối, sự yết kiến càng ngày càng thưa, Thần sợ dân tình ngày một chán ngán; bốn phương phủ huyện chầu chực được vào triều kiến, lâu ngày không được vào bệ kiến thăm hỏi, việc dân tình lợi hại đến ngày Hoàng thượng mới biết! Thần lo quan lại trị an ngày một trễ nãi mà công chuyện thiên hạ ngày một muôn việc mà không phải chỉ có thế thôi.

Thần xin Hoàng thượng nghĩ đến các vị liệt thánh trước kia, để đạt được sự hưng thịnh của phúc thái bình vui vẻ, luôn luôn nghĩ tới, không nên một ngày sao nhãng thì tất làm được công nghiệp của thánh hiền, không quên lòng và cố gắng thì sẽ đạt được kết quả tiến hóa. Được như vậy thì nước ta mới có đường lối vững chãi dài lâu.

Thần lạm quyền tỏ bày, cam lòng chịu tội điều phải nói ra, xin Thánh thượng soi xét và mong chờ chỉ dụ truyền phán.

Cộng hòa Pháp, Phạm Phú Cường

Hậu duệ 5 đời của cụ Phạm Phú Thứ

Chép lại từ bản dịch của Huỳnh Phương Bá

Cha đẻ áo dài Việt Nam và mối lương duyên trời định

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 22 Nov 2025 04:42:00 +0000

Cha đẻ của chiếc áo dài Việt Nam là họa sĩ Nguyễn Cát Tường (1912 – 1946). Từ kiểu áo Lemur của người họa sĩ này, chiếc áo dài dần dần được cải tiến, cuối cùng trở thành trang phục truyền thống tôn vinh vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam.

Vẻ đẹp áo dài Việt Nam

Một trong những người đầu tiên góp công phô diễn chiếc áo dài của họa sĩ Nguyễn Cát Tường là bà Nguyễn Thị Nội, người sau này trở thành vợ của ông.

Họa sĩ Nguyễn Cát Tường sinh ra và lớn lên ở Sơn Tây - Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông làm cộng tác cho báo Phong Hóa do nhà văn Nhất Linh làm chủ biên. Bằng khả năng nhìn nhận của mình, nhà văn Nhất Linh thấy họa sĩ Nguyễn Cát Tường không chỉ vẽ tranh minh họa giỏi mà còn có thể đưa ra những tư vấn làm đẹp cho phụ nữ rất có giá trị.

Họa sĩ Nguyễn Cát Tường

Vì vậy, nhà văn Nhất Linh đã mở thêm chuyên mục “Vẻ đẹp riêng tặng các bà, các cô” trên báo Phong Hóa và giao cho Nguyễn Cát Tường phụ trách. Chuyên mục chính thức xuất hiện trên báo Phong Hóa số 85 ra ngày 11/2/1934. Sau 4 số báo nhẩn nha phân tích về trang phục phụ nữ Việt, họa sĩ Nguyễn Cát Tường nhấn mạnh: “Quần áo tuy dùng để che thân thể, nhưng nó có thể như tấm gương phản chiếu trình độ trí thức của một nước. Bộ quần áo rồi sẽ phải như thế nào? Trước hết, nó phải hợp với khí hậu xứ ta, với thời tiết các mùa, với công việc, với khuôn khổ, với mực thước của thân hình mỗi bạn.

Sau nữa, nó phải gọn gàng, giản dị, mạnh mẽ và có vẻ thẩm mỹ lịch sự. Nhưng dù thế nào, nó cũng phải có cái tính cách riêng của nước nhà mới được. Các bạn là phụ nữ Việt Nam, vậy áo của các bạn phải có một vẻ riêng để người khác khỏi nhầm các bạn với phụ nữ nước ngoài, như nước Tàu, nước Pháp, nước Nhật Bản chẳng hạn”.

Với quan niệm ấy, trên báo Phong Hóa số 90 ra ngày 23/3/1934, họa sĩ Nguyễn Cát Tường đã công bố bản vẽ chiếc áo dài đầu tiên, đặt tên là áo dài Lemur. Nhà văn Thạch Lam đã lên tiếng ủng hộ áo dài Lemur rất nồng nhiệt: “Sự cải cách y phục của phụ nữ ta có thể bởi cái nguyên nhân sau: cái dáng điệu tự nhiên của thân thể người ta mà các họa sĩ biết thưởng thức. Biết sự mềm mại tha thướt của dáng điệu, rồi làm thế nào cho cái ống quần, cái tà áo theo cái mềm mại tha thướt đó, để làm tăng vẻ đẹp của thân hình cô thiếu nữ trẻ trung”.

Để chiếc áo dài Lemur bước từ trang báo ra cuộc đời, họa sĩ Nguyễn Cát Tường đã hợp tác với hiệu may Cử Chung ở số 100 phố Hàng Bông - Hà Nội và hiệu may Phạm Tá ở số 23 phố Bờ Hồ - Hà Nội. Đích thân họa sĩ Nguyễn Cát Tường đã đi tìm những phụ liệu nhằm làm tăng thêm sức hấp dẫn cho chiếc áo dài.

Trong quá trình tìm kiếm đó, Nguyễn Cát Tường có hẹn với một chủ xưởng dệt ren ở Bắc Ninh tại ga Hàng Cỏ. Trong một lần ra ga, họa sĩ đã nhận được món quà nhân duyên lớn nhất đời mình!

Khi tàu từ Bắc Ninh vào ga Hàng Cỏ, họa sĩ Nguyễn Cát Tường chờ mãi không thấy ông chủ xưởng dệt ren như đã hẹn. Đang ngó nghiêng kiếm tìm, họa sĩ Nguyễn Cát Tường như trúng tiếng sét ái tình khi phát hiện một cô gái đi ngang. Không trang điểm, trên đầu lại chít khăn xô đại tang, nhưng nhan sắc của cô gái làm họa sĩ Nguyễn Cát Tường ngơ ngẩn.

Sau giây phút choáng váng, họa sĩ Nguyễn Cát Tường hoàn hồn và đuổi theo cô gái. Nhưng phép tắc lễ nghi khi ấy không cho phép trai gái làm quen sỗ sàng, ông đành dò la tìm hiểu và biết được cô gái ấy tên Nội cũng ở Bắc Ninh, cô là con gái một chủ xưởng dệt ren vừa qua đời.

Qua người kéo xe của Nội, họa sĩ Nguyễn Cát Tường tìm cách nhờ đưa thư tới bà. Sau mấy lần thư đi thư lại và thưởng không ít bạc cho người kéo xe, họa sĩ Nguyễn Cát Tường được cô Nội hẹn gặp ở chuyến tàu Bắc Ninh - Hà Nội dịp cuối tuần.

Đúng giờ, họa sĩ Nguyễn Cát Tường chưng diện bảnh bao để đứng đợi cô Nội ở ga Hàng Cỏ. Cô Nội xuống tàu thật, với hai chiếc va li to đùng. Họa sĩ Nguyễn Cát Tường nhào đến, cúi chào cô Nội rất điệu đàng kiểu quý ông. Cô Nội hơi ngơ ngác nhưng vẫn không tỏ thái độ gì, chỉ nhìn xuống… hai cái va li. Dù không phải loại người khỏe mạnh, nhưng họa sĩ Nguyễn Cát Tường cũng tỏ ra ga- lăng, hai tay nhấc bổng hai cái va li lên.

Bà Nguyễn Thị Nội

Cứ thế, nàng nhẹ nhàng đi trước, chàng hổn hển theo sau. Ra khỏi cổng ga, nàng đi thẳng vào… đồn cảnh sát. Hơi khó hiểu, nhưng chàng cũng vào luôn và… hồn xiêu phách tán khi nghe nàng tố giác tội phạm: “Ông này lấy cắp hai cái va li của tôi!”.

Nhân chứng và vật chứng đều có đủ, họa sĩ Nguyễn Cát Tường không biết cách nào biện hộ cho bản thân, đành lấy mấy lá thư của cô Nội mà mình lúc nào cũng mang bên mình để chứng minh cả hai có quan hệ với nhau. Cô Nội khăng khăng “không phải chữ của tôi”, và mượn giấy bút của cảnh sát để biểu diễn chữ viết hoa mỹ gấp trăm lần thứ chữ viết mà họa sĩ Nguyễn Cát Tường nhận được.

Trời đất như sụp đổ dưới chân họa sĩ Nguyễn Cát Tường. Cô Nội thì nhận lại hai cái va li để đi, còn họa sĩ Nguyễn Cát Tường phải ngồi ở đồn cảnh sát để tường trình sự việc và chờ người của báo Phong Hóa đến bảo lãnh.

Tất nhiên, lúc ấy nhà văn Nhất Linh - chủ báo Phong Hóa cũng là nhân vật có quyền lực, nên họa sĩ Nguyễn Cát Tường nhanh chóng được ra khỏi đồn. Bấy giờ, họa sĩ Nguyễn Cát Tường mới vỡ lẽ bị người kéo xe giở trò lừa đảo. Cái gọi là thư của cô Nội, đều do người kéo xe tự viết để mong có mấy đồng tiền thưởng từ họa sĩ Nguyễn Cát Tường.

Oan gia ngõ hẹp, mấy ngày sau họa sĩ Nguyễn Cát Tường nhận được trát của tòa án. Lý do, cô Nội về nhà kể lại cho mẹ nghe những điều đã xảy ra trên Hà Nội. Và bà góa chủ xưởng thêu ren ở Bắc Ninh quyết không buông tha kẻ đã bôi nhọ thanh danh con gái cưng của mình bằng sự vu vạ “viết thư cho trai”. Thủ phạm là người kéo xe bị vạch mặt, nhưng họa sĩ Nguyễn Cát Tường vẫn thua kiện và phải “bồi thường một đồng danh dự” cho cô Nội!

Hình ảnh cô Nội ngỡ đã tan thành mây khói trong giấc mộng của họa sĩ Nguyễn Cát Tường, thì cái câu “hữu duyên thiên lý năng tương ngộ” lại ứng nghiệm. Tuy chồng đã qua đời, nhưng cam kết cung cấp nguyên liệu cho việc may áo dài vẫn được người vợ thừa kế xưởng dệt ren thực hiện, Họa sĩ Nguyễn Cát Tường được mời xuống Bắc Ninh để gặp mặt cho một thương vụ.

Thật bất ngờ, cô gái của bà chủ xưởng thêu ren thay mẹ rót trà mời khách, không ai khác chính là cô Nội. Không giống như sự giận dữ trước đây đối với kẻ xúc phạm cô gái mình, mẹ của cô Nội hết sức khen ngợi tài năng của họa sĩ Nguyễn Cát Tường và không giấu giếm ý muốn nhận họa sĩ Nguyễn Cát Tường làm con rể.

Cuối năm 1936, sau khi mãn tang thân phụ, Nguyễn Thị Nội xuất giá. Đám cưới được tổ chức tưng bừng ở Bắc Ninh, và trong ngày vu quy, cô dâu Nguyễn Thị Nội mặc chiếc áo dài do tân lang Nguyễn Cát Tường thiết kế. Vốn có gen kinh doanh, Nguyễn Thị Nội đã giúp chồng phát triển thương hiệu áo dài Lemur rất thịnh vượng tại Hà Nội. Hiệu may Lemur với sản phẩm chủ đạo là áo dài được mở tại số 16 phố Lê Lợi, trở thành địa chỉ nổi tiếng nhất về y phục phụ nữ.

Một số mẫu áo dài Lemur

Bà chủ Nguyễn Thị Nội không chỉ khéo léo chiều chuộng khách hàng, mà còn là người mẫu thuyết phục nhất để người ta yêu thích chiếc áo dài. Cũng nhờ người mẫu Nguyễn Thị Nội, họa sĩ Nguyễn Cát Tường có cảm hứng sáng tạo rất nhiều mẫu áo dài, để in thành cuốn sách “50 mẫu y phục phụ nữ Lemur” do Nhà xuất bản Đời Nay ấn hành. Năm 1939, hiệu may Lemur chuyển về số 14 phố Hàng Da. Và tại địa chỉ này, bà Nguyễn Thị Nội đã mở phòng trà Thiên Hương quy tụ những nghệ sĩ lừng lẫy nhất thủ đô hội ngộ hàng đêm.

Bà Nguyễn Thị Nội sinh cho họa sĩ Nguyễn Cát Tường cả thảy 5 người con, 3 trai 2 gái. Ngày 17/12/1946, họa sĩ Nguyễn Cát Tường qua đời, hiệu may Lemur cũng đóng cửa. Sau năm 1954, bà Nguyễn Thị Nội đưa gia đình vào Sài Gòn, và một mình làm lụng nuôi các con khôn lớn.

Tư tưởng của triết gia Tuân Tử

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 08 Nov 2025 09:43:00 +0000

Tuân Tử (313 trước CN - 238 trước CN) là một triết gia Trung Quốc cổ đại. Chúng ta cùng điểm qua học thuyết và những tư tưởng của ông:

Triết gia Tuân Tử

“Không sùng bái quá khứ, không đau khổ tương lai, không sa đà vào các suy nghĩ mông lung! Khi thời điểm thích hợp tới, cần phải hành động...”.

“Con người xét về bản tính là ác... Con người sinh ra vốn sẵn có lòng hám lợi... Con người sinh ra vốn sẵn có lòng đố kỵ... Khi con người lễ độ và nhún nhường, điều đó trái ngược với bản tính của nó”.

“Tôi thử suy nghĩ cả ngày, nhưng không nhận được điều, mà thậm chí một học thuyết tạm thời nào đem lại. Tôi thử nhìn về phương xa, cố kiễng chân lên, song không nhìn thấy khoảng không mà sẽ thấy rõ nếu đứng ở trên cao. Khi đứng trên cao và vẫy tay gọi ai, thì tay không dài hơn, nhưng từ xa có thể nhìn thấy nó. Khi sinh ra, bậc hiền nhân không khác gì những người khác. Bậc hiền nhân khác với những người còn lại ở chỗ biết dựa vào các vật”.

“Bậc hiền nhân thích sống ở nơi tốt đẹp, chỉ kết bạn với những người có học. Ông ta làm điều đó để tránh được sự giả dối và đểu cáng, để gần gũi với những người trung thực, thẳng thắn”.

Học thuyết

- Trồng cây cho nhiều, tiêu dùng cho điều độ thì Trời không thể làm cho người đói.

- Người ta hỏi: “Khi con người cầu mưa và mưa rơi, có nghĩa gì?”. Tôi đáp: “Không có nghĩa gì. Điều đó cũng có nghĩa khi đó có mưa mà người ta không đòi hỏi về bản chất của nó trong lúc cầu nguyện. Con người cố thoát khỏi nhật thực và nguyệt thực khi chúng xảy ra, cầu mưa khi hạn và quyết định các vấn đề quan trọng sau khi bói toán - tất cả những điều đó hoàn toàn không chứng tỏ thực sự có thể đạt tới mục đích nhờ cầu nguyện và bói toán! Đó chỉ là sự tô vẽ bề ngoài cho công việc của vua chúa. Do vậy, người quân tử coi đó là sự tô vẽ, còn người tiểu nhân coi đó là điều “thần thánh”. Khi coi đó là sự tô vẽ, nó đem lại hạnh phúc, khi thần thánh hóa nó, nó dẫn tới những bất hạnh. Người ta thường tin vào sự tồn tại của ma quỷ khi tư tưởng của họ rối loạn và trong mắt có cảm tưởng như là có gì đó. Chính vào thời điểm ấy, con người coi cái không tồn tại là cái tồn tại...”.

- Trong số mọi vật thể và sinh vật tự nhiên thì con người có năng lực nhận thức và ý thức bổn phận, do vậy nó là quý giá nhất trên trần gian.

- Con người yếu hơn con trâu, chạy chậm hơn con ngựa, song nó lại bắt con trâu và con ngựa phục vụ mình. Tại sao lại thế? Tôi trả lời: nhờ năng lực sống cùng nhau của con người, trong khi đó thì trâu và ngựa không có năng lực ấy. Nhờ cái gì mà con người có thể sống cùng nhau? Tôi đáp: nhờ việc phân chia nghĩa vụ. Nhờ cái gì mà lại có sự phân chia ấy? Tôi đáp: nhờ có ý thức bổn phận.

- Nếu con người tuân theo đạo tự nhiên và không mắc phải sai lầm, thì Trời cũng không thể gây ra tai họa cho con người. Các vật sinh ra thông qua sự hài hòa của âm và dương.

- Cái đã xảy ra một nghìn năm trước, tất yếu sẽ quay lại.

- Khi vẻ bề ngoài của một vật thay đổi, xét về nội dung hiện thực của mình thì vật đó vẫn là như trước, không sinh ra vật mới khác với nó, điều đó được gọi là biến đổi, nhưng cần phải nói về cùng một vật.

- Con người không nhìn thấy cái diễn ra ở bên trong, mà chỉ nhìn thấy kết quả của nó. Con người chỉ biết cái mà các vật đạt tới khi đã trở nên hoàn hảo, nhưng không hình dung được bản thân những biến đổi không nhìn thấy được ấy.

- Bắt đầu là kết thúc, kết thúc là bắt đầu, điều đó giống với vòng tròn không có đầu và cuối. Nếu loại bỏ điều đó thì trần gian sẽ bị tiêu diệt.

- Năng lực nhận thức các sự vật là đặc tính bẩm sinh của con người; khả năng được nhận thức là quy luật của các sự vật.

- Có năng lực nhận thức các sự vật tức là biết phân biệt chúng. Đạo của con người là ở chỗ nó không thể không phân biệt các sự vật.

- Nếu cố gắng nhận thức các quy luật của mọi vật mà có thể nhận thức được và hoàn toàn không giới hạn ý muốn đó, thì cả đời vẫn không thể hiểu biết được mọi thứ! Thậm chí một người nào đó nhận thức được các quy luật của vô số vật, thì người đó vẫn không thể hiểu biết được các quy luật của mọi vật và mọi biến đổi của chúng, rốt cuộc hóa ra giống như một kẻ ngu xuẩn.

- Người nông dân tập trung mọi nỗ lực của mình cho công việc đồng áng, song họ không thể trở thành người cai quản các cánh đồng; thương gia tập trung mọi nỗ lực cho công việc buôn bán, song họ không thể trở thành người cai quản thị trường; thợ thủ công tập trung mọi nỗ lực của mình vào công việc sản xuất công cụ, song họ không thể trở thành người cai quản sản xuất. Có những người khác: họ không có thói quen của ba người ấy, nhưng có thể cho phép họ cai quản cả nông dân, cả thương gia, lẫn thợ thủ công. Điều đó xảy ra là vì họ tập trung được mọi nỗ lực của mình vào đạo, chứ không phải vào các vật. Kẻ chỉ quan tâm tới các vật, thì chỉ cai quản được một loại vật, người chỉ tập trung vào đạo, có khả năng cai quản mọi loại vật. Do vậy, người quân tử hoàn toàn tập trung vào đạo và nghiên cứu các vật theo con đường đó. Tai, mắt, mũi, mồm và da của con người cho phép nó tiếp xúc với các vật, thêm vào đó là mỗi giác quan đều có giới hạn tiếp xúc của mình, và chúng không thể thay thế lẫn nhau.

- Con người nhận thức đạo như thế nào? Tôi trả lời: nhờ tâm. Khi tâm cho phép phân biệt chân lý với sai lầm bằng cảm giác tự nhiên, điều đó được gọi là suy tư.

- Con người thường đau khổ do những sai lầm sinh ra bởi sự xem xét phiến diện về các sự vật, khi họ không có quan niệm đầy đủ về bản chất của chúng. Nếu loại bỏ tính phiến diện, thì lại có thể đi theo con đường đúng đắn quen thuộc.

- Tâm là chủ nhân của thể xác và là kẻ sai khiến sự sáng suốt. Nó ra lệnh cho thể xác, nhưng không nhận lệnh ở đâu cả.

- Tâm con người giống như bát nước, giữ cho yên và không làm cho động thì vẩn đục lắng xuống dưới, còn nước trong nằm ở bên trên, như vậy, có thể nhìn thấy râu và ria trong nước đó, thậm chí có thể nhìn thấy nếp nhăn trên da! Nhưng một cơn gió nhẹ thổi qua, làm cho vẩn đục ở bên dưới dao động và nước trong ở bên trên trở nên lờ lờ. Không thể phân biệt được hình dạng chính xác của các vật trong nước. Tâm con người cũng như thế. Nếu không dẫn dắt nó bằng các nguyên lý, giáo dục nó nhờ yên tĩnh, thì không thể kéo nó ra khỏi con đường sai trái. Trong trường hợp như vậy thì tâm của người có thể xác định được phải trái.

- Nếu tâm rối loạn và bất an thì miếng thịt thú, gia cầm nhà nuôi ở trong mồm mà không thấy ngon, tai nghe thấy tiếng nhạc mà không thấy cái hay của nó, mắt nhìn thấy váy đẹp mà không biết cái đẹp của nó... khi tâm con người bình thản và vui mừng thì dù màu sắc không rực rỡ cũng làm vui mắt con người, tiếng vang chưa rõ cũng làm vui tai con người.

- Tên gọi của vật được con người thỏa thuận đặt cho. Tên tự nó không có một nội dung hiện thực từ trước.

- Cái mà con người vấp phải, được gọi là số phận của nó. Mạnh Tử nói: “Con người có bản tính thiện”. Tôi nói điều đó là không đúng.

Đề tài cái ác và tính vốn có của nó ở con người không những là đề tài chung mà còn là một vấn đề đối với các nhà triết học. Vì lý do nào đó mà người ta đã và đang coi rằng không phải quan niệm của ai đó về hiện tượng này hay khác được gọi là cái ác, mà ngược lại, cái ác hiện tồn lại bị che đậy bởi một quan niệm "triết học" nào đó.

- Nhưng sẽ đơn giản và đúng hơn nhiều nếu thừa nhận rằng con người không tốt cũng không xấu, không thiện cũng không ác. Họ là thế nào thì trong giao tiếp là như vậy. Giống như bình thủy tinh vừa dễ vỡ (nếu tiếp xúc với sắt), vừa cứng (nếu tiếp xúc với nước). Còn tự nó thì sao? - không sao cả. Đặc trưng của sự vật chỉ là và hoàn toàn là kết quả của tương tác.

Vấn đề ở đây là công thức sai lầm về sự khải hoàn của cái ác.

Khi thực thể hóa cái ác, hóa trang thành sự thông thái, các nhà tư tưởng hỏi dồn: tại sao cái ác chiến thắng, còn những người chân thực và hảo tâm lại sống gian khổ và bị truy nã một cách bất công?

Có thể phản bác lại như sau: tại sao mọi người thấy việc trượt xuống theo mặt phẳng nằm nghiêng là một công việc đơn giản, còn trượt ngược lên lại đòi hỏi phải tốn sức lực và cố gắng.

Vậy có cái gì can thiệp?

Thứ nhất, sự trượt xuống không phải bao giờ cũng đem lại niềm vui: có thể trượt sai đích.

Thứ hai, cần phải tính tới một điều là để trượt xuống thì mọi “cái trượt” phải nằm ở trên đỉnh cao, do vậy cần phải “trượt lên” đã, và tính dễ dàng của trượt xuống là cách nói khác về những nỗ lực để trước hết trượt lên đã mà ít ai nhận thấy.

Hóa ra, bất kỳ đức hạnh nào cũng là kết quả của tội ác thực hiện trước đó! Để có cơn mưa tốt lành thì cần phải có cơn dông khủng khiếp.

Cái mà truyền thống gọi là “cái ác” trên thực tế là công việc bảo đảm sự sáng tạo. Để người bệnh sắp chết cất tiếng cười, người thầy thuốc phải làm nó chảy máu, làm nó đau đớn, mổ xẻ nó, làm cho bị cúm, mổ xẻ các cơ quan. Nỗi đau sinh nở là dấu hiệu của bản thân sự ra đời. Mọi thứ đều phải “trượt lên” một cách gian khổ, trước khi dễ dàng “trượt xuống”. Trượt xuống là một bộ phận cấu thành của trượt lên. Đừng ghen tị việc dễ dàng chi tiêu đồng tiền, hơn nữa đầu tiên phải kiếm ra tiền.

Nền tảng của cái thiện không phải là cái thiện: quả táo sinh ra từ cây táo, song nó không phải là cây táo. Cơ sở của hiện tượng không phải là hiện tượng: nấm độc mọc ra từ cây ăn quả.

Cái gọi là những người có đức hạnh không tốt hơn những người độc ác bị họ lên án. Họ là những người chỉ muốn “trượt xuống” mà không phải bỏ sức “trượt lên”. Do vậy cái chiến thắng không phải là cái ác, mà là năng lực thích nghi sống cao, là sự linh hoạt xã hội và sự mềm dẻo trong từng tình huống. Đó cũng là lao động, nỗ lực, nghệ thuật thích nghi...

Đời sống xã hội xác đáng hơn những lời khuyên của đạo lý. Không thích ư? Hãy khắc phục - đó là mệnh lệnh của nó. Tuân Tử không khẳng định về ẩn ý của sự “rơi nước mắt”. Với tư cách nhà khoa học, ông khẳng định một thực tế hiển nhiên.

Trong con người có các cơ sở để bảo đảm cưỡng bức người khác phải tán thành sự tự hiện thực hóa của mình.

- Người ta hỏi: nếu con người sinh ra vốn đã ác, thì lễ và nghĩa xuất hiện như thế nào? Tôi trả lời: mọi quy tắc lễ và nghĩa xuất hiện là kết quả hoạt động của bậc hiền nhân, chứ không phải sinh ra từ các đặc điểm bẩm sinh của con người... Sau những suy ngẫm lâu dài và nghiên cứu hành vi của con người, các bậc hiền nhân đã áp dụng các quy tắc lễ và khái niệm nghĩa, đã tạo ra hệ thống pháp luật... Các bậc hiền nhân đã cải biến bản tính con người của mình và là những người đầu tiên tiến hành hoạt động thực tiễn; sau khi hoạt động thực tiễn xuất hiện, lễ và nghĩa ra đời, luật pháp được soạn thảo. Như vậy, lễ, nghĩa, luật pháp hoàn toàn là kết quả hoạt động của bậc hiền nhân.

- Thời xa xưa, khi nhận thấy con người có bản tính ác, các bậc hiền nhân vì vậy đã tạo ra quyền lực của nhà vua để theo dõi mọi người; đã giải thích rõ các cơ sở của lễ và nghĩa để giáo dục mọi người.

- Nếu phân chia bằng nhau thì không đủ cho mọi người, nếu cào bằng quyền lực thì không thể có sự thống nhất; nếu mọi người ngang hàng thì không bắt ai làm việc được. Giống như có Trời và đất, cũng có sự khác biệt giữa người trên và kẻ dưới.

- Phải điều tiết địa vị của những người cao hơn nhà khoa học và các nhà khoa học bằng lễ và nhạc. Có thể cai trị dân thường bằng luật pháp.

- Các bậc đế vương hiểu rằng, những người đứng trên mọi người, cai trị mọi người, mà không đẹp và không ăn mặc đẹp, thì họ không thể hợp nhất được thần dân.

- Nếu người đứng trên mọi người, mà không giàu có và hào phóng thì không thể quản lý được những người bên dưới.

- Muốn xem ngàn năm về trước thì phải xem mấy ngày gần đây; muốn biết đời thượng cổ thì xét rõ cái Đạo nhà Chu; muốn biết Đạo nhà Chu thì xét rõ ông vua người ta lấy làm quý.

- Có bốn loại đạo lý:

1. ĐẠO LÝ CỦA NGƯỜI ĐẦY TỚ: nhanh nhẹn, nhanh trí, sắc sảo và sáng suốt trong lời nói, nhưng không nhất quán; có năng lực xây dựng học thuyết, song không ai cần, không muốn tính đến sự thật và giả dối.

2. ĐẠO LÝ CỦA TIỀN NHÂN: lời nói giả dối, hành vi trái với nghĩa, việc làm sai trái.

3. ĐẠO LÝ CỦA NGƯỜI HIỀN ĐƯỢC GIÁO DỤC: có năng lực nói ít, nhưng thẳng thắn và ngắn gọn, có năng lực trình bày nhất quán các tư tưởng của mình, biết kiềm chế.

4. ĐẠO LÝ CỦA THÁNH NHÂN: trình bày nhất quán, có năng lực cả ngày thảo luận các nguyên nhân của hiện tượng này hay khác, xem xét chúng từ mọi phương diện và đồng thời vẫn giữ lại một sự nhất quán.

- Tốt hơn hết lúc đầu hãy tạo cho thần dân khả năng nhận được lợi lộc và chỉ sau đó mới tước đoạt một phần của nó, sau nữa hoàn toàn không tạo cho thần dân khả năng được lợi lộc.

- Người ta hỏi: cai quản nhà nước như thế nào? Tôi trả lời: cần phải đề bạt những người sáng suốt và có năng lực không phụ thuộc vào tình cảnh và nguồn gốc của họ; phải ngay lập tức cách chức những kẻ lười biếng và không có năng lực.

- Dễ dàng bắt thần dân phải có cùng ý hướng, nếu sử dụng con đường đúng đắn để làm điều đó, nhưng không nên giải thích cho họ biết tính cần thiết của việc làm ấy.

- Lễ đã xuất hiện như thế nào? Tôi đáp: con người sinh ra đã có các ham muốn, khi các ham muốn đó không được đáp ứng, tất yếu sẽ nảy sinh kỳ vọng đáp ứng chúng; khi có kỳ vọng ấy mà con người không biết tới giới hạn của nó thì tất yếu sẽ nảy sinh sự tranh giành. Khi xuất hiện sự tranh giành thì nó sẽ dẫn tới sự rối loạn, từ sự rối loạn dẫn tới sự bần cùng. Mọi đế vương rất ghét sự rối loạn, do vậy họ tạo ra các chuẩn mực lễ và nghĩa để phù hợp với chúng mà phân chia mọi người và đáp ứng ham muốn, kỳ vọng của họ. Để những ham muốn không vượt quá khả năng của các vật đáp ứng chúng, còn các vật luôn đủ để đáp ứng chúng, khi đó ham muốn và các vật phù hợp với nhau và cùng nhau phát triển - đó là nguyên nhân xuất hiện của lễ.

- Nếu chúng ta lấy tay ấn vào mắt thì nhìn một vật thành hai. Nếu lấy tay bịt tai thì im lặng có cảm tưởng là ầm ĩ. Điều đó xảy ra vì con người đã phá hủy hoạt động của các giác quan bằng hành động của mình. Do vậy, nếu đứng từ trên núi mà nhìn con bò ở chân núi thì có cảm tưởng nó là con cừu, song người đi tìm con cừu sẽ không đi tới chân núi để dắt con bò đi. Vì người ấy hiểu rằng khoảng cách đã bóp méo độ lớn của các vật. Tương tự nếu từ chân núi nhìn ngược lên, cái cây cổ thụ mọc ở đỉnh núi chỉ tựa như ngọn cỏ, cây cao 10 thước có cảm tưởng là dài bằng cái đũa ăn cơm, nhưng người đi tìm đũa ăn cơm không leo lên núi để chặt cái cây đó. Điều đó diễn ra vì người ấy hiểu rằng độ cao có thể bóp méo độ dài của cây!

Nếu nước chảy thì hình ảnh trong nước cũng dao động, song con người hoàn toàn không dựa vào đó để phán xét về sắc đẹp của bản thân các vật. Điều đó diễn ra vì người ấy hiểu rằng nước có thể làm mắc phải sai lầm. Ngẩng đầu lên, người mù cũng không nhìn thấy sao ở trên trời, nhưng người ấy không giải quyết vấn đề có hay không có sao bằng quan sát của mình. Vì người mù biết rằng mắt của mình bị mù chỉ có thể dẫn tới sai lầm. Nếu giả định rằng ai đó sẽ tìm thấy một người dám xác định các vật với những hoàn cảnh kể trên, thì đó sẽ là kẻ ngu xuẩn nhất. Khi xác định các vật, kẻ ngu xuẩn giải quyết vấn đề về các vật không chắc chắn, trong khi bản thân người đó lại bị giới hạn.

- Nếu hỏi: nếu con người có tính ác bẩm sinh, thì lễ và nghĩa đã xuất hiện như thế nào? Tôi đáp: mọi chuẩn mực lễ và nghĩa đều đã xuất hiện như là kết quả hoạt động của thánh nhân, chứ không phải sinh ra từ các phẩm chất bẩm sinh của con người. Thí dụ: người thợ đồ gốm làm ra đồ gốm từ đất sét nhờ khuôn, trong trường hợp đó thì đồ gốm là kết quả lao động của con người, chứ không phải là của các phẩm chất bẩm sinh của nó. Người thợ mộc xẻ gỗ và làm ra đồ gỗ trong trường hợp đó thì đồ gỗ là kết quả lao động của người thợ mộc, chứ không phải là của các phẩm chất bẩm sinh của nó. Sau những suy nghĩ kéo dài và sau khi nghiên cứu hoạt động của con người, các bậc thánh nhân đã áp dụng những chuẩn mực lễ và khái niệm “nghĩa”, đã tạo ra hệ thống pháp luật... các bậc thánh nhân đã cải biến bản tính con người của mình và trở thành những người đầu tiên tiến hành hoạt động thực tiễn; sau khi hoạt động thực tiễn xuất hiện thì lễ và nghĩa cũng ra đời; sau khi lễ và nghĩa ra đời thì luật pháp cũng được soạn thảo. Như vậy, lễ, nghĩa, luật pháp đều là kết quả [hoạt động của các bậc thánh nhân! Do vậy các bậc thánh nhân khác với người khác không phải ở bản tính của mình mà là ở hoạt động của mình.

Tư tưởng

1. Trẻ khóc chào đời giống nhau ở khắp mọi nơi. Khi lớn lên, chúng có thói quen khác nhau. Đó là do kết quả của giáo dục.

2. Nếu hành động quá tàn ác thì sẽ bị thất bại, nếu hành động quá nhu nhược thì tự mình trở thành nô lệ.

3. Con người đôi khi tự làm hại mình vì cái mồm.

4. Người hiền thận trọng khi lựa chọn địa vị của mình.

5. Ai không hoàn toàn hiến mình cho công việc thì không có kết quả tuyệt mỹ.

6. Cần phải học cả đời, đến hơi thở cuối cùng. Ai từ bỏ học hỏi, thì người đó là thú vật.

7. Khi đặt ra câu hỏi bất nhã thì không cần phải trả lời.

8. Không nên tranh chấp với kẻ thích tranh cãi.

9. Khi chỉ quan tâm tới cái lợi của mình và quên cái nghĩa - đó là sự đểu cáng nhất.

10. Truyền thuyết nói: “Có thể so sánh nhà vua với chiếc thuyền, dân so với nước: nước chở thuyền, cũng có thể lật thuyền”.

11. Người sáng suốt cũng như kẻ ngu dốt đều coi cái gì đó là đúng. Nhưng cái đúng này khác với cái đúng kia. Đó là sự khác nhau giữa người sáng suốt và kẻ ngu dốt.

12. Làm việc là điều con người căm ghét; công lao và quyền lực là cái con người yêu thích.

13. Cái chết đến một lần, con người không quay trở lại.

14. Cùng một số đồ vật, có người yêu và có người ghét, nhưng có nhiều người muốn, mà đồ vật lại có ít.

15. Có khi các biện pháp cai trị là tuyệt vời nhưng nước vẫn loạn, song chưa bao giờ nước loạn khi có nhà vua hiền.

16. Vạn vật đều hướng tới những vật giống với mình.

17. Vì lời nói của mình mà đôi khi con người tự làm hại mình

18. Trong học tập không có phương thức nào thuận lợi hơn là trực tiếp giao tiếp với thầy giáo.

19. Nhạc và âm thanh thâm nhập sâu vào ý thức con người, nhanh chóng làm thay đổi nó; do vậy các đế vương đã thận trọng làm cho nhạc trở nên mỹ miều. Khi nhạc hài hòa và êm tai thì sự nhất trí và đoan chính ngự trị trong dân.

