— Ва ҷоъу абоҳум ъишоан йабкун. Қолу йо абоно инно заҳабно настабиқу ва таракно Йусуфа ъинда матоъино фа-акалаҳу-з-зи’бу ва мо анта би-муъминин лано ва лав кунно содиқин.

(Шабҳангом гирён назди падарашон омаданд. Гуфтанд: «Эй падари мо, мо ба пештозӣ рафта будем ва Юсуфро назди колои худ гузошта будем, пас гург ӯро хӯрд. Ва ҳарчанд ҳам рост бигӯем, ту сухани моро бовар надорӣ».)

Мавлавӣ:

Захм кард ин гург в-аз узри лабиқ,

Омада к-“инно заҳабно настабиқ”.

(“Маснавӣ”, с.153, б.1414)

72. Қуръон, ояти 17, сураи Фатҳ (Пирӯзӣ), саҳ.518:

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا (17)

— Лайса ъала-л-аъмо ҳараҷун ва ло ъала-л-аъраҷи ҳараҷун ва ло ъала-л-маризи ҳараҷун ва ман йутиъиллоҳа ва расулаҳу йудхилҳу ҷаннотин таҷрӣ мин таҳтиҳаӣл-анҳору ва ман йатавалла йуъаззибҳу ъазобан алиман.

(Бар кӯр гуноҳе гуноҳ нест ва бар ланг гуноҳе нест ва бар бемор гуноҳе нест. Ва ҳар кӣ аз Худову пайғомбараш итоат кунад, ӯро ба биҳиштҳое дохил мекунад, ки дар он наҳрҳо равон аст. Ва ҳар кӣ сар бозтобад, ба азобе дардовараш азоб кунад.)

Мавлавӣ:

Баҳри нуқсони бадан омад фараҷ,

Дар нубӣ, ки “мо ала—л—аъмо хараҷ”.

(“Маснавӣ”, с.156, б.1545)

73. Қуръон, ояти 20, сураи Бақара (Гов), саҳ.5:

يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (20)

— Йакоду-л–барқу йахтафу абсораҳум, кулламо азо’а лаҳум машав фиҳи ва изо азлама ъалайҳим қому ва лав шо’аллоҳу ла-заҳаба би-самъиҳим ва абсориҳим инналлоҳа ъало кулли шай’ин қадир.

(Наздик бошад, ки барқ дидагонашонро бирабояд. Ҳар гоҳ бар эшон рӯшанӣ кунад, чанд гоме бармедоранд, ва чун хомӯш шавад, аз рафтан бозистанд. Агар Худо мехост, гӯшҳояшонро кару чашмонашонро кӯр месохт, зеро ӯ бар ҳар коре тавоност)

Мавлавӣ:

Барқро “ху яхтафу—л—абсор” дон,

Нури боқиро ҳама ансор дон.

(“Маснавӣ”, с.156, б.1549)

74. Қуръон, ояти 27, сураи Иброҳим, саҳ.260:

يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ (27)

— Юсаббитуллоҳу-л- лазина оману би-л-қавли-с-собити фи-л-ҳайоти-д-дунйо ва фи-л-охирати ва йузиллуллоҳу-з-золимина ва йафаълуллоҳу мо йашо’у.

(Худо мӯъминонро дар дунёву охират бо сухани собит (-и ло илоҳа иллаллоҳ) пойдор медорад. Ва золимонро гумроҳ месозад ва ӯ ҳар чи хоҳад, ҳамон мекунад.)

Мавлавӣ:

Ҳоким асту “яфъалул-лаҳ мо яшо”

К-ӯ зи айни дард ангезад даво.

(“Маснавӣ”, с.158, б.1623)

75. Қуръон, ояти 30, сураи Мулк (Фармонравоӣ), саҳ.565:

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ (30)

— Қул ара’айтум ин асбаҳа мо’укум ғавран фаман йа’тикум бимо’иy маъин.

(Бигӯ: «Агар обатон дар замин фурӯ равад, чӣ касе шуморо оби равон хоҳад дод?»)

Мавлавӣ:

Муқрие мехонд аз рӯйи китоб,

“Моъукум ғавран”. Зи чашма бандам об.

(“Маснавӣ”, с.158, б.1637)

76. Қуръон, оятҳои 41-42, сураи Аҳзоб (Гурӯҳҳо), саҳ.424:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (41) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (42)

— Йо аййуҳа-л-лазина оману-зкуруллоҳа зикран касиран. Ва сабиҳуҳу букратан ва асилан.

(Эй касоне, ки имон овардаед, Худоро фаровон ёд кунед! Ва бомдодону шабонгоҳон тасбеҳаш гӯед!)

Мавлавӣ:

“Узкуруллаҳ шоҳи мо дастур дод,

Андар оташ дид моро, нур дод.

(“Маснавӣ”, с.160, б.1719)

77. Қуръон, ояти 40, сураи Набаъ (Хабар), саҳ.584:

إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا (40)

— Инно анзарнокум ъазобан қарибан явма йанзуру-л-мар’у мо қаддамат йадоҳу ва йақулу-л- кофиру йо лайтанӣ кунту туробан.

(Мо шуморо аз азобе наздик бим медиҳем: Рӯзе, ки одамӣ ҳар чиро пешопеш фиристодааст, менигарад ва кофир мегӯяд: «Эй кош, ман хок мебудам»)

Мавлавӣ:

Гуфт: “Вопас рафтаам ман дар заҳоб,

Ҳасрато! Ё лайтани кунту туроб”.

(“Маснавӣ”, с.163, б.1811)

78. Қуръон, ояти 10, сураи Фатҳ (Пирӯзӣ), саҳ.513:

إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (10)

— Инна-л-лазина юбойиъунака иннамо йубойиъуналлоҳа йадуллоҳи фавқа айдиҳим фа-ман накаса фа-иннамо йанкусу ъало нафсиҳи ва ман авфо бимо ъоҳада ъалайҳуллоҳа фа-сайу’тиҳи аҷран ъазиман.

(Онон, ки бо ту байъат (аҳд) мекунанд, ҷуз ин нест, ки бо Худо аҳд мекунанд. Дасти Худо болои дастҳояшон аст. Ва ҳар кӣ аҳдро бишканад, бар зиёни худ аҳд шикастааст. Ва ҳар кӣ бад-он аҳд бо Худо бастааст вафо кунад, ӯро музде бузург диҳад)

Мавлавӣ:

Чун “ядул-лаҳ фавқа айдиҳим” бувад,

Дасти моро дасти худ фармуд Аҳад.

(“Маснавӣ”, с.165, б.1922)

79. Қуръон, ояти 15, сураи Алақ (Хуни лахта), саҳ.598:

—Калло лаиллам йантаҳи ланасфаам бин—носийа.

(Ҳаққо, ки агар бознаистад, мӯйи пеши сарашро мегирему мекашем)

Мавлавӣ:

“Анта мавла-л-қавми ман ло йаштаҳи,

Қад радо калло лаин лам йантаҳи”.

(“Маснавӣ”, с.18б, б.100)

80. Қуръон, ояти 29, сураи Исро (Бани Исроил), саҳ.286:

وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (29)

— Вало таҷъал йадака мағлулатан ило ъунуқика ва ло табсутҳо кулла-л-басти фа-тақъуда малуман маҳсуран.