20. Người quân tử có thái độ thận trọng đối với những lời nói không thể kiểm tra được, những việc làm chưa từng có, những ý đồ chưa ai từng nghe thấy.

21. Người cầm quyền làm thế nào có thể dễ dàng đạt được sự hùng mạnh, sự bình yên trong nước và sự vinh quang, né tránh được sự yếu kém, nguy hiểm và nhục nhã? Tôi đáp: không có con đường nào dễ hơn là chọn cho mình một vị tể tướng xứng đáng!

Đọc sách có ích gì?

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Thu, 06 Nov 2025 09:15:00 +0000

Chuyện kể rằng, tại một ngôi chùa trên núi, có một vị sư phụ hằng ngày đều dậy sớm ngồi vào bàn để đọc sách - dù những cuốn sách này đã cũ kỹ. Tiểu hòa thượng bên cạnh sư phụ thấy vậy, cũng cố gắng bắt chước sư phụ mình đọc sách.

Sách làm thay đổi tâm hồn, nhưng không dễ để nhận ra điều đó

Một ngày cậu hỏi sư phụ: “Thưa sư phụ, con đã cố gắng đọc những quyển sách như sư phụ nhưng vẫn không thể hiểu nó. Có những đoạn con hiểu, nhưng khi gấp sách lại thì quên nó ngay. Vậy đọc sách có lợi ích gì đâu?”.

Vị sư phụ liền đứng dậy, lấy hết than trong giỏ đặt vào lò và nói: “Con hãy mang chiếc giỏ này ra ngoài sông và lấy nước mang về giúp ta nhé!”.

Vị tiểu hòa thượng làm theo lời dặn, nhưng toàn bộ nước chảy ra hết trước khi cậu quay về đến nhà. Sư phụ liền cười và nói: “Lần sau con cần đi nhanh hơn nữa”. Rồi ông đưa lại cho cậu bé cái giỏ để đi lấy giỏ nước khác.

Lần này, cậu bé chạy nhanh hơn, nhưng cái giỏ đã trống rỗng khi cậu về đến nhà. Thở không ra hơi, cậu nói với sư phụ: “Chúng ta không thể đựng nước trong cái giỏ này được”, và cậu định đi lấy cái xô để chứa nước.

Vị sư phụ liền nói: “Ta không muốn đựng nước trong chiếc xô mà là trong chiếc giỏ kia. Con có thể làm được điều này, do con chưa cố gắng hết sức đấy thôi”. Vị sư phụ lại đưa cái giỏ và bảo cậu bé ra ngoài sông lấy nước lần nữa.

Mặc dù cậu biết điều đó không thể nhưng không muốn cãi lời sư phụ, cậu cố chạy nhanh hết sức, nước vẫn chảy hết ra ngoài giỏ trước khi cậu về đến nhà. Tiêu sư phụ nói: “Sư phụ nhìn này, thật là vô ích!”.

“Con nghĩ nó vô ích? Hãy nhìn vào chiếc giỏ kia!”, vị sư phụ nói.

Tiểu sư phụ liền nhìn vào chiếc giỏ và lần đầu tiên cậu nhận thấy rằng chiếc giỏ trông thật khác. Thay vì một chiếc giỏ đựng than cũ kỹ và bẩn, nó lại trông sạch sẽ.

“Đó là tất cả những gì xảy ra khi con đọc sách. Có thể con không hiểu hoặc không nhớ mọi thứ, nhưng khi đọc, sách sẽ làm thay đổi bên trong tâm hồn của con, như nước đã làm sạch giỏ than kia vậy”.

Thư tình Franz Kafka gửi Felice Bauer

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 25 Oct 2025 09:42:00 +0000

Franz Kafka sinh năm 1883 và mất năm 1924. Ông là một nhà văn Do Thái sinh ra và lớn lên tại Prague, Áo-Hung (nay thuộc Cộng hòa Séc). Phần lớn cuộc đời Franz Kafka làm việc với tư cách một nhân viên trong một công ty bảo hiểm. Các tác phẩm của ông được viết phần lớn trong thời gian rảnh rỗi. Kafka gặp Felice Bauer lần đầu vào năm 1912, trong suốt 5 năm, họ đã có với nhau một mối tình đầy sóng gió và cuối cùng không thành. Sau đây là toàn bộ nội dung một bức thư tình nổi tiếng mà Kafka đã gửi Felice.

Franz Kafka và Felice Bauer

Ngày 11 tháng 11 năm 1912

Felice Bauer thân yêu!

Anh xin mạn phép được yêu cầu em làm một việc mà anh thấy là hơi bị điên rồ. Và đó cũng là thử thách vĩ đại nhất mà một người tử tế nhất thế giới có thể làm. Đó là:

Viết cho anh chỉ một lần một tuần thôi, để thư của em có thể đến vào Chủ nhật - để anh không phải chịu đựng những lá thư hàng ngày của em, anh không thể chịu đựng được chúng nữa. Mỗi khi anh trả lời một trong những lá thư của em, ngay sau đó anh phải nằm im trên giường trong sự tĩnh lặng tuyệt đối nhưng trái tim anh đập thình thịch và tâm trí chỉ nghĩ đến em. Anh thuộc về em; chẳng có cách nào khác để bày tỏ điều đó, và thế vẫn chưa đủ. Nhưng mà vấn đề là anh không muốn biết em mặc gì mỗi ngày, nó làm anh bị xáo trộn đến mức anh không thể đương đầu với cuộc sống và đó là lí do tại sao anh cũng không muốn biết em thích anh. Trời ơi anh đã thật ngu đần quá đi mất, nếu anh vẫn tiếp tục ngồi trong văn phòng hay ở nhà thay vì nhảy vù một phát lên tàu, nhắm mắt và khi mở mắt ra đã thấy mình bên cạnh em. Có một lí do rất đáng buồn để anh không làm thế. Nói ngắn gọn thôi: Anh chỉ đủ khỏe để sống cuộc đời một mình anh, không đủ khỏe để cưới xin hay làm cha. Khi đọc những bức thư của em, anh cảm thấy anh đã bỏ qua những điều lẽ ra không thể bỏ qua.

Ước gì anh có thể đọc thư hồi đáp của em ngay lúc này! Và anh biết anh đã tra tấn, đã hành hạ em kinh khủng đến mức nào khi em phải đọc bức thư này, bức thư bẩn thỉu nhất đã từng xuất hiện trên bàn em. Chân thành mà nói, nó khiến anh nghĩ rằng anh là một bóng ma rình rập trong những lá thư. Giá như anh đã gửi bức thư anh viết vào thứ Bảy, trong thư anh đã cầu xin em đừng bao giờ gửi thư cho anh nữa và anh cũng hứa rằng mình sẽ làm như thế… Nhưng liệu có giải pháp nào khả thi không? Liệu rằng nếu chúng mình chỉ viết cho nhau mỗi lần một tuần có giúp gì được không? Không, nếu những đau khổ anh phải chịu đựng mà chữa được bằng cách đó thì nó cũng chẳng nghiêm trọng lắm đâu. Và anh đã thấy rằng anh cũng chẳng chịu đựng được cả những lá thư Chủ nhật. Và để bù đắp cho cơ hội anh đã đánh mất vào thứ Bảy, bằng tất cả năng lượng còn sót lại vào cuối thư, anh cầu xin em một điều: Nếu chúng mình trân trọng cuộc sống, hãy chấm dứt việc viết thư đi.

Anh có nên kí tên mình là Franz “của em” không? Không, anh không muốn làm bất cứ điều sai lầm nào nữa. Không, anh luôn thuộc về chính bản thân mình, và đó chính là anh, và đó là những thứ anh phải cố để sống chung.

Franz.

Diễm của những ngày xưa - Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 18 Oct 2025 02:57:00 +0000

Diễm của những ngày xưa là bài viết do chính nhạc sĩ Trịnh Công Sơn viết, đã được đăng báo Thế giới âm nhạc vào năm 1997. Qua bài viết, Trịnh Công Sơn hé lộ nguyên nhân, nguồn gốc của sự ra đời của bài hát Diễm xưa, sau đây là toàn bộ bài viết của ông.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Thuở ấy có một người con gái rất mong manh, đi qua những hàng cây long não lá li ti xanh mướt để đến trường đại học văn khoa ở Huế.

Nhiều ngày, nhiều tháng của thuở ấy, người con gái ấy vẫn đi qua dưới những vòm cây long não. Có rất nhiều mùa nắng và mùa mưa cũng theo qua. Những mùa nắng ve râm ran mở ra khúc hát mùa hè trong lá. Mùa mưa Huế người con gái ấy đi qua nhòa nhạt trong mưa giữa hai hàng cây long não mờ mịt.

Nhà cô ấy ở bên kia sông, mỗi ngày phải băng qua một cây cầu rồi mới gặp hàng long não để đến trường.

Từ balcon nhà tôi nhìn xuống, cái bóng dáng ấy đi đi về về mỗi ngày bốn bận. Thời buổi ấy những người con gái Huế chưa hề dùng đến phương tiện có máy nổ và có tốc độ chóng mặt như bây giờ. Trừ những người ở quá xa phải đi xe đạp, còn lại đa số cứ đến trường bằng những bước đi thong thả hoàng cung. Đi để được ngắm nhìn, để cảm thấy âm thầm trong lòng, mình là một nhan sắc. Nhan sắc cho nhiều người hoặc chỉ cho một người thì có quan trọng gì đâu. Những bước chân ấy từ mọi phía đổ về những ngôi trường với những cái tên quen thuộc, đôi khi lại quá cũ kỹ.

Đi để được những con mắt chung quanh nhìn ngắm nhưng đồng thời cũng tự mình có thì giờ nhìn ngắm trời đất, sông nước và hoa lá thiên nhiên. Long não, bàng, phượng đỏ, muối, mù u và một dòng sông Hương chảy quanh thành phố đã phả vào tâm hồn thời con gái một lớp sương khói lãng mạn thanh khiết. Huế nhờ vậy không bao giờ cạn nguồn thi hứng. Thành cổ, đền đài, lăng tẩm khiến con người dễ có một hoài niệm man mác về quá khứ hơn và một phần nào cũng cứu rỗi cho con người ta khỏi vành đai tục lụy. Và từ đó Huế đã hình thành cho riêng mình một không gian riêng, một thế giới riêng. Từ đó con người bỗng đâm ra mơ mộng và ước mơ những cõi trời đất như không có thực.

Nhưng thật sự thực và mơ là gì? Thật ra, nói cho cùng, cái này chỉ là ảo ảnh của điều kia. Và với những ảo ảnh đó đã có một thời, khá dài lâu, những con người lớn lên trong thành phố nhỏ nhắn đó đã dệt gấm thêu hoa những giấc mơ, giấc mộng của mình. Đó cũng là thời gian mà mỗi sớm tinh mơ, mỗi chiều, mỗi tối, tiếng chuông Linh Mụ vang xa trong không gian, chuyền đi trên dòng sông để đến với từng căn nhà khép hờ hay đang đóng kín cửa.

Thời gian trôi đi ở đây lặng lẽ quá. Lặng lẽ đến độ người không còn cảm giác về thời gian. Một thứ thời gian không bóng hình, không màu sắc. Chỉ có cái chết của những người già, vào mùa đông giá rét, mới làm sực tỉnh và bổng chốc nhận ra tiếng nói thì thầm của lăng miếu, bia mộ ở những vùng đồi núi chung quanh.

Trong không gian tĩnh mịch và mơ màng đó, thêm chìm đắm vào một khí hậu loáng thoáng liêu trai, người con gái ấy vẫn đi qua đều đặn mỗi ngày dưới hai hàng cây long não để đến trường. Đi đến trường mà đôi lúc dường như đi đến một nơi vô định. Định hướng mà không định hướng bởi vì những bước chân ngày nào ấy dường như đang phiêu bồng trên một đám mây hoan lạc của giấc mơ.

Người con gái ấy đã đi qua một cây cầu bắc qua một dòng sông, qua những hàng long não, qua những mùa mưa nắng khắc nghiệt, để cuối cùng đến một nơi hò hẹn. Hò hẹn nhưng không hứa hẹn một điều gì. Bởi vì trong không gian liêu trai ấy hứa hẹn chỉ là một điều hoang đường. Giấc mơ liêu trai nào cũng sẽ không có thực và sẽ biến mất đi.

Người con gái đi qua những hàng cây long não bây giờ đã ở một nơi xa, đã có một đời sống khác. Tất cả chỉ còn là kỷ niệm. Kỷ niệm nào cũng đáng nhớ nhưng cứ phải quên. Người con gái ấy là Diễm của những ngày xưa.

Nguồn: Thế giới âm nhạc, tháng 3/1997.

Nguồn gốc ra đời bài hát Cát bụi của Trịnh Công Sơn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 11 Oct 2025 04:51:00 +0000

Bài viết có tên Cát bụi, đã được nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đăng trên một bài báo.

Cát bụi trở về cát bụi

Vào một buổi chiều ngày tháng không còn nhớ, tôi một mình đến rạp Casino xem phim “Hiệp sĩ mù nghe gió kiếm” tập 6. Đây là bộ phim nhiều tập, đã xem tập này thì không thể không chờ xem tập khác. Nói chung là tập nào cũng hấp dẫn. Trong tập 6 có đoạn hiệp sĩ mù xuất kiếm giải cứu cho một nàng Kiều xinh đẹp. Cứ mỗi tuyệt chiêu xuất ra là nghe có một tiếng nói bình giả ca ngợi. Đường kiếm như có thêm sức mạnh mỗi lúc một uyển chuyển huy hoàng hơn. Sau khi cứu được nàng Kiều, hiệp sĩ mù quay về phía tiếng nói vái tay chào hỏi. Hoá ra bên vệ đường dưới gốc cây to có một người mù khác đang ngồi xếp bàn, trên hai chân có cây đàn bọc trong bao vải gác ngang. Người nghệ sĩ mù có nhã ý chơi một bản đàn tặng hiệp sĩ mù. Hai người bèn kéo nhau vào một khu rừng gần đấy. Hình như rừng vào thu nên các cành đều trơ lá, chỉ thấy một đám lá vàng đỏ trải dài trên mặt đất. Hai người ngồi tựa vào hai gốc cây đối diện nhau. Tiếng đàn cất lên như một lời than thở ngậm ngùi về đất trời, về kiếp người. Tiếng đàn nửa chừng bỗng đứt giây. Người nghệ sĩ mù nói: có kẻ bất thiện dang nghe lén. Quả đúng như vậy, có một tên gian đang rình rập hiệp sĩ mù. Thế là hai người lặng lẽ chia tay.

Hết phim, tôi tản bộ ngang trên đường phố. Không hiểu sao cái đoạn phim ngắn ngủi ấy khiến tôi buồn buồn. Chiều tôi về nhà, sau khi ăn, tôi ngồi đọc lại cuốn “Zorba le Grec”. Đến đoạn Zorba than thở: “Chim đa đa ơi thôi đừng hót nữa, tiếng hót mày làm tan nát tim ta”, tôi bỗng gập sách lại và không đọc nữa. Có một cái gì đó thật trùng hợp trong cùng một buổi chiều. Một nỗi buồn hay một điều gì đó gần với sự rời xa ly biệt đang cựa mình thức dậy trong tôi. Tôi lại ra đường tìm một góc quán quen thuộc ngồi. Trên đường trở về nhà, trong đầu bỗng vang lên một tiếng hát. Tôi lập đi lập lại nhiều lần trong đầu, hát thành tiếng khe khẽ. Đến khi về nhà ghi lại thì bài hát đã gần như hoàn chỉnh. Sáng hôm sau mang hát cho một số bạn bè nghe, hầu như ai cũng thích.

Đó là câu chuyện sự ra đời của bài “Cát bụi”.

Mỗi bài hát đều bắt nguồn từ một duyên cớ nào đó. Có khi từ một câu chuyện không đâu.

Bây giờ thì người hiệp sĩ mù kia đã chết rồi. Khoảng hai năm nay. Người viết Zorba đã qua đời, dĩ nhiên con chim đa đa kia cũng đã chết. Và nếu Zorba là một con người có thật được Nikos Kazantzakits tiểu thuyết hoá thì nay ông cũng mất rồi.

“Tiếng động nào gõ nhịp không nguôi…”

Thời gian đã nghiền nát tất cả thành cát bụi hết rồi.

Toàn bộ lời bài hát Cát bụi:

Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi

Để một mai vươn hình hài lớn dậy

Ôi cát bụi tuyệt vời

Mặt trời soi một kiếp rong chơi

Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi

Để một mai tôi về làm cát bụi

Ôi cát bụi mệt nhoài

Tiếng động nào gõ nhịp không nguôi

Bao nhiêu năm làm kiếp con người

Chợt một chiều tóc trắng như vôi

Lá úa trên cao rụng đầy

Cho trăm năm vào chết một ngày

Mặt trời nào soi sáng tim tôi

Để tình yêu xay mòn thành đá cuội

Xin úp mặt bùi ngùi

Từng ngày qua mỏi ngóng tin vui

Cụm rừng nào lá xác xơ cây

Từ vực sâu nghe lời mời đã dậy

Ôi cát bụi phận này

Vết mực nào xóa bỏ không hay.

Nguồn: Tạp chí Thế Giới Âm Nhạc, số 1 - 1998

Sách thay đổi lịch sử loài người

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 04 Oct 2025 09:36:00 +0000

Đây là câu chuyện về một trong các vật phẩm văn hóa quan trọng nhất của lịch sử loài người: sách. Câu chuyện kể về sự tiến hóa của chúng trong sự song hành với tiến hóa của lịch sử nhân loại. Trong sự tương tác đó, không chỉ có việc con người tạo ra các loại thư tịch mà bản thân sự tiến hóa của sách cũng tham gia thúc đẩy những đổi thay của xã hội loài người.

Sách góp phần thay đổi lịch sử loài người (ảnh trong phim Mary and Max - 2009)

Người kể câu chuyện này là một trong những chuyên gia hàng đầu về lịch sử của sách: James Raven (Giáo sư danh dự tại Đại học Essex). Công trình ngắn nhưng quan trọng này là một nỗ lực của ông nhằm đưa ra góc nhìn mới, mang tính gợi mở về lịch sử của sách từ khung cảnh toàn cầu, trong phổ thời gian kéo dài từ 14.000 năm trở lại đây, thời điểm mà tác giả tin rằng đã xuất hiện những hệ thống ký tự đầu tiên.

Tính chất toàn cầu của sách được phản ánh trong những đại tự sự của lịch sử thế giới hiện đại, nơi sách sẽ vượt qua các khuôn khổ bản địa, tham dự vào các làn sóng quốc tế: hiện đại hóa, đế chế thực dân, chủ nghĩa quốc gia, dân tộc, số hóa… “Sách không biên giới”, như chúng ta sẽ thấy, sẽ mở rộng các mạng lưới tri thức, học thuật, nghệ thuật, khoa học, tham gia vào việc tạo ra các làn sóng thực hành thư tịch toàn cầu.

Chính vì sự tham dự của sách vào những bước chuyển lớn lao của văn minh nhân loại nên đây là thời điểm thích hợp để nhìn lại lịch sử thư tịch, thời điểm mà câu hỏi về tầm ảnh hưởng và tiến hóa hình thức của sách đang đặt ra cấp thiết hơn lúc nào. Những chủ đề này không chỉ phản ánh các diễn ngôn lịch sử xã hội, tìm về nguồn gốc tri thức và sự tiến triển của chúng mà còn soi rọi mối quan hệ giữa tri thức với các dạng thức lưu trữ và truyền bá. Công nghệ số đang thách thức định nghĩa truyền thống (và thực hành truyền thống) về sách. Nhân văn số thức (digital humanities) đang tạo ra một cuộc cách mạng thông tin giống như cách thức mà sự bùng nổ in ấn đã tạo ra thời Khai sáng. Theo sau đó là những thay đổi trong hoạt động sáng tạo tri thức, hoạt động lưu hành và tác động của những ý tưởng lịch sử xã hội đó trên phạm vi toàn cầu.

Thư viện Alexandria, một trong những thư viện nổi tiếng nhất thời cổ đại, một phần của viện nghiên cứu ở Alexandria, Ai Cập

Sách, với tư cách là một thực hành của loài người, có sức mạnh ảnh hưởng tới sự tiến hóa của các xã hội. Chúng không chỉ phản ánh thay đổi của kênh biểu đạt tri thức mà còn là sự thay đổi trong thế giới quan, góc nhìn chính trị, sự thúc đẩy tinh thần, tôn giáo, ý thức hệ…

Khác với các giống loài tự nhiên khác, xã hội người được dẫn dắt bởi các đại tự sự. Sách là công cụ chủ đạo để khuếch đại các diễn ngôn đó, dù là Kinh Qu’ran hay cuốn sách Mao Tuyển. Mỗi xã hội và mỗi giai đoạn phát triển được định hình bởi khung cảnh thư tịch nhất định, từ Tứ Thư, Ngũ Kinh ở Trung Quốc thời Cổ Trung đại cho tới Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản thời Hiện đại. Cuộc cách mạng in ấn ở châu Âu thế kỷ XV là ví dụ sống động về cách thức tương tác của văn hóa đọc, thư tịch với bước tiến văn minh. Việc sản xuất hàng loạt, giá rẻ và khả năng truyền bá rộng rãi của sách in tạo ra các mạng lưới tri thức mới (xét về tầm mức ảnh hưởng, có thể coi đó là phát minh “facebook” của thế kỷ XV). Thậm chí năm 1545, học giả Thụy Sĩ Conrad Gesner đã cảnh báo về “sự phong phú đến mức hỗn loạn và có hại của sách vở”. Sự gia tăng nhanh chóng số lượng thư tịch (góp phần) tạo ra một loạt thực hành mới của loài người về thư viện, lưu trữ, biên mục, thương mại sách vở, bùng nổ tri thức, văn hóa Phục Hưng, thế kỷ Ánh sáng, bách khoa toàn thư, chiến tranh tôn giáo, sách cấm, máy chém và những giàn hỏa thiêu. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646 – 1716), một thủ thư và là học giả đã mô tả về một “khối lượng sách khủng khiếp” ở giai đoạn này. Hệ quả của sự bùng nổ in ấn là một thuật ngữ mới ở thế kỷ XVIII, “chứng cuồng sách” (bibliomania). Theo sau là một loạt các yêu cầu mới đặt ra đối với người thực hành sách, bao gồm nhu cầu về ngành khoa học quản lí sách như thư mục học, vận hành thư viện…

Điều quan trọng là sách không chỉ tạo ra những người cuồng tín thư tịch. Nó đã góp phần tạo ra châu Âu hiện đại. Từ tri thức, ngôn ngữ, tôn giáo, giáo dục, báo chí đó đã ra đời nước Pháp, nước Anh, nước Đức hiện đại. Sự thắng thế của phương Tây ở thế kỷ XIX – XX sẽ xác lập một nền văn hóa đọc mới trên toàn thế giới. Đi cùng với đó là quá trình “hiện đại hóa”, “chuẩn hóa” của thực hành sách được thúc đẩy qua vai trò của thư viện, câu lạc bộ sách, hội sách, chương trình đăng ký đọc, các hội nhóm tranh biện, các cộng đồng tôn giáo, các trường đại học, các trung tâm bổ túc văn hóa cho người lao động, chủ nghĩa thực dân, giáo dục đại chúng và các lớp bình dân học vụ… Sách dần có một bộ mặt toàn cầu.

Lịch sử của sách thời hiện đại sẽ trở nên phức tạp gắn liền với sự tương tác và ảnh hưởng sâu rộng của chúng tới nhiều lĩnh vực. Từ cuối thế kỷ XVIII, văn hóa in ấn không chỉ có sách. Báo, tạp chí, quảng cáo… thậm chí còn bùng nổ hơn cả sách in. Văn hóa in ấn với tất cả các sản phẩm của nó, vì thế được coi là khung cảnh rộng nhất của việc trình bày văn bản, thông tin, bản đồ, biểu đồ, tin tức, quảng cáo, tuyên truyền. Thậm chí có thể coi đó là một lịch sử xã hội và văn hóa truyền thông bằng phương thức in ấn. Chính vì thế tác động của in ấn nằm trong các diễn ngôn lịch sử lớn của thời đại. In ấn in dấu lên nhiều lĩnh vực, tạo ra sự khuếch đại đối với các thực hành ở quy mô chưa từng có trong lịch sử. Không phải ngẫu nhiên đi sau cơn bão in ấn ở châu Âu là cách mạng tư sản, chủ nghĩa dân tộc. Không phải ngẫu nhiên theo sau tân văn, tân thư cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX là các cuộc chuyển dịch xã hội và cách mạng chính trị sâu rộng ở thế giới Đông Á. Hai trong số các ví dụ quan trọng nhất về sách và nền văn hóa in ấn này có thể kể đến sự ra đời của chủ nghĩa dân tộc và xác lập không gian công cộng hiện đại.

Đó là thời đại mà xã hội được dẫn dắt bởi những bản in như Sự thịnh vượng của các quốc gia, Nguồn gốc các loài, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản… Chúng không chỉ tạo ra “các diễn ngôn về văn minh, đức tin, trí tuệ, khoa học và tiến bộ” của thời đại mà còn tham gia dẫn dắt sự vận hành của xã hội loài người, cách mạng khoa học, kỹ thuật, ý thức hệ, cách mạng văn hóa, tư tưởng, chính trị, xã hội… Từ ý nghĩa này, sách đã góp phần định hình các xã hội và thúc đẩy hay níu giữ sự tiến hóa của chúng. Thư tịch ở Trung Hoa là một ví dụ. Kể cả ở giai đoạn Sơ kỳ Cận đại, số lượng sách phong phú không hề thua kém châu Âu. Lời mở đầu của một bộ sách thời Minh năm 1599 viết: “sách vở bây giờ nhiều vô cùng như biển nước, người ta làm sao mà đọc hết được?”. Thư tịch và hoạt động sử dụng thư tịch là một trong các yếu tố góp phần định vị vai trò của tầng lớp “Sĩ”, những người dẫn dắt xã hội. Bên cạnh đó cũng đừng quên những người thợ mộc khắc bản in, các xưởng in, thợ sản xuất mực, giấy, thương nhân buôn bán sách, tiệm sách và quán trà nơi sách được bàn luận.

Ở một góc độ khác, sách mê tín, phù thủy, chiến tranh tôn giáo, tin giả… cũng tham gia định hình xã hội loài người. Đó là những cuốn sách gây hỗn loạn. Nhưng quyền năng của sách chưa dừng lại ở đó. Nó không chỉ tạo ra và lan truyền một thế giới tri thức, xác lập hay hủy hoại trật tự xã hội, đôi khi sách còn là một vật phẩm linh thiêng. Hành động hôn lên cuốn Kinh Thánh ở châu Âu được cho là mang đến một nguồn sức mạnh quyền năng hay sự bảo trợ như một thứ bùa hộ mệnh. Vì thế, các chiến binh Thiên Chúa giáo hay Hồi giáo đã mang theo các cuốn kinh sách khi ra trận. Điều này cũng làm liên tưởng tới các “chiến binh” Nho giáo: tầng lớp “Sĩ”, với sự thiêng liêng của sách vở Thánh hiền mà họ thực hành. Trong sự thực hành đó, thư tịch rõ ràng là một động lực thay đổi lịch sử. Đồng thời, ở chiều hướng ngược lại, mỗi xã hội đều sở hữu một lịch sử phức tạp của quá trình kiểm soát: bản quyền, kiểm duyệt và lưu hành cho tới tác phẩm không chính thống (samizdat literature). Đó là lịch sử xung đột và bạo lực nhìn từ thư tịch.

Chính nhu cầu quản lý sách sẽ tạo ra một loạt các thiết chế và lĩnh vực khoa học mới. Chúng ta đã nói về sự ra đời của các ngành thư mục học ở châu Âu thời Sơ kỳ Cận đại. Các thư viện công được chuẩn hóa sẽ được thành lập trên khắp nước Anh và nước Đức ở thế kỷ XIX. Đó là cơ sở để thế kỷ sau đó, người Thái sẽ cải tổ các thư viện hoàng gia “truyền thống” thành một thư viện quốc gia “hiện đại” thành lập năm 1905; trong khi Việt Nam có Thư viện Trung ương Đông Dương (Bibliothèque centrale de l’Indochine) ra đời năm 1917 với vai trò tổ chức của người Pháp. Một lịch sử so sánh toàn cầu về hệ thống thư viện chắc chắn sẽ làm gia tăng hiểu biết của chúng ta về lịch sử tri thức, chuyển giao tri thức và hoạt động sáng tạo tri thức của các xã hội.

Yếu tố quan trọng tiếp theo của thực hành sách là mối quan hệ giữa sách và độc giả. Điều này phản ánh hoạt động đọc và sự vận động của nó theo sau sự thay đổi thư tịch. Một trong các cách thức “chẩn đoán” một xã hội là “phẫu thuật” nó từ khía cạnh của hoạt động đọc sách. Ai là người đọc? Họ đọc gì? Đọc để làm gì? Đọc trên phương tiện gì và tác động của việc đọc đó? Trả lời cho những câu này sẽ góp phần định vị trình độ phát triển, bản sắc tri thức của mỗi thời đại. Quá trình tiến hóa của lịch sử đã mang lại cuộc cách mạng thực sự cho văn hóa đọc. Đó là sự gia tăng số lượng độc giả, từ một vài phần trăm thời Cổ Trung đại tới gần như toàn bộ dân số trưởng thành có khả năng đọc sách ở thời Hiện đại. Khi đó, sách, qua hoạt động đọc, sẽ đóng vai trò trực tiếp trong những chuyển giao của thời đại.

Nhà toán học, nhà thơ Eratosthenes (c. 276-194 B.C.) - trái, từng được vua Ptolemaios III Euergetes bổ nhiệm làm thủ thư tại Thư viện Alexandria vào năm 236 TCN.

Hành vi đọc cũng sẽ được thay đổi với không gian đọc, kỹ thuật đọc, thiết bị đọc, mạng lưới độc giả… Khi lượng sách trở nên phong phú, phát triển nhiều loại hình thì sự phân hóa của độc giả cũng trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết. Khái niệm “thị hiếu đọc” sẽ xuất hiện, thống trị và dẫn dắt việc sản xuất sách – giờ đã trở thành một ngành “công nghiệp” chuyên môn hóa cao độ. Khi Khổng Tử biên soạn Kinh Xuân Thu, có lẽ ông không thể tượng tượng rằng 2.500 năm sau, mọi thứ đã tiến xa đến thế. Sự biến đổi của sách giúp thay đổi niềm tin và hành vi của con người đối với hoạt động đọc. Ngược lại, với kỹ thuật hiện đại, chu trình tuần hoàn của các văn bản trở nên nhanh hơn. Quá trình toàn cầu hóa về sách vở, sách dịch, chuẩn hóa về kỹ thuật, bản quyền và mới nhất là sách điện tử đã tạo ra cuộc cách mạng trong cách thức văn bản được thu nhận, truyền tải, lưu hành, đọc, truy vấn, tìm kiếm và lưu trữ. Và đó mới chỉ là một phần nhỏ của câu chuyện tương lai về sách vừa mới chỉ bắt đầu.

Cuối cùng, sách tạo ra các làn sóng văn hóa, văn minh: từ truyền miệng sang văn hóa chép tay, văn hóa in ấn và văn hóa số, mặc dù sự xuất hiện của cái sau không nhất thiết đồng nghĩa với sự triệt tiêu của cái trước. Trên cơ sở đó, việc nghiên cứu lịch sử sách có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc phác thảo các mẫu hình tiến hóa của nhân loại. Dù lịch sử sách và sự phát triển của ngành lịch sử của sách là lĩnh vực nghiên cứu mới mẻ từ những năm 1980, nhưng bản thân hoạt động này đã có từ hàng nghìn năm trước. Thông qua việc mở rộng phạm vi của lịch sử thư tịch từ khung cảnh địa lý, kỹ thuật và lịch đại, Lịch sử của sách gợi mở một góc nhìn mới mẻ, rộng lớn và có tính hệ thống trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử thư tịch trên phạm vi toàn cầu, mở ra những hướng mới cho lĩnh vực nghiên cứu lịch sử xã hội và lịch sử tri thức mà ở đó, sách là một thực hành của loài người.

Sách đã thay đổi lịch sử loài người nhiều hơn chúng ta tưởng, và cuộc hành trình khám phá những thay đổi đó mới chỉ bắt đầu.

Tham khảo

Anderson, Benedict R. O’G. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso, 2006.

Những Cộng Đồng Tưởng Tượng: Suy Nghĩ về Nguồn Gốc và Sự Lan Truyền Của Chủ Nghĩa Dân Tộc (Nguyễn Thu Giang, Vũ Đức Liêm, Phạm Văn Thủy, Nguyễn Thanh Tùng Dịch). Hà Nội: Nxb Đại học Sư phạm, 2018.

Baldanza, Kathlene. “Books without Borders: Phạm Thận Duật (1825–1885) and the Culture of Knowledge in Mid-Nineteenth-Century Vietnam”. The Journal of Asian Studies 77, no. 03 (August 29, 2018): 713–40. https://doi.org/10.1017/S0021911818000499.

Carpenter, Kenneth E., ed. Books and Society in History. New York: R.R. Bowker, 1983.

Connery, Christopher L. The Empire of the Text: Writing and Authority in Early Imperial China. Boulder: Rowman & Littlefield Publishers, 1998.

Darnton, Robert. “What Is the History of Books?” Daedalus 111, no. 3 (1982): 65–83.

Habermas, Jürgen. The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry Into a Category of Bourgeois Society. Cambridge: Polity Press, 2015.

Harari, Yuval N. Sapiens: A Brief History of Humankind. London: Harvill Secker, 2014.

Howsam, Leslie, and James Raven, eds. Books between Europe and the Americas: Connections and Communities, 1620–1860. London: Palgrave Macmillan UK, 2011.

Lewis, Mark Edward. Writing and Authority in Early China. NY: SUNY Series in Chinese Philosophy and Culture, State University of New York Press, 1999.

McHale, Shawn. Print and Power: Confucianism, Communism, and Buddhism in the Making of Modern Vietnam. Honolulu: University of Hawai’i Press, 2008.

“Vietnamese Print Culture under French Colonial Rule: The Emergence of a Public Sphere”. In Books in Numbers, edited by Idema Wilt, 377–415. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2007.

Nguyên, Trần Ích. Thư Tịch Trung Quốc và Thơ Văn Đi Sứ Trung Hoa Thời Nguyễn 越南阮朝所藏中國漢籍與使華詩文 (Chinese Books and Envoy Literature of the Nguyen Dynasty). Hà Nội: Nxb Đại học Sư phạm, 2018.

Raven, James. Lost Libraries: The Destruction of Great Book Collections Since Antiquity. London: Palgrave Macmillan, 2004.

The Oxford Illustrated History of the Book. Oxford: Oxford University Press, 2020.

Nguồn: TS.Vũ Đức Liêm – Phó trưởng khoa Lịch sử, Đại học Sư phạm Hà Nội (Bài đăng trên báo Tia sáng)

Cánh đồng bất tận: lòng trắc ẩn hé mở từ bất tận những nỗi đau

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 27 Sep 2025 08:50:00 +0000

“Cánh đồng bất tận” là một tập truyện ngắn bao gồm 14 câu chuyện của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư. Trong đó, mỗi câu chuyện đều có những cái kết lơ lửng khiến người đọc dằn vặt, suy tư. Các câu chuyện diễn ra trên nền những mảng màu sáng tối khác nhau nhưng hài hòa, chúng dẫn dắt cảm xúc của người đọc đi hết những hỉ, nộ, ái, ố của đời người.

Một ấn phẩm đặc biệt của Cánh đồng bất tận

Cánh đồng bất tận cũng là tên của truyện ngắn nổi tiếng nhất và được coi là hay nhất của tập truyện. Ở đó, tất cả các nhân vật đều mang trong mình những nỗi đau và hầu hết họ bị nhấn chìm trong đó. Đến đoạn cuối của câu chuyện, xuất hiện một tia sáng phần nào xua tan mây mù ảm đạm đã giăng kín tâm trạng của mỗi người đọc. Có cảm thấy nhẹ nhõm hơn nhưng vẫn đầy khắc khoải, băn khoăn.

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư sinh năm 1976 tại xã Tân Duyệt, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau. Cho đến nay, Cánh đồng bất tận được xuất bản năm 2005 vẫn là tập truyện nổi tiếng nhất của nhà văn. Trong đó, truyện Cánh đồng bất tận đứng đầu cuộc bình chọn truyện ngắn đặc sắc trên báo Văn nghệ năm 2005. Tập truyện Cánh đồng bất tận nhận giải thưởng của Hội nhà văn Việt nam năm 2006 và truyện ngắn cùng tên đã được chuyển thể thành phim điện ảnh năm 2010. Năm 2007, tác phẩm được dịch ra tiếng Hàn và được nhà xuất bản Asia tại Seoul phát hành. Năm 2008, tập truyện được dịch qua tiếng Thụy Điển với tên Fält utan slut. Nguyễn Ngọc Tư được trao Giải thưởng Văn học Liberaturpreis 2018 do Litprom (Hiệp hội quảng bá văn học châu Á, châu Phi, Mỹ Latin ở Đức) bình chọn, dựa trên việc xem xét các bản dịch tiếng Đức tác phẩm nổi bật của các tác giả nữ đương đại tiêu biểu trong khu vực. Giải thưởng được trao hàng năm nhằm vinh danh các tác giả nữ đến từ châu Á, Phi, Mỹ Latin, Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) và vùng Caribe.

Qua các tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư, chúng ta thấy những nhân vật của nhà văn thường mang trong mình những mặt đối lập. Họ nghèo khổ nhưng cũng hào phóng, chung thủy nhưng cũng nhẹ dạ, siêng năng nhưng cũng cam chịu, phóng khoáng mà đôi khi cũng cực kỳ độc ác, họ coi mọi chuyện nhẹ tênh mà chuyện gì cũng có thể to tát. Các truyện ngắn trong Cánh đồng bất tận tuy khác nhau về nội dung nhưng đều kể về những cuộc đời bất hạnh, họ là những con người vật lộn với cuộc sống, vật lộn với những mối quan hệ tình cảm trong sự đói nghèo.

Truyện ngắn "Cánh đồng bất tận" đưa người đọc đến nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau, có bi thương, xót xa và đau đớn, nhưng cũng có niềm vui, sự lạc quan và niềm hy vọng. Đọc xong câu chuyện, ta cảm thấy cuộc đời những nhân vật mênh mông trong những trói buộc và vòng xoáy không có cách nào thoát ra. Truyện tuy ngắn nhưng lại khiến bất kỳ ai đọc nó đều cảm thấy day dứt, lạc lõng, một nỗi đau trực trào dâng, suy nghĩ về dục vọng thể xác, về tâm hồn và cả về tình người.

Với giọng văn nhẹ nhàng, đậm chất miền Tây Nam bộ, cái buồn thăm thẳm len lỏi vào trái tim của mỗi người đọc, làm dâng lên những nỗi ám ảnh khôn nguôi. Mọi chi tiết, dù là nhỏ nhất trong truyện không hề thừa thãi, mà được tác giả chăm chút, tỉ mỉ. Đan xen giữa những đoạn miêu tả nội tâm, những suy nghĩ của các nhân vật là những câu tả cảnh. Người đọc có thể hình dung được khung cảnh và con người miền Tây trong cuộc sống mênh mông, chấp chới; một miền Tây trơ trụi, bạt ngàn mà đìu hiu. Từ đó nhấn mạnh thêm số phận cô đơn, heo hắt, cách yêu, cách đau, cách từ bỏ, và cách hận thù của họ. Từng lời từng chữ đều đau đớn. Những câu chuyện, những hình ảnh, đặc biệt là thủ pháp miêu tả khiến người đọc có thể hình dung ra cảnh tượng mà ứa nước mắt.

Câu chuyện được viết ra dưới góc nhìn, điệu kể của người chị - nhân vật Nương. Ngôn ngữ trong “Cánh đồng bất tận” tinh tế và đầy cảm xúc. Nguyễn Ngọc Tư sử dụng những từ ngữ mộc mạc, giản dị, ngôn từ rất "miền Tây", rất nhiều từ địa phương nhưng lại có sức mạnh gợi cảm mạnh mẽ. Những câu văn của tác giả không chỉ là những dòng chữ trên trang sách mà còn là những lời thì thầm của tâm hồn, chạm đến trái tim người đọc một cách sâu sắc. Cánh đồng bất tận làm người đọc yêu tiếng mẹ đẻ của mình hơn, rất nhiều từ ngữ, cách diễn đạt, khung cảnh, thủ pháp nghệ thuật...nếu dịch sang tiếng nước khác thực sự rất khó; và dù có dịch được thì nó cũng không tròn ý thật sự như một người Việt đọc tác phẩm Việt.

Đọc Cánh đồng bất tận, chúng ta thấy hiện lên chân dung những người phụ nữ, chúng ta tự hỏi làm sao họ lại dễ dàng bỏ chồng, bỏ con để đi theo tiếng lòng nông nổi đến như thế, họ rũ mình một cách dứt khoát, sạch trơn. Họ ra đi không cần ngoảnh lại, phủi sạch tất cả một cách nhẹ nhàng, giản đơn. Nhưng, như để trần tình cho những người đàn bà ấy, Nguyễn Ngọc Tư thủ thỉ kể chuyện về nỗi niềm riêng của họ, những khao khát nhen nhóm từ tấm vải đẹp, những rạo rực giấu kín vì cảnh xa mặt cách lòng, những phũ phàng từ người chồng thô kệch quê mùa, những tuyệt vọng trong cảnh nghèo đói túng quẫn. Đọc xong, chúng ta không chỉ thấy giận mà còn thấy thương họ, chúng ta nhớ mãi cảnh họ áp lên người tấm vải rực rỡ, đỏ hơn màu bông bụp ngoài sân mà rạo rực gò má, rạo rực khát khao.

Cánh đồng bất tận cũng cho người đọc thấy những khốn khổ của một người chồng bị phụ bạc tìm cách trả thù mọi phụ nữ trên đời, ông thoát thai thành một người khác, trở thành một con người tàn nhẫn trong nỗi cô đơn đến ngơ ngác. Vết thương lòng mở ra toang hoác không thịt da nào có thể lấp đầy, dù là thịt da người phụ nữ từng làm ông vui tươi trở lại hay thịt da của những mối tình chóng vánh.

Cánh đồng bất tận cho người ta thấy một cô gái điếm, cực chẳng đã với thân hình tả tơi, bầm dập vì bị đánh ghen, cửa mình bị bít lại bằng keo dán sắt. Chị vẫn lúng liếng đưa tình như một thói quen, vẫn gạ gẫm người đàn ông đứng tuổi nhưng bên trong là bao nhiêu tủi hổ ê chề, ý thức sâu sắc rằng phận mình rẻ rúng, và hơn hết, chị vẫn nuôi giữ một tấm chân tình, vẫn tình mọi cách neo đậu thuyền mình, vẫn muốn dừng chân, để được sống cho bản thân, được hướng thiện và vẫn xứng đáng được yêu thương. Cánh đồng bất tận cũng làm toát lên cái hiện thực cay đắng, phũ phàng của những người phụ nữ tội nghiệp, họ bị lấy ra làm trò tiêu khiển, để thỏa mãn dục vọng của đàn ông mà không hề được nhận lại sự thương yêu.

Cái ác trong Cánh đồng bất tận không làm người ta giận dữ cầu mong quả báo, mà làm lòng se sắt lại, vừa phập phồng lo sợ những điều tiếp theo xảy ra với các nhân vật, vừa ám ảnh với suy nghĩ mơ hồ “nếu mình ở hoàn cảnh ấy thì sao?…”, và vừa hy vọng những điều tốt đẹp sẽ đến.

Cái ác được đặt vào vị trí trung tâm của tác phẩm. Những bi kịch tràn đầy, những tội ác nhỏ hay lớn được thể hiện với mức độ dày đặc, đến mức gần như không còn không gian cho cái tốt. Người đọc hoang mang, chấp chới giữa cánh đồng bất tận nỗi đau, chứng kiến con người hành xử như thú vật, nơi luật pháp và tình người dường như biến mất. Nhưng cái ác đó là hiện thực, và mỗi bi kịch lại được đặt cạnh khe hở nhỏ của lòng trắc ẩn, của tình yêu và hy vọng. Biến nỗi đau thành bài học về lòng trắc ẩn, về khả năng yêu thương bất chấp tội ác và bạo lực. Cái thiện lóe lên ngay trong vùng tăm tối nhất của cái ác.

Đến cuối chuyện, cái vòng luẩn quẩn của hận thù sẽ không lặp đi lặp lại ở đời sau. Nương, mặc dù trải qua những bi kịch đớn đau, đã phá vỡ những xiềng xích buộc mình để trở thành chú chim có thể cất tiếng hót trong trẻo, vỗ cánh bay lên từ bùn lầy, cao cả rũ mình thoát khỏi những trói buộc của hoàn cảnh và cuộc đời.

Dưới bề mặt của những câu chuyện về cuộc sống nghèo khó, Cánh đồng bất tận mang trong mình những thông điệp nhân văn sâu sắc về tình người, tình gia đình và sự đấu tranh không ngừng nghỉ. Tác phẩm khơi gợi những suy nghĩ về ý nghĩa của cuộc sống, về sự chịu đựng và hy vọng, về sự quan trọng của tình thương và sự tha thứ. Trước lỗi lầm, người ta chỉ có thể cứu vớt được bằng sự khoan dung, tha thứ. “Dòng chảy của chủ nghĩa nhân văn này đã đem lại một sức cuốn hút sâu sắc đến bạn đọc mọi tầng lớp" (Hữu Thỉnh). Có lẽ vì lí do đó mà cuốn sách mới có sức hút lâu dài đến như vậy.

Không gào thét, không ồn ào, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư đã để lại trong lòng người đọc những quặn thắt như từng đợt sóng về nỗi niềm băn khoăn cho nhiều kiếp sống, thân phận. Câu chuyện giản dị chân thành nhưng vẫn đậm tính triết lý và tinh thần nhân văn là điều mà Cánh đồng bất tận sẽ mang đến cho mỗi người đọc.

Diễn từ của nhà văn Mạc Ngôn tại lễ trao giải Nobel văn học năm 2012

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Fri, 26 Sep 2025 09:53:00 +0000

Thưa các thành viên Viện hàn lâm Thụy Điển, thưa các quý ông, quý bà!

Tôi nghĩ rằng mọi người ở đây, nhờ truyền hình và internet, đã ít nhiều biết đến huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc xa xôi. Các bạn có lẽ đã thấy người cha 90 tuổi, anh trai, chị gái, vợ, con gái, thậm chí cả cháu gái 1 năm 4 tháng tuổi của tôi. Nhưng các bạn sẽ không bao giờ thấy mẹ tôi, người đang choán gần hết tâm trí tôi. Nhiều người chia sẻ niềm vinh dự vì giải thưởng này, còn mẹ tôi thì không.

Nhà văn Mạc Ngôn

Mẹ tôi sinh năm 1922 và mất năm 1994. Chúng tôi đã an táng mẹ tại một vườn đào phía Đông ngôi làng. Năm ngoái chúng tôi buộc phải chuyển mộ phần mẹ ra xa làng, để nhường chỗ cho một dự án đường sắt. Khi xới mộ lên, chúng tôi thấy quan tài đã mục và thi hài mẹ bị lẫn đất ẩm. Thế là chúng tôi lấy một ít đất ở đó, thủ tục mang tính tượng trưng ấy mà, và chuyển tới một phần mộ mới. Lúc đó tôi hiểu rằng mẹ đã hòa vào đất, rằng nếu tôi nói với đất mẹ thì cũng là tôi nói với chính mẹ vậy.

Tôi là con út của mẹ.

Kỷ niệm đầu đời của tôi là một lần mang chiếc phích duy nhất của gia đình đi lấy nước uống ở căng-tin công cộng. Yếu ớt vì đói, tôi để rơi và làm vỡ nó. Vô cùng sợ hãi, cả ngày hôm đó tôi trốn trong đống rơm. Tối đến, nghe tiếng mẹ gọi bằng tên thân mật, tôi bò ra và chuẩn bị chịu đánh đòn, mắng mỏ. Nhưng mẹ không đánh, thậm chí không mắng, mà chỉ thở phào và vò đầu tôi.

Kỷ niệm đau đớn nhất của tôi là một hôm cùng mẹ ra đồng nhặt nhạnh những bông lúa mì. Những người mót lúa khác đã chạy tán loạn khi họ thấy người người canh lúa. Nhưng mẹ không thể chạy vì bó chân, mẹ bị bắt và bị người canh lúa to lớn tát mạnh đến nỗi ngã ra đất. Người canh lúa tịch thu số lúa mà chúng tôi vừa nhặt nhạnh được, rồi huýt sáo bỏ đi. Lúc mẹ ngồi lên, môi mẹ đã rướm máu. Mẹ chỉ biết nhìn theo - một cái nhìn vô vọng mà tôi sẽ không bao giờ quên. Sau này, khi gặp người canh lúa - giờ là một cụ già tóc bạc - ở chợ, mẹ đã phải ngăn tôi trả thù.

Mẹ bình thản nói: "Con trai, người này không phải người đã đánh mẹ".

Kỷ niệm sáng rõ nhất của tôi là một ngày Tết trung Thu, buổi trưa, chúng tôi gặp dịp hiếm hoi được ăn sủi cảo ở nhà, mỗi người một ngăn. Có một người hành khất đứng tuổi đến trước cửa, lúc chúng tôi đang ngồi quanh bàn, và khi tôi cố xua ông ấy đi bằng nửa ngăn khoai lang khô thì ông ấy giận dữ phản ứng: "Tôi già rồi. Mọi người ăn sủi cảo nhưng muốn tôi ăn khoai lang. Sao mọi người có thể vô tâm như vậy chứ!?". Tôi cũng phản ứng giận dữ không kém: "Chúng tôi được ăn sủi cảo hai lần một năm đã là may mắn rồi. Mỗi người một ngăn nhỏ, chỉ đủ để biết mùi vị! Ông nên cảm ơn chúng tôi vì đã cho ông khoai lang chứ, còn nếu không thích thì ông có thể đi khỏi đây!". Sau khi quát mắng tôi, mẹ sẻ nửa ngăn sủi cảo của mình vào ngăn của ông ấy.

Kỷ niệm đáng tiếc nhất của tôi là một lần giúp mẹ bán cải bắp ngoài chợ, tôi đã lấy đắt 1 hào của một người già trong làng - cố tình hay vô ý thì tôi chẳng nhớ rõ - trước lúc tôi đi học. Về nhà, chiều hôm đó, tôi thấy mẹ đang khóc - điều ít khi xảy ra. Thay vì quở mắng tôi, mẹ chỉ nhẹ nhàng: "Con trai, hôm nay con làm mẹ con xấu hổ!".

Mẹ mắc bệnh phổi nặng khi tôi vẫn còn niên thiếu. Đói rét, bệnh tật và quá nhiều việc đã làm gia đình tôi thực sự khó khăn. Quãng đường phía trước trông thực sự u ám, tôi có dự cảm xấu về tương lai, sợ rằng mẹ sẽ tự vẫn. Hàng ngày, việc đầu tiên tôi làm khi bước vào cửa, sau một ngày lao động vất vả, là gọi mẹ. Giọng của mẹ tiếp thêm nghị lực sống cho tôi. Tôi hoảng sợ nếu không nghe thấy nó, và sẽ tìm mẹ trong gian thò cũng như trong gian xay lúa. Một hôm, sau khi tìm kiếm khắp nơi mà không thấy mẹ, tôi ngồi khóc ở sân như một đứa trẻ. Điều đó giúp mẹ tìm thấy tôi, lúc mẹ đi vào sân với một bó củi sau lưng. Mẹ rất buồn vì tôi, nhưng tôi không thể kể với mẹ những gì tôi đang sợ hãi. Song mẹ biết hết. Mẹ bảo: "Con à, đừng lo, có thể mẹ không hạnh phúc, nhưng mẹ sẽ không bỏ con trước khi Diêm Vương gọi mẹ!".

Tôi vốn xấu xí từ lúc được sinh ra. Những người dân trong làng thường cười tôi, và những đứa hay ăn hiếp người khác ở trường thỉnh thoảng đánh đập tôi là vì thế. Tôi chạy về nhà và khóc, mẹ nói: "Con trai, con không xấu xí. Con có mũi và hai mắt, chân tay không khiếm khuyết, vậy con xấu xí thế nào được? Nếu con có tâm hồn đẹp và luôn làm điều đúng thì những gì xấu xí sẽ trở thành đẹp đẽ". Sau này, khi chuyển tới thành phố, có những người được học hành cười sau lưng tôi, và một số thậm chí cười thẳng vào mặt tôi; nhưng cứ nhớ lại những lời mẹ đã nói thì tôi chỉ bình thản đưa ra những lời cáo lỗi.

Người mẹ thất học của tôi rất quý trọng những người biết đọc. Chúng tôi đã quá nghèo và thường không biết kiếm bữa ăn sắp tới ở đâu, nhưng mẹ không bao giờ từ chối đề nghị của tôi mua một cuốn sách hay một thứ gì đó để viết lách. Do bản tính làm việc chăm chỉ, mẹ không thích những đứa trẻ lười biếng, nhưng tôi được phép hoãn làm những việc vặt trong nhà miễn là tôi chúi mũi vào một cuốn sách nào đó.

Có lần một người kể chuyện đến chợ, và tôi đã lén đi để nghe ông ấy. Mẹ không vui vì tôi bỏ bê việc vặt trong nhà. Nhưng tối hôm đó, trong khi mẹ vá quần áo cho chúng tôi dưới ánh sáng yếu ớt của đèn cầy, thì tôi lại không thể ngừng kể lại những câu chuyện mà tôi đã nghe được. Lúc đầu mẹ không kiên nhẫn lắng nghe, vì trong mắt mẹ thì những người kể chuyện chỉ là những gã bẻm mép không đáng tin. Miệng lưỡi họ không mang lại điều gì tốt đẹp. Nhưng dần dần mẹ bị cuốn vào những câu chuyện do tôi kể lại, và từ đó mẹ không bao giờ bắt tôi làm những việc vặt trong nhà vào những ngày có phiên chợ, mà cho phép - nhưng không nói ra - rằng tôi có thể đến chợ và nghe những câu chuyện mới. Để báo đáp lòng tốt của mẹ và để thể hiện trí nhớ của mình, tôi kể lại, với sự phong phú các chi tiết, cho mẹ nghe.

Không mất nhiều thời gian để tôi nhận ra sự hạn chế nếu kể lại những câu chuyện của người khác, vì thế tôi bắt đầu trang trí cho câu chuyện của mình. Tôi nói những điều mà tôi biết sẽ làm mẹ vui lòng, nếu cần thì thỉnh thoảng tôi cũng thay đổi kết cục. Mẹ không phải thính giả duy nhất của tôi, mà sau này còn có các chị, các cô, thậm chí cả bà ngoại tôi. Đôi lúc, sau khi lắng nghe câu chuyện của tôi, mẹ hỏi tôi bằng giọng trăn trở, cứ như tự hỏi mình vậy: "Con sẽ ra sao khi lớn lên, con trai? Có lẽ con sẽ phải nói luôn miệng chỉ để kiếm sống phải không?".

Tôi biết tại sao mẹ lo lắng như vậy. Những đứa trẻ mau mồm mau miệng không được đánh giá cao ở làng tôi. Vì chúng có thể đem đến phiền toái cho chính chúng và gia đình chúng. Trong "Những con bò", có đôi chút hình ảnh niên thiếu của tôi, ở cậu bé mau mồm mau miệng bị những người dân làng làm khó dễ. Mẹ, đã thành thói quen, cảnh báo tôi đừng nhiều chuyện, muốn tôi làm một thiếu niên kiệm lời, hòa nhã và đứng đắn. Nhưng tôi lại có một sự kết hợp nguy hiểm giữa kỹ năng nói đáng nể với khao khát mạnh mẽ. Khả năng kể chuyện của tôi mang lại niềm vui cho mẹ nhưng lại khiến mẹ khó xử.

Có một câu nói quen thuộc rằng "bản tính con người còn khó uốn nắn hơn cả dòng sông". Bất chấp sự uốn nắn không mệt mỏi của cha mẹ, khao khát tự nhiên của tôi - là nói chuyện - không bao giờ cạn, và đó là nguồn gốc cái tên của tôi - Mạc Ngôn, hay "đừng nói" - một sự tự phê thật tréo ngoe.

Sau khi bỏ trường tiểu học, tôi quá nhỏ để có thể lao động nặng, do đó tôi đi chăn cừu và gia súc bên một bờ sông đầy cỏ. Cái cảnh bạn học đang chơi trong sân trường, trong khi tôi lùa lũ động vật qua cổng, luôn làm tôi buồn và thấy rằng thật không may cho những ai - ngay cả một đứa bé - nếu phải rời bỏ tập thể.

Tôi thả lũ động vật nhởn nhơ gặm cỏ bên bờ sông, dưới nền trời xanh nước biển, trên thảm cỏ xa hết tầm mắt - chẳng có bóng dáng hay tiếng người, chẳng có gì ngoài tiếng chim kêu trên đầu. Tôi cô đơn khủng khiếp, và thấy tâm hồn trống rỗng. Thỉnh thoảng tôi nằm trên cỏ nhìn mây lững lờ trôi, và hình dung ra ở đó đủ loại hình ảnh. Khung cảnh ấy gắn liền với những câu chuyện về những con cáo với vẻ ngoài của một thiếu nữ xinh đẹp, và tôi tưởng tượng rằng một hồ ly tinh đến cùng mình chăn dắt lũ động vật. Cô gái ấy không đến. Tuy nhiên, có lần một con cáo đỏ lửa ve vẩy cái đuôi trước mặt tôi, khiến tôi hoảng hốt rụt chân lại. Tôi vẫn ngồi đó run rẩy khá lâu sau khi con cáo biến mất. Thỉnh thoảng tôi ngồi thụp xuống cạnh con bò, nhìn chằm chằm vào đôi mắt xanh sâu thẳm của nó, đôi mắt thu gọn bóng hình tôi. Đôi khi tôi trò chuyện với lũ chim trên trời, bắt chước tiếng kêu của chúng; vài lần khác tôi tiết lộ với một cái cây những hy vọng và khát khao của mình. Nhưng lũ chim phớt lờ tôi, và những cái cây cũng vậy. Khi đã là một tiểu thuyết gia, tôi đưa một số câu chuyện tưởng tượng ấy vào tác phẩm. Mọi người thường công kích tôi vì tính hư cấu quá nhiều, còn những người yêu văn học thường đề nghị tôi tiết lộ bí mật trong việc làm phong phú sự hư cấu đó. Phản ứng duy nhất của tôi chỉ là một nụ cười cầu hòa.

Lão Tử, giáo chủ Đạo giáo của chúng tôi đã nói rất hay: "Trong may có rủi. Trong rủi có may". Tôi thôi học khi còn bé, thường bị đói và cô đơn, và không có sách đọc. Nhưng chính vì vậy, cũng như nhà văn Thẩm Tùng Văn của thế hệ trước, tôi đã sớm đọc cuốn sách tuyệt diệu về cuộc sống. Trải nghiệm của tôi, khi đến chợ lắng nghe người kể chuyện, là một trang trong cuốn sách đó.

Sau khi thôi học, tôi bị quẳng vào thế giới của những người trưởng thành, nơi tôi bắt đầu cuộc hành trình học qua nghe. Hai trăm năm trước đây, Bồ Tùng Linh - một trong những người kể chuyện lớn nhất mọi thời đại - đã sống gần nơi tôi lớn lên, nơi mà nhiều người - trong đó có tôi - tiếp nối cái truyền thống mà ông ấy đã tạo dựng. Dù ở bất cứ đâu - làm việc trên đồng với tập thể, trong đội sản xuất ở chuồng bò hay chuồng ngựa, trên chiếc giường có hệ thống sưởi của ông bà, cả trên chiếc xe bò xóc qua xóc lại - thì tai tôi vẫn đầy những chuyện tình siêu nhiên, mang màu sắc lịch sử hay những câu chuyện kỳ lạ và lôi cuốn, tất cả đều liên quan mật thiết với môi trường tự nhiên và lịch sử các bộ lạc, và tất cả đã đem đến một hiện thực sinh động trong tâm trí tôi.

Ngay cả trong những giấc mơ hoang dại nhất tôi cũng không thể mường tượng rằng sẽ có ngày những thứ ấy trở thành chất liệu cho tiểu thuyết của chính mình, vì tôi chỉ là một đứa bé thích những câu chuyện, là người ấn tượng với những câu chuyện mà mọi người quanh mình đang kể. Không nghi ngờ gì nữa, lúc đó tôi tin vào thần thánh, tin rằng mọi sinh vật đều có linh hồn. Tôi dừng lại và cung kính trước một cây đại thụ, nếu tôi thấy một chú chim, thì tôi tin chắc nó có thể trở thành người nếu nó muốn; và tôi tin rằng mỗi người lạ mà tôi gặp đều là một con vật vừa biến hóa thành. Ban đêm, những nỗi sợ hãi kinh khủng cứ theo tôi trên đường về nhà sau khi đã tính xong điểm chấm công, vì thế tôi vừa chạy vừa hát to hết cỡ để lấy bình tĩnh. Cái giọng đang vỡ ra của tôi lúc đó ca lên những bài hát to và ồm ồm làm chói tai bất cứ người dân nào nghe thấy.

Tôi đã sống hai mươi mốt năm ở làng, không bao giờ đi xa quá Thanh Đảo, bằng xe lửa, nơi mà tôi gần như mất hút giữa những đống gỗ khổng lồ ở một xưởng gỗ. Khi mẹ hỏi tôi về những gì tôi thấy ở Thanh Đảo, tôi buồn rầu kể rằng tôi nhìn thấy những đống gỗ. Nhưng chuyến đi tới Thanh Đảo đó đã gieo vào tôi một khao khát mãnh liệt rằng phải rời khỏi làng và quan sát thế giới.

Tháng Một năm 1976 tôi nhập ngũ và tới huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc, nơi tôi vừa yêu lại vừa ghét, bắt đầu một giai đoạn quan trọng trong đời, mang theo trong ba-lô bốn cuốn "Đại cương lịch sử Trung Quốc" mà mẹ vừa mua bằng tiền bán đồ trang sức đám cưới của mình. Vậy là tôi bắt đầu thời kỳ quan trọng nhất của cuộc đời. Tôi phải thừa nhận rằng nếu không có khoảng ba mươi năm phát triển kỳ diệu của xã hội Trung Quốc, và của công cuộc cải cách cũng như mở cửa sau đó, thì tôi không trở thành một tác giả như bây giờ.

Giữa quãng đời quân nhân tẻ ngắt, tôi đón chào cuộc cách mạng về tư tưởng và sự nồng nhiệt với văn học trong những năm 1980, và từ một cậu bé lắng nghe rồi kể lại những câu chuyện, tôi dần trở thành một người viết truyện. Con đường ấy lúc đầu đầy sỏi đá, lúc tôi còn chưa biết vốn liếng văn học mà mình có được từ hai mươi năm sống ở làng là đáng giá nhường nào. Tôi cứ nghĩ rằng văn học là viết về những người tốt làm những việc tốt, là những câu chuyện về những hành động anh hùng và những công dân mẫu mực, cho nên một vài mẩu chuyện đã được xuất bản của tôi chỉ có một chút giá trị văn học.

Cuối năm 1984 tôi được nhận vào khoa Văn học của Viện nghệ thuật Giải phóng quân nhân dân Trung Quốc, nơi mà dưới sự chỉ dẫn của người thầy đáng kính, tác giả nổi tiếng Xu Huaizhong, tôi đã viết một loạt truyện và tiểu thuyết, gồm: "Những dòng chảy mùa thu", "Sông cạn", "Củ cà-rốt trong suốt", "Cao lương đỏ". Huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc lần đầu tiên xuất hiện trong "Những dòng chảy mùa thu", và từ đó, như một người nông dân lang thang tìm ra mảnh đất riêng cho mình, kẻ lang thang trong văn học này cũng tìm được một vùng mà anh ta có thể coi là thuộc về mình. Tôi phải nói rằng trong quá trình hình thành vùng văn học của mình, huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc, tôi bị ảnh hưởng bởi tiểu thuyết gia người Mỹ William Faulkner và tiểu thuyết gia người Colombia Gabriel García Márquez. Tôi chưa đọc nhiều của họ, nhưng bị lôi cuốn bởi cái cách thức táo bạo và tự do của họ khi gây dựng lãnh địa viết mới, và tôi học được từ họ cái điều rằng mỗi tác giả phải có lãnh địa riêng. Sự khiêm tốn và nhún nhường là lý tưởng cho đời sống thường nhật của một người, nhưng trong sáng tác văn học thì sự tự tin tối đa và sự cần thiết tuân theo bản năng lại là điều cốt lõi. Tôi đã theo bước hai bậc thầy này trong hai năm, trước khi thấy rằng mình cần thoát khỏi ảnh hưởng của họ. Đây là cách mà tôi đã làm rõ quyết định đó trong một bài viết: "Họ là hai chiếc lò rực lửa, còn tôi là một khối băng. Nếu tôi quá sát họ thì tôi sẽ bị hóa hơi. Theo tôi, một tác giả này ảnh hưởng tới một tác giả khác khi cả hai có sự tương đồng sâu sắc về tinh thần, hay thứ mà người ta gọi là "những trái tim đập cùng một nhịp". Do đó, dù tôi đọc không nhiều của họ nhưng chỉ một vài trang cũng đã đủ để tôi hiểu họ đang làm gì và làm như thế nào, từ đó tôi biết tôi nên làm gì và nên làm như thế nào".

Những gì tôi nên làm thì thật đơn giản: viết những câu chuyện của chính tôi theo cách của chính tôi. Cách của tôi là cách của người kể chuyện ở chợ, cùng với cái cách mà tôi đã thân thuộc, là cách kể chuyện của ông bà tôi và của những cụ già khác trong làng. Chân thành mà nói, tôi không bao giờ quan tâm xem ai là thính giả khi kể những câu chuyện của tôi; có lẽ thính giả của tôi là những người giống mẹ tôi, và có lẽ chỉ là tôi thôi. Những câu chuyện đầu tay là những trải nghiệm cá nhân của tôi: cậu bé bị ăn đòn trong "Sông cạn", hay cậu bé không bao giờ nói trong "Củ cà-rốt trong suốt". Thực tế là tôi đã làm gì đó sai nên bị cha phạt roi, tôi cũng đã thổi hơi vào lò cho thợ rèn ở một cây cầu. Tất nhiên, không thể chuyển hóa trải nghiệm cá nhân đúng như thực tế vào truyện hư cấu, không thể trùng khớp được. Truyện hư cấu phải có tính hư cấu, phải có tính tưởng tượng. Đối với nhiều người bạn của tôi, "Củ cà-rốt trong suốt" là truyện xuất sắc nhất của tôi, còn tôi thì chẳng có ý kiến gì cả. Những gì tôi có thể nói là, "Củ cà-rốt trong suốt" có tính biểu tượng và ý nghĩa sâu sắc hơn mọi truyện mà tôi đã viết. Cậu bé ngăm đen trong đó, với khả năng chịu đựng và tính nhạy bén của một siêu nhân, là tiêu biểu cho linh hồn trong mọi sản phẩm hư cấu của tôi. Không một nhân vật hư cấu nào của tôi kể từ sau nhân vật ấy lại sát với cái linh hồn của tôi đến vậy. Nói một cách khác, trong tất cả các nhân vật mà tác giả tạo ra, luôn chỉ có một nhân vật tiêu biểu hơn mọi nhân vật còn lại. Với tôi, cậu bé rất kiệm lời ấy chính là một nhân vật tiêu biểu như vậy. Dù cậu ấy chẳng nói gì, nhưng cậu ấy lại mở lối để mọi nhân vật khác, trong sự đa dạng của họ, tự do diễn xuất trên sân khấu của huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc.

Trải nghiệm của một người là có hạn, và nếu đã dốc cạn những câu chuyện của bạn rồi, thì bạn phải kể những câu chuyện của người khác. Và vì vậy, bất chấp cái bề dày ký ức thì, như những người lính bị gọi nhập ngũ, những câu chuyện toàn màu hồng - của các thành viên trong gia đình, của những người dân làng cùng cảnh ngộ, và của tổ tiên xa xưa - được tôi học từ miệng của các cụ già, đều lần lượt được huy động. Họ mong mỏi chờ đợi tôi kể những câu chuyện của họ. Ông bà, cha mẹ, anh chị, cô chú, vợ và con gái tôi đều xuất hiện trong những câu chuyện của tôi. Ngay cả những cư dân xa lạ của huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc cũng xuất hiện với tư cách khách mời đặc biệt. Tất nhiên phải có sự điều chỉnh về mặt văn học để biến họ thành những nhân vật hư cấu thoát tục.

Một người cô của tôi là nhân vật chính trong "Những con ếch" - tiểu thuyết mới nhất của tôi. Thông báo về giải Nobel này khiến những phóng viên lũ lượt tới nhà cô để đề nghị phỏng vấn. Lúc đầu cô kiên nhẫn đáp ứng, nhưng đã sớm phải trốn tránh sự chú ý của họ bằng cách chạy tới nhà con trai mình ở trung tâm tỉnh. Tôi không phủ nhận rằng cô là hình mẫu để tôi viết "Những con ếch", song có nhiều khác biệt giữa cô ấy và người cô hư cấu. Người cô hư cấu thì kiêu căng và độc đoán, có thể nói là thô bạo, trong khi người cô hiện thực thì tốt bụng và lịch sự, là người vợ hiền cổ điển và là người mẹ đáng yêu. Những năm tháng quý như vàng của người cô hiện thực tràn đầy niềm vui và đáng để hài lòng. Người cô hư cấu thì bị mất ngủ trong những năm cuối đời, do những thương tổn tinh thần, mặc áo choàng đen và đi bộ trong đêm như một bóng ma. Tôi biết ơn người cô hiện thực vì không trách tôi trong việc biến đổi cô khi đưa vào tiểu thuyết. Tôi đặc biệt nể trọng sự hiểu biết của cô về mối quan hệ phức tạp giữa các nhân vật hư cấu với những con người hiện thực.

Sau cái chết của mẹ, trong nỗi đau mất mát, tôi đã quyết định viết một tiểu thuyết tặng mẹ. Chính là "Ngực lớn mông rộng" ("Báu vật của đời"). Khi kế hoạch đã định hình, tôi cháy trong cảm xúc ấy đến mức hoàn thành một bản thảo gồm nửa triệu từ trong chỉ tám mươi ba ngày.

Trong "Ngực lớn mông rộng", tôi không ngần ngại kết hợp chất liệu phụ với trải nghiệm thực tế của mẹ, nhưng trạng thái cảm xúc của mẹ thì được hư cấu đến mức hoàn toàn giả tạo hoặc chỉ là sự pha trộn của nhiều người mẹ ở huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc. Dù viết "gửi tới linh hồn mẹ tôi" ở trang đề tặng, nhưng cuốn tiểu thuyết ấy thực sự dành cho tất cả những người mẹ ở khắp nơi, có lẽ, đó là cái tham vọng đầy tự phụ của tôi, cũng như cái tham vọng rằng huyện Cao Mật vùng Đông-Bắc là hình ảnh thu nhỏ của Trung Quốc, thậm chí của toàn thế giới.