(На дасти хеш аз рӯйи бухл ба гардан бибанд ва на ба саховат якбора бикушой, ки дар ҳар ду ҳол маломатзадаву ҳасратхӯрда бинишинӣ)

Мавлавӣ:

Ғулли бухл аз дасту гардан дур кун,

Бахти нав дарёб дар чархи куҳун.

(“Маснавӣ”, с.166, б.1953)

لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ (20)

— Ло йаставӣ асҳобу-н-нори ва асҳобу-л-ҷаннати асҳобу-л-ҷаннати ҳуму-л-фоизун.

(Аҳли оташ ва аҳли биҳишт яксон нестанд. Аҳли биҳишт худ пирӯзмандонанд.)

Мавлавӣ:

Чун кунӣ аз хулд дар дӯзах фирор?

Ғофил аз “ло яставӣ асҳобу нор”.

(“Маснавӣ”, с.128, б.334)

62. Қуръон, ояти 21, сураи Ҳашр (Рондан), саҳ.549:

لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (21)

— Лав анзално ҳоза-л-Қур’она ъало ҷабалиy ла-раайтаҳу хошиъан мутасаддиъан мин хашйатиллоҳи ва тилка-л-амсолу назрибуҳо ли-н-носи лаъаллаҳум йатафаккарун.

(Агар ин Қуръонро бар кӯҳ нозил мекардем, аз хавфи Худо онро тарсида ва кафида медидӣ. Ва ин мисолҳоест, ки барои мардум меоварем, шояд бияндешанд.)

Мавлавӣ:

Ки «лав анзално китобан лилҷабал»,

Лансадаъ, сумма—н-қатаъ, сумма—р-таҳал.

(“Маснавӣ”, с.132, б.512)

63. Қуръон, ояти 68, сураи Ёсин, саҳ.445:

وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ (68)

— Ва ман нуъаммирҳу нунаккисҳу фи-л-халқи а-фа-ло йаъқилун.

(Ҳар киро умри дароз диҳем, дар офариниш дигаргунаш кунем. Чаро тааққул намекунанд)

Мавлавӣ:

Рав “нуъаммирҳу нунаккисҳу” бихон,

Дил талаб кун, дил манеҳ бар устухон.

(“Маснавӣ”, с.137, б.718)

64. Қуръон, ояти 1, сураи Инсон (Даҳр), саҳ.579:

هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا (1)

— Ҳал ато ъала-л-инсони ҳинун мина-д-даҳри лам йакун шай’ан мазкуран.

(Ҳароина, бар инсон муддате аз замон гузашт ва ӯ чизе дархӯри зикр набуд.)

Мавлавӣ:

Ҷумла одам худ араз буданд, то

Андар ин маънӣ биёмад “ҳал ато”.

(“Маснавӣ”, с.143, б.979)

65. Қуръон, ояти 5, сураи Қориъа (Кӯбанда), саҳ.601:

وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ (5)

— Ва такуну-л-ҷиболу ка-л-ъиҳни-л-манфуши.

(Ва (он рӯз) кӯҳҳо чун пашми задашуда бошанд.)

Қуръон, ояти 48, сураи Иброҳим, саҳ.262:

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (48)

Йавма тубаддалу-л-‘арзу ғайра-л-‘арзи ва-с-самовоту ва баразу лиллоҳи-л-воҳиди-л-қаҳҳор.

(Он рӯз, ки замин ба замине ҷуз ин бадал шавад ва осмонҳо ба осмонҳое дигар ва ҳама дар пешгоҳи Худои воҳиди қаҳҳор ҳозир оянд.)

Мавлавӣ:

Кӯҳҳо бинӣ шуда чун пашм нарм,

Нест гашта ин замини сарду гарм.

(“Маснавӣ”, с.144, б.1047)

66. Қуръон, ояти 201, сураи Бақара (Гов), саҳ.32:

-Ва минҳуммай–йақуму раббано атинофиддунйо ҳасанатав ва фил-охирати ҳасанатав ва қино ъазобан-нор.

(Ва бархе аз мардум мегӯянд: “Эй парвардигори мо, моро ҳам дар дунё хайре (неъмат) бахш ва ҳам дар охират ва моро аз азоби оташ нигоҳ дор”)

Мавлавӣ:

Гуфт пайғамбар ман он беморро,

Ин бигӯ, к-эй саҳл кун душворро.

“Отино фӣ дори дунёно ҳасан,
Отино фӣ дори уқбоно ҳасан”.

(“Маснавӣ”, с.181, б.2560)

67. Қуръон, ояти 28, сураи Фаҷр (Сапедаи субҳ), саҳ. 594:

ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً (28)

— Ирҷиъӣ ило раббики розийатан-марзиййатан.

(Хушнуду писандида ба сӯйи Парвардигорат бозгард!)

Мавлавӣ:

Табли бози ман нидои ирҷиъи,

Ҳақ гувоҳи ман ба рағми муддаъӣ.

(“Маснавӣ”, с.147, б.1173)

68. Қуръон, ояти 21, сураи Оли Имрон (Хонадони Имрон), саҳ.53:

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (21)

— Инна-л-лазина йакфуруна би-ойотиллоҳи ва йақтулуна-н-набиййина би-ғайри ҳаққин ва йақтулуна-л-лазина йа’муруна би-л-қисти мина-н-носи фа-башширҳум би-ъазобин алим.

(Касонеро ки ба оёти Худо имон намеоваранд ва паёмбаронро ба ноҳақ мекушанд ва мардумеро, ки аз рӯйи адл фармон медиҳанд, мекушанд, ба азобе дардовар башораташон бидеҳ!)

Мавлавӣ:

Чун сафиҳонрост ин кору киё,

Лозим омад “яқтулуна-л-анбиё”.

(“Маснавӣ”, с.153, б.1403)

69. Қуръон, ояти 18, сураи Ёсин, саҳ. 442:

قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (18)

— Қолу инно татаййарно би-кум лаъин лам тантаҳу ла-нарҷуманнакум ва ла-йамассаннакум минно ъазобун алим.

(Гуфтанд: «Мо шуморо ба фоли бад гирифтаем. Агар бас накунед, сангсоратон хоҳем кард ва шуморо аз мо шиканҷае сахт хоҳад расид».)

Мавлавӣ:

Анбиёро гуфта қавме роҳгум,

Аз сафаҳ “Инно татаййрно бикум”.

(“Маснавӣ”, с.153, б.1404)

70. Қуръон, ояти 33, сураи Анфол (Ғаниматҳо), саҳ.181:

وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (33)

— Ва мо коналлоҳу ли-йуъаззибаҳум ва анта фи-ҳим ва мо конналоҳу муъаззибаҳум ва ҳум йастағфирун.

(Ва Худо азобашон накунад, то он гоҳ ки ту дар миёнашон ҳастӣ, ва низ Худо азобашон нахоҳад кард, то он гоҳ ки (аз Худо) омурзиш металабанд.)

Мавлавӣ:

Чун дили он шоҳ з-эшон хун бувад,

Исмати “ва анта фийҳим” чун бувад.

(“Маснавӣ”, с.153, б.1407)

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (24)

-Фа-ин лам тафъалу ва лан тафъалу фа-ттақун–нора-л–латӣ вақудуҳа-н-носу ва-л-ҳиҷорату уъиддат ли-л-кофирин.

(Ва ҳар гоҳ чунин накардаед, ки ҳаргиз натавонед кард. Пас, битарсед аз оташе, ки барои кофирон муҳайё шуда ва ҳезуми он мардумон ва сангҳо ҳастанд)

Мавлавӣ:

“Фаттақу-н-нора (а) ллати ав қадтуму,

Иннакум фи-л-маъсия из дадтуму”.

(“Маснавӣ”, с.102, б.3403)

52. Қуръон, ояти 6, сураи Фотиҳа, саҳ.1:

اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (6)

— Иҳдина-с–сирота-л-мустақим.

(Маро ба роҳи рост ҳидоят кун)

Мавлавӣ:

Аз барои чораи ин хавфҳо,

Омад андар ҳар намози “иҳдино”.

(“Маснавӣ”, с.102, б.3405)

53. Қуръон, ояти 28, сураи Наҷм (Ситора), саҳ.528:

وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا (28)

— Ва мо лаҳум биҳи мин ъилмин, ин йаттабиъуна илла-з-занна ва инна-з-занна ло юғнӣ мина-л–ҳаққи шайъан.

(Ононро бад-он чӣ мегӯянд, ҳеҷ донише нест. Танҳо аз пиндори худ пайравӣ мекунанд ва пиндор барои шинохти ҳақиқат судманд нест)

Мавлавӣ:

Аз Ҳақ “инна—занна ло яғнӣ” расид,

Маркаби зан(н) бар фалакҳо кай давид?

(“Маснавӣ”, с.103, б.3456)

54. Қуръон, ояти 5, сураи Ҷумъа, саҳ.554:

مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (5)

— Масалу-л-лазина ҳуммилу-т-Таврота сумма лам йаҳмилуҳо ка-масали-л-ҳимори йаҳмилу асфоран, би’са масалу-л-қавми-л-лазина каззабу би-ойотиллоҳи, валлоҳу ло йаҳди-л- қавма-з – золимин.

(Достони касоне, ки Таврот ба онҳо дода шуд ва боз бад-он амал намекунанд, масали он хар аст, ки китобҳоеро бар пушти худ бардорад. Зишт масалест, масали мардуме ки оёти Худоро дурӯғ мешуморанд ва Худо гурӯҳи  ситамкоронро раҳ наменамояд.)

Мавлавӣ:

Гуфт Эзид “Яҳмилу асфораҳу”,

Бор бошад илм, к-он набвад зи ҳу.

(“Маснавӣ”, с.103, б.3462)

55. Қуръон, ояти 4, сураи Тин (Анҷир), саҳ.598:

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ (4) ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (5)

— Лақад халақна-л–инсона фӣ аҳсани тақвим. Сумма рададноҳу асфала софилин.

(Ба дурустӣ, мо одамиро дар некӯтарин андоза офаридем. Сипас, ӯро ба пасттарини  пастгоҳҳоо бозгардонидем.)

Мавлавӣ:

Медиҳад ранг аҳсану–т–тақвимро,

То ба асфал мебарад он нимро.

(“Маснавӣ”, с.105, б.3536)

56. Қуръон, ояти 26, сураи Бақара (Гов), саҳ.6:

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ (26)

— Инналоҳа ло ястаҳйӣ ан язриба масалан мо баъузатан фа-мо фавқаҳо фа-амма-л-лазина оману фа-йаъламуна аннаҳу-л-ҳаққу мин раббиҳим ва амма-л-лазина кафару фа-йақулуна мозо ародаллоҳу би-ҳозо масалан, юзиллу биҳи касиран ва йаҳдӣ биҳи касиран ва мо йузиллу биҳи илла-л-фосиқин.

(Ҳароина, Аллоҳ намешармад аз ин ки бо магасе ва аз он болотар достон бизанад, пас, аммо касоне ки имон овардаанд медонанд, ки ин достон аз ҷониби Парвардигорашон рост аст. Ва аммо касоне ки куфр варзиданд, мегӯянд, ки Аллоҳ бо ин достон чӣ хоста аст? Аллоҳ бо ин бисёреро гумроҳ менамояд ва бо ин бисёреро роҳ менамояд. Ва бо ин гумроҳ намекунад, магар бадкоронро. )

Мавлавӣ:

Гуфт: Ҳин даркаш, ки асбат гарм шуд,

Акси Ҳақ “ло ястаҳи” зад, шарм шуд.

(“Маснавӣ, с.106, б.3558”)

57. Қуръон, оятҳои 9-10, сураи Ториқ (Он чи ки дар шаб ояд), саҳ.592:

يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ (9) فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلَا نَاصِرٍ (10)

-Йавма тубла-с-сароир. Фа-мо лаҳу мин қувватин ва ло носир.

(Рӯзе, ки розҳо ошкор мешаванд. Пас, ӯро на нерӯе аст, на ёваре.)

Мавлавӣ:

“Явма тубло ва–с–сароир куллуҳо,

Бона минкум коминун ло юштаҳо”.

(“Маснавӣ, с.107, б.3613”)

58. Қуръон, ояти 19, сураи Алақ (Хуни лахта), саҳ.598:

كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (19)

— Калло ло тутиъҳу ва-сҷуд ва-қтариб!

(Ҳаргиз на! Аз ӯ пайравӣ макун ва саҷда куну ба Худо наздик шав!)

Мавлавӣ:

В-ар раҳе хоҳӣ аз ин сиҷни хариб,

Сар макаш аз дӯст, “в–асҷуд в–ақтариб”.

(“Маснавӣ”,с.107, б.3621)

Ё:

Саҷда омад кандани хишти лазиб,

Муҷиби қурбе, ки «васҷуд вақтариб».

59. Қуръон, ояти 18, сураи Оли Имрон (Хонадони Имрон), саҳ.53:

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (18)

— Шаҳидаллоҳу аннаҳу ло илоҳа илла ҳува ва-л-малоикату ва улу-л-ъилми қоиман би-л-қисти ло илоҳа илла ҳува-л- ъазизу-л-ҳаким.

(Аллоҳ гувоҳӣ дод  ва фариштагону донишмандон низ, ки ҷуз ӯ ҳеҷ худое сазовори парастиш нест, барподорандаи адл аст, ҷуз ӯ Худое сазовори парастиш нест, ки пирӯзманду ҳаким аст!)

Мавлавӣ:

“Яшҳадуллаҳ ва–л–малак в–аҳлу-л–улум,

Аннаҳу ло рабба илло ман ядум”.

(“Маснавӣ”, с.108, б.3659)

60. Қуръон, ояти 169, сураи Оли Имрон (Хонадони Имрон), саҳ.73:

وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (169) فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (170)

— Ва ло таҳсабанна-л-лазина қутилу фӣ сабили-л-лоҳи амвотан, бал аҳйо’ун ъинда раббиҳим йурзақун.  Фариҳина бимо отоҳумуллоҳу мин фазлиҳи ва ястабшируна би-л-лазина лам ялҳақу би-ҳим мин халфиҳим алло хавфун ъалайҳим ва ло ҳум яҳзанун.