Quá trình sáng tác của mỗi tác giả là không lẫn với ai. Mỗi tiểu thuyết của tôi đều khác với phần còn lại về cốt truyện và ý tưởng chủ đạo. Một số tiểu thuyết, chẳng hạn "Củ cà-rốt trong suốt" xuất phát từ giấc mơ, trong khi một số khác, chẳng hạn "Cây tỏi nổi giận" lại bắt đầu từ những sự việc có thật. Dù khởi nguồn của tác phẩm là giấc mơ hay là đời sống hiện thực, thì chỉ khi kết hợp với những trải nghiệm cá nhân, tác phẩm mới có được cá tính, mới nổi tiếng với những nhân vật đặc biệt - được xây dựng bằng những tình tiết sống động, sử dụng ngôn ngữ đầy tính suy tưởng, và tỏ ra là một cấu trúc được chế tác tốt. Ở đây tôi phải nhấn mạnh rằng trong "Cây tỏi nổi giận", tôi đưa một người kể chuyện, ca sĩ có thực vào một trong những vai quan trọng nhất. Tôi ước rằng mình đã không sử dụng tên thật của anh ấy, dù đã trau chuốt những lời nói và hành vi của anh ấy. Đây là chuyện thường xuyên xảy ra với tôi. Ban đầu tôi sử dụng tên thật của nhân vật để có một cảm giác thân thuộc, và sau khi hoàn thành công việc thì có vẻ như đã quá muộn để thay đổi những cái tên đó. Điều này khiến cho những người bắt gặp tên của họ trong tiểu thuyết của tôi đã tìm cha tôi để trút giận. Cha luôn xin lỗi thay tôi, nhưng sau đó cha kêu gọi họ không nghiêm trọng hóa vấn đề. Cha nói: "Câu đầu tiên trong "Cao lương đỏ", 'Cha tôi, con của thổ phỉ', chẳng làm tôi buồn, vậy tại sao mọi người lại không vui?".

Thách thức lớn nhất của tôi khi viết tiểu thuyết là làm việc với những vấn đề xã hội, chẳng hạn trong "Cây tỏi nổi giận", không phải vì tôi sợ việc phê phán nhiều mặt tối của xã hội, mà vì những cảm xúc nóng nảy và sự giận dữ sẽ làm cho chính trị lấn át văn học và biến tiểu thuyết thành báo cáo về vấn đề xã hội. Với tư cách là một thành viên của xã hội, tiểu thuyết gia có quan điểm và góc nhìn của riêng mình; nhưng khi viết thì họ phải lấy quan điểm nhân văn và chịu sự dẫn dắt của nó. Được vậy thì văn học mới không chỉ quanh quẩn với các sự kiện mà còn vượt qua chúng, không chỉ quan tâm đến chính trị mà còn vĩ đại hơn chính trị.

Có thể vì tôi đã sống quá dài trong hoàn cảnh khó khăn, nên tôi nghĩ rằng mình hiểu biết sâu sắc về cuộc sống. Tôi biết sự can đảm thực sự là gì, và tôi hiểu lòng trắc ẩn đúng nghĩa. Tôi biết cái miền đất mờ ảo trong trái tim và trong lý trí của mỗi người, miền đất mà ở đó không thể định rõ đúng hay sai, xấu hay tốt, và cái lãnh thổ mênh mông này là nơi mà các tác giả thoải mái phô diễn tài năng. Miễn là làm việc hợp lý và miêu tả rõ ràng cái miền đất mờ ảo và nhiều vẻ này, thì nhất định sẽ vượt qua chính trị và thu được thành công trong văn học.

Cứ nói mãi về công việc của tôi thì sẽ rất chán, nhưng cuộc đời và những tác phẩm của tôi lại không thể tách rời nhau được, cho nên nếu không nói về công việc của mình thì tôi không biết nói gì nữa cả. Hy vọng mọi người sẵn lòng lượng thứ cho tôi.

Với tư cách là một người kể chuyện hiện đại, tôi ẩn sau các tác phẩm trước đây, nhưng với tiểu thuyết "Đàn hương hình" tôi đã nhảy ra khỏi cái bóng của tác phẩm. Có thể nói các tác phẩm trước đây của tôi là một loạt những lời độc thoại, không có độc giả; nhưng bắt đầu từ tiểu thuyết này, tôi phác họa rằng mình đang đứng ở một quảng trường công cộng và say sưa kể câu chuyện của mình cho đám đông thính giả. Phong cách ấy là phổ biến trong truyện hư cấu, nhưng đặc biệt phổ biến ở Trung Quốc. Đã có lúc tôi cần mẫn nghiên cứu về truyện hư cấu hiện đại của phương Tây, và tôi đã thử sức với mọi phong cách kể chuyện. Nhưng cuối cùng thì tôi trở lại những phong cách cũ của mình. Nhưng chắc chắn sự trở lại này không thể không có những điều chỉnh. "Đàn hương hình" và các tiểu thuyết sau đó đều là sự kế thừa phong cách tiểu thuyết cổ điển của Trung Quốc nhưng được bổ sung các kỹ thuật văn học phương Tây. Những gì gọi là truyện hư cấu cách tân, hầu hết đều là kết quả của sự pha trộn này, sự pha trộn không những không chia cắt những phong cách trong nước với những kỹ thuật nước ngoài, mà có thể kết hợp truyện hư cấu với những loại hình nghệ thuật khác. "Đàn hương hình" chẳng hạn, kết hợp truyện hư cấu với nhạc kịch địa phương, trong khi một số tác phẩm trước đây còn có mỹ thuật, âm nhạc, thậm chí cả xiếc nữa.

Cuối cùng, tôi mong các bạn rộng lượng cho tôi nói chuyện về tiểu thuyết "Sống đọa thác đầy". Cái tên tiếng Trung bắt nguồn từ kinh sách Phật giáo, và tôi được biết rằng các dịch giả của tôi đang cố chuyển tải nó sang ngôn ngữ của họ. Tôi không hiểu rõ kinh sách Phật giáo và chỉ có kiến thức hời hợt về Phật giáo. Tôi chọn cái tên này vì tôi tin rằng những nguyên lý cơ bản của niềm tin Phật giáo thể hiện tri thức tổng quát, rằng nhiều tranh chấp của loài người là vô nghĩa trong thế giới Phật giáo. Theo quan điểm cao quý của Phật giáo về vạn vật thì thế giới của con người thật là đáng thương. Tiểu thuyết của tôi không phải một luận văn về tôn giáo; mà trong đó tôi vẫn viết về số phận, những cảm xúc, những hạn chế và sự hào phóng của con người, về cuộc tìm kiếm niềm vui của họ và những quãng đường dài mà họ sẽ đi, những sự hy sinh mà họ phải trả, để giữ vững những niềm tin của mình. Theo tôi, Mặt Xanh - một nhân vật đối đầu với những xu thế hiện hành - là một anh hùng chân chính. Một nông dân, ở ngôi làng bên cạnh, là hình mẫu cho nhân vật này. Thời niên thiếu, tôi thường thấy anh ấy đi lướt qua cửa, đẩy một chiếc xe kẽo kẹt bánh gỗ, trước xe là con lừa què được dắt bởi người vợ bó chân. Mang tính chất của xã hội cũ, tổ lao động lạ lùng này có cái hình ảnh không ăn nhập với thời đại. Trong con mắt trẻ con của chúng tôi, họ là những chú hề chống lại các xu thế lịch sử, khiến chúng tôi tức giận tới mức ném đá họ khi họ đi ngang qua chúng tôi trên phố. Sau này, sau khi tôi bắt đầu viết, người nông dân ấy và hoạt cảnh của anh ta thâm nhập tâm trí tôi, và tôi biết rằng một ngày nào đó tôi sẽ viết tiểu thuyết về anh ta, rằng không sớm thì muộn tôi sẽ kể câu chuyện của anh ta cho cả thế giới. Nhưng tôi đã không thể thực hiện được điều ấy cho tới năm 2005, khi tôi xem bức tranh tường "Sáu đường luân hồi của Samsara" của Phật giáo ở một ngôi đền, thì tôi đã biết chính xác phải làm như thế nào để kể câu chuyện của anh ta.

Giải Nobel của tôi có thể gây tranh cãi. Lúc đầu tôi nghĩ rằng tôi là đối tượng của những tranh cãi, nhưng về sau tôi nhận thấy rằng đối tượng thực sự lại là một người không liên quan đến tôi. Cũng như một người đang xem kịch trong nhà hát, tôi quan sát những màn biểu diễn quanh mình. Tôi thấy người giành giải thưởng này vừa được đeo những vòng hoa chúc mừng, vừa bị bao vây bởi những người ném đá và té nước bẩn. Tôi sợ anh ấy sẽ gục ngã trước sự tấn công, nhưng anh ấy đã trụ lại được với một nụ cười trên mặt, giữa những bông hoa và những viên đá; anh ấy lau sạch bùn và bụi, bình thản đứng sang một bên và nói với đám đông: "Đối với một tác giả, viết là cách nói tốt nhất. Các bạn sẽ tìm thấy mọi điều tôi muốn nói trong các tác phẩm của tôi. Lời nói bị gió cuốn đi, còn những câu chữ đã được viết ra thì không bao giờ bị xóa bỏ. Tôi mong các bạn hãy kiên nhẫn đọc các cuốn sách của tôi. Tôi không thể ép buộc các bạn, và ngay cả khi các bạn làm như vậy thì tôi cũng không trông chờ các bạn thay đổi ý kiến về tôi. Chưa có tác giả nào, dù ở bất cứ nơi đâu, lại được mọi độc giả của mình yêu thích; điều đó đặc biệt đúng trong những lúc như thế này".

Dù tôi muốn im lặng, nhưng trong dịp này tôi phải nói một điều gì đó, xin hãy cho tôi nói nhanh mấy câu:

Tôi là một người kể chuyện, do đó tôi muốn kể cho các bạn một vài câu chuyện.

Khi tôi là một học sinh cấp ba vào những năm 1960, trường tôi tổ chức một buổi ngoại khóa để công bố những hình ảnh đau đớn và mất mát, ở đó, dưới sự chỉ đạo của giáo viên, chúng tôi đã khóc thảm thiết. Tôi để nước mắt lăn trên má nhằm gây ấn tượng với giáo viên, và xem một số bạn nhổ nước bọt ra tay rồi xoa nó lên mặt làm nước mắt giả. Tôi thấy một bạn không ướt mặt, vẫn im lặng và không lấy tay ôm mặt. Bạn ấy chỉ nhìn chúng tôi, mắt mở to ngạc nhiên và không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Sau buổi ngoại khóa, tôi đã mách với giáo viên và bạn ấy bị cảnh cáo. Sau này, khi tôi tỏ ra sự hối hận vì việc làm đó, giáo viên bảo rằng có ít nhất mười bạn khác cũng làm như tôi. Bạn ấy đã qua đời ít nhất là mười năm rồi, còn lương tâm tôi rất dằn vặt mỗi khi nghĩ về bạn ấy. Nhưng tôi đã học được một số điều quan trọng từ sự cố này, đó là: Khi mọi người quanh bạn đều khóc, bạn vẫn có quyền không khóc, và khi những giọt nước mắt chỉ để làm cảnh, thì không khóc là càng đúng đắn.

Có một câu chuyện khác: Hơn ba mươi năm trước, lúc tôi ở trong quân đội, có một buổi tối khi tôi đang ngồi đọc sách trong phòng, thì một sĩ quan cấp trên mở cửa bước vào. Ông ấy nhìn lướt xuống và ngồi trước mặt tôi rồi thì thầm: "Này, mọi người đâu cả rồi?". Tôi đứng lên và nói to: "Ông bảo rằng tôi không phải một người hay sao?". Sĩ quan cao cấp đỏ bừng hai tai vì bối rối, và ông ấy đi ra. Suốt một thời gian dài sau đó tôi lấy làm tự hào về cái điều mà tôi coi là một phong thái hiên ngang. Sau này, sự tự hào ấy trở thành sự cắn rứt của lương tâm.

Xin vui lòng nghe tôi, chỉ một câu chuyện cuối nữa thôi, câu chuyện mà nhiều năm trước ông tôi đã kể cho tôi: Một nhóm tám người thợ xây ở ngoại thành đến trú bão trong một ngôi đền. Sấm ầm ầm bên ngoài, trút những quả cầu lửa xuống chỗ họ. Họ thậm chí còn nghe thấy cả âm thanh tựa rồng thét. Họ kinh hãi, mặt tái mét. Một người nói: "Trong chúng ta có một người nào đó hẳn là đã gây tội khủng khiếp đối với trời. Ai có tội thì tình nguyện bước ra nhận lấy hình phạt và cứu những người vô tội khỏi sự đau đớn". Tất nhiên chẳng có ai tình nguyện. Cho nên một trong số bảy người còn lại đề nghị: "Vì không ai muốn bước ra, nên tất cả chúng ta hãy quăng mũ rơm của mình ra cửa. Mũ của ai bay qua cửa thì người ấy có tội, và chúng ta sẽ đòi người ấy bước ra và nhận lấy hình phạt của mình". Thế là họ quăng mũ của mình ra cửa. Bảy cái bị thổi ngược vào trong, một cái bay ra ngoài. Một người bị buộc bước ra và nhận lấy hình phạt của anh ta, và khi anh ta không chịu, bảy người còn lại nhấc bổng anh ta lên và quẳng anh ta ra cửa. Tôi dám cá rằng các bạn đều biết kết cục của câu chuyện: Ngôi đền sụp xuống ngay sau khi anh ta bị quẳng ra khỏi cửa.

Tôi là một người kể chuyện.

Kể chuyện đã giúp tôi có được giải Nobel văn học.

Nhiều điều thú vị đã đến với tôi sau khi đuợc giải thưởng này, và chúng thuyết phục tôi rằng sự thật cũng như công lý vẫn tồn tại, vững vàng.

Vì thế trong thời gian tới tôi sẽ tiếp tục kể những câu chuyện của mình.

Cảm ơn mọi người!

Người dịch: Đào Anh Dũng, Đại học Hoa Sen

Nội dung bản Hiến chương các nhà giáo và ý nghĩa của nó

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Mon, 15 Sep 2025 09:58:00 +0000

Tháng 7 năm 1946, một tổ chức quốc tế các nhà giáo tiến bộ được thành lập tại Paris, Pháp. Tên gọi của nó là: “Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục” (tiếng Pháp: Fédération Internationale Syndicale des Enseignants, viết tắt là FISE).

Bản hiến chương các nhà giáo là một văn bản tinh hoa

Ba năm sau, nǎm 1949, tại một hội nghị ở Warszawa (thủ đô của Ba Lan), Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục đã xây dựng một bản “The Teachers’ charter” (Hiến chương các nhà giáo) gồm 15 chương.

Mùa xuân năm 1953, Đoàn Việt Nam do Thứ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Khánh Toàn làm trưởng đoàn tham dự Hội nghị kết nạp Công đoàn giáo dục của một số nước vào tổ chức FISE tại Vienne (Thủ đô nước Áo), trong đó có Công đoàn Giáo dục Việt Nam.

Bản Hiến chương các nhà giáo được thông qua vào ngày 11/8/1954, tại hội nghị lần thứ XIX của Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục tại Matxcova, trong đó Công đoàn giáo dục Việt Nam. Từ ngày 26 đến 30/8/1957, tại Thủ đô Vacsava, Hội nghị FISE với sự tham gia của 57 nước, bao gồm cả Việt Nam, quyết định lấy ngày 20/11 làm ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo. Ngày "Quốc tế Hiến chương các nhà giáo" được tổ chức lần đầu tiên ở nước ta vào ngày 20/11/1958, và được gọi là ngày Nhà giáo Việt nam.

Mặc dù đã trải qua một thời gian dài, nhưng những giá trị khoa học, tinh thần nhân văn của Hiến chương hướng đến những giá trị tốt đẹp cho nghề trồng người và xã hội vẫn tiếp tục phát huy bất chấp những biến đổi của thế giới.

Hiến chương các nhà giáo, hiển hiện như một trong những văn bản tinh hoa, được soạn thảo bởi những cá nhân ưu việt, thấm nhuần những tư tưởng giáo dục tiến bộ, những giá trị vĩnh hằng, được sản sinh ra từ các nền giáo dục văn minh và từng trải.

Nó không phụ thuộc vào thể chế chính trị, hay tôn giáo, sắc tộc nào cả. Chắc chắn nó như một ngọn hải đăng, soi sáng, hướng đạo cho mọi nền giáo dục, nhất là những nền giáo dục còn đang trưởng thành.

Quyết định lấy ngày 20/11 là ngày Nhà giáo Việt nam

Sau đây là nội dung của bản hiến chương:

HIẾN CHƯƠNG CÁC NHÀ GIÁO

MỞ ĐẦU

Các nhà giáo thực hiện một chức trách quan trọng trong xã hội, vì giáo dục trẻ em là một vấn đề cốt tử, không chỉ cần cho sự phát triển cá nhân, mà còn cho sự tiến bộ của toàn xã hội.

Nghề dạy học đặt cho người thầy những trách nhiệm, và những trách nhiệm này đòi hỏi những quyền tương ứng.

Các nhà giáo cần có quyền thực hiện một cách tự do toàn bộ những quyền dân sự và nghề nghiệp.

Thừa nhận việc phát triển tính cách cá nhân của trẻ như mục tiêu của giáo dục, nhà giáo phải tôn trọng quyền tự do tư tưởng của học sinh và khuyến khích học sinh phát triển tư duy độc lập.

Điều 1. Nhiệm vụ thiết yếu của nhà giáo là phải tôn trọng tính cá thể của trẻ, khám phá và phát triển khả năng, chăm lo quá trình giáo dục và đào tạo, luôn hướng tới việc hình thành ý thức đạo đức của con người và công dân tương lai, giáo dục trẻ trong tinh thần dân chủ, hòa bình và hữu nghị giữa con người với nhau.

Điều 2. Quyền của nhà giáo không phụ thuộc vào giới tính, chủng tộc, màu da, không phụ thuộc vào niềm tin và định kiến cá nhân, miễn là họ không áp đặt niềm tin và định kiến của mình cho trẻ.

Nhà giáo không bị phạt nếu việc giáo dục học sinh tuân thủ các quy định ở Điều 1.

Điều 3. Nhà giáo có quyền có các thỏa thuận về các biện pháp bảo vệ họ chống lại quyết định tùy tiện ảnh hưởng đến nhiệm kỳ côngviệc và nghề nghiệp của họ.

Cụ thể, các biện pháp bảo vệ cần được thực thi để chống lại các quyết định tùy tiện về tuyển dụng, tập sự, bổ nhiệm, đề bạt, hay các biện pháp kỷ luật bãi nhiệm.

Điều 4. Liên quan đến chương trình học và thực hành giáo dục, sự tự do sư phạm và tự do chuyên môn của nhà giáo phải được tôn trọng, các sáng kiến cần được khuyến khích, đặc biệt trong việc lựa chọn phương pháp giảng dạy và sách giáo khoa, cũng như trong việc nghiên cứu các vấn đề sư phạm và chuyên môn, thông qua đại diện nhà giáo.

Điều 5. Nhà giáo phải có quyền tự do tham gia tổ chức nghề nghiệp và các tổ chức ấy phải có quyền đại diện cho nhà giáo trong mọi hoàn cảnh.

Điều 6. Tất cả các nhà giáo phải có quyền được đào tạo về mặt học thuật và chuyên môn theo các tiêu chuẩn cao nhất có thể, bao gồm cả những yêu cầu về giáo dục để có thể theo học ở bậc đại học.

Hoàn cảnh xã hội và tài chính không được trở thành một rào cản để ngăn cấm một sinh viên theo học để trở thành nhà giáo.

Điều 7. Nhà giáo cần được tạo cơ hội để tiếp tục học nâng cao trình độ chuyên môn.

Họ có quyền tham gia các khóa học bổ trợ với sự hỗ trợ tài chính ở mức cần thiết, kể cả việc tạo điều kiện đặc biệt để họ có thể tham quan, trao đổi ở nước ngoài, nhằm giúp họ có kiến thức thực tế về cuộc sống của chính họ ở trong nước cũng như ở nước ngoài.

Điều 8. Nhà giáo được hưởng tiền lương phù hợp với tầm quan trọng của chức năng xã hội và giáo dục mà họ đảm nhận, để có thể cống hiến hoàn toàn cho nghề nghiệp mà không phải lo lắng về tài chính.

Đối với những nhà giáo có trình độ và thâm niên công tác ngang nhau, cần áp dụng nguyên tắc trả lương công bằng, công việc như nhau thì lương cũng như nhau, không phân biệt.

Điều 9. Nhà giáo được nghỉ có lương trong toàn bộ thời gian nghỉ của trường học, được nghỉ ốm có lương và hưởng chế độ trợ cấp đầy đủ, kể cả trợ cấp cho góa phụ, trẻ em và người phụ thuộc.

Điều 10. Nhà giáo có quyền được làm việc trong điều kiện thích hợp, với các trang thiết bị cần thiết và quy mô các lớp học đủ nhỏ để giảng dạy hiệu quả.

Điều 11. Trang thiết bị trường học không nên phụ thuộc vào địa vị xã hội của học sinh cũng như thể loại trường mà chỉ phụ thuộc vào mục đích hay nhu cầu giáo dục.

Các trường cần được cung cấp nơi ăn ở phù hợp để tạo điều kiện cho đội ngũ nhân viên đủ trình độ, có thể đảm đương các dịch vụ chuyên biệt được giao như chăm sóc y tế và nha khoa, cung cấp bữa ăn tại trường và giáo dục thể chất.

Trường học cũng cần có các phòng thí nghiệm, phòng hội thảo và thư viện.

Điều 12. Nhà trường cần đóng góp vào sự phát triển nhân cách. Một nguyên tắc nhân đạo, phù hợp với lòng tự trọng của cả học sinh và nhà giáo, là phải loại trừ áp bức và bạo lực.

Điều 13. Trẻ em lệch lạc về hành vi cần được giảng dạy trong các lớp học đặc biệt nhằm điều chỉnh càng sớm càng tốt để các em có thể vào lớp học bình thường và có cuộc sống bình thường.

Trẻ khuyết tật về thể chất không thể tham gia vào hoạt động học đường bình thường cần được giáo dục trong các trường đặc biệt, bằng các phương pháp phù hợp với đặc điểm và tình trạng khuyết tật của các em.

Điều 14. Cần hỗ trợ các nghiên cứu giáo dục tại các cơ sở giáo dục, nơi mà các thực nghiệm về phương pháp có thể được tiến hành trong điều kiện thích hợp, nhằm có thể đẩy mạnh tiến bộ của lý thuyết và thực hành về giáo dục.

Cần có dịch vụ thông tin để công bố các kết quả nghiên cứu.

Điều 15. Thông qua đại diện do mình bầu, nhà giáo cần có cơ hội để xây dựng các chính sách nhằm cải thiện hoạt động quản lý các trường học và thực thi nghề nghiệp của mình.

Lễ Phật đầu năm

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 06 Sep 2025 04:05:00 +0000

Lễ ai, ai lễ?

Đầu năm lúc giao thừa, người người đổ về các chùa đi lễ. Họ cầu mong gì? Cầu gia trạch hay bổn mạng bình yên chăng? Chắc không nhiều. Phần lớn là mong cầu một năm phát đạt và thịnh vượng như những lời thường chúc nhau trước và trong Tết. Thế thì đức Phật trong chùa ấy có thực sự đem lại bình yên hay an khang thịnh vượng chăng?

Lễ Phật là vất hết ngã mạn

Dù vì bất kỳ động cơ gì, thì trước tiên chúng ta cũng nên tập lễ, đi lễ và sau đó hiểu ra tại sao cần phải lễ. GS Cao Huy Thuần, trong lời tựa tập sách “Hạnh đức của Bồ tát Phổ Hiền” của Hòa thượng Thích Trung Hậu đã giải thích ý nghĩa của việc lạy và khi ta cúi đầu nghĩa là “... vất cái ngã mạn ấy đi. Vất luôn câu hỏi tại sao phải lạy? Càng cúi sát, càng rạp mình, ngã mạn càng mất... Khi tôi lạy mà lòng an vui, Ngài (Phổ Hiền) biết. Khi tôi lạy mà lòng bất an, Ngài cũng biết, mà còn biết rõ hơn nữa. Thân tôi chạm đất như vậy là ở năm điểm. Ở điểm thứ nhất, tôi biết: tôi không sát sinh. Thứ hai: tôi không trộm cướp. Thứ ba: tôi không nói dối. Thứ tư: tôi không tà dâm. Thứ năm: tôi không say rượu.... Sám hối thì cúi rạp mình xuống, vất hết ngã mạn đi, bởi vì còn ngã mạn thì không biết hổ thẹn”.

Có người chất vấn đã hiểu là “Năng lễ sở lễ tánh không tịch” thì tại sao trong Phổ Hiền thập nguyện, nguyện đầu tiên phải là “Lễ kính chư Phật”. Vì sao? Phật là ai? Phật ở đâu xa? Phật chính là tâm. Hữu tình chúng sanh có Phật tánh, vô tình chúng sinh có pháp tánh. Vậy thì “Lễ kính chư Phật” chính là lễ kính Phật tánh của tất cả chúng sanh, không chỉ riêng của mình. Chúng ta đối với người, với sự vật đều phải cung kính. “Phật pháp kiến lập trên cơ sở tâm cung kính, phải cung kính với hết thảy, bình đẳng cung kính, thanh tịnh cung kính” (Thích Trung hậu - Hạnh đức của Bồ tát Phổ Hiền). Trong mười đại nguyện, nguyện thứ nhất là căn bản. Toàn bộ kinh Hoa Nghiêm chỉ là học lễ kính. Chỉ cần thực hiện được lễ kính thì chín điều sau này đều viên mãn. Học Phật là học lễ kính. Lễ kính là tánh đức, cái chúng ta vốn sẵn có. Hiện tại ta mê hoặc điên đảo, khởi lòng kiêu căng ngã mạn, đánh mất tánh đức. Học Phật chính là khôi phục tánh đức ấy.

Phật dạy: "Hết thảy chúng sanh vốn là Phật"; phàm các hiện tượng do các duyên hòa hợp mà sanh khởi thì gọi là "chúng sanh". Chúng ta nghĩ coi: Có pháp nào chẳng phải là do các duyên hòa hợp sanh ra hay không? Chỉ có hư không mới chẳng phải là do các duyên hòa hợp sanh ra. Thân thể của chúng ta, giá nến, lư hương, đều là do các duyên hòa hợp sanh ra, đều gọi là chúng sanh. Kinh Hoa Nghiêm có một câu mà chúng ta thường tụng đọc nhưng có khi không để ý: "Tinh dữ vô tình, đồng viên chủng trí". Tình là hữu tình chúng sanh, chỉ động vật, hữu tình chúng sanh trong mười pháp giới. Vô Tình là vô tình chúng sanh, chỉ thực vật, khoáng vật. "Đồng viên chủng trí" là thành Phật. Khi nào vô tình thành Phật vậy? Y báo chuyển theo chánh báo. Ngày nào chúng ta thành Phật, liền nhận thấy sơn hà đại địa, hết thảy cỏ cây, vi trần thảy đều thành Phật cả. Khi kính Phật tánh của tha nhân, ta kính cả chính mình. Đi, đứng, nằm, ngồi đều phải tôn kính Phật trong mình, đó là tu. Chúng ta nhớ Thường Bất Khinh Bồ Tát "nguyện như tương lại tác Phật", nghĩa là không dám khinh ai, vì các người tương lai sẽ làm Phật. Khi ta lập nguyện "Nhất giả lễ kính chư Phật", sẽ không dám khinh thường ai, không dám nói nặng ai, bởi vì sỉ nhục hay trách móc người là tự sỉ nhục chính mình, vì ai cũng có Phật tánh cả. Làm được vậy, chúng ta mới tinh tấn tu học.

Tu mà chìm đắm trong ngã mạn, biến kiến, không thấy Phật tánh nên cứ nặng lời trách người khác cho đã miệng, cho đã tức v.v... thì vô hình chung đâu còn hạnh tu nữa.

Khi ngài Phổ Hiền "nhất giả lễ kính chư Phật", ngài không riêng chỉ lễ kính các đức Phật trong mười phương thế giới, mà là tất cả muôn loài chúng sanh.

Chúng ta hãy đọc lại đoạn kinh văn sau:

Thiện Tài bạch rằng:

- Thưa đại thánh! Thế nào là lễ kính cho đến hồi hướng?

Phổ Hiền Bồ Tát bảo Thiện Tài rằng:

- Này Thiện nam tử! Nói "lễ kính chư Phật" là: [Đối với] chư Phật Thế Tôn nhiều như số cực vi trần trong tất cả hết thảy cõi Phật tột cùng pháp giới, hư không giới, mười phương ba đời, tôi do sức hạnh nguyện Phổ Hiền, thâm tâm tín giải, như đối trước mắt, đều dùng thân ngữ ý nghiệp thanh tịnh, thường tu tập sự lễ kính. Nơi mỗi một đức Phật, đều hiện thân như số cực vi trần trong bất khả thuyết cõi Phật, mỗi một thân lễ khắp chư Phật nhiều như số cực vi trần trong bất khả thuyết cõi Phật.

Hư không có tận, sự lễ kính của tôi mới tận. Vì hư không chẳng thể tận nên sự lễ kính này của tôi chẳng có cùng tận. Như thế cho đến chúng sanh giới tận, chúng sanh nghiệp tận, chúng sanh phiền não tận, sự lễ kính của tôi mới tận. Nhưng chúng sanh giới cho đến phiền não chẳng có cùng tận, nên sự lễ kính này của tôi chẳng có cùng tận. Niệm niệm tiếp nối, chẳng hề gián đoạn. Thân ngữ ý nghiệp chẳng hề mệt chán.

Lễ kính sao cho tròn đạo Hiếu

Ngày xuân lễ Phật, khi cúi lạy, ngoài việc thanh lọc cảm xúc, tạp niệm, lắng lòng gột rửa sân si, phiền não, chúng ta phải luôn nhớ 2 vị Bồ tát tại nhà: Cha và Mẹ. Vì sao?

Hiếu dưỡng cha mẹ, phụng sự sự trưởng là hiếu kính; hiếu kính đến mức viên mãn rốt ráo là lễ kính chư Phật. Trong Đại Thừa Giới Kinh, đức Phật khai thị rõ ràng: "Hiểu thuận phụ mẫu, sự tăng, hiếu thuận với hết thảy chúng sanh. Hiếu gọi là Giới". Giới luật Đại Thừa tạo dựng trên cơ sở hiếu đạo.

Vì sao chúng ta phải học Phật? Vì chúng ta muốn viên mãn tột cùng đạo Hiếu, vì biết tận hư không, khắp pháp giới chỉ là chính mình mà thôi!

Ngày ngày lễ kính

Không cứ là ngày xuân mà mỗi ngày, trong các thời kinh sáng hay tối, chúng ta cũng phải dùng tâm kiền thành cung kính lễ Phật, sau đấy, dùng cái tâm đó đối đãi người khác. Bất luận đối đãi cha mẹ, người nhà, quyến thuộc, bằng hữu, đồng sự, hết thảy người thiện kẻ ác trong xã hội, đều dùng một tấm lòng chân thành, thanh tịnh, bình đẳng, cung kính để đối đãi, đó là hạnh Phổ Hiền. Ngoài con người ra, cũng phải dùng cái tâm chân thành, tâm thanh tịnh, tâm bình đẳng, tâm cung kính để đối đãi hết thảy vạn vật, dù hữu tình hay vô tình. Mọi thứ quanh ta là chư Phật, từ cái khăn cho đến giá kinh, chuông mõ... đều phải ngay ngắn, sạch sẽ, thể hiện lòng cung kính đối với mọi thứ vô tình. Nói như thi sỹ Bùi Giáng:

Con kiến bé cùng hoa hoang cỏ dại

Con vi trùng sâu bọ cũng yêu luôn...

Nếu chỉ có đêm giao thừa hay những ngày đầu xuân, chúng ta sợ xúi quẩy nên luôn luôn phải ráng vui, cố cười thì sao không sống những ngày còn lại trong năm cũng cùng tâm thức ấy? Nếu có thể dùng cái tâm chân thành, thanh tịnh, bình đẳng, cung kính để đối đãi người và sự vật thì vĩnh viễn chẳng sanh phiền não, trong tâm luôn an lạc. Hiện tại sao nhiều người chẳng hạnh phúc, là vì trong tâm họ luôn phân biệt kẻ này tốt, người kia xấu, phải chi mình có xe này nhà kia suốt một ngày từ sáng đến tối chấp trước, phiền não vọng tưởng không ngơi nghỉ, làm sao hạnh phúc, sung sướng cho được? Như đã nói trên, khi nào thân ngữ ý nghiệp thanh tịnh, mới tu tập sự lễ kính. (Thân ngữ ý nghiệp chẳng hề mệt chán). Chẳng những với người mà cả đối với vật. Tâm thanh tịnh là chân tâm, trong tâm thanh tịnh chẳng có thị phi nhân ngã, phân biệt, chấp trước. Bồ Tát dùng tâm thanh tịnh để tu tập lễ kính thường chẳng gián đoạn. Phổ Hiền Bồ Tát khuyến khích chúng ta phải gìn giữ cái tâm ban đầu vì "Hư không giới tận, sự lễ kính của tôi mới tận". Hư không giới chẳng thể tận, chúng ta phát nguyện tu đại hạnh Phổ Hiền, cũng chẳng thể thoái chuyển. Ngài nhấn mạnh "Chúng sanh giới tận, chúng sanh nghiệp tận, chúng sanh phiền não tận, sự lễ kính của tôi mới tận". Trên thế gian này, con người ngày càng đông đúc, phiền não tăng trưởng theo cấp số nhân, chúng sanh giới chẳng tận. Chỉ có tu học tinh tấn, phiền não mới vơi bớt, trí huệ mới tăng trưởng. Phiền não của chúng sanh nếu vô tận, theo Phổ Hiền Bồ Tát lễ kính, đương nhiên cũng chẳng có ngày cùng tận.

Hỏi tên rằng biển xanh dầu

Thưa rằng ấy mộng ban đầu đã xa

(Bùi Giáng).

Không chỉ đầu xuân mà hàng ngày lễ kính, "Niệm niệm tiếp nối, chẳng có gián đoạn" (Phổ Hiền). Đấy là bí quyết công phu. "Thân ngữ ý nghiệp chẳng hề chán mệt": Phải tịnh hóa thân khấu ý. Thân, thấy ai cũng phải lễ kính; khẩu: cân nhắc ngôn từ lời nói, tâm: nhu hòa, thanh tịnh, bình đẳng, và trên hết: cung kính. Nhờ thế chúng ta sẽ không thấy chán đời, thân không mệt mỏi, tâm chẳng buồn phiền.

Tôi đã nguyện yêu trần gian nguyên vẹn

Hết tâm hồn và hết cả da xương...

(Bùi Giáng)

Hay nói như Kahil Gibran:

Cảm ơn đời mỗi sớm mai thức dậy

Tôi có thêm ngày nữa để yêu thương.

Trong đời sống hằng ngày luôn giữ tâm thanh tịnh, tâm hoan hỷ, tâm vị tha, vì chúng sanh thì dù công việc có khó khăn đến mấy, chúng ta cũng luôn có đủ nghị lực và sức mạnh tinh thần để vượt qua mà không thấy mệt mỏi, chán nản. Đó là kết quả của công phu tu học và lễ kính. Từ đó mở ra những cảnh giới vô tận mà mỗi hạnh nguyện đều bao trùm hư không pháp giới.