(Касонеро, ки дар роҳи Худо кушта шудаанд, мурда мапиндор, балки зиндаанд ва назди Парвардигорашон рӯзӣ дода мешаванд. {169} Бад-он чи Аллоҳ аз фазли хеш ба эшон дода аст, шодонанд ва ба онон ки аз паси эшон ҳанӯз бад-эшон напайвастанд, шод мешаванд. Ва бар эшон на тарсест ва на эшон андӯҳнок шаванд. {170})

Мавлавӣ:

Чун бурида гашт ҳалқи ризқхор,

“Юрзақуна фарриҳина” шуд гувор.

(“Маснавӣ”, с.114, б.3887)

يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ (9)

— Йу’факу ъанҳу ман уфик.

(Аз Қуръон бозгардонида мешавад, ҳар кӣ дар илми илоҳӣ аз хайр масруф бошад.)

Мавлавӣ:

Ҳам араб мо, ҳам сабу мо, ҳам малик,

Ҷумлаи мо “юъфак анҳу ман уфик”.

(“Маснавӣ”, с.90, б.2915)

42. Қуръон, ояти 17, сураи Каҳф (Ғор), саҳ.296:

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا (17)

— Ва тара-ш-шамса изо талаъат тазовару ъан каҳфиҳим зота-л-йамини ва изо ғарабат тақризуҳум зота-ш-шимоли ва ҳум фӣ фаҷватин минҳу, золика мин ойотиллоҳи, ман йаҳдиллоҳу фа-ҳува-л-муҳтади ва май йузлил фа-лан таҷида лаҳу валиййан муршидан.

(Ва хуршедро мебинӣ, ки чун бармеояд аз ғорашон ба ҷониби рост майл мекунад ва чун ғуруб кунад, эшонро вогузорад ва ба чап гардад. Ва онҳо дар саҳнаи ғоранд. Ва ин аз оёти Худост. Ҳар киро Худо ҳидоят кунад, ҳидоятёфта аст ва ҳар киро гумроҳ созад, ҳаргиз корсозе роҳнамо барои ӯ нахоҳӣ ёфт.)

Мавлавӣ:

Гуфт Ҳақ дар офтоби мунтаҷим,

Зикри “Таззовар казо ан каҳфиҳим”.

(“Маснавӣ”, с.92, б.3019)

43. Қуръон, ояти 159, сураи Оли Имрон (Хонадони Имрон), саҳ.72:

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (159)

— Фа-би-мо раҳматин миналлоҳи линта лаҳум ва лав кунта фаззан ғализа-л- қалби ла-нфаззу мин ҳавлика фа-ъфу ъанҳум ва-стағфир лаҳум ва шовирҳум фи-л-амри фа-изо ъазамта фа-таваккалл ъалаллоҳи ъинналлоҳа йуҳиббу-л-мутаваккилин.

(Пас, ба чӣ меҳрубоние аз ҷониби Аллоҳ барояшон нарм шудӣ ва агар дуруштхӯи сахтдил мебудӣ аз перомуни ту пароканда мешуданд. Пас, аз эшон даргузар ва барояшон омурзиш бихоҳ ва бо эшон дар кор машварат кун. Пас, чун қасди муҳкам кардӣ, он гоҳ бар Аллоҳ супурд кун. Ҳароина, Аллоҳ таваккалкунандагонро дӯст медорад.)

Мавлавӣ:

Амри “шовирҳум” паямбарро расид,

Гарчи ройе нест, рояшро мазид.

(“Маснавӣ”, с.93, б.3032)

44. Қуръон, ояти 6, сураи Фатҳ (Пирӯзӣ), саҳ.512:

وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (6)

-Ва йуъаззиба-л-мунофиқина ва-л-мунофиқоти ва-л-мушрикина ва-л-мушрикоти-з-зоннина биллоҳи занна-с-сав’и, ъалайҳим до’ирату-с-сав’и ва ғазибаллоҳу ъалайҳим ва лаъанаҳум ва аъадда лаҳум ҷаҳаннама ва со’ат масиран.

(Ва мардону занони мунофиқ ва мардону занони мушрикро, ки бар Худо бадгумонӣ кунанд, азоб диҳад. Гардиши бад (-и балову мусибату ҳалокат) бар эшон бошад ва Худо бар онҳо хашм гирифт ва лаънаташон кард ва ҷаҳаннамро барояшон омода сохт ва ҷаҳаннам бад бозгаштгоҳест!)

Мавлавӣ:

Зонини биллоҳи занна—с—суъро,

Гар набурдам сар, бувад айни хато!

(“Маснавӣ”, с.93, б.3049)

45. Қуръон, ояти 82, сураи Ёсин, саҳ.446:

إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (82)

-Иннамо амруҳу изо арода шайъан ан йақула лаҳу кун фа-йакун.

(Чун фармони Худо бихоҳад, чизеро биофаринад, ин аст, ки гӯяд: «Мавҷуд шав», пас, (ҳамон дам) пайдо мешавад.)

Мавлавӣ:

Дасти Ҳақ бояд мар онро, эй фалон,

К-ӯ бувад бар ҳар муҳоле “кун факон”.

(“Маснавӣ”, с.94, б.3080)

46. Қуръон, ояти 94, сураи Анъом (Чорпоён), саҳ.140:

وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (94)

— Ва лақад ҷиътумуно фуродо камо халақнокум аввала марратин ва тарактум мо хаввалнокум варо’а зуҳурикум ва мо наро маъакум шуфаъо’акуму-л-лазина заъамтум аннаҳум фикум шурако’у лақад тақаттаъ байнакум ва залла ъанкум мо кунтум тазъумун.

(Ҳар оина танҳо – танҳо, он сон, ки дар оғоз шуморо биёфаридем, назди мо омадаед, дар ҳоле ки ҳар чиро, ки онро арзонияшон дошта будем, пушти сар ниҳодед ва ҳеҷ як аз шафоатгаронатонро, ки мепиндоштед, бо шумо шариканд, ҳамроҳатон намебинем. Аз ҳам бурида шудаед ва пиндори худро гумгашта ёфтаед)

Мавлавӣ:

“Ҷиътумуно ва фуродо” бенаво,

Ҳам бад-он сон, ки “халақнокум казо?”

(“Маснавӣ”, с.97, б.3186)

47. Қуръон, ояти 143, сураи Аъроф (Баландиҳо), саҳ.168:

-Ва ламмо ҷоа Мусо лимиқотино ва калламаҳу раббаҳу, қола рабби арини анзур илайка қола лан тарони валокининзур илла-ҷабали фаиннис тақарра маконаҳу фасавфа тарони фаламмо таҷалло раббуҳу лил ҷабали ҷаълаҳу даккав-ва харра Мусо саъиқан фаламмо афоқа қола субҳонака тубту илайка ва ано аввалул-муъминина.

(Ва чун Мӯсо ба ваъдагоҳи Мо омад ва Парвардигори ӯ бо ӯ сухан гуфт, гуфт: “Эй Парвардигори ман, Худро ба ман бинамоён, то ба сӯйи ту бинигарам!” Гуфт: “Маро нахоҳӣ дид, валекин ба сӯйи кӯҳ бингигар. Агар ба ҷойи худ қарор гирад, пас маро хоҳӣ, дид. Пас вақте парвардигори ӯ бар он кӯҳ таҷаллӣ кард, он кӯҳро ба замин ҳамвор сохт. Ва Мӯсо беҳуш шуда афтод. Пас, чукн аб ҳуш омад, гуфт: “Туро ба покӣ ёд мекунам, ба сӯйи ту бозгаштам ва ман аввалини мӯъминонам”.)

Мавлавӣ:

Ишқ  ҷони Тур омад, ошиқо!

Тур масту “харра Мусо соиқо”!

(“Маснавӣ”, с.16. б.26)

48. Қуръон, оятҳои 17—18, сураи Зориёт (Бодҳои хокпарокан), саҳ.522:

كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ (17) وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (18)

— Кону қалилан мина-л-лайли мо йаҳҷаъун. Ва би-л-асҳори ҳум йастағфирун.

(Андаке аз шабро мехобиданд. Ва саҳаргоҳон талаби омурзиш мекарданд.)

Мавлавӣ:

Шав «қалилун—н-навми миммо яҳҷаъун»,

Бош дар асҳор аз “ястағфирун”.

(“Маснавӣ”, с.97, б.3192)

49. Қуръон, оятҳои 8-9, сураи Ёсин, саҳ.441:

إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالًا فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ (8) وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (9)

— Инно ҷаъално фӣ аъноқиҳим ағлолан фа-ҳийа ила-л-азқони фа-ҳум–муқмаҳун. Ва ҷаъално мин байни айдиҳим саддан ва мин халфиҳим саддан фа-ағшайноҳум фа-ҳум ло йубсирун.

(Ва мо бар гарданҳояшон то занахҳо завлонаҳо ниҳодем, чунон ки сарҳояшон ба болост ва поин овардан натавонанд. Ва дар пеши рӯяшон деворе кашидем ва дар пушти сарашон деворе. Ва бар чашмонашон пардае афкандем, то натавонанд дидан.)

Мавлавӣ:

Гуфт: “Ағлолан фаҳум биҳ муқмаҳун”,

Нест он ағлол моро аз бурун.

“Халфаҳум саддан фа ағшайноҳуму”,

Менабинад бандро пешу пас ӯ.

(“Маснавӣ”, с.98, б.3255—56)

50. Қуръон, ояти 1-4, сураи Зилзол (Ларзиш), саҳ.600:

إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا (1) وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا (2) وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا (3) يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا (4)

-Изо зулзилати-л-арзу зилзолаҳо. Ва ахраҷати-л-арзу асқолаҳо. Ва қола-л-инсону мо лаҳо. Йавмаъизин туҳаддису ахбораҳо.

(Ҳангоме ки замин бо сахттарин ларза ба ларзиш ояд  {1} Ва замин борҳои худро берун оварад. {2} Ва одамизода гӯяд, ки он заминро чӣ будааст? {3} Дар он рӯз замин навидҳои хешро бигӯяд. {4})

Мавлавӣ:

Явми дин, к-из “зулзилат зилзол”—ҳо,

Ин замин бошад гувоҳи ҳолҳо.

К-ӯ “туҳаддис ҷаҳратан ахбор”-ҳо,

Дар сухан ояд, замину хораҳо.

(“Маснавӣ”, с.99, б.3288-89)

Чу ман мирам, миёни ҳамдигар гӯед,ки Лоиқ

Рӯдакӣ бо нерӯи сухани тобнок назми тоҷикӣ, ки мавзӯъҳои инсондӯстӣ, ахлоқи ҳамидаро фаро мегирифт, ба пояҳои баланд расонд, ки амсоли шамси сафобахшанда заволнопазир аст.

Аз ин рӯ, шеъри оламгири тоҷикӣ ва фарҳанги волои он бо номи устод Рӯдакӣ пайванди ҷовидонӣ дорад.

Рӯдакӣ дар айни камолоти эҷодӣ дар дарбори давлати Сомониён хидмат карда, дар маркази қадимии тамаддуни тоҷикон — Бухоро шеърҳои ноби хешро иншо намудааст.

Аз нигоштаҳои Рӯдакӣ яке аз саромадони адабиёти башарӣ мероси каме чун алмоси дурахшанда боқӣ мондаанд. Ба вижа, шеърҳои бегазанди шоир пандномаи ҳаётӣ мебошанд.

Рӯдакӣ шоири бемисл, диловари шеъри Аҷам аст. Ӯ донандаи илми Қуръон, аҳодиси паёмбар (с), таърихи  кӯҳан ва илми мусиқӣ будааст. Устод умри бобаракате дида, дар синни 83-солагӣ дар зодгоҳи худ Панҷрӯд аз дунё даргузаштааст.

Аз марги Султони шоирон адибе ба фиғон омада, дар сӯги ӯ марсия навиштааст:

Рӯдакӣ рафту монд ҳикмати ӯй,

Май бирезад, нарезад аз май бӯй.

Шоират ку, кунун, ки шоир рафт,

Набувад низ ҷовидона чун ӯй.

Чанд ҷӯӣ чун ӯ, наёбӣ боз,

Аз чун ӯ дар замона даст бишӯй.

Ҳазору шасту ҳафт сол боз мадфани ӯ зиёратгоҳи аҳли башар мебошад.

Хурсандибахш аст, ки бо қарори ҳукумати Тоҷикистон ҳар сол 22-юми сентябр рӯзи Рӯдакӣ қайд карда мешавад. Соли 2008 аз 1150-солагии Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ дар кишвар таҷлил шуд.

Фарҳангшиносон, адибони машриқшинос ва суханварони муосир бузургии устод Рӯдакӣ ва мақому манзалати ӯро дар абёт ва навиштаҳои хеш ситоиш кардаанд.

Абулфазли Балъамӣ:

«Рӯдакиро дар Араб ва Аҷам назир нест.»

Самъонӣ:

«Рӯдакӣ шоири ширингуфтори форсӣ, девонаш дар диёри Аҷам соир аст.»

Маъруфии Бухороӣ:

Аз Рӯдакӣ шунидам — султони шоирон,

К-андар ҷаҳон ба кас магарав ҷуз бо фотимӣ.

Кисоии Марвазӣ:

Рӯдакӣ устоди шоирони ҷаҳон буд,

Садяк аз ӯ тӯи, Кисоӣ яргист.

Унсурӣ:

Ғазал Рӯдакивор некӯ бувад,

Ғазалҳои ман Рӯдакивор нест.

Агарчи бикӯшам ба борик фаҳм,

Дар ин парда андар  маро бор нест.

Рашидии Самарқандӣ:

Гар сарӣ ёбад ба олам кас ба некӯшоирӣ,

Рӯдакиро бар сари он шоирон зебад сарӣ.

Шеъри ӯро бар шумурдам: сенздаҳ раҳ сад ҳазор,

Ҳам фузун ояд, чунон-к агар бояд бишмарӣ.