Thế nên, lễ Phật đầu năm với tâm an lạc là một niềm vui và điều quan trọng là phải giữ niềm vui ấy suốt những ngày còn lại trong năm vì lễ kính chư Phật là lễ kính chính tâm mình, sống chánh niệm, xa rời vọng tưởng.... Được như vậy, thân ngữ ý nghiệp luôn thanh tịnh. Mong thay!

Kê minh thập sách của Nguyễn Thị Bích Châu

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Wed, 03 Sep 2025 08:36:00 +0000

“Kê minh thập sách” là một bản sớ thể hiện sự thông tuệ và hiểu rõ thời cuộc của Nguyễn Thị Bích Châu. Văn phong chứa đựng chiến lược trị quốc vẫn còn giá trị đến ngày nay. Mặc dù còn nhiều tranh luận xung quanh sự tồn tại của bà, nhưng truyền kỳ dã sử về bà vẫn đáng để người đời sau suy ngẫm.

Bà Bích Châu hiến mình

Vẹn sắc vẹn toàn

Theo sách "Truyền kỳ tân phả" của Ðoàn Thị Ðiểm (1705 - 1748): vào thời vua Trần Duệ Tông (1372 - 1377), đại thần Nguyễn Tướng Công có một người con gái tư dung tươi đẹp, thông hiểu âm luật, văn từ nổi tiếng khắp vùng, bà tên là Nguyễn Thị Bích Châu.

Năm 1373, Bích Châu được tuyển vào cung làm cung nhân khi 16 tuổi. Đã xinh đẹp lại giỏi đàn ca, ngâm vịnh, nên Bích Châu được vua Duệ Tông rất yêu thương và gọi là Nguyễn Cơ. Rồi phong làm ái phi.

Một hôm, nhân tiết trung thu, Bích Châu bày tiệc nhỏ, chung quanh có đèn lồng đủ màu sắc, Vua cùng các quan viên đến dự. Vua Duệ Tông cao hứng ra câu đối: “Trời thu gác tía treo đèn bạc, quế đỏ trong trăng”.

Trong khi các quan đang suy nghĩ ghép vần thì Bích Câu đã đáp rằng: “Sắc xuân đài trang mở gương bác, phù dung đáy nước”. Nhà vua khen hay và tặng theo cho đôi “ngọc long kim nhĩ” (hoa tai vàng cẩn ngọc hình rồng nổi) và nhân đó đặt biệt hiệu cho bà là Phù Dung.

Vấn nạn Chiêm Thành

Vào thời kỳ đầu triều Trần, các vua Trần có niềm tin tín ngưỡng vào đạo Phật, dùng Phật pháp để giáo hóa muôn dân, giúp xã tắc thái bình, giang sơn cường thịnh. Nhưng càng đến cuối triều Trần, xã hội rối ren, muôn dân lầm than, khổ cực. Vua quan ham mê tửu sắc, đánh sưu cao thuế nặng, đời sống muôn dân đói khổ, bần cùng.

Lợi dụng nhà Trần suy yếu, ở bên giới phía nam, vua Chiêm là Chế Bồng Nga nhiều lần xua quân tiến đánh Đại Việt. Năm 1371, dưới thời vua Nghệ Tông, quân Chiêm Thành từng đưa quân đánh chiếm cả kinh thành Thăng Long, triều thần nhà Trần phải bỏ kinh thành trốn chạy.

Sau này Nghệ Tông lên làm Thái Thượng Hoàng, nhường ngôi vua cho em mình là Duệ Tông. Ðịnh rửa mối nhục đó, năm 1377, vua Duệ Tông có ý đem quân đánh Chiêm Thành. Ngự sử Lê Tích và Bích Châu hết sức can ngăn. Lê Tích nói: "Vua không nên lấy giận riêng mà khởi binh, tướng không nên cầu công mà đánh bậy". Lúc đó, nội trị chưa yên, dân binh khốn khó nên tờ biểu của Bích Châu viết rằng: "Trị đạo: trước gốc, sau ngọn, xin nghỉ binh cho dân chúng yên hàn; trị rắn dùng mềm, dùng người xa lấy đức... Ðó thật là thượng sách, xin xét đoán cho minh".

Kê minh thập sách

Bích Châu nhận thấy nhà Vua quá nôn nóng đánh Chiêm Thành, trong khi xã tắc chưa mạnh, lòng dân ly tán, triều chính nguy cơ rạn nứt. Vì thế mà bà soạn thảo bản sớ dâng vua gọi là “Kê minh thập sách”, nêu 10 kế sách trị nước an dân. Bích Châu lấy tên “kê minh” ngụ ý mượn tiếng gà gáy sáng để thức tỉnh nhà vua. Sớ viết:

"Trộm nghĩ dời khỏi bếp gianh, giữ cháy trước khi chưa cháy. Dùng gốc cây dâu ràng cửa tổ, phòng mưa trước khi chưa mưa. Vì dân tình dễ chìm đắm vào sự yên vui, mà thế vận khó lòng giữ được luôn bình trị. Cho nên, tiến lời răn biếng trễ, Cao Dao trước dè sự ngợi khen; ở vào đời thái bình, Giả Nghị (1) đã tâu lời than thở. Chỉ vì yêu vua mà ngăn trước, không phải làm khác chúng để khoe tài.

Kẻ thiếp hèn là Bích Châu; lúc nhỏ sinh ở nơi nghèo hèn, khi lớn được vào hầu, chứa chan ban thưởng, đằm thắm thương yêu, thêu xiêm áo vua Ngu, trút trâm cài Khương Hậu (2), tiến lời can đứng trước đình thần. Bày tỏ mười điều, băn khoăn tấc dạ:

Một là, năng giữ cỗi gốc của nước, trừ hà bạo thì lòng người yên vui.

Hai là, giữ nếp cũ, bỏ phiền nhiễu thì kỷ cương không rối.

Ba là, nén chặt kẻ quyền thần để ngăn ngừa chính sự mục nát.

Bốn là, thải bớt những kẻ nhũng lạm để trừ tệ khoét đục của dân.

Năm là, xin cổ động nho phong, khiến cho lửa bó đuốc cùng với ánh mặt trời cùng soi sáng.

Sáu là, mở đường cho người nói thẳng, để cho cửa thành cùng với đường can gián mở toang.

Bảy là, cách kén quân nên chú trọng vào dũng lực hơn là cao lớn.

Tám là, chọn tướng nên cầu người thao lược mà không căn cứ vào thế gia.

Chín là, khí giới quý hồ bền chắc, không chuộng hình thức.

Mười là, trận pháp cốt cho chỉnh tề, cần chi điệu múa.

Mười điều kể trên rất là thiết thực, phơi bày tấm lòng trung, mong được bề trên soi xét. Hay tất làm, dở tất bỏ, quân vương nghĩ đến chăng? Nước được thịnh trị, dân được yên, thiếp mong lắm vậy".

Vua xem xong, vỗ vào phách cây đàn mà khen rằng: "Không ngờ một nữ tử lại thông tuệ đến thế" nhưng lại không dám đem thi hành.

Can gián không nghe, để trọn đạo vua tôi và ơn nghĩa vợ chồng, Bích Châu xin theo vua hành quân để hộ giá. Năm ấy, vua Duệ Tông thân chinh mang 20 vạn quân, bóng cờ rợp trời, thuyền bè đầy sông, thẳng đến cửa biển Kỳ Hoa (Kỳ Anh) thì gặp mưa gió nổi lên dữ dội. Vua hạ lệnh tạm đóng quân. Cuối canh ba đêm đó, vua chợt thấy một người nanh to, râu xồm, đầu đội mũ lưu tinh, mình mặc áo gấm vẩy, lắc lư đi tới, tự xưng là đô đốc vùng biển Nam Hải, đang thiếu người nội trợ, dám xin vua một cung tần. Nếu vua thuận lòng, xin báo đáp; nếu không thuận, quyết không thể bỏ qua được". Vua gật đầu.

Lúc tỉnh dậy, vua cho vời các phi tần đi theo kể lại chuyện trong mộng. Các cung phi tái mặt, không ai nói một lời.

Bích Châu chứa chan nước mắt, qùy trước mặt vua tâu rằng: "Cái nguy sóng gió kia, chứng nghiệm đã báo trước. Nếu không phải oan khiên ngày cũ, tất cũng chướng nghiệp ngày nay. Thiếp không dám than luyến hồng hoa, tiếc thân bồ liễu, xin được trả cho xong cái nợ trước mắt kia... Sau khi thiếp chết, xin bệ hạ sửa văn nghỉ võ, kén dùng người hiền, làm điều nhân nghĩa, dựng mưu chước lâu dài cho quốc gia. Ðược như thế thì u hồn thiếp có thể ngậm cười nơi chín suối".

Nói xong liền nhảy xuống biển, trong mưa gào sóng cuộn còn văng vẳng tiếng nàng gửi lời vĩnh biệt. Vua và các phi tần chưa hết kinh hoàng, thì bỗng chốc gió tan, mưa tạnh. Ngày ấy là ngày 27 tháng Giêng năm Ðinh Tỵ.

Gần đúng một thế kỷ sau, năm 1470, khi vua Lê Thánh Tông trên đường đánh quân Chiêm Thành, qua biển Kỳ Hoa, được Bích Châu báo mộng, kể lể sự tình, dâng ngọc minh châu tên là Triệt hải, soi thấu cả nơi âm u. Vua Lê Thánh Tông bèn sai thị thần là Nguyễn Trọng Ý viết một bức thư trách Quảng Lợi Vương là thần cai quản đô đốc Nam Hải, kẹp vào đầu tên bắn ra biển. Lát sau, thi hài của nàng Bích Châu nổi lên, vẻ đẹp vẫn y nguyên, hương tỏa ngát thơm, nhan sắc vẫn như thuở bình minh. Vua cho mai táng theo lễ đối với hoàng hậu, sai lập đền thờ và phong thần là "Chế Thắng" nên đền này được gọi là "Chế Thắng phu nhân từ".

Vua lại ngự chế một bài thơ, đề ở tường bên trái của đền. Ðề xong, chỉnh đốn quân đội lên đường. Quân đi đến đâu, gió thu bẻ cành, thái sơn đè trứng, bắt sống tướng giặc, hát khúc khải hoàn. Trên đường trở về, đến đền thờ Chế Thắng, hồi tưởng việc xưa, ngẫm tới chuyện nay, vua Lê Thánh Tông ngậm ngùi than rằng: "Quốc gia hưng vượng tất có điềm lành, quốc gia suy đồi, tất có điềm dữ. Ðiềm lành hay điềm dữ, thật có liên quan đến đức của ông vua tốt hay xấu".

Ðền thờ của Nguyễn Cơ Bích Châu được lập từ thời vua Lê Thánh Tông (thế kỷ XV), được sửa sang, tôn tạo qua nhiều thời kỳ, nổi tiếng linh thiêng. Hằng năm, cứ vào ngày 12 tháng hai âm lịch, được coi là ngày giỗ của bà (3) dân làng mở hội lớn, khách thập phương đến rất đông.

Những điều bà Bích Châu viết trong Kê minh thập sách thì không phải vua và nhiều người khác không biết. Thế nhưng cái đáng trọng là dám nói thẳng, dám xả thân khi cần thiết.

Những bài học lịch sử, ý nghĩa về chức phận qua cuộc đời của bà Nguyễn Cơ Bích Châu, qua suy ngẫm của vua Lê Thánh Tông thật đáng ghi lòng. Dân thường tìm về những chốn đền thiêng của các anh hùng, nghĩa sĩ, là để ngưỡng mộ, để bất chấp thói thường mà khẳng định và nuôi bền cái đạo lý mình noi theo vậy. Sức sống của dân tộc cũng phần nào được biểu hiện ở đó chăng?

----------

(1) Cao Dao và Giả Nghị là những bề tôi giỏi được ghi chép trong sử cũ.

(2) Khương Hậu là vợ vua Chu Tuyên Vương. Nhà vua thường hay dậy muộn, trễ nải công việc, Khương Hậu tự nhận là tội của mình, rút bỏ trâm ngọc. Vua từ đó tỉnh ngộ.

(3) Có lẽ đó là ngày phát hiện và mai táng thi hài bà Bích Châu thời Lê Thánh Tông. Cũng có tài liệu chép rằng, bà Bích Châu không phải mất vì tự nguyện làm vật hiến tế mà trúng tên địch trong trận chiến hộ giá vua ngày 10-2 năm Ðinh Tỵ, mất rạng sáng ngày 12-2 năm đó ở cửa biển Thị Nại.

Chuyện học và chuyện đời

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 23 Aug 2025 03:26:00 +0000

Giống loài nào cũng phải học để tồn tại, thích nghi và phát triển. Ở trình độ cao, học vấn lại càng quan trọng. Học vấn giúp cho đời thêm màu sắc, hiểu biết để không lạc lõng, không tự đại, không buông xuôi. Học vấn là khả năng tự học, tự hỏi chính mình.

Học là hành trình suốt đời

1. Nói là gieo, Nghe là gặt

Muôn vàn thứ để học. Những năm đầu đời, ta được dạy để tự chủ bản thân lề lối, nếp sinh hoạt, rồi học kiến thức nền tảng, lớn chút nữa học về chuyên môn, rồi khi trưởng thành học chuyên tu để phát triển một nghề nghiệp... Đi qua gần hết thời gian, mới nhận ra rèn nhân để đi trong đời mới là khó và cần nhất.

Bản chất tự nhiên con người đều thích nói hơn nghe. Vì ai cũng có bản tính muốn bộc lộ để than thân, để trình bày kiến thức, để giải tỏa những cảm xúc tức giận, để mưu cầu tình yêu và nhiều khi để chỉ trích.

Ta có thể nhận ra một người có học chính thống qua câu chuyện xã giao 5 phút. Người ấy ngồi nghe mình chăm chủ, không cướp lời ai, lời nói lại vừa đủ, rõ ý, mạch lạc, hoàn toàn thuyết phục. Từng ý người nói ra nảy nở như vườn hoa đầy sắc thơm. Chuyện công việc hay chuyện gẫu đều vui và bổ ích.

Pythagore có một câu rất đúng: “Nói là gieo, nghe là gặt”. Không phải cứ học vấn uyên thâm, nói lời êm tai, đầy hào khí là chinh phục được nhân tâm. Nói ít, thận trọng, vừa đủ. Lắng nghe cẩn thận, suy nghĩ sâu xa, giữ mực tư cách tốt khiến mọi người cảm nhận được sự chân thành, họ thấy mình được quan tâm một cách đúng đắn.

Nhưng nói chuyện duyên dáng không dễ chút nào. Để có những ý tưởng, những tâm tình ôm trong lòng thì dễ, nhưng muốn bộc lộ rõ ràng, đầy đủ thì đâu đơn giản. Khiến người ta muốn nói đã khó, nói đúng điều người ta muốn nghe thì càng khó hơn.

Để có 5 phút giao thiệp ấn tượng, người học phải kinh qua nhiều trải nghiệm, phải học - đọc - đi - nghe, phải tích lũy, có tư duy để biến chuyển và áp dụng những điều đó cho bản thân mình.

2. Cả đời học đọc, học viết

Có một câu nói nổi tiếng: “Không có gì mới dưới mặt trời này”.

Ở nhà hay tại nơi làm việc, không cần quá nhiều sách nhưng nhất thiết nên sở hữu những tác phẩm kinh điển. Muốn giỏi lập luận cần đọc nhiều sách triết học, sách dạy logic, sách thuyết trình. Muốn giàu ý tưởng, hãy đọc tài liệu, sách báo ghi chép của những người khác, những sách chuyên bàn về những vấn đề, lĩnh vực liên quan.

Cuộc sống đổi thay, các công cụ phục vụ việc học tập đa dạng, lầm khi khiến người học hoang mang vì bị lẫn trong mở thông tin. Nên ngoài sách vở để học, nhất định phải có từ điển. Không chỉ học ngoại ngữ mới cần từ điển, ngay cả học chuyên môn, học nghệ thuật, học kinh doanh cũng nên có. Hiều rộng khái niệm “từ điển", đó là tập hợp những thông tin, kiến thức chính thống phục vụ cho việc tra cứu, khảo cứu. Dùng từ điển hằng ngày sẽ rèn cho người học tư duy hệ thống, mạch lạc, khoa học.

Chân lý có một, sự thật có hai, cuộc sống có đúng có sai và có cái khác. Sách vở ghi chép những hữu hạn của tri thức, nhưng nếu người trí thức là một cái đầu ai đó chứa đầy chữ nghĩa trong một đống sách vở mà đã có thể dương dương tự đắc là có học vấn hơn người, rồi trích dẫn, rồi đưa ra những lý luận giáo điều, những công thức xơ cứng mà phản xét, phủ định những cách khác thì đó là hủ nho.

Vì vậy, khi đọc phải ghi chú, đọc xong phải tổng hợp. Phải thường đọc đi đọc lại các ghi chú để khi hữu dụng sẽ nhớ dùng. Hãy đọc những câu từ như nhìn một cô gái đẹp, để sau khi đọc xong không loãng trong tâm hồn bạn, mà còn vương lại một điều gì đó diễm lệ, thật sự khắc sâu.

Chuyên môn có thể khác nhau song lúc rảnh hãy dành cho việc viết: một đoạn chia sẻ, bài ngắn hoặc bài báo. Độ khó của 4 kỹ năng Nghe - Nói - Đọc - Viết ngang nhau, song tổng hợp nhất vẫn là kỹ năng viết. Tưởng tượng, ngắm nhớ và thu hoạch tất cả những trải nghiệm vào trong vài dòng chữ, mất kỳ cùng công sức, toát mồ hôi. Lời vẫn có thể chẳng hoa mỹ, nhưng đánh sâu lạc ấn vào trí óc, vào trái tim người đọc.

3. Sự học hiện nay

Càng học càng thấy bao la. Quá nhiều thứ phải biết và không nên biết, thường trải qua mới hiểu “Giá như nên/ không nên biết điều này”.

Ngày xưa, người có trình độ như ông giáo Thứ (trong Sống Mòn của Nam Cao) có thể được xem là nhân sĩ trí thức. Nói chung, họ học sâu biết nhiều hơn, có trình độ được đào tạo cao hơn mặt bằng chung, thuộc tầng lớp được xã hội gọi là “thầy” như thầy giáo, thầy cãi, thầy thuốc...

Trí thức một cách chính đáng và chính thống phải có mặt ở mọi tuyến đầu của cuộc sống, ở vị trí quan trọng nhất trong xã hội, tham gia tiên phong giải quyết tích cực, trên cơ sở khoa học và thực tiễn những vấn đề, những bài toán mới, nóng và phát triển.

Ngày nay, mạng xã hội và công nghệ phát triển mạnh mẽ, mang lại bao tiện ích phục vụ cho đời sống. Mặt khác, chúng lại làm cho nhiều người hoang mang, không phân biệt được thực giả lẫn lộn. Người ta cảm thấy cô đơn trong phức tạp của sự kết nối, cảm thấy nhàm chán trước biết bao nhiêu "món ăn công nghệ”. Vì vậy, mỗi người một cách, song lối sống, cung cách làm việc cần hải hòa, rèn luyện một tư duy hệ thống, chọn lọc những điều có ích để làm bạn, gần gũi với thiên nhiên, con người.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng có một tư tưởng truyền đời: học cho có đạo đức, học cho có hiểu biết, học để giỏi ứng dụng. Còn Giuyn Vecnơ viết: Biết quan sát, tận dụng từng điều nhỏ nhặt quanh ta, tất có ngày đắc dụng. Học ở mọi chỗ, ở mọi người, ở mọi nơi, ở mọi lúc. Học đến đâu, tổng kết thành các quy luật, hình thành nên quy tắc, xác định những quy phạm đến đó. Nhưng điều mấu chốt là tạo trong não khả năng tư duy.

Khi nào ta coi việc đi xem một buổi hòa nhạc thính phòng, đọc một cuốn sách triết học hàn lâm hay viết một bài báo nhỏ là món giải trí thiết thực thì việc học tự khắc đã ngấm vào người, trưởng thành trong việc tự học.

Lúc đó, đời sống sẽ không mấy phức tạp, ta có thể nhâm nhi mỗi ngày.

Nguồn: Báo Công lý và Xã hội

Con đường tơ lụa mới: Hiện tại và tương lai của thế giới

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 16 Aug 2025 07:53:00 +0000

Đầu thế kỷ 20, nhà địa lý học Halford Mackinder đã nhận thấy tầm quan trọng của vùng đất trải dài từ sông Volga đến sông Dương Tử, ông cho rằng đó là khu vực xoay trục của chính trị thế giới trong tương lai không xa. Trong cuốn sách The future is Asian (Tương lai thuộc về châu Á), tiến sĩ Parag Khanna cũng cho rằng tương lai Trung Quốc sẽ có ảnh hưởng lớn ở châu Á như quá khứ. Parag Khanna đưa ra một viễn tượng lạc quan về châu Á hóa thế giới thế kỷ 21, như thế kỷ 19 của châu Âu hay thế kỷ 20 của Mỹ. Cuốn sách Con đường tơ lụa mới: Hiện tại và tương lai của thế giới tiếp tục nhấn mạnh những điều này.

Con đường tơ lụa mới: Hiện tại và tương lai của thế giới (NXB Hà nội và Omega+)

Sau sự tan rã của Liên Xô đầu thập niên 1990 và những biến động khác của lịch sử thế giới, nhiều quốc gia mới ở Trung Á được thành lập. Cùng với sự vươn lên mạnh mẽ của Trung Quốc, Ấn Độ và các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư đã dẫn đến nhu cầu về tài nguyên thiên nhiên và của cải nông nghiệp tăng theo. Trong cuốn sách Con đường tơ lụa mới, giáo sư Peter Frankopan mở rộng đề tài đã bàn năm 2015 qua tác phẩm: “Những con đường tơ lụa: Một lịch sử mới về thế giới”, ông luận bàn tiếp câu chuyện về sự gắn kết, xây dựng liên minh, đồng thuận, giảm nhiệt căng thẳng, hợp tác dài hạn bao trùm phần lớn khu vực giữa Thái Bình Dương và Địa Trung Hải.

Những con đường dẫn tới Bắc Kinh

Cuốn sách gồm 5 chương, thể hiện xu hướng dịch chuyển trung tâm quyền lực thế giới từ Tây sang Đông qua cách đặt tên chương, lần lượt: Những con đường dẫn tới phương Đông, Những con đường dẫn tới trung tâm thế giới, Những con đường dẫn tới Bắc Kinh, Những con đường dẫn tới đối đầu, Những con đường dẫn tới tương lai.

Sau khi dành chương đầu để diễn giải về cách thế giới đã thay đổi trong vòng 25 năm qua (1990-2015), Frankopan mở đầu chương hai bằng nhận định rằng phương Tây đang đứng trước ngã tư đường. Bằng cách trích dẫn nhiều lời của Tổng thống Donald Trump trong chiến dịch vận động tranh cử tổng thống Mỹ lần thứ nhất, về phương pháp trấn nước, sau đó là bức tường biên giới với Mexico, rút khỏi các hiệp ước quốc tế… Frankopan muốn chứng minh động lực ly khai, chủ nghĩa đơn phương của Trump ở Mỹ, Brexit và bất ổn chính trị ở châu Âu (phe cực hữu trỗi dậy, vấn đề nhập cư, bản sắc quốc gia…) trái ngược hoàn toàn với cách các quốc gia dọc Con đường tơ lụa cũ đang nỗ lực thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới kể từ năm 2015.

Điều này được thể hiện qua sự thành lập các thể chế tài chính đa phương như Ngân hàng Phát triển châu Á và Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng châu Á, hay các tổ chức như Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, Liên minh Kinh tế Á - Âu, Hội nghị Thượng đỉnh BRICS, Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (không có sự tham dự của Hoa Kỳ) và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP)…

Những đàm phán thương mại, tăng cường quan hệ giữa Nga và các thành viên khác của Liên minh Kinh tế Á - Âu (gồm Kazakhstan, Kyrgyzstan, Armenia và Belarus) với Iran về việc xây dựng nên một khu vực mậu dịch tự do, thiết lập các dự án đầu tư chung hay các hiệp định liên ngân hàng… Những bước tiến lớn trong vấn đề tranh chấp biên giới khu vực Trung Á kéo dài hai thập niên trước đó như ký thỏa thuận pháp lý chấm dứt tranh chấp giữa các nước ven biển Caspi - vốn là trở ngại cho hợp tác năng lượng giữa Nga và Iran, Turkmenistan, Kazakhstan và Azerbaijan; ba nước Kazakhstan, Uzbekistan và Turkmenistan đồng ý thỏa thuận về vấn đề biên giới chung tháng 04/2018, tổng thống Kazakhstan Nazerbayev tuyên bố “không có bất cứ một tranh chấp biên giới nào”.

Frankopan cũng đưa ra một loạt kế hoạch khác nơi Liên minh châu Âu hoàn toàn vắng mặt, như: Tầm nhìn 2030 của Ả-rập Xê-út; Sáng kiến Con đường Rực rỡ của Kazakhstan; Sáng kiến Hai hành lang-Một vành đai kinh tế của Việt Nam; Sáng kiến Hành lang Trung tâm của Thổ Nhĩ Kỳ; Sáng kiến Con đường Phát triển của Mông Cổ và các kế hoạch phát triển của Lào, Campuchia hay Myanmar. Các kế hoạch do Ấn Độ đề xuất như chính sách Hành động phía Đông, dự án đường bộ ba bên, chiến lược hướng Tây hay kế hoạch Láng giềng Trước tiên… Và đặc biệt là Sáng kiến Vành đai Con đường đầy tham vọng của Trung Quốc.

Nhờ nguồn lực tài chính, quy mô rộng lớn và sự thèm khát nguồn tài nguyên thiên nhiên từ bên ngoài, thông qua Sáng kiến Vành đai Con đường và Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng châu Á, Trung Quốc dần trở thành đối tác kinh tế quan trọng hàng đầu của hầu hết các quốc gia ở châu Á, Trung Đông, châu Phi và châu Mỹ Latinh.

Kế hoạch vành đai và con đường cho thấy tham vọng của Trung Quốc trong việc xây dựng các kết nối trên bộ và trên biển với thế giới, cũng là “con đường” để Trung Quốc vươn ra thế giới. Frankopan cho biết, hiện có hơn 80 quốc gia đã tham gia vào sáng kiến với tổng dân số lên tới 4,4 tỉ người, chiếm 63% dân số toàn cầu, làm ra tổng sản lượng 21 nghìn tỉ đô-la, tương đương 20% tổng sản lượng kinh tế toàn cầu.

Mọi số liệu dẫn chứng, tài liệu từ nhiều nguồn ngôn ngữ, đi kèm lập luận của Frankopan nhằm để chứng minh trọng tâm kinh tế toàn cầu đang dịch chuyển từ phương Tây sang phương Đông. Frankopan viết trong cuốn sách Con đường tơ lụa mới: “không ai có thể nghi ngờ rằng trong hầu hết mọi trường hợp, Trung Quốc chính là chất xúc tác cho quá trình biến đổi của khu vực có vai trò quan trọng trong lịch sử thế giới” (tr. 102), và “mọi con đường từng dẫn tới thành Rome. Nhưng ngày nay, mọi con đường đều dẫn tới Bắc Kinh” (tr. 119).

Ưu thế về tài nguyên thiên nhiên

Frankopan sớm có cái nhìn lạc quan về bước khởi đầu của thế kỷ châu Á một phần là dựa vào đánh giá tầm quan trọng của các nguồn tài nguyên thiên nhiên mà các quốc gia dọc Con đường tơ lụa đang sở hữu.

Nếu như vào khoảng một trăm năm trước đây, hầu hết các quyết định quan trọng được đưa ra ở những trung tâm chính trị Paris, London, Berlin, Rome thì trong một thế giới mới đã biến đổi sâu sắc ngày nay điều này không còn nữa. Viết cuốn sách Con đường tơ lụa mới, Frankopan muốn chứng minh một điều rằng, các quyết định quan trọng xảy ra trên thế giới được kết nối hiện nay nằm ở Bắc Kinh, Moscow, Tehran và Riyadh, Dehli và Islamabad, Kabul hay tại các khu vực do Taliban kiểm soát ở Afghanistan, Ankara, Damascus và Jerusalem. Đã có sự dịch chuyển từ Tây sang Đông, từ Âu sang Á trong cách nhìn thế giới. Frankopan viết: “Tôi muốn nhắc nhở các độc giả của mình rằng những gì từng xảy ra dọc theo Con đường tơ lụa đã định hình nên quá khứ của thế giới này. Và tôi muốn nhấn mạnh tương lai cũng sẽ như thế.”

Vùng đất nằm giữa Đông Địa Trung Hải và Thái Bình Dương đang có những ưu thế vượt trội, như: Trung Đông, Nga và Trung Á ước tính chứa khoảng 70% tổng lượng dự trữ dầu mỏ đã được xác định, gần 65% tổng lượng dự trữ khí đốt; Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Ukraine, Kazakhstan, Ấn Độ, Pakistan và Trung Quốc chiếm hơn 1/2 tổng sản lượng lúa mì toàn cầu; nền nông nghiệp của các quốc gia ấy cộng thêm Việt Nam, Thái Lan, Indonesia và Myanmar chiếm hơn 85% sản lượng gạo toàn cầu. Chưa hết, những vũ khí thương mại và chính trị như đất hiếm hoặc silicon đều do Nga và Trung Quốc kiểm soát phần lớn: Nga và Trung Quốc chiếm đến 3/4 trữ lượng silicon (dùng trong ngành vi mạch điện tử và bán dẫn) toàn cầu; Trung Quốc chiếm hơn 80% trữ lượng đất hiếm - những nguyên vật liệu quan trọng cấu tạo nên thế giới số (dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo)…

Frankopan cũng cho rằng heroin là một “tài nguyên” quan trọng - thứ hàng hóa này đem lại nguồn tài chính phục vụ lực lượng Taliban ở Afghanistan (hơn 3.200km2 đất trồng cung ứng 80% thị trường thế giới) suốt thập niên vừa qua.

Khu vực rộng lớn của Âu – Á trải dài từ sông Volga đến sông Dương Tử trở thành vùng đất trung tâm đối với thương mại và an ninh của thế kỷ 21. Kiểm soát Con đường tơ lụa, tức kiểm soát thế giới, là điều những cường quốc luôn hướng đến.

Những rạn nứt, bất đồng

Đồng thời với sự kết nối, hợp tác phát triển liên quốc gia thì khu vực mà Trung Quốc đang cố gắng định hình theo lợi ích của mình cũng tồn tại nhiều cạnh tranh, cuộc chơi quyền lực, và các mối quan hệ rạn nứt giữa các quốc gia như: tình trạng thù địch và các cáo buộc lẫn nhau giữa Ả-rập Xê-út và Iran, Ấn Độ và Pakistan, Trung Quốc và Ấn Độ, Mỹ và châu Âu…

Cùng thời điểm với Diễn đàn Vành đai Con đường ở Bắc Kinh năm 2017, Bộ Ngoại giao Ấn Độ đưa ra tuyên bố trong một bản báo cáo rằng: “Không quốc gia nào có thể chấp nhận một dự án bỏ qua những mối quan ngại cốt lõi về chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của chính mình” (tr. 129). Chính phủ Ấn Độ cũng luôn nhấn mạnh quan điểm “bảo lưu nghiêm túc” với Sáng kiến Vành đai Con đường của Trung Quốc.

Không dừng lại, một chuyên gia nhận định trên báo Ấn Độ là các kế hoạch của Trung Quốc “không gì khác hơn là một dạng công ty thuộc địa” (tr. 129), một nhà bình luận Trung Quốc đáp trả: “Nếu Trung Quốc chưa bao giờ là một nước thực dân trong quá khứ, tại sao chúng tôi lại phải làm như thế trong hiện tại?” (tr. 129). Thực tế là, không cần phải là đế quốc mới có thể hành động như một đế quốc thực dân.

“Hòa bình và ổn định không hề miễn phí”, như chính Frankopan viết, nếu lướt qua tình hình ở Syria, Iraq, Yemen hay Afghanistan sẽ thấy “sự phát triển hạn chế của các thể chế dân chủ, sự hòa quyện giữa quyền lực và tiền bạc trong một nhóm nhỏ tinh hoa và sự trỗi dậy của một tầng lớp trung lưu có học thức, tất cả đã tạo ra trên khắp châu Á một nhóm các nhà lãnh đạo hùng mạnh – tuy mạnh nhưng cũng mong manh, có nghĩa là các quốc gia này có thể sụp đổ đột ngột và bất ngờ bất cứ lúc nào.” (tr. 48)

Hợp tác quốc tế cũng không hề dễ dàng khi mà sự ganh đua chiến lược, sự tranh giành tài nguyên vẫn là một phần của lợi ích quốc gia, cũng có thể vì sự đối đầu, ganh đua giữa các cá nhân. Ví như sau sự kiện Nga thôn tính Crimea, tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Erdoğan liền thúc giục NATO hành động, Erdoğan nói với Tổng Thư ký Nato Jens Stoltenberg rằng: “Biển Đen gần như đã trở thành ao nhà của Nga. Nếu chúng ta không hành động ngay bây giờ, lịch sử sẽ không tha thứ cho chúng ta” (tr. 216).

Tình trạng thiếu nước ở Trung Á, thể hiện rõ qua hiện trạng khô cạn biển Aral, dẫn đến sự việc cơn bão cuốn muối từ đáy Aral làm ảnh hưởng đến mùa màng ở Uzbekistan và Turkmenistan hồi cuối tháng 05/2018. Trước sự trỗi dậy của khoa học, những con sông cấp nước cho biển Aral bị đổi dòng để phục vụ nông nghiệp khiến biển Aral bị bức tử. Tình trạng thiếu nước cũng xảy ra ở Afganistan, do lượng mưa giảm đáng kể và các dòng sông khô cạn, khiến mùa màng bị hủy hoại. Một phần lý do là ba con sông Syr Darya, Amu Darya và Irtysh là những tuyến đường thủy xuyên biên giới, quyết định đưa ra của một quốc gia bất kỳ sẽ có tác động lớn tới tình hình hạ nguồn các dòng sông.

Tương tự, các đập thủy điện nằm trên lãnh thổ Trung Quốc là một trong những nguyên nhân khiến mực nước sông Mekong giảm, hoặc sự việc Trung Quốc ngăn dòng sông Mekong ngày 31/12/2020 gây ảnh hưởng đến hoạt động trồng trọt và đánh bắt của người dân vùng hạ lưu, trong đó có Việt Nam. Vấn đề phân chia nguồn nước sông Ấn giữa Ấn Độ và Pakistan cũng nan giải khi các đập và nhà máy thủy điện vẫn được xây dựng…

Sương mù do ô nhiễm, biến đổi khí hậu và các lo ngại khác liên quan đến tác động môi trường từ quá trình xây dựng những dự án lớn cũng như hoạt động khai thác tài nguyên cũng là vấn đề của quá trình hợp tác.

Với sự tập trung nguồn lực cho kế hoạch trí tuệ nhân tạo (AI), sự phát triển của công nghệ quân sự dẫn đến cạnh tranh về mặt quân sự giữa Mỹ, Nga và Trung Quốc ngày càng lớn. Nick Carter, Tổng Tham mưu trưởng quân đội Anh cho rằng “năng lượng, tiền bạc, các hành vi kinh doanh thiếu lành mạnh, tấn công mạng, ám sát, tin giả, tuyên truyền” hiện đang được sử dụng như vũ khí. “Thứ định nghĩa nên vũ khí không còn là những gì có thể nổ tung nữa rồi”.