Ибни Ямини Фарюмадӣ:

Зи шоир зинда монад ба гетӣ номи шоҳонро,

Фурӯғ аз Рӯдакӣ дорад чароғи дудаи Сомон.

Низомии Арӯзии Самарқандӣ:

Эй, он таън кардӣ дар шеъри Рӯдакӣ,

Ин таън кардани ту зи ҷаҳлу зи кӯдакӣ.

Он кас, ки шеър донад, донад, ки дар ҷаҳон,

Соҳибқирони шоирӣ устод Рӯдакӣ.

Давлатшоҳи Самарқандӣ:

«Рӯдакӣ аз ақсоми шеър қасоид ва маснавиро некӯ мегӯяд.»

Сайфии Бухороӣ:

«…ва баъзе гуфтаанд, аввал касе, ки дар форсӣ қасида гуфтааст, Рӯдакӣ будааст.»

Абдураҳмони Ҷомӣ:

Рӯдакӣ он ки дурр ҳамесуфтӣ,

Мадҳи Сомониён ҳамегуфтӣ…

Номи онро, ки мебаранд имрӯз,

Ҳаст аз он шеъри анҷуманафрӯз.

Нақибхони Туғрал:

Нағмасаро Булҳасани Рӯдакӣ,

Гумбази чарх аз суханаш пурсадост.

Чарлз Пиккеринг, мусташриқи англис:

«Ғазалсароёни бузург, монанди Ҳофиз ва пайравони равиши вай… ҳама мадюни ӯянд.»

Шиблии Нуъмонӣ, мусташриқи ҳиндзамин:

«Одами сухансароии форсӣ Рӯдакӣ аст. Дар замони ӯ синфи ғазал мустақилан ба вуҷуд омада… Афсӯс,ки аз ғазалҳои Рӯдакӣ хеле кам дар даст аст.»

Дармстетер, мусташриқи фаронсавӣ:

«… дар баробари Сомониён шеър ба тахт баромад ва як ном ба болои тамоми давра ҳукмронӣ мекунад, ки ном- номи Рӯдакӣ-шоири нобинои бухорист, ки шеъри форсӣ вайро ҳамчун Гомери хоси худ дар гаҳвораи худаш ҷой медиҳад.»

Сайид Нафисӣ:

«Гӯям се кас аз шуаро дар се давлат иқболҳо диданд ва қабулҳо ёфтанд, чунон ки касеро он мартаба  муяссар набуд: яке Рӯдакӣ дар аҳди Сомониён…»

Ба хоки поки Рӯдакии суханофарин кунун,

Сарро кунам фурӯду сиришкро кунам равон.

Садриддин Айнӣ:

«Ба фаҳми фақир, шеъри Рӯдакӣ дар камоли равонӣ ва дорои фасоҳат ва балоғат аст, ки ба хонанда ба осонӣ як ҳаяҷони бадеӣ мебахшад. Ҳамин аст дараҷаи болои шеър.»

«…назар ба иттифоқи аҳли тазкира ва тароҷими аҳвол устод Рӯдакӣ аввал касе аст, ки шеъри форсиро аз қасида, ғазал, қитъа ва рубоӣ тадвин карда»

Шарифҷон Ҳусензода, адабиётшинос:

«Рӯдакӣ дар торикии асри миёна машъали фурӯзони назмеро, ки ақлҳо ва дилҳоро равшан месохт, дар даст маҳкам нигоҳ дошта, хушбахтии инсонро орзу кардааст»

Мирзо Турсунзода:

Дар он рӯз Рӯдакӣ рӯд бинвохт,

Тамоми халқи олам гӯш андохт.

Носирҷон Маъсумӣ, забоншинос:

«…асоси забони адабии ҳозираи тоҷик ҳанӯз дар давоми асри 9-10 гузошта шуда ва фонди асосии луғавии он кор карда шуда буд, ки роҳи аҳли савод ва илму фазл, махсусан донишмандони бузурги соҳаҳои гуногуни фан ва адибони забардасти мо Абӯабдулло Рӯдакӣ …ва дигарҳо дар ташаккул ва инкишофи забони адабии тоҷик ниҳоят калон аст.»

Расул Ҳодизода, адабиётшинос:

«Рӯдакӣ шоири ҷаҳонӣ, ифтихори адабиёти форс-тоҷик аст…»

Аълохон Афсаҳзод, адабиётшинос:

«Гуманизм ва ватандӯстӣ дар адабиёти мо аз беҳтарин анъанаҳои устод Рӯдакист, ки дар давоми ҳазор сол хеле рушду камол ёфт. Ба тарзи дигар гӯем, Рӯдакӣ устоде буд, ки дар назм ғояҳои халқӣ ва мазмунҳои инсондӯстиро устувор намуда, адабиётро ба инсоншиносӣ табдил дод.»

Мирзо Муллоаҳмадов, адабиётшинос:

«Афкору эҳсос ва ғояву андешаҳои инсондӯстии устод Рӯдакӣ, ки дорои моҳияти умумибашарианд, на танҳо имрӯз, балки фардо низ барои тарбияву ташаккули инсони комили сайёраи мо хидмати шоистае анҷом хоҳанд дод.»

Гулназар Келдӣ:

Замони Рӯдакӣ бигзашту тай шуд,

Забони Рӯдакӣ ҳаргиз намирад.

Гулрухсори Сафӣ:

Атри ҷӯйи Мӯлиёну накҳаташ,

Мо зи шеъри Рӯдакӣ бӯйидаем.

Мо ҳама аз оби Рӯдак хӯрдаем,

Мо зи дарди Рӯдакӣ рӯйидаем.

Саидҷон Ҳакимзода:

Лаҳзае медоштам ҳукми равое дар ҷаҳон,

Ин ҷаҳонро мениҳодам ман ба номи Рӯдакӣ.

Меҳриннисо:

Дар фироқи Рӯдакӣ аҳли ҳунарманди ҷаҳон,

Дар дили худ аз муҳаббат пайкаре бунёд кард.

Ба ҳамин тариқ, дар давоми зиёда аз даҳ аср боз аҳли суханварони тоҷику форс устоди каломи бадеъ Рӯдакиро бо камоли эҳтиром ва ифтихормандӣ ҳамчун сардафтари адабиёти классикии форсу тоҷик, ки таҷассумгари зебоии ҳаёт ва омӯзгори панду ҳикмат мебошад, дар осори хеш бо меҳри беандоза ёд мекунанд.

То ҷаҳон боқист, шеъри Рӯдакӣ дар замири инсонҳои маърифатдӯст маҳфуз мемонад.

Рустами Ато,

Аълочии маорифи Тоҷикистон,

ноҳияи Ашт.

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ (14)

— Зуййина ли-н-носи ҳубу-ш-шаҳавоти мина-н-нисо’и ва-л-банина ва-л-қанотири-л-муқантарати мина-з-заҳаби ва-л-физзати ва-л-хайли-л-мусаввамати ва-л-анъоми ва-л-ҳарси, золика матоъу-л-ҳайоти-д- дунйо валлоҳу ъиндаҳу ҳусну-л-ма’оби.

Дар чашми мардум ороиш ёфтааст дӯстдории шаҳватҳо ва дӯст доштани занону фарзандон ва ҳамёнҳои зару сим ва аспони доғбарниҳода ва чорпоён ва зироат. Ҳамаи инҳо матоъи зиндагии инҷаҳонист. Ва Аллоҳ бозгаштангоҳи хуб назди ӯст.

Мавлавӣ:

“Зуййна ли—н—нос” Ҳақ оростаест,

З-он чӣ Ҳақ орост, чун донанд ҷаст?

(“Маснавӣ”, с.77, б.2436)

32. Қуръон, ояти 189, сураи Аъроф (Баландиҳо),саҳ.176:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (189)

-Ҳува-л-лазӣ халақакум мин нафсин воҳидатин ва ҷаъала минҳо завҷаҳо ли-йаскуна илайҳо фа-ламмо тағашшоҳо ҳамалат ҳамлан хафифан фамаррат биҳи фаламмо асқалат даъаваллоҳа раббаҳумо ла-ин отайтано солиҳан ла-накунанна мина-ш-шокирин.

Ӯст, ки ҳамаи шуморо аз як тан офарид. Ва аз он як тан занашро низ биофарид, то ба ӯ оромиш ёбад. Чун бо ӯ даромехт, ба боре сабук борвар шуд ва муддате ба он сар кард. Чун бор сангин гардид, он ду Аллоҳ-парвардигори хешро бихонданд, ки агар моро фарзанде солеҳ диҳӣ, аз сипосгузорон хоҳем буд.

Мавлавӣ:

Чун пайи “яскун илайҳ”-ш офарид,

Кай тавонад Одам аз Ҳавво бурид?

(“Маснавӣ”, с.77, б.2437)

33. Қуръон, ояти 53, сураи Зумар (Ҷамоатҳо), саҳ.465:

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (53)

— Қул йо ъибодийа-л-лазина асрафу ъало анфусиҳим ло тақнату мин раҳматиллоҳи, инналлоҳа йағфиру-з-зунуба ҷамиъан, иннаҳу ҳува-л-ғафуру-р-раҳим.

Бигӯ, «эй бандагони ман, ки бар зиёни хеш исроф варзидаед, аз раҳмати Худо навмед машавед, зеро Худо ҳамаи гуноҳонро меомурзад. Ӯст омурзандаву меҳрубон».

Мавлавӣ:

Бандаи худ хонд Аҳмад дар ришод,

Ҷумла оламро, бихон: “Қул ё ибод”.

(“Маснавӣ”, с.79, б.2508)

34. Қуръон, оятҳои 13-14, сураи Шамс (Офтоб), саҳ.596:

فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا (13) فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا (14)

-Фа-қола лаҳум расулуллоҳи ноқаталлоҳи ва суқйоҳо.

Фа-каззабуҳу фа-ъақаруҳо фа-дамдама ъалайҳим раббуҳум би-занбиҳим фа-саввоҳо.

Фиристодаи Худо (Солеҳ) ба онҳо гуфт, ки модашутури Худоро бо обишхӯраш вогузоред! Пас, такзибаш намуданд ва шутурро пай карданд. Онгоҳ, Парвардигорашон ба сабаби гуноҳашон бар сарашон азоб овард ва бо хок яксон сохт.

Мавлавӣ:

То бар он уммат зи ҳукми маргу дард,

“Ноқаталлоҳиу суқёҳо” чӣ кард.

(“Маснавӣ”, с.80, б.2525)

35. Қуръон, ояти 2, сураи Анъом (Чорпоён), саҳ.129:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ (2)

-Ҳува-л-лазӣ халақакум мин тинин, сумма қазо аҷалан ва аҷалун мусамман ъиндаҳу, сумма антум тамтарун.

Ӯст, ки шуморо аз гил офарид ва муддате (барои умр) муқаррар кард, ки муддате муайян дар назди ӯст. Бо ин ҳама, шумо шак мекунед.

Мавлавӣ:

Баҳри ин фармуд Ҳақ, азза ва ҷалл,

“Сурат—ул-анъом” дар зикри азал.

(“Маснавӣ”, с.82, б.2606)

36. Қуръон, ояти 35, сураи Сод, саҳ.456:

قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (35)

— Қола раббиғфир ли ваҳаб ли мулкалло йамбағил аҳадиммимбаъди иннака антал-ваҳҳоб.

(Гуфт, «эй Парвардигори ман, маро биёмурз ва маро мулке ато кун, ки пас аз ман касе сазовори он набошад, ки ту бахшояндаӣ»)

Мавлавӣ:

“Рабби ҳиб лӣ” аз Сулаймон омадаст,

Ки мадеҳ ғайри маро ин мулку даст.

(“Маснавӣ”, с.82, б.2616)

37. Қуръон, ояти 3, сураи Ихлос, саҳ.604:

-Лам ялид ва лам юлад.

(На зодааст ва на зода шудааст)

Мавлавӣ:

“Лам ялид лам юлад” ӯро лоиқ аст,

Волиду мавлудро ӯ холиқ аст.

(“Маснавӣ”, с.161, б.1749, д.2)

Ё:

“Лам ялид лам юлад” аст ӯ аз қадим,

На падар дорад, на фарзанду на ам.

(“Маснавӣ”, с.248, б.1320, д.3)

38. Қуръон, ояти 151, сураи Анъом (Чорпоён), саҳ.149:

قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (151)

— Қул таъолав атлу мо ҳаррама раббукум ъалайкум: Ал-ло тушрику биҳи шайъан ва би-л-волидайни иҳсонан ва ло тақтулу авлодакум мин имлоқин наҳну нарзуқукум ва иййоҳум ва ло тақрабу-л-фавоҳиша мо заҳара минҳо ва мо батана ва ло тақтулу-н-нафса-л-латӣ ҳаррамаллоҳу илло  би-л-ҳаққи, золикум вассокум биҳи лаъалакум таъқилун.

(Бигӯ: «Биёед, то он чиро, ки Парвардигоратон бар шумо ҳаром кардааст, бароятон бихонам. Ин ки ба Худо ширк маёваред! Ва ба падару модар некӣ кунед! Ва аз бими дарвешӣ фарзандони худро макушед! Мо ба шумо ва эшон рӯзӣ медиҳем. Ва ба корҳои зишт чӣ пинҳону чӣ ошкоро наздик машавед! Ва касеро, ки Худо куштанашро ҳаром кардааст, магар ба ҳак, макушед. Инҳост, он чӣ Худо шуморо бад-он ҳукм мекунад, бошад, ки ақл дарёбед!»)

Мавлавӣ:

Қул таъолав гуфт, Ҳақ моро бад-он,
То бувад шармишкане моро нишон.

(“Маснавӣ”, с.84, б.2706)

39. Қуръон, ояти 111, сураи Тавба (Бароат), саҳ.205:

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (111)

-Инналлоҳа-штаро мина-л-муъминина анфусуҳум ва амволаҳум би-анна лаҳуму-л-ҷанната, йуқотилуна фӣ сабилиллоҳи фа-йақтулуна ва йуқталуна, ваъдан ъалайҳи ҳаққан фи-т-Тавроти ва-л-Инҷили ва-л-Қуръони, ва ман авфо би-ъадиҳи миналлоҳи, фастабширу би-байъикуму-л-лазӣ бойаътум биҳи ва золика ҳува-л-фавзу-л-ъазим.