Sự mở rộng khái niệm “lợi ích an ninh quốc gia” của Trung Quốc dẫn đến việc quốc gia này tiến hành bồi đắp một chuỗi các đảo nhân tạo mới trên Biển Đông có thể dùng làm những căn cứ quân sự. Quá trình quân sự hóa này khiến Việt Nam lo ngại và lên tiếng yêu cầu “Trung Quốc phải chấm dứt ngay các hoạt động quân sự hóa và tôn trọng chủ quyền của Việt Nam” (tr. 112) trên các đảo và quần đảo ở Biển Đông. Điều xảy ra ở quần đảo Senkaku trên Biển Hoa Đông cũng khiến Nhật Bản và Trung Quốc căng thẳng. Những tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc trong “đường chín đoạn” đe dọa đến an ninh hàng hải quốc tế, khiến Mỹ và đồng minh không thể đứng ngoài, và đe dọa chủ quyền của các quốc gia ven biển liên quan….

Trong sự vận hành mới tại khu vực, Con đường tơ lụa tạo ra những mối liên kết mới trong các lĩnh vực thương mại, giao thông, năng lượng, truyền thông… tất cả hướng đến sự hợp tác vì sự phát triển và thịnh vượng chung.

Thực phẩm, năng lượng và đặc biệt là tài nguyên nước đóng vai trò tối quan trọng trong việc vận hành và định hình thế giới, quốc gia nào kiểm soát được các nguồn tài nguyên này sẽ có vị thế lớn trong cuộc chơi. Biển Đông, Biển Hoa Đông và Ấn Độ Dương rất quan trọng đối với hoạt động nhập khẩu dầu và hàng hóa của Trung Quốc, là tuyến đường huyết mạch cả về thương mại lẫn quân sự đối với Trung Quốc. Kiểm soát nguồn nước đối với Trung Quốc trở thành mục tiêu hàng đầu, để kiểm soát cuộc chơi.

Châu Á và Con đường tơ lụa đang trỗi dậy rất nhanh, đó là điều không thể phủ nhận, nhưng có lẽ là quá sớm khi Frankopan lạc quan so sánh sự chuyển đổi này với hai cuộc thám hiểm của Columbus và Vasco da Gama “đặt nền tảng cho sự thay đổi mang tính bước ngoặt dịch chuyển trọng tâm kinh tế và chính trị toàn thế giới”.

Vụ hạm đội Biển Đen của Nga bắn cảnh cáo tàu khu trục Defender của Anh ngày 23/06/2021 một lần nữa cho thấy cách hiểu “vùng biển quốc tế” “chủ quyền trên biển” giữa các bên không nhất quán. Ngày 25/06/2021, Nhật Bản chính thức phê chuẩn Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) - hiệp định thương mại tự do lớn nhất thế giới (gồm 2,27 tỉ dân với tổng GDP là 26.000 tỉ đô-la và tổng kim ngạch xuất khẩu là 5.200 tỉ đô-la) với sự tham gia của ASEAN, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, New Zealand và Australia. Hai sự kiện một lần nữa cho thấy đối thoại là điều tiên quyết để cùng nhau phát triển nhưng tranh chấp là một tồn tại hiển nhiên vì chủ quyền và lợi ích quốc gia là thứ không thể đánh đổi.

Hiện tại và tương lai của thế giới qua góc nhìn của Frankopan rất đáng để chúng ta tham khảo. Từ đó chúng ta hiểu thêm về cách thế giới đang vận hành, những cơ hội và thách thức đối với Việt nam và xu hướng về một con đường tơ lụa mới cho Châu Á.

Nguồn: Nguyễn Quang Diệu - Nghiên cứu quốc tế.

Nguồn gốc, ý nghĩa ngày lễ Vu Lan và nghi thức Bông hồng cài áo

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Tue, 12 Aug 2025 04:44:00 +0000

Vào dịp trăng tròn tháng 7 âm lịch, tức khoảng trung tuần tháng 8 dương lịch hàng năm là ngày lễ Vu Lan. Đây là một truyền thống tốt đẹp của Việt Nam và Trung Quốc để cầu nguyện cho cha mẹ hiện tiền được an lạc, cha mẹ quá vãng được siêu sanh tịnh độ. Vào ngày này, phật tử thường đến chùa tham dự ngày lễ, thể hiện đạo hiếu của người con đối với các bậc sinh thành.

Vu Lan là ngày lễ của đạo hiếu

Nguồn gốc ngày lễ Vu lan

Trong Phật giáo Đại Thừa có một bản kinh ngắn là “Phật thuyết kinh Vu Lan Bồn”, ngài Trúc Pháp Hộ đã dịch từ tiếng Phạn sang tiếng Hán vào đời Tây Tấn, tức là khoảng năm 750 – 801 sau Công Nguyên. Sau đó, bản kinh này được truyền vào Việt nam từ Trung Quốc, không rõ từ năm nào, gọi là kinh Vu Lan. Lễ Vu Lan có nguồn gốc từ bản kinh đó. Vu Lan là ngày lễ hàng năm để con cháu tưởng nhớ công ơn cha mẹ và tổ tiên nói chung, cha mẹ của kiếp này và của các kiếp trước. Chữ Vu Lan vốn phiên âm từ tiếng Sanscrit: Ullambana, Hán dịch là giải đảo huyền, có nghĩa là “cứu nạn treo ngược”.

Xuất phát từ sự tích về Bồ tát Mục Kiền Liên đại hiếu đã cứu mẹ của mình ra khỏi kiếp ngạ quỷ. Theo kinh Vu Lan, Mục Kiền Liên đã tu luyện thành công nhiều phép thần thông. Khi bà Thanh Đề - mẫu thân của ông qua đời, ông ngày đêm nhớ nhung và muốn biết bây giờ mẹ mình ra sao. Ông dùng phép nhìn khắp trời đất để tìm mẹ. Khi thấy mẹ mình vì gây nhiều nghiệp ác mà phải sanh làm ngạ quỷ, bị đói khát hành hạ khổ sở, ông đã đem cơm xuống tận cõi quỷ để dâng mẹ. Nhưng do đói ăn lâu ngày, mẹ ông đã dùng một tay che bát cơm của mình khi ăn, tránh không cho các cô hồn khác đến tranh cướp, vì vậy khi thức ăn đưa lên miệng đã hóa thành lửa đỏ.

Mục Kiền Liên quay về tìm Phật để hỏi cách cứu mẹ, Phật dạy rằng: "dù ông thần thông quảng đại đến mấy cũng không đủ sức cứu mẹ ông đâu. Chỉ có một cách nhờ hợp lực của chư tăng khắp mười phương mới mong giải cứu được. Ngày rằm tháng bảy là ngày thích hợp để vận động chư tăng, hãy sắm sửa lễ cúng vào ngày đó".

Làm theo lời Phật, mẹ của Mục Kiền Liên đã được giải thoát. Phật cũng dạy chúng sanh rằng ai muốn báo hiếu cho cha mẹ hãy làm theo cách này (Vu Lan Bồn Pháp). Từ đó ngày lễ Vu Lan ra đời.

Nguồn gốc nghi thức Bông hồng ài áo

Nghi thức Bông hồng cài áo thường được tổ chức trong ngày lễ Vu Lan ở các ngôi chùa Việt Nam hằng năm để tưởng nhớ những bà mẹ đã khuất và vinh danh những bà mẹ còn tại thế với con cháu. Trong nghi thức đó, các em Phật Tử, với hai giỏ hoa hồng màu đỏ và màu trắng, sẽ đến cài hoa lên áo từng người dự lễ. Nếu ai còn mẹ sẽ được cài một bông hồng màu đỏ trên áo. Nếu ai đã mất mẹ sẽ được cài một bông hồng màu trắng trên áo.

Đây là một nghi thức nhiều ý nghĩa và hữu hiệu trong việc giáo dục đại chúng về lòng hiếu thảo và tình người. Nghi thức Bông hồng cài áo được giới thiệu đến người Việt từ một cuốn sách cùng tên của thiền sư Thích Nhất Hạnh viết vào tháng 08/1962. Sau đó, được phổ biến rộng rãi hơn nhờ bài hát cùng tên cùa nhạc sỹ Phạm Thế Mỹ.

Rằm tháng 7 âm lịch cũng là ngày xá tội vong nhân mà dân gian gọi nôm na là ngày cúng chúng sinh. Nhưng lễ cúng chúng sinh khác với lễ Vu Lan dù được cử hành trong cùng Ngày Rằm. Một đằng là để cầu siêu cho cha mẹ nhiều đời được siêu thoát, một đằng là để bố thí thức ăn cho những vong hồn chưa được siêu thoát, những vong hồn không nơi nương tựa, không người cúng kiếng. Tháng 7 còn là tháng mưa Ngâu - gắn với sự tích ông Ngâu bà Ngâu hay còn gọi là tích Ngưu Lang - Chức Nữ.

Vu Lan - Truyền thống của đạo hiếu

Cứ mỗi năm đến ngày rằm tháng bảy, tất cả người con Phật đều nhớ đến trách nhiệm báo ân báo hiếu đối với các đấng sinh thành. Hàng Phật tử khắp nơi cùng nhau long trọng tổ chức Đại lễ Vu Lan, nương vào uy đức ngôi Tam bảo, cầu nguyện cho cha mẹ còn sống được an lạc trong chính pháp, cha mẹ đã qua đời siêu sinh về các cõi lành. Thương cha kính mẹ được coi là truyền thống tốt đẹp lâu đời của mỗi người dân Việt. Tình thương đối với cha mẹ luôn luôn là mối ân tình thiêng liêng nhất.

Từ thuở xa xưa đến nay, tấm gương hiếu hạnh của Tôn giả Mục Kiền Liên vẫn mãi mãi soi sáng, làm thắm đượm nhân tình. Sau khi thành đạt đạo quả A La Hán, ngài Mục Kiền Liên dùng thiên nhãn quan sát khắp, thấy mẹ mình bị đọa đày làm loài quỷ đói.

Ngài là hàng đệ tử thần thông đệ nhất, tin rằng sẽ cứu được Mẹ qua cơn đói khát đày đọa tấm thân. Ngài với hai tay cầm bát cơm xuống cõi âm dâng lên cho mẹ. Mẹ ngài cầm bát cơm vừa đưa ngang miệng, thì than ôi! Cơm hóa thành than hồng, không thể ăn được. Tôn giả chính mắt chứng kiến cảnh tượng này, lòng đau khổ vô cùng. Tôn giả trở về xin Phật mở lượng từ bi cứu độ mẹ ngài.

Phật dạy: “Mẹ ông đã nhiều kiếp gieo nhân xan tham keo kiệt, nên nay phải chịu quả báo làm loài quỷ đói. Một mình ông không thể cứu được. Phải nhân ngày rằm tháng bảy, tổ chức cúng dàng Phật và chúng Tăng trong mười phương, nhờ vào uy lực và sức chú nguyện của Phật và chúng Tăng mười phương thì mẹ ông mới có thể siêu thoát được”.

Sau đó, Tôn giả Mục Kiền Liên vâng theo lời Phật dạy, đến ngày rằm tháng bảy đem phẩm vật đến cúng dường chúng Tăng mười phương. Mẹ của Ngài nhờ uy đức phúc lực của chúng Tăng và lòng chí thành chí kính của Ngài, sớm được thoát khỏi nỗi thống khổ của loài quỷ đói, siêu sinh về cõi lành.

Từ đó, ngày lễ Vu Lan được tổ chức long trọng để hàng Phật tử câu hội về ngôi Tam bảo, cúng dường Đức Phật và chúng Tăng, cầu cho cha mẹ còn sống được thân tâm an lạc, sau khi mạng chung được sinh về các cõi lành.

Về phương diện giáo dục đạo đức của đạo Phật, một điểm đáng ghi nhận là giáo dục về hiếu đạo. Hiếu đạo là nền tảng đạo đức của đạo làm người cho ra người. Chúng ta có thể trang trải tình thương đến tất cả mọi loài mọi vật, nhưng điểm xuất phát làm nền tảng phải từ sự hiếu kính cha mẹ.

Một người có thể thương đủ hạng người, tình thương đó trùm hết muôn loài vạn vật, nhưng nếu không thương kính cha mẹ thì tình thương đó e thành giả dối, vì không có gốc rễ, không được lập cước từ căn bản. Cho nên hiếu đạo xưa nay vẫn thường được đề cao trong phạm vi luân lý đạo đức.

Nếu chưa thực hiện hiếu đạo ngay trong đời sống gia đình đối với cha và mẹ thì chưa thể xứng đáng là một con người. Người xưa có câu: “Thiên kinh vạn quyển, hiếu nghĩa vi tiên”.

Ngay như người xuất gia học đạo vẫn còn phải cưu mang bốn ân nặng là ân cha mẹ, ân sư trưởng, ân chúng sinh và ân tổ quốc. Trong bốn ân thì ân cha mẹ vẫn còn là mối ân tình sâu đậm với mỗi người xuất gia tu Phật. Trong “Cư trần lạc đạo” của vua Trần Nhân Tông viết:

Tụng kinh niệm Bụt

Chúc Thánh khẩn cầu

Tam hữu tứ ân

Ta nguyền được trả.

Vì công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ là cao dày, nên Kinh Thi có câu: “Phụ hề sinh ngã. Mẫu hề cúc ngã. Ai ai phụ mẫu, Sinh ngã cù lao. Dục báo thâm ân, hiều thiên vãn cực”. (Cha sinh ra ta. Mẹ nuôi nấng ta. Thương cha mẹ lắm, vì sinh ta nhọc nhằn. Đến khi muốn báo đáp ân sâu, thì than ôi, trời cao không cùng!).

Công ơn sinh thành dưỡng dục của Cha Mẹ quả là lớn lao, như trời cao. Khi người con muốn đền đáp ân sâu thì lúc đó như trời cao với không tới, từ khi cưu mang đến mở mắt chào đời, trưởng thành và lớn khôn, Cha mẹ phải chịu biết bao là khổ sở, nhọc nhằn. Thế mà khi sức sống đã truyền hết cho con thì cha mẹ hơi tàn sức tận, rồi trở thành “người thiên cổ”.

Ai có lớn lên nếm mùi cay đắng, thấm gót phong trần thì mới thắm thía cái ơn của Cha Mẹ mình. Một người biết đến điều ân nghĩa, chắc chắn không dám vội quên cái ơn của cha mẹ.

Phật dạy: “Này các tỳ kheo, có hai hạng người, ta nói là không thể trả ơn được. Thế nào là hai? Đó là mẹ và cha. Nếu một bên vai cõng mẹ, một bên vai cõng cha, làm như vậy suốt một trăm năm, cho đến khi cha mẹ trăm tuổi. Như vậy, này các tỳ kheo, cũng chưa làm đủ để trả ơn cho mẹ và cha. Nếu đấm bóp, thoa xức, tắm rửa, xoa gội và dù tại đấy, mẹ cha có vãi đại tiện, tiểu tiện, dù như vậy, này các tỳ kheo, cũng chưa làm đủ để trả ơn mẹ và cha...” (Kinh Tăng Chi I-75)

Ca dao Việt Nam có câu:

Công Cha như núi Thái Sơn

Nghĩa Mẹ như nước trong nguồn chảy ra.

Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.

Ở người cha, nổi bật là đức nghiêm; có nghiêm mới giáo dục con cái có đạo đức, có văn hóa, sau trở thành người đủ tài đủ đức, nên tính đức người cha sừng sững, vời vợi như núi Thái Sơn. Còn tính đức của người mẹ thì muốn con có cuộc sống no ấm, đủ đầy; người mẹ lại thường gần gũi, an ủi, vỗ về con cái hơn, nên tình nghĩa của người mẹ, nó đậm đà, da diết như suối nguồn bất tận. Suối nguồn tình thương của người mẹ, nó dịu dàng, đầm ấm, âm thầm tuôn chảy không bao giờ dừng nghỉ.

Phật dạy trong Kinh Nhẫn Nhục: “Cùng tột điều thiện không gì hơn hiếu, cùng tột điều ác không gì hơn bất hiếu”.

Một kẻ bất hiếu với cha mẹ là kẻ đã vong ân bội nghĩa, kẻ đã vong ân bội nghĩa thì không còn sự xấu ác nào ở trên thế gian mà họ không dám làm, kẻ ấy đã quên cội nguồn.

Có gì sung sướng bằng khi chúng ta còn cha mẹ. Mỗi khi mùa Vu Lan về, chúng ta được cài lên áo bông hoa hồng tươi thắm. Sự hiện hữu của cha mẹ trong gia đình khác nào sự hiện hữu của các thiên thần. Còn cha còn mẹ là còn thiên đường của tuổi thơ. Còn cha còn mẹ là còn Phật trong nhà. Muốn đạt được tâm Phật, không gì hơn giữ gìn tâm hiếu; muốn đạt được hạnh Phật, không gì hơn giữ gìn hạnh hiếu. Vì mải lo kính thờ Phật bên ngoài mà quên kính thờ Phật trong nhà, nên mới có câu: “Phật trong nhà không thờ, thờ Thích Ca ngoài đường”.

Phật dạy: “Những gia đình nào, này các tỳ kheo, trong ấy các con kính lễ mẹ cha ở trong nhà, những gia đình ấy được chấp nhận ngang bằng với Phạm Thiện. Những gia đình nào, này các tỳ kheo, trong ấy các con kính lễ mẹ cha ở trong nhà, những gia đình ấy được chấp nhận như các đạo sư thời xưa. Những gia đình nào, này các tỳ kheo, trong ấy các con cái kính lễ mẹ cha ở trong nhà, những gia đình ấy được chấp nhận là đáng được cúng dường”.

“Phạm Thiên, này các tỳ kheo, là đồng nghĩa với mẹ cha. Các đạo sư thời xưa, này các tỳ kheo, là đồng nghĩa với mẹ cha. Đáng được cúng dường, này các tỳ kheo, là đồng nghĩa với mẹ cha. Vì cớ sao? Giúp đỡ rất nhiều, này các tỳ kheo, là mẹ cha đối với con cái, nuôi chúng lớn, dưỡng dục chúng, giới thiệu chúng vào đời” (Phật thuyết như vậy, Cat, 7 - 503).

Ân sâu nghĩa nặng của cha mẹ có thể kết thành những vần thơ tuyệt tác nhất. Và tự nhiên hạnh hiếu được coi là đức tính cao đẹp nhất, được đề cao nhiều nhất trong mọi thời đại, từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây. Dùng bút mực để diễn tả trọng ân của cha mẹ vẫn còn mãi với kiếp sống con người.

Vậy thì, đã là một con người có ơn hiếu, chúng ta phải báo đáp ân sinh thành dưỡng dục của cha mẹ thế nào mới xứng đáng? Muốn báo hiếu đầy đủ nhất phải gồm hai phần: vật chất và tinh thần.

1. Về đời sống vật chất thì phải lo hầu hạ, phụng dưỡng cha mẹ những nhu cầu cần thiết, để cha mẹ được thảnh thơi an dưỡng trong tuổi xế chiều.

2. Về đời sống tinh thần phải thường xuyên khích lệ trợ duyên cho cha mẹ học hiểu chính pháp, biết tránh ác làm lành, giữ gìn ba nghiệp lành, tiến đến giải thoát an vui vĩnh viễn

Không chỉ trong mùa Vu Lan, mà quanh năm suốt tháng, những người con hiếu lễ noi gương hiếu hạnh của đức Mục Kiền Liên, làm tròn trách nhiệm một người con chí hiếu chí kính, biết nhớ ơn và đền ơn đối với hai đấng sinh thành, càng nghĩ đến tất cả chúng sinh trong pháp giới đều được thoát khổ, đến bờ an vui giải thoát.

Hãy đi tìm lẽ sống, đừng chỉ tìm hạnh phúc

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Fri, 08 Aug 2025 09:27:00 +0000

Nhà tâm lí học nổi tiếng người Do Thái Viktor Frankl cùng vợ và cha mẹ mình bị bắt vào tháng 9 năm 1942 ở Vienna, sau đó họ bị đưa đến các trại tập trung của Đức quốc xã. Ba năm sau, khi chiến tranh kết thúc, hầu hết các thành viên trong gia đình ông đã qua đời trong trại, trong đó có cả người vợ đang mang thai của mình, nhưng ông - tù nhân số 119104 - đã sống sót qua những tàn khốc của chế độ phát xít. Sau đó ông đã viết lại những trải nghiệm của mình qua cuốn sách “Đi tìm lẽ sống”, quyển sách được viết trong vòng 9 ngày, ông đã kể lại cuộc sống của mình trong các trại tập trung và đi đến kết luận: sự khác biệt giữa những người sống sót và người bỏ mạng ở đây chỉ phụ thuộc vào một điều: lẽ sống.

Hãy đi tìm cho mình một lẽ sống

Như ông đã quan sát tại những trại tập trung, những người tìm thấy cho mình một lí tưởng sống ngay cả trong hoàn cảnh khủng khiếp nhất sẽ kiên cường hơn, vững vàng hơn rất nhiều trước những khổ đau so với số còn lại.

Frankl làm việc như một nhà trị liệu tại các trại tập trung. Trong cuốn sách, ông đưa ra trường hợp hai người bạn tù có ý định tự tử mà ông từng tiếp xúc. Giống như rất nhiều người khác trong trại, họ tuyệt vọng và nghĩ rằng chẳng còn điều gì để trông đợi từ cuộc sống, không còn lí do gì để sống cả. “Cả 2 trường hợp”, Frankl viết, “Câu hỏi đặt ra là, họ có nhận ra rằng cuộc sống vẫn trông đợi họ, một điều gì đó trong tương lai vẫn trông đợi họ. Với người này, đó là đứa con bé bỏng đang lưu lạc ở một đất nước khác. Với người kia, một nhà khoa học, đó là loạt những cuốn sách cần được hoàn thành.”

"Khi một người nhận ra rằng họ là không thể thay thế, họ nhận thức được một cách đầy đủ những trách nhiệm của sự tồn tại của mình. Những ai ý thức được trách nhiệm mình đang gánh vác với mọi người - những người mong mỏi đợi chờ họ hay ý thức được trách nhiệm về công việc mà mình đang dang dở sẽ không bao giờ vứt bỏ cuộc sống của mình. Những người biết mình sống trên đời để làm gì sẽ luôn chịu đựng được dù cuộc sống khắc nghiệt như thế nào."

Năm 1991, Thư viện Quốc hội đã ghi danh cuốn “Đi tìm lẽ sống” là một trong 10 cuốn sách có ảnh hưởng nhất nước Mỹ. Nhưng ngày nay, giá trị cốt lõi của cuốn sách - sự nhấn mạnh vào tầm quan trọng của lẽ sống, giá trị của khổ đau và trách nhiệm với một điều gì đó vượt lên chính bản thân mình - có vẻ như chẳng có tí tương đồng nào với cách mà chúng ta đang sống, khi mà chúng ta quan tâm tới việc theo đuổi sự thỏa mãn cá nhân nhiều hơn là đi tìm ý nghĩa của cuộc sống. “Đối với người Châu Âu”, Frankl viết , "đó là đặc trưng của nền văn hóa Mỹ, lúc nào cũng yêu cầu và đòi hỏi ‘được hạnh phúc’. Nhưng hạnh phúc không phải thứ chỉ để theo đuổi, hạnh phúc cần phải được đảm bảo. Mỗi người phải có một lí do để trở nên hạnh phúc.”

Cuộc sống ý nghĩa và cuộc sống hạnh phúc giống nhau ở một số khía cạnh, nhưng về tổng thể chúng vẫn có sự khác biệt. Đa số chúng ta cho rằng “cuộc sống hạnh phúc” có liên quan đến việc “nhận về” trong khi “cuộc sống ý nghĩa” là “cho đi”. Chính việc chăm chăm theo đuổi hạnh phúc đã cản trở hạnh phúc thật sự.

Hạnh phúc không đi cùng với ý nghĩa, giống như sống một cuộc sống hời hợt và nông cạn, chỉ biết đến lợi ích cá nhân hay thậm chí là sự ích kỉ, một cuộc sống mọi thứ đều suôn sẻ, những nhu cầu và khát khao trở nên dễ dàng được thỏa mãn, và những khó khăn, vướng mắc thì bị tránh né và lờ đi.

Vậy, đâu là sự khác biệt giữa một cuộc sống hạnh phúc và một cuộc sống ý nghĩa? Hạnh phúc, là về những cảm giác tốt và thoải mái. Những người cảm thấy hạnh phúc có xu hướng nghĩ rằng cuộc sống thật dễ dàng, họ có sức khỏe thể chất tốt, có khả năng mua những thứ họ cần và muốn. Trong khi việc không đủ tiền làm giảm cách bạn cảm nhận và đánh giá sự hạnh phúc và ý nghĩa cuộc sống, thì điều này tác động lớn hơn nhiều vào hạnh phúc. Một cuộc sống hạnh phúc cũng có nghĩa là không có lo âu hay căng thẳng gì cả.

Điều quan trọng nhất đứng từ góc nhìn xã hội, theo đuổi hạnh phúc được gắn với những hành vi có tính ích kỉ, như đã được giới thiệu ở trên, đó là “nhận về”, hơn là “cho đi”. Các nhà tâm lí học đã đưa ra một lí giải dưới góc độ tiến hóa cho điều này: hạnh phúc là thỏa mãn những nhu cầu bản năng. Nếu bạn cần hay muốn một điều gì đó - ví như khi đói, bạn ăn, và nó khiến bạn hạnh phúc. Nói cách khác, con người trở nên hạnh phúc khi họ có những thứ họ muốn. Loài người, không phải là giống loài duy nhất cảm thấy hạnh phúc vì điều đó. Loài vật cũng có nhu cầu và mong ước, khi những nhu cầu ấy được thỏa mãn, chúng cũng cảm thấy hạnh phúc tương tự.

Người hạnh phúc có được những niềm vui từ lợi ích mà mình nhận được, trong khi đó, những người tìm kiếm một cuộc đời ý nghĩa lại tìm thấy niềm vui ở sự cho đi. Nói cách khác, lẽ sống giúp ta vượt qua chính bản thân mình trong khi hạnh phúc là thỏa mãn bản thân khi cần thiết. Điều gì khiến cho loài người tách biệt với các loài động vật khác, đi ngược lại với qui luật tự nhiên về mưu cầu hạnh phúc để theo đuổi một cuộc sống có ý nghĩa - thứ độc nhất vô nhị mà chỉ riêng loài người mới có? Họ tìm thấy ý nghĩa cuộc sống từ việc cho đi một điều gì đó và hi sinh vì lợi ích của cộng đồng. Họ sử dụng hết khả năng và thế mạnh của mình cho điều mà họ tin tưởng, vượt lên chính bản thân mình. Người sống có lí tưởng thường chủ động tìm kiếm những điều ý nghĩa ấy kể cả khi họ biết họ phải trả giá bằng hạnh phúc của mình. Bởi họ cống hiến cho những điều lớn lao hơn chính bản thân mình.

Lí tưởng không phải chỉ là vượt lên chính mình, nó là vượt lên khoảnh khắc hiện tại. Trong khi hạnh phúc là cảm nhận của hiện tại, tại đây, ngay khoảnh khắc này, nhưng cuối cùng nó cũng sẽ mất đi, giống như tất cả những cảm xúc khác, sự tác động tích cực của cảm xúc và niềm vui chỉ là thoáng qua. Ngược lại, lí tưởng có tính bền vững, kết nối quá khứ với thực tại và tương lai. Vượt lên trên khoảnh khắc hiện tại, nhìn vào quá khứ và tương lai là dấu hiệu của một cuộc sống ý nghĩa. Hạnh phúc không đến trong suy tưởng về quá khứ hay tương lai. Những người sống cho hiện tại thường hạnh phúc hơn nhưng những người dành thời gian suy tính cho tương lai và những mất mát, trắc trở trong quá khứ, cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn đồng nghĩa với việc họ cảm thấy ít hạnh phúc hơn.

Những khó khăn, bất hạnh đến với bạn làm giảm mức độ hạnh phúc nhưng làm tăng giá trị cuộc sống của bạn. Những người sống có lí tưởng là những người xác định cho mình mục đích sống rõ ràng, và họ đánh giá mức độ hài lòng với cuộc sống cao hơn những người khác dù họ có đang cảm thấy buồn bã. “Nếu có ý nghĩa cuộc đời nào”, Frankl viết “thì đó phải là ý nghĩa ở trong sự khổ đau”

Quay lại với cuộc đời của Frankl, với trải nghiệm mang tính quyết định của ông trước khi bị bắt đến trại tập trung. Đó là sự kiện liên quan đến sự khác biệt giữa theo đuổi lí tưởng và theo đuổi hạnh phúc trong cuộc sống.

Ngay thời thiếu niên, Frankl đã có mong muốn trở thành một nhà tâm lí học hàng đầu của Vienna và thế giới. Năm 16 tuổi, ông đã viết thư trao đổi với Sigmund Freud. Một trong những bức thư đó, Frankl đã gửi Freud một bài nghiên cứu viết tay dài 2 trang. Freud vô cùng ấn tượng với tài năng của Frankl và đã gửi bản thảo đó cho Tạp chí Tâm lí học. “Tôi hi vọng cậu không phản đối”, Freud viết thư hồi đáp cho chàng trai trẻ.

Trong thời gian theo học trường y khoa, Frankl còn tiến xa hơn nữa. Không chỉ thành lập trung tâm phòng chống tự tử cho thanh thiếu niên, ông còn phát triển liệu pháp của riêng mình, đóng góp cho ngành tâm lí học lâm sàng: liệu pháp ý nghĩa - học thuyết giúp con người đối mặt với trầm cảm, đạt được trạng thái hạnh phúc bằng cách tìm ra ý nghĩa cuộc sống của mình. Năm 1941, học thuyết này của ông thu hút sự chú ý của quốc tế và ông làm việc với tư cách là trưởng khoa thần kinh học vủa bệnh viện Rothschild Vienna, nơi ông đã đặt mạng sống và sự nghiệp của mình vào nguy hiểm khi quyết định đưa ra chẩn đoán sai lệch về sức khỏe của bệnh nhân để họ có thể thoát khỏi án tử của Đức quốc xã thiết lập riêng cho các bệnh nhân có vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Cùng năm đó, ông phải đối mặt với quyết định thay đổi cuộc đời của mình. Cùng với sự nghiệp đang trên đà phát triển và nhận thấy sự đe dọa của quân phát xít, Frankl đã xin và được cấp visa sang Mỹ. Thời điểm đó cũng là lúc Đức Quốc xã và phát xít bao vây và bắt bớ người Do Thái vào các trại tập trung, đối tượng đầu tiên chúng nhắm đến là người già. Frankl biết, việc cha mẹ mình bị bắt chỉ còn là vấn đề thời gian, ông cũng biết rằng, khi chuyện đó xảy ra, ông có trách nhiệm phải ở bên cha mẹ mình và giúp đỡ họ vượt qua những chấn thương trong quá trình thích nghi với cuộc sống ở trại. Nhưng mặt khác, là một người đàn ông mới lập gia đình với bản thị thực trong tay, ông bị cám dỗ bởi ý định rời đến Mỹ, chạy trốn một cách an toàn để phát triển và nâng cao vị thế trong lĩnh vực của mình trong tương lai.

Khi đó ông không biết phải làm gì và quyết định đến nhà thờ thánh Stephan, Vienna để cầu nguyện. Ông tự hỏi mình “tôi có nên bỏ mặc cha mẹ mình…” liệu tôi có thể nói lời tạm biệt và mặc họ cho số phận? Bổn phận của tôi nằm ở đâu? Ông đã trông chờ “một lời gợi ý từ thiên đường”.

Khi trở về nhà, ông đã tìm ra nó. Một miếng đá cẩm thạch nằm trên bàn - cha ông giải thích nó là một mẩu vụn từ đống đổ nát của một giáo đường người Do Thái mới bị quân phát xít phá hủy gần đó. Viên đá cẩm thạch mang ý nghĩa của 10 điều răn, một trong số đó là tôn kính cha mẹ. Frankl quyết định ở lại, dẹp bỏ mong ước cá nhân sang một bên để giúp đỡ gia đình mình và sau đó là những tù nhân khác trong trại.

Sự thông tuệ của Frankl bắt nguồn từ những trải nghiệm cá nhân đó, giữa những đau khổ không thể tưởng tượng của con người, đến ngày nay vẫn còn nguyên giá trị: “là một con người luôn là hướng đến một điều gì đó, cho ai đó, nhiều hơn chính bản thân mình, đó có thể là một lý tưởng để sống hoặc một người để yêu. Khi ta dần quên đi cái tôi của bản thân, cố gắng hết mình vì trọng trách ta mang, cho người ta yêu quí, phần người trong chúng ta càng trở nên sáng rõ."

Theo đuổi lí tưởng và ý nghĩa cuộc sống khiến con người trở thành cá thể độc nhất vô nhị. Bằng cách đặt những quan tâm cá nhân ích kỉ sang một bên để hành động cho những điều lớn lao hơn, vượt lên chính bản thân mình, cho đi hơn nhận lại, chúng ta không chỉ nhấn mạnh bản chất và tính nhân văn của con người mà còn khẳng định rằng cuộc sống sẽ trở nên tốt đẹp hơn so với việc đuổi theo hạnh phúc đơn thuần.

Nếu lòng đủ bao dung...

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 02 Aug 2025 08:47:00 +0000

Trong đối nhân xử lý, nếu quá xuề xòa không quan trọng việc phân biệt đúng sai thì hại người hại luôn cả bản thân. Ngược lại, nếu quá rạch ròi đúng sai lại sẽ khiến người khác luôn giữ khoảng cách với mình.

Nếu lòng đủ bao dung, đúng sai sẽ không còn quan trọng

Vì vậy, chúng ta cần phải đối đãi thế nào trước những sự việc thị phi cần phải phân định và phân định ở mức độ nào? Rốt cuộc ta dùng điều gì để đo lường đúng sai mới là tốt nhất, quan điểm khác biệt giữa người phương Đông và phương Tây về vấn đề này như thế nào?

Điều người phương Đông truy cầu là sự viên dung, chuyện đúng – sai thường chỉ là thứ yếu. Trong đối nhân xử thế thường ngày, họ đặt cái tình cao hơn cái lý. Người ta ghét loại người ba phải nhưng cũng không thích những người quá rạch ròi đúng sai. Phàm là những người rạch ròi đúng sai, người khác thường hay đề phòng, giữ khoảng cách.

Trong văn hóa người phương Đông từ ngàn xưa, việc phân định đúng sai cần dựa trên cơ sở viên dung tương hỗ. Tuy nhiên, mặt trái của nó là nếu không phân định rõ ràng, nhiều khi chúng ta không thể đi đến sự thật, gốc rễ của vấn đề.

Còn người phương Tây, quan niệm của họ lại rất đơn giản, đúng là đúng, mà sai là sai. Người phương Tây duy lý, mọi thứ đều phải được định lượng, phân định rõ ràng. Trong xã hội Á Đông, việc phân định đúng sai là một chuyện vô cùng khó khăn. Bởi nó nặng tình và được nhìn dưới nhiều lăng kính khác nhau. Rất nhiều khi trong cái đúng lại có cái sai, trong cái sai lại có cái đúng. Vì thế, văn hóa phương Đông đề cao chữ nhẫn, nhẫn một lúc sóng yên biển lặng, lùi một bước biển rộng trời cao. Khi người phương Đông tranh luận, họ đa phần là giảng, họ cố gắng để giữ hòa khí, chuyện đúng sai có thể xem nhẹ. Khi người phương Tây tranh luận, họ đa phần đưa ra những lý lẽ, họ cố gắng phân định rạch ròi, mọi chuyện khác chỉ là thứ yếu.

Trong văn hóa phương Đông, có lưu truyền một câu chuyện ngụ ngôn, chuyện kể rằng:

Một người cha và con trai ông cưỡi lừa đi trên đường. Một người qua đường nhìn họ và nói rằng: “Con lừa mới mệt mỏi và đáng thương làm sao, cả hai cha con nhà kia cưỡi trên lưng nó”. Nghe thấy vậy, người cha xuống khỏi lưng con lừa và để cho con trai cưỡi. Một người qua đường khác nhìn họ và nói rằng: “Cậu con trai thật tồi tệ! Anh ta cưỡi trên lưng lừa nhưng để người cha phải đi bộ!”.