(Худо аз мӯъминон ҷонҳову молҳояшонро харид, то биҳишт аз онон бошад. Дар роҳи Худо ҷанг мекунанд, чӣ бикушанд ё кушта шаванд, ваъдае, ки Худо дар Тавроту Инҷил ва Қуръон додааст. Ба ҳақ бар ӯҳдаи ӯст. Ва чӣ касе беҳтар аз Худо ба аҳди худ вафо хоҳад кард? Бад – ин хариду фурӯхт, ки кардаед, шод бошед, ки комёбии бузурге аст!)

Мавлавӣ:

Эй Худованд, ин хуму кӯзай маро,

Дарпазир аз фазли “Аллоҳ-аштаро”.

(“Маснавӣ”, с.85, б.2721)

40. Қуръон, ояти 10, сураи Зуҳо (Оғози рӯз), саҳ.597:

وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ (10

— Ва амма-с–соъила фа-ло танҳар!

(Ва гадоро марон)

Мавлавӣ:

Пас аз ин фармуд Ҳақ дар “ва-з-зуҳо”,

Бонг кам зан, эй Муҳаммад, бар гадо.

(“Маснавӣ”, с.86, б.2759)

Абӯабдулло Ҷаъфар ибни Муҳаммад Рӯдакӣ дар қарни 9 дар деҳаи хушбоду  ҳавои кӯҳистони Рӯдак-Панҷрӯд соли 858 ба дунёи равшан чашм кушодааст. Ӯ аз хурдсолӣ  ба омӯзиши илм камар баста, соҳиби дониши баланд гардид ва дар ҳаштсолагӣ Қуръонро ҳифз намуд.

Рӯдакии ҷавон дар гуфтани шеъри ноби дарӣ ба пояҳои баланд расид ва овозаи  суханпардозиҳои ӯ фарогири  вилоятҳои Самарқанду Бухоро шуд. Ин боис гардид, ки дар айни камолоти эҷодӣ Рӯдакӣ бо даъвати вазири донишманд  Балъамӣ ба дарбори давлати Сомониён, ки Наср бини Аҳмад ҳукмронӣ  мекард, шомил мегардад ва бо сурудҳояш то ба мартабаи малики шоирон мерасад.

Ҳамон тавре ки дар сарчашмаҳои адабӣ қайд ёфтааст, шоҳ дар ҳар сафарҳояш Рӯдакиро бо худ ҳамроҳ мегирифт. Наср бини Аҳмад як дафъае, ки ба вилояти Ҳирот сафар мекунад, аз табиати зебову манзараҳои дилкаши Бодғис ва атрофи он дил канда натавониста, қариб чор сол бо сипоҳиёни худ он ҷо мемонад.

Хидматгузорону лашкариён аз ин ҳол ба танг меоянд, вале ҷуръат карда наметавонанд, ки дар бораи ба Бухоро баргаштан ба подшоҳ чизе гӯянд. Рӯдакӣ аз дили афгори дарбориён огоҳ гардида, қасидае бинвишт, ки дар он Бухорои  маркази илму адаб, қасрҳои гулкориву гулистонҳои дилкашаш, роҳу хиёбонҳои пойтахтро васф мекард.

Як субҳгоҳон Рӯдакӣ чанг ба даст баргирифта, дар ҳузури шоҳ қасидаро дар ҳавои «ушшоқ» оғоз мекунад:

Боди ҷӯи Мӯлиён ояд ҳаме,

Бӯйи ёри меҳрубон ояд ҳаме…

Мир савр асту Бухоро бӯстон,

Сарв сӯйи бӯстон ояд ҳаме. (Рӯдакӣ, Девон, Олмотӣ-2007.саҳ.61)

Донишманд Низомии Арӯзии Самарқандӣ дар боби дуюми рисолаи «Чаҳор  мақола» (Душанбе-1986,саҳ.59) чунин менависад: Чун Рӯдакӣ бад-ин байт расид, амир чунон мунфаил гашт, ки аз тахт фуруд омад ва бе мӯза пой бар рикоби хинги навбатӣ овард ва рӯй ба Бухоро ниҳод…

Бузургии Рӯдакӣ дар он аст, ки шеъри волои ӯ ҳазорсолаҳо боз ба форсизабонон сабақи рӯзгор медиҳад. Пас аз 350 соли валодати Рӯдакӣ дар водии шукуфои Мовароуннаҳр модаре тифлеро ба ҷаҳони ҳастӣ овард, ки ӯ шоири шаҳир ва адиби равшанзамир Муҳаммад Ҷалолуддини Балхӣ-Румӣ мебошад.

Муҳаммад Ҷалолиддин дар назми  форсу тоҷикӣ шоири беҳамто буда, дар ғазалсароӣ пайрави Саъдию Аттор аст. Ӯ бо нигориши «Маснавии маънавӣ»-аш  оламшумул гардидааст. Агарчӣ ӯ 66 сол умр дида бошад ҳам, осори  рангинхаёлаш қарнҳост, ки раҳнамои аҳли башар аст.

Даҳ-ёздаҳ аср боз шоирон ба шеърҳои ӯстод Рӯдакӣ назира ё дар радифи  назми он тазмин гуфтаанд. Муҳаммад Ҷалолиддин ҳам ба қасидаи «Боди Ҷӯйи мӯлиён ояд ҳаме…»-и ӯ тазмин гуфта:

Рӯдакӣ:

Боди Ҷӯйи мӯлиён ояд ҳаме,

Бӯйи ёри меҳрубон ояд ҳаме.

Мавлавӣ:

Бӯи боғу гулситон ояд ҳаме,

Ёди ёри меҳрубон ояд ҳаме.

Рӯдакӣ:

Реги Омуву дуруштӣ роҳи ӯ,

Зери поям парниён ояд ҳаме.

Мавлавӣ:

Бо хаёли гулситонаш хорзор

Нармтар аз парниён ояд ҳаме.

Рӯдакӣ:

Оби Ҷайҳун аз нишоти рӯи дӯст,

Хинги моро то миён ояд ҳаме.

Мавлавӣ:

З-он дару деворҳои кӯи дӯст,

Ошиқонро бӯи ҷон ояд ҳаме.

Бояд таъкид кард, ки қасидаи устод Рӯдакӣ аз 7 байт (Рӯдакӣ, Девон, Олмотӣ-2007 саҳ 61, Осори Рӯдакӣ,Сталинобод-1958) ва тазмини Мавлавӣ аз 18-байт («ДевониКабир», Душанбе-1993, ҷилди2, саҳ, 393) иборат аст. Ҳарду қасида ҳам дар як вазн: рамали мусаддаси маҳзуф (фоилотун, фоилотун, фоилун) эҷод шудааст. Рӯдакӣ дар қасидааш Бухороро бо тамоми зебоиҳояш васф карда бошад, Мавлавӣ маҳҷурии фироқи кӯи дӯст буданро тараннум кардааст.

Рустами Ато, омӯзгор, ноҳияи Ашт