Nghe thấy vậy, cậu con trai xuống khỏi lưng con lừa và để người cha cưỡi. Một người qua đường khác cũng nhìn họ và nói rằng: “Người cha thật ích kỷ! Ông ta cưỡi lừa và bắt con mình đi bộ”. Thế là hai cha con cùng đi bộ, dắt con lừa và nghĩ: “Bây giờ chúng ta yên ổn rồi”.

Tuy nhiên, một người khác cười họ và nói rằng: “Hai cha con này thật kỳ quặc! Con lừa để không và chẳng ai cưỡi nó!”.

Cái gì là đúng và sai ở đây? Người ta chỉ lắc đầu và thở dài: “Có hai khía cạnh với mỗi câu hỏi. Nó không có ý nghĩa gì nhiều để mà tranh cãi”.

Tuy nhiên, nếu một người với tấm lòng bao dung qua đường, mọi thứ có thể đã hài hòa hơn nhiều. Bởi vì tâm của anh ta đầy từ bi và thiện lương, do vậy thế giới quan của anh ta cũng khác. Nhìn thấy cha và con trai cùng cưỡi lừa, anh ta sẽ nói: “Con lừa chăm chỉ và trung thành biết bao! Nó phục vụ chủ thật tốt!”. Lúc nhìn thấy con trai cưỡi lừa và người cha đi bộ, anh ta sẽ nói: “Tình cảm của người cha thật lớn lao”.

Lúc nhìn thấy người cha cưỡi lừa và con trai đang đi bộ, anh ta sẽ nói: “Nhìn sự khôn ngoan của người con! Cậu ta đã học được sự tôn kính người lớn tuổi như một người con và chịu đựng những khó nhọc và nghĩ đến người khác ở tuổi còn trẻ như vậy!”.

Lúc nhìn thấy cả hai cha con đi bộ, anh ta sẽ nói: “Tâm của họ tốt làm sao! Họ thà đi bộ hơn làm gánh nặng cho con lừa”.

Một người với tấm lòng bao dung sẽ luôn nhìn thấy những mặt tốt và đưa ra kết luận hoàn toàn khác.

Giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại cần nhiều hơn sự tôn trọng và dung hòa.

Có thể thấy, giữa người phương Tây và phương Đông, tính cách khác nhau, nền văn hóa cũng khác nhau rất lớn. Bởi vậy cách nhìn nhận đánh giác đúng sai cũng khác biệt. Tuy nhiên, đạo lý làm người, lòng bao dung giữa người và người với nhau lại là một điểm chung không thể nào tách biệt.

Thật may mắn rằng, dù ở phương Đông hay phương Tây, bạn vẫn có thể bắt gặp những câu chuyện về lòng bao dung khiến rung động lòng người.

Nghĩ về người khác nhiều hơn một chút, đặt mình vào vị trí của người khác để nhìn nhận và suy xét, bạn sẽ thấy rằng, dẫu là người phương Tây hay phương Đông, dù cho nền văn hóa có khác biệt, thì đúng – sai ấy cũng không còn tuyệt đối nữa.

Cuối cùng, bạn dẫu có lý cũng cần biết bao dung người khác, bạn dẫu thẳng thắn đến đâu cũng nên giữ một tâm thái bình hòa. Và nếu lòng người đủ bao dung, thì đúng hay sai sẽ không còn tuyệt đối!

Nếu biết trăm năm là hữu hạn: làn hương thoảng thấm đẫm tâm hồn

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Fri, 25 Jul 2025 09:29:00 +0000

Nếu biết trăm năm là hữu hạn là một quyển sách hết sức dung dị nhưng vô cùng sâu lắng. Nó đánh thức những điều sâu thẳm trong tâm hồn mỗi người theo cách chân thành và gần gũi. Tác phẩm đề cập đến nhiều chủ đề khác nhau trong cuộc sống, nhưng nó dung hòa giữa những cảm xúc giản dị thuần khiết và lý trí sắc sảo, được viết ra từ chính những trải nghiệm và tinh thần sẻ chia của tác giả.

Nếu biết trăm năm là hữu hạn đã được tái bản nhiều lần

Nếu biết trăm năm là hữu hạn phù hợp với tất cả những người mong muốn đương đầu với cuộc sống bằng lý trí nhưng vẫn giữ cho mình một tâm hồn thanh sạch. Dù ở lứa tuổi nào, dù đọc lần đầu hay lần dở lại những trang sách, mỗi chúng ta có thể đều tìm thấy những điều hợp tâm can mình ở đó. Cuốn sách đặc biệt cần thiết cho những người trẻ, những người đang ở độ tuổi mười sáu đôi mươi, đang loay hoay hoặc bắt đầu trăn trở với câu hỏi: “tôi sẽ đối xử với cuộc sống như thế nào?”

Tác giả Phạm Lữ Ân

Tác phẩm đề tên tác giả là Phạm Lữ Ân, đây không phải tên của một người mà là bút danh chung của hai vợ chồng nhà báo Phạm Công Luận và Đặng Nguyễn Đông Vy. Hai người là những cây bút hoạt động nhiều năm trong lĩnh vực báo chí, văn chương. Họ viết với phong cách nhẹ nhàng nhưng sâu lắng, thơ mộng nhưng đầy chiêm nghiệm về cuộc sống. Những chủ đề mà họ đưa vào các câu truyện của mình thường rất gần gũi, thân quen nhưng được nhìn nhận từ nhiều phía, soi chiếu dưới nhiều góc độ nên vẫn có được sự khác lạ sâu sắc và vô cùng lôi cuốn. Những bài học lớn được họ lồng nghép trong các câu chuyện nhỏ. Khi người đọc đặt cuốn sách của Phạm Lữ Ân xuống, họ thấy được an ủi, được đồng cảm, vỗ về… và được những đúc kết. Bút danh Phạm Lữ Ân rất quen thuộc với những độc giả trẻ từ đầu những năm 2000 qua các bài viết trên tạp chí Hoa Học Trò.

Nếu biết trăm năm là hữu hạn xuất bản lần đầu ngày 30/12/2011. Thị trường sách khi đó không có nhiều cuốn sách tương tự, sau này dòng sách về kỹ năng sống, truyền cảm hứng cho giới trẻ mới phát triển một cách ồ ạt. Nếu biết trăm năm là hữu hạn ra đời và gây được tiếng vang lớn, cuốn sách liên tục trở thành best seller và được tái bản nhiều lần cho đến tận bây giờ.

Nếu biết trăm năm là hữu hạn?

Nếu biết trăm năm là hữu hạn không phải là một tác phẩm với cốt truyện xuyên suốt. Cuốn sách là một bức tranh đa màu, tập hợp những bài tản văn về nhiều chủ đề khác nhau. Các chủ đề hết sức gần gũi, thân thuộc với cuộc sống thường nhật, nhưng qua đó, tác giả đã mang đến cho người đọc những chiêm nghiệm về cuộc sống, tình yêu, tuổi trẻ, gia đình, con người và cách chúng ta có thể phản ứng lại những điều xảy ra.

Mỗi bài viết trong Nếu biết trăm năm là hữu hạn như một mảnh ghép nhỏ, như một cơn gió thoảng, như một làn hương thoáng qua, nhưng nó để lại cho người đọc những góc nhìn về cuộc đời, cách ứng xử, ước mơ, khát vọng, giá trị, những khoảnh khắc và suy niệm rất đỗi bình thường nhưng lại vô cùng quý giá về những gì là cốt lõi của cuộc đời.

Thời gian là hữu hạn, hãy sống một cuộc đời giản dị nhưng sâu sắc

Lời văn của cuốn sách hết sức chân thành, nó như một lời thủ thỉ, tâm tình mà không hề lên gân dạy bảo, Phạm Lữ Ân không nói những điều cao siêu mang tính hàn lâm học thuật, thay vào đó chỉ là những lời nhắn nhủ nhẹ nhàng, nhưng đủ sức làm người đọc dừng lại và suy nghĩ.

Một trong những thông điệp lớn nhất của cuốn sách là nhắc nhở người đọc rằng, thời gian và cuộc đời là hữu hạn. Chúng ta có thể không kiểm soát được điều gì sẽ đến trong tương lai. Vì thế, đừng để những muộn phiền, lo toan không đáng có lấn át đi niềm vui và hạnh phúc mà ta có thể tận hưởng từng ngày. Niềm vui, hạnh phúc đến từ những điều nhỏ nhặt trong cuộc sống hàng ngày xung quanh chúng ta. Đừng lãng phí cho những điều vô nghĩa mà hãy sống với những trải nghiệm, những khoảnh khắc đáng giá, và đặc biệt là những mối quan hệ xung quanh mình.

Sống trong giây phút hiện tại

Đừng để mình bị cuốn vào vòng xoáy của công việc, của những áp lực, kỳ vọng và những đòi hỏi thái quá của cuộc sống hiện đại. Đừng sống quá nhiều cho quá khứ hoặc tương lai, hãy dành thời gian tận hưởng từng khoảnh khắc của cuộc sống hiện tại. Đôi khi ta nên dừng lại, hít thở thật sâu, ngắm nhìn, quan sát cuộc sống xung quanh và tận hưởng những điều giản dị. Những niềm vui nhỏ bé thường nhật như một bữa cơm gia đình, một cuộc trò chuyện với bạn bè, hay lặng mình hòa mình vào thiên nhiên như một buổi sáng yên bình cũng đáng được trân trọng.

Đồng cảm, yêu thương, kết nối và trân trọng những ký ức đẹp

Thông qua một loạt chủ đề khác nhau mà Nếu biết trăm năm là hữu hạn mang tới bạn đọc, một chuỗi suy ngẫm sâu sắc về những giá trị cốt lõi của cuộc sống được gợi mở. Chạm đến những ngóc ngách sâu kín nhất trong tâm hồn mỗi người đọc. Mỗi câu chuyện là những bài học đắt giá về cách sống, cách yêu thương, cách đồng cảm kết nối với mọi người và thế giới xung quanh, cách chúng ta đối diện với sự hữu hạn và vô thường của cuộc sống.

Cuốn sách đi vào những chủ đề hết sức quen thuộc và giản dị, nhưng luôn đưa ra những góc nhìn mới và gợi mở những nghĩ suy. Những chủ đề này thân thuộc với hầu hết mọi người, bất kỳ ai cũng sẽ thấy có sự đồng cảm, sự liên hệ với bản thân mình qua từng trang sách.

Nếu biết trăm năm là hữu hạn nói nhiều về tình cảm, tình yêu và mối quan hệ giữa người với người. Nó khuyến khích chúng ta đến với nhau một cách chân thành và giản dị. Trong sự hữu hạn và vô thường của cuộc đời, có điều gì đáng trân trọng hơn tình yêu và sự sâu sắc trong mối quan hệ giữa người với người? Tình yêu không chỉ là cảm xúc mà còn là hành động, và đôi khi chúng ta cần phải học để biết cách bày tỏ yêu thương, bày tỏ tình cảm qua những điều giản dị nhất.

Lựa chọn và đánh đổi là điều tất yếu

Qua cuốn sách, Phạm Lữ Ân cũng cho thấy rằng mỗi lần lựa chọn là một lần chúng ta phải đánh đổi. Trong cuộc đời, chúng ta phải đứng trước rất nhiều lựa chọn, rất nhiều ngã rẽ. Mỗi quyết định đều ảnh hưởng đến cuộc sống và không phải lúc nào cũng dễ dàng.

Nếu biết trăm năm là hữu hạn nhấn mạnh rằng sự trưởng thành không nằm ở việc chọn đúng hay sai mà là ở cách chúng ta đối diện với các lựa chọn của mình. Cuốn sách khuyến khích độc giả không sợ hãi trước những sai lầm, mà hãy trân trọng hành trình học hỏi từ những quyết định đó.

Hãy luôn nhìn lại chính mình

Nếu biết trăm năm là hữu hạn còn nhắc nhở chúng ta tự vấn bản thân, soi chiếu lại chính mình, hãy luôn đặt câu hỏi: “Mình đã sống trọn vẹn chưa?”, “Mình đã dành đủ thời gian cho những điều thực sự quan trọng chưa?”

Mỗi bài viết như một tấm gương phản chiếu những suy tư, giúp ta nhìn rõ hơn những điều mà đôi khi vì quá bận rộn, chúng ta vô tình bỏ qua. Từ đó, chúng ta có thể học cách sống tỉnh thức, dành nhiều tình yêu thương hơn cho chính mình, cho người khác và từng khoảnh khắc xung quanh.

Cuối cùng, Nếu biết trăm năm là hữu hạn tuy là một cuộc sách dễ đọc, nó sẽ không phù hợp với tất cả mọi người. Nó chỉ phù hợp với những ai luôn có mong muốn hoàn thiện mình, hướng tới một cuộc sống chân hơn, thiện hơn, mỹ hơn. Những điều quyển sách mang lại, tuy giản dị nhưng sâu sắc, vì thế đôi khi người đọc cần thời gian và trải nghiệm để hiểu và thấm hết những giá trị mà cuốn sách truyền tải.

Nếu biết trăm năm là hữu hạn chắc chắn không phải là quyển sách chỉ để đọc một lần. Nó rất cần cho tuổi trẻ của mỗi chúng ta, và ngay cả sau nhiều năm tháng đi qua, khi cầm lên và đọc lại, sẽ có những giá trị mà giờ đây ta mới thấu được về nó.

Bài văn sách đỗ Trạng nguyên của Lương Thế Vinh

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Mon, 14 Jul 2025 08:42:00 +0000

Tại khoa thi năm Quý Mùi (1463), Lương Thế Vinh đã xuất sắc dành điểm cao nhất và đỗ Trạng nguyên. Bài văn sách của ông có giá trị lịch sử, mang tính thời sự và vẫn có nhiều thứ để suy ngẫm trong thời đại ngày nay.

Lương Thế Vinh

Tại kỳ thi năm đó, Vua Lê Thánh Tông đích thân ra đề và chấm bài. Bài của Lương Thế Vinh được Vua phê "Quyển này tường tận, minh bạch, không hổ danh là một bài đối sách. Ðọc văn đó mà lòng bứt rứt không yên". Các quan độc quyển: Nguyễn Như Ðổ, Nguyễn Phục, Ðào Tuấn, Nguyễn Vĩnh Tích, Nguyễn Bá Ký, Trạc (không rõ họ) thì phụng phê "Quyển này có học thức, khá trúng với sách vấn của Hoàng thượng".

Đề bài - Nguyên văn chế sách Lê Thánh Tông đưa ra

“Các bậc đế vương thánh thần thời thượng cổ, nối trời trị đời, dạo đó rất là thuần phác. Cho đến đời sau mới có thuyết Phật, Lão dấy lên; từ đó bắt đầu có chuyện bàn về tam giáo (Nho, Phật, Lão) mà lòng người với trị đạo thật không còn như xưa. Giáo lý đạo Phật, đạo Lão hết thẩy đều mê đời, lừa dân, che lấp nhân nghĩa, cái hại của nó không thể kể xiết mà lòng người rất ham, rất tin.

Ðạo của Thánh nhân (Nho) lớn thì tam cương (1), ngũ thường (2), nhỏ thì tiết văn độ số (3) đều thiết dụng trong cuộc sống thường ngày mà lòng ham thích của người ta lại chẳng bằng đạo Phật, đạo Lão, sao lại như thế?

Nhà nước ta thiết lập quan, phân chia chức, lớn nhỏ cùng mối, trong ngoài nối nhau. Giữ việc cơ mật có Nội Mật Viện; trấn giữ các miền có Ngũ Ðạo Quan; xử kiện tụng có Ngũ Hình Viện; lo giám sát có Ngự Sử Ðài; nắm lễ nhạc có Lễ Nghi Viện; giáo dưỡng nhân tài có trường Quốc học, Lộ học; quản lý kho tàng và xây dựng có Nội Thị Sảnh; thi hành giáo hóa ở các nơi xa có các quan phủ, lộ, trấn, huyện; giữ gìn phép tắc, coi sóc việc quân có quân quan các vệ. Tất cả những việc ấy dặt ra thẩy đều vì dân cả. Thế mà mọi việc chưa được sáng tỏ, hình ngục còn lạm, kỷ cương chưa giữ gìn, lễ nhạc chưa hưng thịnh, nhân tài chưa phát triển, của cải chưa phong phú, hàng hóa chưa lưu thông, đức trạch chưa nhuần thấm, quân dân còn oán thán, tệ xấu chưa trừ, việc tốt chưa thấy là cớ tại sao?

Ðiều cốt yếu để làm nên thịnh trị không ngoài ở chỗ làm sáng tỏ đạo Thánh, chính đáng nhân tâm, trừ dị đoan, bỏ tệ xấu, làm việc tốt. Làm được những điều ấy tất có thuật của nó.

Sĩ đại phu bác cổ thông kim hãy đem những hiểu biết viết ra rõ ràng, Trẫm sẽ đích thân xem xét".

Đề như vậy, theo như kiểu đánh giá ngày nay thì là đề khép, vì hầu như đã ấn định quan điểm lựa chọn rõ ràng, chỉ là hỏi về biện pháp cụ thể để thực hiện.

Bài đối (trả lời) của Lương Thế Vinh

Bài đối của Lương Thế Vinh theo khuôn mẫu; nhưng đã khai thác, đưa chủ để thành đề mở, Lương Thế Vinh đã không sáo rỗng như các thí sinh khác mà đi vào thực tế, phân tích và đưa ra những dần chứng sắc bén. Sau đây là bài đối của Lương Thế Vinh:

Thần xin đối.

Thần nghe: "Tà thuyết làm hại Chính đạo là có nguyên do, thịnh trị có thể đạt đến là có nguồn gốc". Nguyên do nào? Ðó là tại học tập bất minh. Nguồn gốc nào? Chính là ở chỗ vua tôi trọn đạo. Nắm rõ điều này tất cái hại của tà thuyết, phương sách chính trị có thể được phân biệt rõ ràng.

Thần kính nghĩ Hoàng thượng Bệ hạ tiến bọn thần vào chốn điện đình, thân ban sách vấn, lấy việc Chính đạo, dị đoan để hỏi, lại lấy việc đời nay chưa trị làm lo, ý mong tìm phương thịnh trị. Xét thần ngu thiển, sao đủ để biết, nhưng người xưa có nói: "Phải hỏi han đến cả người cắt cỏ, kẻ kiếm củi" (4) huống hồ thần lạm dự hàng khoa mục tới đây, sao dám im lặng không dâng một lời nào? Thần kính cẩn chắp tay cúi đầu xin đối.

Thần cúi đọc sách vấn của Thánh Thượng hỏi:

"Các bậc đế vương thánh thần thời thượng cổ, nối trời trị đời, đạo đó rất là thuần phác. Cho đến đời sau thuyết Phật, Lão dấy lên mới bắt đầu có chuyện bàn về tam giáo mà lòng người với trị đạo thật không còn như xưa. Giáo lý đạo Phật, đạo Lão, hết thẩy đều mê đời, lừa dân, che lấp nhân nghĩa, cái hại của nó không thể kể xiết mà lòng người rất ham, rất tin.

Ðạo của Thánh nhân lớn thì tam cương, ngũ thường, nhỏ thì tiết văn độ số đều thiết dụng trong cuộc sống hàng ngày mà lòng ham thích của người ta lại chẳng bằng đạo Phật, đạo Lão, sao lại như thế?"

Qua lời sách hỏi, thần đã thấy Bệ hạ thực biết đạo Thánh có thể thi hành mà dị đoan là sai trái. Thần xin được diễn giải thêm. Thần nghe: "Nhất âm nhất dương" (5) là đạo tồn tại trong trời đất, "Nối đạo là thiện, thành đạo là tính" (6) là đạo đã hòa vào người vào vật. Duy có bậc Thánh nhân có thể làm được đến cùng điều đó, vậy có thể quy cả vào Thánh nhân được hay sao? Bởi vì (Ðạo) nguồn gốc ở Trời mà trọn vẹn cuối cùng ở Thánh nhân cho nên mới gọi là "nối Trời". Ðạo thể của Thánh nhân tất phải thực thi ở "dụng" (7) cho nên mới gọi là "xuất trị". Phục Hy vẽ Bát quái (để thông tỏ thần minh, Thần Nông (9) làm ra cầy bừa để làm giầu dân sinh, đều là sự phát triển của đạo ấy cả. (Vua phê :"Khá đạt ý"). Ðến đời Hoàng Ðế, Nghiêu, Thuấn (10) thần đạo đã biến hóa, cùng dân thích nghi, có cái gì không phải là thực sự "nối Trời xuất trị"? Do đó đạo truyền đến đời Hạ Vũ (11) thì có luận thuyết "tinh nhất chấp trung" (12) đạo truyền đến đời Thang, Vũ (13) thì có cái ý "kiến trung lập cực" (14). Chính cái thuần khiết của đạo đã có từ lâu lắm vậy. Kinh Dịch nói: "Họ Phục Hy mất thì họ Thần Nông nổi lên, họ Thần Nông mất thì họ Hoàng Ðế nổi lên, họ Hoàng Ðế mất thì Ðế Nghiêu, Ðế Thuấn nổi lên". Hàn Tử (15) nói: "Nghiêu lấy đạo ấy truyền cho Thuấn, Thuấn lấy đạo ấy truyền cho Vũ, Thang, Văn, Võ" chính là nói về điều ấy. Ở vào thời đó, trên thì chính trị hưng thịnh, dưới thì phong tục thuần mỹ, Chính đạo thi hành ở đời như mặt trời mặt trăng trên trời, như vậy thì dị đoan ở đâu mà có?

Huống hồ thuyết lý nhà Phật, cái ý "kiến tính thành Phật" (21) của họ đã đủ làm mê lầm người có học thức; cái luận "thiện ác quả báo" của họ cũng đã đủ gây sợ hãi cho dân thường. Do đó lòng người dễ bị mê hoặc. Còn cái thuyết lý đạo Lão, cái nghĩa "huyền chi hựu huyền" (22) đủ để làm chuyện luận bàn, thuyết "thần tiên bất tử" lại đủ để dụ dỗ phàm nhân, do vậy lòng dân dễ bị hãm vào vòng đó. Bậc hùng tài như Hán Vũ Ðế (23) còn thích đạo sĩ, cầu thần tiên, bậc chuộng Nho thuật như Hán Minh Ðế còn sai sứ đi Tây Vực, như thế thì sao dân không ham mê Phật, Lão được? (Quan Ðộc quyển phụng phê là: "Nghị luận sắc bén"). Bài biểu can ngăn việc đón hài cốt Phật vừa dâng lên đã làm cho Ðường Hiến Tông cả giận, lấy ý "Trời có nói gì" can gián mà Tống Chân Tông không nghe. Như vậy thì sao dân lại không hâm mộ Phật, Lão? Còn đạo Thánh nhân như Trời, không biết nó thì không thể ham nó được, không ham nó thì không vui với nó được. Vì thế mà dân ít người có thể theo được đạo. Như thế không có gì khác, chính là đạo Thánh cùng với dị đoan tương phản nhau như âm với dương, như ngày với đêm, cái này thịnh thì cái kia suy, cái kia thịnh thì cái này suy, đó là cái lý tất nhiên! (Vua phê là đúng). Hàn Tử nói: "Không dừng thì không đi, không tắc thì không chẩy" chính là nói điều ấy.

Thần cúi đọc sách của Thánh Thượng hỏi:

"Nhà nước ta thiết lập quan, phân chia chức, lớn nhỏ cùng mối, trong ngoài nối nhau. Giữ việc cơ mật có Nội Mật Viện; trấn giữ các miền có Ngũ Ðạo Quan; xử kiện tụng có Ngũ Hình Viện; lo giám sát có Ngự Sử Ðài; nắm lễ nhạc có Lễ Nghi Viện; giáo dưỡng nhân tài có trường Quốc học, Lộ học; quản lý kho tàng và xây dựng có Nội Thị Sảnh; thi hành giáo hóa các nơi xa có các quan phủ, lộ, trấn, huyện; giữ gìn phép tắc coi sóc việc quân có quân quan các vệ. Phàm những chức việc đặt ra này đều là vì dân cả. Thế mà mọi công việc chưa sáng tỏ, hình ngục còn lạm, kỷ cương chưa gìn giữ, lễ nhạc chưa hưng thịnh, nhân tài chưa phát triển, của cải chưa phong phú, hàng hóa chưa lưu thông, đức trạch chưa nhuần thấm, quân dân còn oán thán, tệ xấu chưa trừ, việc tốt chưa thấy là cớ tại sao?"

Thần kính nghĩ: "Trời dựng Hoàng gia tìm người có đức. Ðức Thái Tổ Cao Hoàng Ðế ta (24) với thiên tư trí dũng Trời ban ở vào buổi khó khăn rối loạn, cứu muôn dân trong cảnh lầm than, dẹp chiến tranh khắp miền đất nước. Vào buổi đầu dựng nước, thiết lập quan chức, định rõ chế độ, lớn nhỏ nối nhau, trong ngoài một mối, tất cả là vì dân dựng nên. Nói rằng "việc xếp đặt quan lại cũng đều là vì dân mà làm" chính ở chỗ đó. Kế đó đức Thái Tông Văn Hoàng Ðế nối ngôi thì quan chế lại càng hoàn bị. Kinh Thi nói "Không thiếu không quên, đều làm như sách cũ". Kinh Dịch nói: "Bậc đại nhân kế sáng chiếu tỏa bốn phương" là nói về điều đó.

Nay Bệ hạ nối nghiệp tiền thánh, vận mở trung hưng, thường răn quần thần làm hết chức trách, thường muốn dùng người phải lấy công tâm, vỗ về rộng lớn để thành phong tục, làm sáng tỏ công lao chính là ở thời nay. Thế mà Bệ hạ còn lấy việc chưa thịnh trị làm lo, có thể thấy tấm lòng muốn thịnh trị và sự canh cánh cầu thịnh trị của Bệ hạ vậy. Tấm lòng Bệ hạ như vậy khiến thần tuy bất tài sao dám có sự dấu che?

Thần kính xét Kinh Thư nói: "Việc trị loạn tại các quan". Từ đó mà xem thì quan chức có được tu chỉnh hay không chẳng phải là rất quan hệ đến trị đạo hay sao? Thần trộm nghĩ thời nay, nếu cho rằng trăm quan đều không làm hết chức trách là không thể được. Vì sao lại nói như thế? Như Nội Mật Viện nắm các việc cơ mật, Bệ hạ đã giao cho Tể thần trông coi, lại chọn thêm văn thần để giữ việc, cố nhiên các vị này không có gì không làm nhưng trong số đó quả là không có sai sót hay sao?

Lại như Ngũ Ðạo Quan coi giữ các miền trong nước, Bệ hạ đã giao cho những người biết rõ đạo trị để giải quyết, lại chọn những người liêm khiết tài năng đễ giữ việc, những chức này cố nhiên đã chọn được người nhưng trong số đó quả hết thẩy đều là người tài giỏi chăng? Do đó cho nên các công việc chưa hoàn toàn sáng tỏ.

Ðến như việc hình luật, "hình" tức là "thành", và một khi đã "thành" thì không thể biến đổi. Như thế thì trọng trách của hình quan thế nào cũng có thể biết được. Nay những người giữ việc ngũ hình (25) cố nhiên đã có người tài nhưng đã quả là ai cũng giỏi như các ông Thích Chi, Ðịnh Quốc đời trước chưa? Trên núi có mãnh thú thì không ai còn dám hái rau, triều đình có quan lại chính trực tất gian tà không thể nổi lên, như thế thì trọng trách của các gián quan thế nào cũng có thể biết được. Nay những người làm việc ở Ðài Hiến cũng có những người cương trực hiền tài nhưng đã quả là ai cũng tài giỏi như các bậc hiền Trương Cương, Phạm Bàng đời trước chưa? Như thế thì việc kỷ cương chưa được thi hành cũng không dám bảo đảm là không có.

Phàm việc yên triều đình, trị muôn dân không gì trước hơn lễ, thay đổi phong tục không gì trước hơn nhạc. Việc nắm giữ lễ nhạc của bản triều thẩy quy tụ về Lễ Nghi Viện. Lễ nhạc dùng ở triều đình đã rất tốt đẹp nhưng đáng tiếc là vẫn chưa thấu xuống tận dân quê. Việc giáo hóa thi hành thì phong tục tốt đẹp, đạo Thầy được đề cao tất người thiện mới nhiều, như thế thì giáo chức có quan hệ với trị đạo rất to lớn. Trách nhiệm giáo dục nhân tài của bản triều là ở các trường Quốc học, lộ học. Việc dạy văn nghệ đã có phép tắc nhưng cái đáng lo là chưa dạy cho thấu đáo về đức hạnh mà thôi.

Còn như của cải chưa phong phú là do chính sách tốt chưa làm trọn vẹn, hàng hóa chưa lưu thông chính bởi cấm lệnh chưa được triệt để thi hành, há chỉ là trách nhiệm của riêng Nội Thị Sảnh hay sao?

Thần nghe các bậc tiên nho nói rằng: "Các quan thú lệnh (quan địa phương) chính là người thầy, là vị tướng soái của dân để vâng mệnh giáo hóa các nơi". Các quan thú lệnh có tài đức hay không rất quan hệ đến sự sướng khổ của dân, do đó dùng người làm thú lệnh không thể không chọn người tài giỏi. Thần trộm thấy thời nay các quan ở phủ, lộ, trấn, huyện, người làm hết chức trách thì ít, kẻ làm không hết chức trách thì nhiều, cho việc giáo hóa là thế nào? Nói những điều nói chỉ là những việc ngọn như xử kiện, thúc thuế. Cho việc di dân là thế nào? Làm những việc làm chỉ trong chuyện sổ sách, hội họp? Con hiếu cháu hiền, nghĩa phu, tiết phụ là những người đáng được triều đình khen ngợi mà các quan đề bạt kể được mấy người? Góa vợ góa chồng, không con không cha là những người không thể tự sinh tồn, triều đình rất là thương xót mà các quan tâu lên chẳng được là bao! Những người nắm giữ việc này chưa mấy ai làm tròn trách nhiệm.

Thần lại nghe Kinh Dịch nói: "Quẻ sư, chính đáng, bậc lão thành thì tốt", lại nói: "Người cầm đầu ra quân tất phải nắm được quy luật cuộc chiến", cho nên không thể không chọn người tài giỏi. Thần lại nghe: "Lúc này những người nắm quyền binh, xứng đáng với chức vụ thì ít, không xứng đáng với chức vụ thì nhiều". Tiếng là võ quan mà thông thạo vũ lược được mấy người? Chức là cầm quân mà am hiểu tình quân được là bao? Vơ vét là việc triều đình nghiêm cấm mà vẫn lấy lạm của quân như thế; vỗ về thương xót lê dân là bản ý của triều đình mà vẫn coi thường cấm lệnh, hoành hành bạo ngược như thế, do đó mà chức trách kẻ cầm quân vẫn chưa làm trọn. Như vậy thì đức hạnh của Bề trên vẫn chưa thấm nhuần xuống dưới, quân tình còn oán thán, há có thể không có chuyện đó hay sao? Do vậy mà tệ xấu chưa được trừ mà hiệu quả tốt vẫn chưa thấy được.

Kinh Dịch nói: "Trời đất hòa hợp thì vạn vật hanh thông, trên dưới hòa hợp thì chí của họ đồng" đó là nói về "đồng tâm". Kinh Thư nói: "Ðầu óc sáng suốt, chân tay nhanh nhẹn, mọi việc tốt đẹp" đó là nói về "nhất thể". Thần mong rằng trên thì Bệ hạ, dưới thì triều thần, trên dưới hòa hợp tất cũng một lòng như Kinh Dịch nói, đầu óc chân tay tất cùng một thể như Kinh Thư nói. Vua biết rõ chức trách làm vua thì khó, bề tôi biết rõ trách nhiệm làm bề tôi là khó thì chính sự sẽ được sửa sang, muôn dân đều thấm nhuần đạo đức. Ðược như thế thì làm gì phải lo việc chính đáng nhân tâm, sáng tỏ đạo Thánh, trừ bỏ dị đoan không có cách, làm gì phải lo việc nắm các quan cai trị, sửa đổi tệ xấu, làm việc tốt không có đường?

Kiến giải của thần như thế, thần không biết viển vông trong lời ấy, cũng không biết ngông cuồng trong lời ấy. Nhưng lời của kẻ ngông cuồng cũng có khi Thánh nhân chọn lựa. Thần cúi mong Bệ Hạ điều nào có thể chọn được mà chọn thì kẻ hạ thần vô cùng may mắn.

Thần kính cẩn dâng lời đối sách".

Tính thời sự trong bài văn sách của Lương Thế Vinh

Có thể có người đọc qua, nhận xét rằng Lương Thế Vinh "vùi dập" đạo Phật, đạo Lão, gọi đó là "tà đạo, dị đoan, gây rối loạn xã hội, mê hoặc lòng người"... chỉ để đề cao Nho giáo. Nhưng phải đặt trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể thì mới hiểu chính xác được, hơn nữa đề ra đã chỉ định rõ, không thể làm ngược lại được.

Tựu chung lại, nói nôm na theo cách hiểu hiện nay, nội dung đề và bài đối nói 2 vấn đề chính: Tìm nguyên nhân nền tảng tư tưởng của chế độ (mà Triều đình cho là tốt nhất), nhưng lại không được dân chúng "chuộng"; Bộ máy chính quyền được sắp đặt quy củ, đầy đủ, tại sao hoạt động chưa hiệu quả?

Về nền tảng tư tưởng, bất cứ một chính quyền nào cũng phải có một nền móng tư tưởng xuyên suốt, vừa bảo đảm sự chính danh của mình, từ đó mới mạnh được, vừa là định hướng để xây dựng, ban bố, thi hành các chính sách đúng hướng. Nhưng thực tế, không có hệ tư tưởng nào dung hòa được toàn bộ xã hội vì mâu thuẫn xã hội luôn song hành với tồn tại xã hội, bắt buộc phải có sự cai trị "cưỡng chế" với bộ phận nào đó. Khi mới lập quốc, để cố kết lòng dân, Nhà Lý, sau đó là Nhà Trần, tuy học theo mô hình chính quyền của Trung Hoa, nhưng lại hướng nhiều đến "đức trị", phải dựa nhiều vào hệ tư tưởng của Phật giáo. Khi xã hội phát triển, nhu cầu tất yếu để xây dựng chính quyền mạnh là nền "pháp trị". Để có được điều này, mô hình lúc đó của Nhà Lê chỉ có thể là dựa trên nền tảng lý luận của Nho Giáo. Căn bệnh của bất cứ thể chế theo hệ tư tưởng nào cũng đều là sự suy thoái về tư tưởng, suy thoái càng nặng tức đi càng sai định hướng thì bộ máy hoạt động càng kém hiệu quả.

Lương Thế Vinh đã giải quyết rốt ráo, xác đáng những nội dung trên, lồng vào đó cả những ý phản biện khéo léo, nhẹ nhàng với chính một số khẳng định trong đề đưa ra. Tác động của bài văn sách là rõ ràng, khiến Vua đọc xong "lòng bứt rứt không yên". Phân tích dài, và có thể còn làm sai ý tiền nhân do không đủ hiểu hết, nhưng có những ý có tính thời sự đúng với hiện tình đất nước hiện nay:

- Lý thuyết dù tốt đẹp đến đâu, nhưng người thực hiện không nghiêm, nhất là người đứng đầu không tin theo thì không thể bắt quần chúng tin theo được. Người ta sẽ tự đi tìm một tư tưởng khác cho riêng mình khi mất lòng tin vào chính thống.

- Không thể áp đặt tư tưởng cho người khác khi không tích cực giáo dục họ, giáo dục là giáo hóa, để cho mọi người hiểu đúng, tự giác tin theo, vì "không biết nó thì không thể ham nó được, không ham nó thì không vui với nó được".

- Chính quyền phải là chính quyền do dân và vì dân, không phải là chính quyền do chính quyền và vì chính quyền.

- Chính quyền đông không phải là chính quyền mạnh. Chính quyền mạnh là chính quyền có các quan chức tận tâm với công việc. Việc bổ dụng, giám sát thực hiện (công tác cán bộ) vô cùng quan trọng. Đất nước yếu là do việc tuyển chọn, giáo dục, xử lý quan chức sai phạm làm chưa tốt "loạn hay không loạn là do các quan mà ra".

- Duy trì kỷ cương (xây dựng và thực thi pháp luật) phải thật nghiêm, song song với đó là phải coi trọng giáo dục và văn hóa, giáo dục phải trọng giáo dục về đức hạnh.

- Kinh tế muốn phát triển thì hàng hóa phải lưu thông, chính sách phải công bằng và thông thoáng.

- Sức mạnh của đất nước nằm ở sự đoàn kết. Muốn đoàn kết thì từ Vua đến Quan đều phải nêu gương, có tinh thần trách nhiệm cao với vị trí của mình, không vụ lợi cá nhân, luôn quan tâm đến những vấn đề nhỏ nhất của nhân dân.

Phải nói đọc bài văn sách, thấy Lương Thế Vinh là người thẳng thắn và rất dũng cảm, có lẽ trong lịch sử Khoa cử, chỉ có ông mới là thí sinh dám nhận xét về cách cai trị của Vua đương nhiệm, không chỉ ca tụng như những Nho sinh khác mà đã chỉ ra những điểm yếu, thiếu sót và khuyên "Vua cũng phải sửa mình". Cũng rất ngạc nhiên từ thời ấy, Lương Thế Vinh đã có tư tưởng về một nhà nước do dân, vì dân (quan điểm "dân vi quý" là của Nho giáo, đề cũng đã nói đến "vì dân", nhưng "do dân" mới thấy từ Lương Thế Vinh), cũng như về việc xây dựng nền pháp trị, xã hội công bằng, vấn đề lưu thông hàng hóa ... Nhớ rằng, thời gian trị vì của Lê Thánh Tông (1460 - 1497) là một giai đoạn cực ký cường thịnh của Đại Việt cả về kinh tế, văn hóa, giáo dục đến quân sự ... mà đối chiếu thì thấy có nhiều chính sách được đưa ra thi hành hệt như trong bài văn sách của Lương Thế Vinh.

(Nguồn đề và bài đối: Văn sách thi đình Thăng Long - Hà Nội - Chủ biên: PGS.TS. Nguyễn Văn Thịnh - NXB Hà Nội)

Chú giải

1- Tam cương: đạo vua tôi, cha con, vợ chồng.

2- Ngũ thường : nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.

3- Tiết văn độ số (chú giải của GS Nguyễn Khuê): Có thể hiểu hai cách : 1) Chia các hiện tượng trên trời ra từng phần mà tính số độ; 2) Tiết giảm văn vẻ bề ngoài để giữ đúng tước vị của mình.

4- "Hỏi người hái rau, kiếm củi": Kinh Thi, "Ðại Nhã".

5- Nhất âm nhất dương là đạo tồn tại trong trời đất: Khởi điểm của tạo hóa là do âm dương tương đối mà đạo Trời cũng khởi đầu bởi sự biến hóa của hai cái tương đối ấy: Âm thịnh thì dương suy, âm suy thì dương thịnh, theo liền nhau, tương đối, tương điều hòa với nhau để biến hóa mà sinh ra trời đất, vạn vật.

6- "Nối đạo là thiện, thành đạo là tính" là đạo hòa vào người vào vật: Quan niệm của Nho giáo: Ðạo là theo thiên lý, thiên lý với bản tính con người vốn là một. Ðạo cốt để sửa cái tính của người cho hợp với thiên lý. Ðạo của Khổng Tử lấy hai chữ chí thiện làm cực điểm của đạo nhất thể, chí thiện là nhân, chủ lấy thiên lý làm gốc, dùng hiếu đễ, lễ, nhạc khiến người ta tiến lên bậc nhân.

Ở đời ai cũng như ai, cũng có cái tính do Trời phú cho (cái sáng để hiểu biết) rồi vì tập quán mỗi người một khác trừ những bậc thượng trí đã hoàn toàn không phải thay đổi, hay kẻ hạ ngu dẫu dạy thế nào cũng không trở nên hay được. Bậc trung nhân thì tùy cái giáo dục, tập quán mà thành hay hay dở. Tập từ lúc nhỏ, quen đi, thành cũng như thiên tính tự nhiên bẩm thụ của Trời đất. Cho nên trong đạo Nho, giáo hóa rất quan trọng.

7- Ðạo phải thực thi ở dụng: nghe được điều thiện thì phải đem ra thi hành, nuôi cái đức của mình mới là thành thực, chỉ nghe rồi lập lại ở cửa miệng, không thực thi thì học cũng như không.

8- Phục Hy: Thời Phục Hy có con long mã từ sông Hoàng hà nổi lên, lưng có những hàng chấm như bức hình. Vua cho là điềm lành, phỏng theo chép thành Hà Ðồ, vạch ra Bát quái (8 quẻ) tượng trưng cho thiên hạ thái bình.

9- Thần Nông (trước Nghiêu, Thuấn) hiệu Viêm đế, dậy dân cầy ruộng, chợ búa, lại nếm cỏ làm thuốc.

10- Hoàng Ðế: tên Hiên Viên, là vua đầu tiên ở Trung quốc, giết xong Xuy Vưu bạo ngược, được các thủ lĩnh tôn làm Cộng chủ, gọi là Hoàng Ðế. Vua đặt ra y phục, cung thất, xe thuyền, phân biệt trên dưới. Bắt đầu chế độ phong kiến, tam cương.

11- Ðại Vũ - Hạ Vũ: Vũ là con Cổn, có công trừ nạn hồng thủy, được vua Thuấn nhường ngôi, lập ra nhà Hạ, đặt ra Hồng Phạm Cửu Trù tức 9 loại khuôn phép (hồng phạm = khuôn phép)

12- Tinh nhất chấp trun: Kinh Thư, thiên "Ðại vũ mô" nói "duy tinh duy nhất doãn chấp quyết trung" nghĩa là "Xét cho tinh, giữ một mực, tin giữ đạo Trung dung, không thái quá, không bất cập" (GS Nguyễn Khuê).

13- Thang, Vũ: Thành Thang phế vua Kiệt nhà Hạ, lập ra nhà Thương ; Vũ Vương diệt vua Trụ nhà Thương, lập ra nhà Chu.

14- Kiến trung lập cực: đứng ở mức trung dung (không thái quá, không bất cập) mà đặt ra các chuẩn mực (GS Nguyễn Khuê).

15- Hàn Tử: có lẽ là Hàn Dũ người đất Xương-lê, đỗ Tiến sĩ, hết sức chống dị đoan, can ngăn Ðường Hiến Tông đón xương Phật, vì cương trực nên bị biếm chức nhiều lần.

16- Mạnh Tử tên Kha, học trò Tử Tư (tức Khổng Cấp, cháu nội Khổng Tử), được tôn làm Á Thánh của đạo Nho.

17- Dương Chu tức Dương Tử, đề cao thuyết cá nhân vị kỷ, bác thuyết nhân nghĩa của đạo Nho, cho là nhân nghĩa chưa chắc lợi cho ai mà hại cho đời sống riêng mình, hi sinh là nguồn gốc của rối loạn, bỏ nhân nghĩa đi thì thiên hạ sẽ bình trị.

18- Mặc Ðịch cũng gọi là Mặc Tử. Mặc học có hai điểm chính là "Kiêm ái" (yêu mọi người) và "Thượng đồng" (người trên cho là phải thì người dưới cũng nhận là phải).

19- Hán Minh Ðế nằm mê thấy kim nhân, tỉnh dậy bảo quần thần đoán mộng. Bác Nghị đoán là Phật, vua bèn sai Thái Âm, Cảnh Hiến đi Tây vực cầu đạo. Thái Âm đem về hai vị Sa môn, 42 chương kinh do ngựa trắng chở về.

20- Chu Công Ðán, con Văn Vương, em Vũ Vương, có công sửa sang chính sự nhà Chu.

21- Kiến tính thành Phật: Theo Ðạt Ma Ngộ Tính Luận :"Trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật" và Huyết mạch luận: "Nhược dục kiến Phật, tu thị kiến tính, tính tức thị Phật": nếu muốn thấy Phật tất phải thấy rõ tâm tính mình. Tính tức là Phật.

22- Huyền chi hựu huyền: Lão Tử, Ðạo Ðức Kinh, "Ðồng vị chi huyền, huyền chi hựu huyền": không thể phân biệt được giữa cái "Vô" và cái "Hữu" vì nó đã "đồng với nhau" về phẩm cũng như về sự hiện hữu. Cái "huyền" rồi lại "huyền hơn nữa" đó là chỗ vào ra, biến hóa của vạn vật trong vũ trụ.

23- Hán Vũ Ðế ngưỡng mộ đạo Phật, xây nhiều chùa tháp, sau bị cận thần Hầu Cảnh làm loạn, vây cung cấm khiến chết đói ở Ðài-thành.

24- Tức Lê Lợi.

25- Ngũ hình: 5 hình phạt là kinh (trổ chữ lên mặt), tỵ (cắt mũi), phỉ (chặt chân), cung (thiến), đại tích (chém đầu).

Nguồn : Lương Đức Minh Đăng

Hội chứng tiếc nuối quá khứ

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Thu, 10 Jul 2025 08:40:00 +0000

“Bao giờ cho đến ngày xưa” là một tâm trạng, một mong ước có thật với không ít người. Đây là tâm lý đám đông, phản ánh một tình cảm hồi cố luôn được phóng đại, cộng hưởng quá mức, nhằm át đi sự yếu đuối, bất lực trước những vấn đề của hiện tại. Ngoái nhìn về phía sau, với họ, là cách tốt nhất để chạy trốn, ít nhất cũng không phải nhìn thấy, những thứ đang sầm sập lao tới!

Quá khứ có những giá trị và vẻ đẹp nhất định, nhưng chúng ta không nên bám víu mãi vào nó

Nếu trạng thái tinh thần này chỉ diễn ra trong mỗi người, mang tính đơn lẻ, nó hoàn toàn là tình cảm bình thường, nằm ngoài mọi phán xét. Người ta có quyền làm cả những việc vớ vẩn, miễn là vô hại cho xã hội. Nhưng khi nuối tiếc quá khứ trở thành một hội chứng tập thể, thậm chí bị đẩy lên thành “nhu cầu đạo đức”, thì vấn đề bắt đầu có yếu tố bệnh lý tinh thần.

Khác với sự trần trụi của hiện tại, vẻ đẹp của quá khứ (dù nó có đẹp thật hay không) luôn tăng dần lên theo thời gian, bằng hai cách cơ bản sau: Những gì khiến nó xấu xí, vẩn đục, đáng sợ… cứ được thời gian trau chuốt, tô vẽ mỗi ngày, che lấp mỗi ngày, như một quy luật tự nhiên - thời gian càng lùi xa, những vết xước trên bức tranh càng mờ, thậm chí cứ dần biến mất. Và cách thứ hai, chính là căn bệnh mau quên của trí nhớ con người.

Xin đừng nhầm giữa vẻ đẹp của quá khứ - một vẻ đẹp chủ yếu nhờ trí tưởng tượng - với giá trị lịch sử của những gì thuộc về quá khứ. Một bên mang yếu tố chủ quan của con người: họ gán cho quá khứ những thứ họ muốn; còn một bên tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào việc có ai thích hoặc muốn hay không. Bản thân lớp thời gian bao phủ lên những thứ thuộc về quá khứ, đã là một giá trị. Giá trị lớn nhất là không ai, không cách gì tái tạo được nó.

Tôi đã trực tiếp trải nghiệm điều này. Sau hàng chục năm, cuối cùng tôi cũng chuộc được con nghê làm bởi chính tay cụ nội (một người có học, chữ nghĩa đầy mình nhưng chọn cách sống ẩn dật). Tính toán theo những gì bố tôi nhớ được và nói với tôi lúc ông còn sống, thì đến thời điểm con nghê thuộc về sở hữu của tôi, nó không dưới 120 tuổi. Do lưu lạc nhiều năm tháng, nên con nghê bị sứt sẹo, nhiều chỗ lớp sơn ta bong tróc nham nhở. Riêng phần bụng con nghê, thì hầu như nguyên vẹn. Một số người đến chúc mừng tôi, cũng nhanh nhảu khuyên tôi nên bỏ tiền để “làm mới” con nghê, tiện thể khôi phục những phần bị vỡ nát để nó trở lại nguyên vẹn. Lúc đầu tôi nghĩ khá đơn giản: đó cũng là cách để thể hiện lòng hiếu thảo báo đáp tổ tiên. Nhưng rồi bất ngờ một anh bạn nghệ nhân đến chơi, đã “mở mắt” cho tôi.

Trong nhà anh, thứ quý nhất là cái bình gốm vỡ một nửa. Anh đóng tủ kính để không ai sờ vào được. Theo anh, cái bình có niên đại gần một ngàn năm. Giá trị lớn nhất của cái bình gốm, ngoài chứng tích thời gian và nghệ thuật cổ nó mang theo, là ở vết ngón tay người nghệ nhân cách đây gần một ngàn năm, còn hằn lại trên lớp men khá thô sơ tráng lên cái bình gốm bị vỡ đó. Lời của ông nghệ nhân sành sỏi đồ gốm sứ khiến tôi giật mình. Nếu tôi “làm mới” lại con nghê, nó chỉ còn là vật chứng của quá khứ, nhưng mất hết những giá trị mang tính lịch sử. Nói khác đi nó chỉ còn lại “hình” mà không còn “hồn”. Vả lại, rất có thể trên lớp sơn cổ kính đó, vẫn còn hằn lại dấu tay của cụ nội tôi?

Chỉ cần hình dung đến đấy, đã đủ khiến tôi rùng mình!

Cũng thế, một lâu đài cổ, một đồ vật có tuổi đời lớn, một cây cổ thụ, thậm chí một tập tục… thì ngoài vẻ đẹp thuộc về quá khứ, như dấu ấn của thời đại, của triết lý sống, của quan niệm nhân sinh, nó còn mang theo khá nhiều vẻ đẹp vĩnh cửu, nghĩa là không chỉ thuộc về thời hiện tại, mà còn cả ở mãi mãi tương lai - vẻ đẹp không có thời gian!

Bạn hoàn toàn có thể đưa ra vô số ví dụ, vì thế tôi xin không làm cái việc không cần thiết ấy.

Giờ chúng ta quay lại với chủ đề ban đầu của bài viết: Hội chứng nuối tiếc quá khứ. Câu hỏi đầu tiên được đặt ra là quá khứ có thực sự hoàn hảo để người ta cứ phải nuối tiếc? Tiếp theo là câu hỏi quan trọng hơn: Quá khứ có đáng phải nuối tiếc và việc nuối tiếc ấy có cần thiết?

Câu hỏi thứ nhất luôn đã có câu trả lời, như những gì tôi trình bày ở trên: Con người luôn có xu hướng tô vẽ thật đẹp cho quá khứ, ngay cả khi họ rất sợ chính cái quá khứ đó quay lại. Vì thế, quá khứ đương nhiên là hoàn hảo và ngày càng trở nên hoàn hảo, không có gì cần phải tranh cãi, thậm chí tranh cãi là thừa. Để tẩy thứ gì đó khỏi não bộ con người, khi nó đã thành một kiểu “rãnh trí tuệ”, là vô cùng khó, thậm chí bất khả.

Giờ vấn đề còn lại chỉ là trả lời cho câu hỏi thứ hai.

Một thầy giáo, kiêm thi sĩ, có lần đặt câu hỏi với tôi là có nên “Thương nhớ thời bao cấp”, khi thầy đọc cuốn sách cùng tên, khá ăn khách, do tôi biên tập đã lâu? Và trong khi tôi còn chưa nghĩ ra câu hồi đáp, thầy đã trả lời luôn bằng một câu cật vấn: “Tại sao lại thương nhớ cái thời con người sống không ra sống, một thời đói rét, thiếu thốn, khổ cực, nhếch nhác đến mức thỉnh thoảng vẫn sợ run người khi gặp lại trong ác mộng? Thương nhớ điều gì ở cái thời như vậy?”.

Một câu hỏi vô cùng khó. Đúng là chả có cái quái gì đáng thương nhớ về cái thời đáng sợ đó, ngoại trừ không khí và nước có thể trong sạch hơn bây giờ. Nhưng không khí hay nước không phải là đối tượng cần có thêm tuổi đời. Việc đặt tên một cuốn sách đôi khi chỉ vì muốn gây sự chú ý, mang tính thương mại thuần túy. Nhưng rõ ràng trong trường hợp này, nó không hề vô cớ. Thực tế thì còn rất nhiều người, nếu không phải số đông thì cũng không là số ít, vẫn nặng lòng thương nhớ thời bao cấp khốn khổ ấy. Đơn giản vì nó là quá khứ của họ. Mà, như chúng ta vừa thấy, với họ quá khứ chắc chắn đẹp hơn hiện tại, bất kể nó đói dài đói rợ, quần mê áo đụp! Họ thương nhớ cái quá khứ ấy, cũng là cách thương nhớ một thời của bản thân mình, chứ không phải thương nhớ những gì xảy ra tại đó. Tình cảm này, nếu có chỗ vớ vẩn, thì cũng có chỗ đáng thương, đáng trọng.

Nhưng nuối tiếc nó thì lại là một câu chuyện khác, đáng để chúng ta bàn tiếp.

Thỉnh thoảng trên báo chí hay mạng xã hội, ai đó, nhân vật nào đó có uy tín khi thấy một căn biệt thự cổ bị thời gian tàn phá thành nhếch nhác, đổ nát, bèn than lên sự nuối tiếc. Từ nuối tiếc căn biệt thự, ông / bà ta cũng nuối tiếc luôn cả một thời (khi cái biệt thự đó còn đẹp)! Lập tức có hàng ngàn người hùa theo. Họ thể hiện sự nuối tiếc quá khứ bằng than vãn, kêu ca, vật mình vật mẩy. Họ thể hiện sự nuối tiếc ấy bằng cả cái cách rất buồn cười là mang hiện tại ra nguyền rủa. Với họ, mọi cái của quá khứ đều đẹp, đều hoàn hảo, trong khi thứ gì của hiện tại cũng nhếch nhác, đáng vứt đi, hoặc chỉ gây bực mình!

Thường thấy hơn, là sự tiếc nuối, than khóc cho một thời đại, một chính thể nào đó đã bị vùi lấp, mà theo họ, nếu nó không bị vùi lấp, không biến mất, thì mọi thứ của hiện tại sẽ tốt hơn rất nhiều. Tôi không dám lạm bàn về những “sự thật lịch sử” mà mọi người dựa vào rồi lấy làm căn cứ để đưa ra vô vàn giả định chỉ nhằm tới một việc duy nhất là phủ nhận hiện tại. Tôi không có đủ kiến thức và thông tin cần thiết để làm việc đó. Tôi tôn trọng tình cảm của họ, nếu nó thực sự là tình cảm, bởi chúng ta đều là con người với đầy đủ những khiếm khuyết như nhau. Nhưng từ góc độ phát triển, tôi dám nói thẳng rằng: mọi sự nuối tiếc theo cách mà chúng ta đang chứng kiến là vô lối, hoàn toàn vô bổ và chỉ chứng tỏ sự yếu đuối.

Giá trị lớn nhất của quá khứ tất nhiên là cái cơ đồ (gồm cả vật chất và tinh thần) mà nó để lại. Ngoài ra, nó cung cấp một chỗ dựa tinh thần, để hiện tại không cảm thấy phía sau mình là một khoảng trống. Quá khứ, ngay cả khi nó can dự đến hiện tại, thì trách nhiệm thành bại của sự can dự ấy hoàn toàn thuộc về hiện tại, là kết quả từ ý chí chủ quan của hiện tại. Bạn có thể không cần nhớ, không công nhận sự thật này, nhưng bạn cũng không có cách nào khác để tránh nó.

Không có gì dễ dàng, nhưng cũng kém cỏi hơn, cái giả định rằng, “Nếu”… “Giá như”… “Giá mà”… lịch sử không đi con đường ABC, thì… (luôn đi kèm là một thời đại, một thế giới đẹp long lanh, gần giống như thiên đường… nhưng, tất nhiên, đã bị đánh mất?).

Vâng, mọi chuyện đều có thể. Tôi cũng muốn tin như vậy cho nhẹ người. Nhưng làm sao chúng ta có thể tránh cái sự thật đơn giản và tàn nhẫn là nó, cái thời nào đó, cái chính thể nào ấy, cái thiên đường ở đâu kia, hoặc chưa bao giờ có, hoặc đã biến mất và không cách nào khiến nó sống lại được nữa. Trước mắt chúng ta, nghiệt ngã thay chỉ còn lại ngổn ngang những vấn đề thuộc về hiện tại. Bổn phận của chúng ta - và chỉ chúng ta - là phải đưa ra mọi quyết định về nó và không thể thoái thác, đổ lỗi trách nhiệm cho bất cứ người nào đã chết.

Nhà văn Tạ Duy Anh (Báo Người đô thị)

Đức tin và lối lên Thiên đường

noreply@blogger.com (Dương Tất Thắng) — Sat, 05 Jul 2025 07:41:00 +0000

Điều quan trọng nhất để con người tìm thấy vẻ đẹp kỳ diệu của đời sống là đức tin. Và đức tin không chỉ dành cho con người mà là sự tồn tại của chính các vị Thánh.

Đức tin cần phải nuôi dưỡng

Mỗi sáng thức dậy, bạn có thể thấy thêm một cuốn sách Thánh được in ra, thêm một nhà thờ, thêm một ngôi chùa mọc lên trên thế gian của chúng ta. Và mỗi sáng thức dậy, bạn có thể thấy thêm một người đến nhà thờ, đến với chùa chiền, đến với các buổi giảng kinh... Nhưng mỗi sáng thức dậy, bạn sẽ thấy thêm một người đánh mất đức tin vào đời sống trên thế gian này và trở nên tuyệt vọng hoặc trở nên tội lỗi.

Và có lẽ, trong lịch sử nhân loại, chưa bao giờ những cuộc chiến tranh lại nhiều như bây giờ và man rợ như bây giờ. Ngay trong chính đời sống của mỗi con người đang hiện hữu trên thế gian này, chúng ta cũng nhận ra chúng ta dần dần trở lên mù loà trong chính ánh sáng mà chúng ta từng được khai mở và được ban phước.

Thế gian đang đến gần với Thiên đường như con người trên thế gian này đêm ngày nguyện cầu hay đang lạc đường và tàn lụi? Với cái nhìn một cách đầy đủ và công bằng vào đời sống của con người, chúng ta có thể nói: thế gian đang lạc đường và tàn lụi.

Bạn có thể không đồng tình với câu trả lời như một sự tuyệt vọng này của tôi. Bởi bạn đang sống trong một đời sống nhiều của cải vật chất hơn. Bạn đang mỗi ngày lút sâu trong đầm lầy của thói ngạo mạn và tăm tối khi thấy mình đang sở hữu nhiều vật chất và quyền lực hơn tổ tiên, ông bà, cha mẹ bạn.

Nhưng nếu chúng ta đặt câu hỏi về đời sống này với đúng bản chất tinh thần của nó và lắng nghe câu trả lời thành thực nhất theo một phép liên hoàn từ nhiều thế hệ trong gia đình bạn: cụ kỵ, ông bà, cha mẹ...thì bạn sẽ nhận thấy những câu trả lời này sẽ dựng lên một lộ trình của tinh thần đời sống giống như tiến trình đóng băng của một dòng sông.

Dòng nước bị băng hoá từ từ và cuối cùng trở nên bất động: cái chết của dòng chảy - sự sống. Sự băng giá từ từ hay một cái chết chậm không làm cho bạn nhận biết về nó. Ngược lại, bạn đã lầm tưởng bạn đang đến gần với một thế giới ánh sáng.

Cũng trong hơn 100 năm nay, từ thế kỷ 20 đến thập niên đầu của thế kỷ 21, các cuộc chiến tranh tôn giáo trở nên tồi tệ hơn bao giờ hết. Sự mù lòa về Thượng đế, Thần Phật hay các vị Thánh và đức tin bắt đầu từ chính những nơi ở ngay trên thế gian này mà chúng ta tin Thượng đế, Thần Phật hay các vị Thánh thường đến trú ngụ.

Cho dù tôi không hiểu một chút nào về bản chất của các tôn giáo hay lịch sử của nó thì tôi vẫn có thể cất lên một câu hỏi chính xác về những gì đang xảy ra trong đời sống tôn giáo của nhân loại: Chúng ta sẽ lý giải như thế nào khi những người Thiên chúa giáo tìm mọi cách chống lại những người Hồi giáo hay những người Phật giáo và ngược lại.

Tại sao Jesus lại đối nghịch với Đức Phật hay Thánh Ala?

Mọi đối nghịch một cách tồi tệ và u tối này sinh ra bởi chính chúng ta. Thật hổ thẹn và tội lỗi khi một người Thiên chúa giáo kêu gọi chống lại một người Hồi giáo và ngược lại. Nhưng điều tồi tệ này đã và đang xảy ra.

Nó làm cho tinh thần tối thượng của các tôn giáo bị tàn phá. Nó làm cho chúng ta tin rằng lực lượng của Bóng tối đã chiếm ngự thế gian như quá nhiều các tác phẩm văn học, điện ảnh và những lời tiên tri đã thường đề cập tới là một hiện thực.

Những "Nhà nước" của các tôn giáo là những người đầu tiên chịu trách nhiệm về việc mở cửa cho lực lượng của Bóng tối tràn đến thế gian.

Còn đối với những người vô thần lúc này lại có quá nhiều cơ hội để cười nhạo các tôn giáo và các vị Thánh. Và trong mắt họ lúc này, nhà thờ hay chùa chiền chỉ là những túp lều được sơn quét sặc sỡ mị dân phù phiếm trên một thế giới quá nhiều lầm lạc, nhiều thù hận và nhiều tội lỗi và trở lên trơ trẽn.

Phải chăng Chúa và Phật đang bỏ loài người như ca từ trong một bài hát của nhạc sỹ Trịnh Công Sơn? Không, Họ không rời bỏ chúng ta như những vẻ đẹp của đời sống này không rời bỏ chúng ta. Chỉ chúng ta đang trở lên mù loà và mỗi ngày rời bỏ Họ. Chúng ta ngày ngày tìm đến những nơi chốn tôn nghiêm và quỳ gối hay cúi đầu cầu xin Thượng đế, Thần Phật và các vị Thánh ban phước cho chúng ta. Và quá nhiều người trong chúng ta trở nên tức tối hoặc tuyệt vọng khi những lời cầu xin của chúng ta không được đáp lại.

Thực tế, hàng ngày, Thượng đế vẫn gửi những món quà cho chúng ta. Chỉ có điều chúng ta không nhận ra những món quà ấy. Bởi chúng ta đã hoàn toàn hiểu sai lệch và lạc đường trong hành trình đi tìm những vẻ đẹp vĩnh hằng của đời sống.

Nhiều lúc nhìn con người chen chúc nhau trên mọi ngả đường của thế gian, chúng ta giật mình kinh hãi nhận ra rằng: chúng ta đang mang trên mình những con mắt và những cái tai giống đồ mỹ ký không một chút giá trị thực nào. Chúng ta không có khả năng nhìn ra những vẻ đẹp và không có khả năng nghe thấy những điều kỳ diệu trong đời sống của mình.

Giáng sinh năm ngoái, tôi không đi nhà thờ mà ngồi xem lại bộ phim hoạt hình The Polar Express khi chuông nhà thờ ở thị xã Hà Đông vang lên trong giá lạnh.

Bộ phim kể về một cậu bé đã đi một chuyến tàu trong giấc mơ lên phương Bắc. Ở đó, cậu đã gặp ông già Noel và được tặng một chiếc chuông gắn trên chiếc xe kéo tuần lộc. Sáng hôm sau, khi tỉnh dậy, cậu bé mở một gói quà và thấy chiếc chuông đó. Cậu lắc khẽ chiếc chuông và một âm thanh diệu kỳ mà cậu đã nghe thấy trong cơn mơ của mình giờ đây đang tràn ngập tâm hồn cậu. Cậu tin cậu đã đến được miền đất ấy và gặp được ông già Noel.

Nhưng khi cha mẹ cậu nhìn thấy chiếc chuông cũ kỹ thì muốn vứt đi. Cậu bé nói cho cha mẹ mình về tiếng chuông diệu kỳ ấy. Cả hai người lớn kia lắc mãi và lắc mãi chiếc chuông nhưng họ không nghe thấy gì. Họ không tin có điều ấy.

Tiếng chuông diệu kỳ kia là có thật. Nó không phải là chuyện cổ tích. Nhưng chỉ có những cái tai của một tâm hồn trong sáng và tràn ngập đức tin thì mới nghe thấy. Những người lớn chúng ta đã đánh mất tâm hồn ấy và chúng ta không hề nghe được những điều kỳ diệu của đời sống này. Các vị Thánh cùng những phép thiêng không bao giờ rời bỏ chúng ta. Họ luôn luôn ở bên cạnh chúng ta đợi tâm hồn và đức tin chúng ta hồi phục như những bà mẹ thức trắng bên giường những đứa con đang trong cơn sốt mê sảng và chờ chúng tỉnh dậy.

Có rất nhiều cậu bé, cô bé trên thế gian này giống cậu bé trong bộ phim kia đã đến được nơi chốn mà chúng ta thường nhếch mép cười khẩy và mỉa mai đó chỉ là một ảo giác. Nhưng chúng ta lại luôn luôn nói về Thiên đường và cầu xin được đến Thiên đường sau khi rời bỏ đời sống thế gian này. Và sự khao khát đến được Thiên đường của chúng ta như thế rõ ràng là một thói hưởng thụ như mọi thói hưởng thụ vật chất trong đời sống chúng ta mà thôi. Chúng ta không hề hiểu rằng: chỉ có một đời sống đích thực ý nghĩa của chúng ta mới đủ trả cho tấm vé lên chuyến tàu đến Thiên đường của mỗi chúng ta.

Nhưng điều tối quan trọng là chúng ta đã sai lầm tệ hại khi hiểu rằng giữa thế gian chúng ta đang sống và Thiên đường được phân cách bằng một đường biên giới như đường biên giới giữa các quốc gia. Thế là, chúng ta cho phép mình sống tuỳ tiện với mọi ham muốn thấp hèn ở phần bên này của đời sống: Thế gian mà không chịu hối hận. Rồi chúng ta đợi một ngày với ý nghĩ rằng những khôn lỏi và mưu mô sẽ giúp chúng ta nhanh chân hơn người khác lọt sang phía bên kia: Thiên đường, để tha hồ tiếp tục hưởng thụ và thoả mãn những dục vọng của chúng ta như khi đang sống ở Thế gian mà chẳng phải làm gì.

Thực tế, chỉ có một đường biên giới duy nhất giữa thế gian và Thiên đường. Đó là chính thân xác tội lỗi của chúng ta. Khi chúng ta ngăn chặn mọi cuộc chiến tranh, huỷ diệt mọi hận thù, khi chúng ta chia sẻ và yêu thương con người và thiên nhiên một cách chân thành, khi chúng ta luôn mỉm cười với người bên cạnh, khi chúng ta thấy ngập tràn hạnh phúc mỗi lúc chìa bàn tay nhân ái về phía những số phận khổ đau... thì ngay lập tức Thiên đường tràn ngập ngay nơi ta ở, cho dù đó là một căn phòng chật chội và treo nhiều quần áo cũ.

Tại sao chúng ta lại không chịu thừa nhận những điều kỳ diệu của đời sống như thừa nhận tiếng chuông mà cậu bé nghe được trong cơn mơ của mình? Tại sao chúng ta lại không hiểu đó là một hiện thực? Bởi chúng ta là những kẻ bị chủ nghĩa vật chất mê dụ.

Chúng ta chỉ muốn thừa nhận những điều kỳ diệu của đời sống này như thừa nhận sự hiện diện của những miếng bít tết trên đĩa sứ. Nó làm thoả mãn vị giác của chúng ta và những cơn đói nhục dục.

Có một câu hỏi mà một người bạn tôi từng hỏi nhưng chưa ai trả lời làm thoả mãn ông. Câu hỏi đó là: Nếu Chúa Jesus, thánh Ala và Đức Phật có quyền năng tối thượng sao Họ không "phẩy tay" để xua đi ngay lập tức mọi đói rét, bệnh tật, thù hận, khổ đau trên thế gian này mà cứ để thế gian chìm đắm mãi trong bóng tối của những đau khổ ấy?

Tôi đã nói với bạn tôi rằng câu trả lời ở đây chính là vấn đề về đức tin và ý nghĩa đích thực của hạnh phúc.

Điều quan trọng nhất để con người tìm thấy vẻ đẹp kỳ diệu của đời sống của họ là đức tin. Và đức tin không chỉ dành cho con người mà là sự tồn tại của chính Họ. Nếu Họ, Chúa Jesus, thánh Ala, Đức Phật... không làm cho con người có đức tin thì Họ là những người thất bại đầu tiên.

Khi tất cả con người trên thế gian này không còn đức tin thì hoặc Họ không còn lý do gì để hiển hiện trong một hình thức nào đó trên thế gian này nữa hoặc Họ phải dời đến một một nơi chốn nào đó trong vũ trụ.

Thượng đế đã mở sẵn lối đi đến Thiên đường và đã mách bảo chúng ta hàng ngày mà chúng ta không hề nghe thấy. Và bi hài thay, có không ít những người Thiên chúa giáo, những người Hồi giáo và những Phật tử lại luôn luôn tranh giành quyền sở hữu Thiên đường như một quyền lợi cho nhóm của mình. Đấy chính là sự lạc đường và suy tàn của chúng ta. Và đấy là nguyên nhân sinh ra những cuộc chiến tranh tôn giáo ngập tràn máu chảy và sự hận thù. Đấy là một tội lỗi kinh khủng nhất bởi có những người, hay những nhóm người lợi dụng sự sợ hãi, lợi dụng lòng tin một cách ngây thơ của con người, lợi dụng bản chất huyền diệu của tôn giáo để thoả mãn những dục vọng của mình.

Chúng ta đang mắc một sai lầm khi nghĩ rằng chỉ khi mình trở thành con chiên của Chúa, của thánh Ala hay là đệ tử của Đức Phật thì chúng ta sẽ được Họ ban phước. Tôi hoàn toàn tin có một Đấng Tối Cao mà Chúa Jesus, thánh Ala và Đức Phật là hiện thân của Người trên thế gian này để khai mở tâm hồn con người và cứu vớt con người. Họ không phải những Người phân chia quyền lực và lôi kéo con người trên thế gian về phe mình. Nhưng hiện thực của thế giới tôn giáo đặc biệt trong đời sống hiện đại đã đi ngược lại bản chất tinh thần tối thượng của nó.

Nhưng trong đêm khuya khoắt này, cho dù tôi đang viết những lời đầy buồn bã và thất vọng này thì trên thế gian chúng ta có bao ngôi nhà ấm áp và lấp lánh ánh lửa. Ở đó, có biết bao người đang nói với nhau về những điều tốt đẹp và huyền diệu của đời sống. Và có biết bao đưa trẻ đã lên con tàu trong cơn mơ của chúng để đến với miền đất kỳ diệu. Để sáng hôm sau thức dậy, chúng mang một niềm tin bất diệt về những điều kỳ diệu mà chúng đã được ban phước. Chúng sẽ mang theo đức tin ấy để từng ngày xây dựng một thế giới tốt lành trên thế gian còn quá nhiều bóng tối và máu chảy của chúng ta.

Nguyễn Quang Thiều